ചേതസികസങ്ഗഹ പരമത്ഥദീപനീ

൬൮. ഏവം ചിത്തങ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനുപത്തം ചേതസിക സങ്ഗഹം ദസ്സേന്തോ ചതൂഹി സമ്പയോഗലക്ഖണേഹി സഹ വചനത്ഥഞ്ച സരൂപത്ഥഞ്ച താവ ദസ്സേതും ആദി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഏകുപ്പാദനിരോധാചഏകാലമ്ബണവത്ഥുകാതി ചതുസ്സമ്പയോഗലക്ഖണദസ്സനം. ചേതോ യുത്താതി വചനത്ഥദസ്സനം. ചേതസിയുത്താ ചേതസാവാ യുത്താ ചേതസികാതി ദസ്സനതോ. ദ്വിപഞ്ഞാസധമ്മാതി സരൂപദസ്സനം. ചേതസികാതി പന സിദ്ധപദ ദസ്സനം. തത്ഥ ധമ്മാനം അനാഗതഭാവസങ്ഖാതാ പുബ്ബന്തതോ ഉദ്ധം പജ്ജനം ഗമനം സരൂപതോ പാതുഭവനം ഉപ്പാദോ. ജാതീതി വുത്തം ഹോതി. സബ്ബേപിഹി സങ്ഖത ധമ്മാ അനാഗതഭാവപുബ്ബാ ഏവ ഹോന്തി. തതോ പച്ചയസാമഗ്ഗിം ലഭിത്വാ പച്ചുപ്പന്നഭാവം ഗച്ഛന്തി. തതോ നിരുജ്ഝിത്വാ അതീതഭാവം ഗച്ഛന്തീതി. നിരുജ്ഝനം നിരോധോ. സരൂപവിനാസോ ഭങ്ഗോ അനിച്ചതാ മരണന്തി വുത്തം ഹോതി. യാ ചിത്തസ്സ ജാതി, സായേവ ഫസ്സാദീനം. യാ ചിത്തസ്സ ജരാ, യം ചിത്തസ്സ മരണം, യം ചിത്തസ്സ ആരമ്മണം വത്ഥു. തദേവ ഫസ്സാദീനന്തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഏകോ ഉപ്പാദോ ഏതേസന്തി ഏകുപ്പാദാ. ഏകോ നിരോധോ ഏതേസന്തി ഏകനിരോധാ. ഏകുപ്പാദാച തേ ഏകനിരോധാചാതി ഏകുപ്പാദനിരോധാ. ഉത്തരപദേ ഏകസദ്ദസ്സ ലോപോ. ഏവം പരത്ഥപി. ഏകം ആലമ്ബണം ഏതേസന്തി ഏകാലമ്ബണാ. ഏകം വത്ഥു ഏതേസന്തി ഏകവത്ഥുകാ. ഏകാലമ്ബണാച തേ ഏകവത്ഥുകാചാതി ഏകാലമ്ബണവത്ഥുകാ. ആലമ്ബണം പനേത്ഥ ഏകചിത്തസ്സപി ബഹുദേവ ഹോതി. ഏകത്തംപന ഉപനേത്വാ ഏകം ആലമ്ബണന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

[൭൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഏകതോ ഉപ്പാദോച നിരോധോച യേസം, തേ ഏകുപ്പാദനിരോധാ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി ഏകക്ഖണേ ഏകതോ ഉപ്പാദമത്തേന ഏകുപ്പാദതാ ഇധ അധിപ്പേതാ. അഥഖോ വുത്തനയേനേവ അധിപ്പേതാ. വുത്തഞ്ഹേതം മൂലടീകായം –

ഏകകലാപപരിയാപന്നാനം രൂപാനംസഹേവഉപ്പാദാദിപ്പവത്തിതോ

ഏകസ്സകലാപസ്സഉപ്പാദാദയോ ഏകേകാവ ഹോന്തീതി.

തത്രായം യോജനാ. ഏകുപ്പാദനിരോധാച ഏകാലമ്ബണവത്ഥുകാ ച ഹുത്വാ യേധമ്മാ ചേതോയുത്താ. തേ ദ്വിപഞ്ഞാസധമ്മാ ചേതസികാ മതാതി. ഭാവപധാനംപിവാ ഏത്ഥ യുത്തം. വിസേസനേച നിസ്സക്കവചനം. ഏകുപ്പാദനിരോധഭാവേന ഏകാലമ്ബണ വത്ഥുക ഭാവേനച യേധമ്മാ ചേതോയുത്താ. തേ ദ്വിപഞ്ഞാസധമ്മാ ചേതസികാനാമ മതാ ഞാതാതി. ഏത്ഥച യേ ചേതോയുത്താ. തേ ചേതസികാതി വുത്തേ ചിത്തസ്സ സഹജാതപച്ചയുപ്പന്നരൂപാനിപി തദായത്തവുത്തിതായ ഏകന്തേന ചിത്തസമ്ബന്ധീനി ഹുത്വാ ചേതോയുത്താനി ചേതസികാനി നാമ സിയും. തസ്മാ തേസം നിവത്തനത്ഥം ഏകുപ്പാദനിരോധാച, ഏകാ ലമ്ബണവത്ഥുകാതി വുത്തം. താനിഹി ചിത്തേന ഖണതോ സഹുപ്പന്നാനിപി ഭിന്നസന്താനത്താ യാ ചിത്തസ്സ ജാതി, സാഏവ തേസന്തി ഇമം ലക്ഖണംപി നാനുഭോന്തി. അഞ്ഞംഹി രൂപസന്താനം. അഞ്ഞം അരൂപസന്താനന്തി. ഫസ്സാദീനംപന ഉപ്പാദമത്തമേവ ചിത്തേന സഹ ഏകം നഹോതി. അഥഖോ നിരോധോപി ആലമ്ബണംപി വത്ഥുപി സബ്ബം ഏകമേവാതി ഞാപനത്ഥം ഏക നിരോധാദിഗ്ഗഹണം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ഏവം അവുത്തേ സക്കാ തഥാ ജാനിതുന്തി. യസ്മാപന യഥാ ബഹുജനസന്തകോ ഏകോ ഗോണോ തിസ്സസ്സ ഗോണോ ദത്തസ്സ ഗോണോതി ഏവം വിസും വിസുംപി വത്തബ്ബോയേവ ഹോതി. ഏവമേവം ഉപ്പാദോ നിരോധോച ഏകസ്മിം രൂപാരൂപകലാപേ ഏകോവസമാനോപി ഫസ്സസ്സ ഉപ്പാദോ വേദനായ ഉപ്പാദോ പഥവിധാതുയാ ഉപ്പാദോ ആപോധാതുയാ ഉപ്പാദോതി ഏവമാദിനാ നയേന വിസും വിസുംപി വത്തബ്ബോയേവ. തസ്മാ സുത്തന്തേസു –

വേദനായ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി. വയോ പഞ്ഞായതി. ഠികായ അഞ്ഞത്ഥം പഞ്ഞായതി. സഞ്ഞായ. സങ്ഖാരാനം. വിഞ്ഞാണസ്സ. ല. പഞ്ഞായതീതി വുത്തം. തഥാ യോ ഭിക്ഖവേ പഥവിധാതുയാ ഉപ്പാദോ ഠിതിഅഭിനിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ. ദുക്ഖസ്സേസോ ഉപ്പാദോ രോഗാനം ഠിതി ജരാ മരണസ്സ പാതുഭാവോ. യോ ഭിക്ഖവേ ആപോധാതുയാ. യോ ഭിക്ഖവേ തേജോ ധാതുയാ. യോ ഭിക്ഖവേ വായോധാതുയാ. യോ ഭിക്ഖവേ ചക്ഖുസ്സ.ല. മനസ്സ ഉപ്പാദോ.ല. ജരാമരണസ്സ പാതുഭാവോതി.

വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇതരഥാ ജീവിതിന്ദ്രിയാദീനപി ഏകസ്മിം കലാപേ ബഹുഭാവോ വത്തബ്ബോ സിയാ. യോ അരൂപീനം ധമ്മാനം ആയു ഠിതി അവട്ഠിതീതി ഹി വുത്തം. തഥാ വികാരരൂപാനം. സബ്ബേസംപിവാ ചക്ഖാദീനം ഉപാദാരൂപാനം. ചതുന്നം ചഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപന്തിച ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോതിച വുത്തന്തി. കായലഹുതാ ചിത്തലഹുതാദയോപന അത്ഥവിസേസദീപനത്ഥം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ വുത്താ. സോച അത്ഥവിസേസോഉപരി ആവി ഭവിസ്സതീതി. അയമേത്ഥപരമത്ഥദീപനാ.

[൭൨] വിഭാവനിയം പന

ഇമമത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ യം വുത്തം ‘‘യദി ഏകുപ്പാദമത്തേനേവ ചേതോയുത്താതി അധിപ്പേതാ. തദാ ചിത്തേന സഹ ഉപ്പജ്ജമാനാനം രൂപധമ്മാനമ്പി ചേതോയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ഏക നിരോധഗ്ഗഹണം. ഏവമ്പി ചിത്താനുപരിവത്തിനോ വിഞ്ഞത്തിദ്വയസ്സ പസങ്ഗോ നസക്കാ നീവാരേതും. തഥാ ഏകതോ ഉപ്പാദോ വാ നിരോധോവാ ഏതേസന്തി ഏകുപ്പാദനിരോധാതി പരികപ്പേന്തസ്സ പുരേതരമുപ്പജ്ജിത്വാ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ നിരുജ്ഝമാനാനമ്പി രൂപധമ്മാനന്തി ഏകാലമ്ബണഗ്ഗഹണം. യേ ഏവം തിവിധലക്ഖണാ. തേ നിയാമതോ ഏകവത്ഥുകാ യേവാതി ദസ്സനത്ഥം. ഏകവത്ഥുകഗ്ഗഹണന്തി. അലമതിപപഞ്ചേനാ’’തി. സബ്ബം തം നിരത്ഥകമേവ.

൬൯. കഥഞ്ച ദ്വിപഞ്ഞാസ ഹോന്തീതി പുച്ഛിത്വാ പഥമം ദ്വിപഞ്ഞാസ സരൂപം തീഹി രാസീഹി വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ കഥന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഫുസതീതി ഫസ്സോ. ഫുസന്തി സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ ഏതേനാതി ഫസ്സോ. ഫുസനമത്തമേവവാ ഏതന്തി ഫസ്സോ. ഫുസനഞ്ചേത്ഥ ആരമ്മണസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠരസം ആഹച്ച ഉപഹച്ച ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. യതോ തദനുഭവന്തി വേദനാ പാതുഭവതി. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി ഹി വുത്തം. സ്വായം ഫുസനലക്ഖണോ. നനുചായം അരൂപധമ്മോ. നച അരൂപധമ്മാ അപ്പടിഘസഭാവാ കിഞ്ചി ഫുസന്തീതി. സച്ചം, അയംപന ഫുസനാ കാരേനച പവത്തതി. യഞ്ച ഫുസന്തേഹി സാധേതബ്ബം. തഞ്ച കിച്ചം സാധേതി. തസ്മാ അയം ഫസ്സോതിച ഫുസനലക്ഖണോതിച വുത്തോ. കിംപന സാധേതീതി. ആരമ്മണരസാനുരൂപം ചിത്തസ്സ വികാരപത്തി. വേദനാവിസേസുപ്പത്തിംവാ. അയഞ്ച അത്ഥോ അമ്ബിലഖാദാദികേ ദിസ്വാ അപരസ്സ ഖേളുപ്പാദാദീസു പാകടോതി.

[൭൩] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഖേളുപ്പാദാദിവിയ ദട്ഠബ്ബോ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ചസതി ഇദം ഉപമാ മത്തം സിയാ. അതിപാകടായപന ഫസ്സപ്പവത്തിയാ ദസ്സന മിദന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൭൦. വേദയതീതി വേദനാ. ആരമ്മണരസം അനുഭവതി. അവിദിതംവാ ആരമ്മണരസം സമ്പയുത്താനം തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലാനം വാ വിദിതംപാകടം കരോതീതി അത്ഥോ. വിന്ദന്തിവ ഏതായ സത്താ സാതംവാ അസാതംവാ ലഭന്തീതി വേദനാ. വേദയിതമത്തമേവവാ ഏതന്തി വേദനാ. പാളിയംപന –

വേദയതി വേദയതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ വേദനാതി വുച്ചതി. കിഞ്ച വേദയതി, സുഖംപി വേദയതി. ദുക്ഖംപി വേദയതി. അദുക്ഖമസുഖംപി വേദയതീതി വുത്തം.

നനു സബ്ബേപി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ആരമ്മണരസാനുഭവനപ്പ കതികാഏവാതി തേപി വേദനാനാമ സിയുന്തി. നസിയും. തേഹി കിച്ചന്തരബ്യാവടാ ഹോന്തി. ആരമ്മണരസം ഉജും അനുഭവിതും നസക്കോന്തി. അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചം കരോന്താവ ഏകദേസമത്തേന അനുഭവന്തി. വേദനായേവപന അനഞ്ഞകിച്ചതായ അനുഭവനകിച്ചേ ആധിപച്ചയോഗതായച ഇസ്സരഭാവേന അനുഭവതീതി സാഏവ വേദനാനാമ ഭവിതും അരഹതീതി. ഏവഞ്ചകത്വാ രാജഗ്ഗഭോജന രസാനുഭവനേ തേസം സൂദസദിസതാ വേദനായഏവച രാജസദിസതാ വുത്താതി.

൭൧. സഞ്ജാനാതീതി സഞ്ഞാ. പുന ജാനനത്ഥം സഞ്ഞാണം കരോതീതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി പുബ്ബേ ഗഹിതസഞ്ഞാനേന സഞ്ജാനനകാലേപി പുന ജാനനത്ഥം സഞ്ഞാണം കരോതിയേവാതി. സാഹി ഏവം പുനപ്പുനം സഞ്ഞാണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഥിരസഞ്ഞാഭാവം പത്വാ യാവതായുകംപി ഭവന്തരം പത്വാപി സത്താനം അപ്പമുട്ഠഭാവം സാധേതി. മിച്ഛാ ഭിനിവേസസഞ്ഞാഭാവം പത്വാച ഇമേ സത്തേ സബ്ബഞ്ഞു ബുദ്ധേഹിപി ബോധേതും അസക്കുണേയ്യേ കരോതീതി. തഥാഹി സാ പുന സഞ്ജാനനത്ഥം നിമിത്തകരണേ ദാരുതച്ഛകസദിസാതിച. യഥാഗഹിത നിമിത്തവസേന അഭിനിവേസകരണേ ഹത്ഥിദസ്സക അന്ധസദിസാതിച. ഉപട്ഠിതവിസയഗ്ഗഹണേ തിണപുരിസകേസു മിഗപോതകസദിസാതിച വുത്താതി. പാളിയംപന –

സഞ്ജാനാതി സഞ്ജാനാതീതിഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ സഞ്ഞാതി വുച്ചതി. കിഞ്ച സഞ്ജാനാതി. നീലംപി സഞ്ജാനാതി. പീതകംപി സഞ്ജാനാതീതിആദി വുത്തന്തി.

൭൨. ചേതയതീതി ചേതനാ. സമ്പയുത്തധമ്മേ തസ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണേവാ കിച്ചേവാ അഭിസന്ദഹതി പുനപ്പുനം ഘടേതി, തത്ഥ പബന്ധവസേന നിരന്തരം പവത്തമാനേ കരോതീതി അത്ഥോ. പകപ്പേതി വാ തേ. സംവിദഹതി ആരമ്മണപടിലാഭായവാ കമ്മസിദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖരോതി. ആയൂഹതിവാ തേ. ആരമ്മണേ സമ്പിണ്ഡേതി ഏകതോ സമോ സരന്തേ കരോതീതി അത്ഥോ. തഥാഹി സാ ആയൂഹനരസാഹിച സംവിധാനപച്ചുപട്ഠാനാതിച വുത്താ. തായഹി തസ്മിം നിരന്തരം ഉസ്സുക്കന ബ്യാപാരവസേന പവത്തമാനായ തം സമ്പയുത്താപി അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചം കുരുമാനാ തസ്മിം തഥേവ പവത്തന്തീതി. തേനേവ സാ സകിച്ച പരകിച്ച സാധക ജേട്ഠസിസ്സ മഹാവഡ്ഢകി ആദിസദിസാതി വുത്താതി.

[൭൪] വിഭാവനിയം പന

ചേതേതി സങ്ഖതാഭിസങ്ഖരണേ ബ്യാപാരമാപജ്ജതീതി വത്വാ തദത്ഥസാധനത്ഥം യം വുത്തം ‘‘വിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനിയേ സങ്ഖാ രക്ഖന്ധം വിഭജന്തേന സങ്ഖതമതിസങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാതി വത്വാ’’തി. തം ന യുജ്ജതി.

ന ഹി വിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനിയേ സങ്ഖതമ ഭിസങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാതി വുത്തം അത്ഥി. ഖന്ധസംയുത്തകേ പനേതം വുത്തന്തി.

൭൩. ഏകത്താരമ്മണസങ്ഖാതോ അഗ്ഗോ കോട്ഠാസോ കോടി വാ ഏതസ്സാതി ഏകഗ്ഗം. ചിത്തം, തസ്സ ഭാവോ ഏകഗ്ഗതാ. ആരമ്മണഞ്ഹി നാമ ഏകംപി നാനാസഭാവം ഹോതി. തസ്മാ തസ്സ ഏകസ്സപി നാനാസഭാവേസു വിക്ഖേപം അപത്വാ ഏകസ്മിം സഭാവേ ഖണമത്തംപി പവത്തസ്സ ചിത്തസ്സ യോനിച്ചലാകാരോ അത്ഥി അയം തസ്മിം ഏകഗ്ഗാഭിധാനസ്സ ഏകഗ്ഗബുദ്ധിയാച പവത്തിഹേതുഭാവേന ഗയ്ഹതീതി. തേ നേവ ഹി സാ നിവാതേ ദീപച്ചീനം ഠിതിവിയ ചേതസോ ഠിതീതി ദട്ഠബ്ബാതി വുത്താ.

[൭൫] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഏകം ആരമ്മണം അഗ്ഗം ഇമസ്സാതി ഏകഗ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥപി അഗ്ഗസദ്ദോ കോട്ഠാസേവാ കോടിയംവാ പവത്തോതി യുത്തോ. കേചിപന ആരമ്മണേ പവത്തോതി വദന്തി. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി അഗ്ഗസദ്ദോ ആരമ്മണപരിയായോ കത്ഥചി ദിട്ഠോതി.

൭൪. ജീവന്തി സമ്പയുത്താധമ്മാ ഏതേനാതി ജീവിതം. ഇന്ദോതി ഇസ്സരോ. ഇധ പന ഇസ്സരഭാവോ വുച്ചതി. ഇന്ദം ഇസ്സരഭാവം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. ജീവിതഞ്ച തം ഇന്ദ്രിയഞ്ചാതി ജീവിതിന്ദ്രിയം. തഞ്ഹി മയാ വിനാ തുമ്ഹാകം ജീവിതം നത്ഥി. തസ്മാ തുമ്ഹാകം ജീവനകിച്ചേ മം ഇസ്സരം കരോഥാതി വദന്തമിവ സഹജാതധമ്മേ അഭിഭവിത്വാ പവത്തതീതി. തഥാ ഹി തം പവത്തസന്തതാധിപതേയ്യന്തി ച പദുമുപ്പ ലാനുപാലകമുദകം വിയാതിച വുത്തം. തത്ഥ യാവ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനാ അനുപ്പബന്ധവസേന പവത്തമാനാ ചിത്തസന്തതി പവത്തസന്തതിനാമ. അധിപതിഭാവോ ആധിപതേയ്യം. പവത്തസന്തതിയം ആധിപതേയ്യം അസ്സാതി സമാസോ. പുനപ്പുനം നിരുദ്ധംപി ഹി ചിത്തസന്താനം തസ്സ ബലേന പുനപ്പുനം ജീവന്തം ഹുത്വാ യാവ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനാ പുനപ്പുനം പവത്തതിയേവ.

ന ഹി ജീവിതരഹിതേസു അനിന്ദ്രിയബദ്ധധമ്മേസു താദിസോ പവത്തസന്തതി വിസേസോനാമ അത്ഥീതി.

൭൫. മനസ്മിം ആരമ്മണം അസുഞ്ഞം മനംവാ ആരമ്മണേ നിച്ചനിന്നം കരോതീതി മനസികാരോ. സോ പന തിവിധോ വീഥിപടിപാദകോ ജവനപടിപാദകോആരമ്മണപടിപാദകോതി. തത്ഥ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനം വീഥി പടിപാദകോ നാമ. തഞ്ഹി പഞ്ചദ്വാരിക ചിത്തസന്തതിം ആരമ്മണേ പടിപാദേതി യോജേതീതി. മനോദ്വാരാവജ്ജനം ജവനപടിപാദകോ നാമ. തംപി ജവന സന്തതിം ആരമ്മണേ പടിപാദേതി യോജേതീതി. ഇദമേവ ദ്വയം തത്ഥ തത്ഥ യോനിസോ മനസികാരോതിച അയോനിസോ മനസികാരോ തിച വുത്തം. തഞ്ഹി പകതിയാ സമുദാചിണ്ണനിന്നനിയാമിതാദീഹി പച്ചയേ ഹി ഉപത്ഥമ്ഭിതം ഹുത്വാ ചിത്തസന്താനം യോനിസോ അയോനിസോവാ ആരമ്മണേ നിന്നം കരോതീതി. പടിസന്ധിചിത്തതോ പന പട്ഠായ പവത്തമാനാ ചിത്തസന്തതി ആരമ്മണം മുഞ്ചിത്വാ നിരുജ്ഝിത്വാപി പുന ഉപ്പജ്ജമാനാ യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജതി അസതി കാരണവിസേസേ. സോ ആരമ്മണപടിപാദകോനാമ. അയമിധാ ധിപ്പേതോ. അയഞ്ഹി ആരമ്മണം ചിത്തേ ചിത്തംവാ ആരമ്മണേ പടിപാദേതി യോജേതീതി. തഥാ ഹി അയം സാരണ ലക്ഖണോതി ച സമ്പയുത്താനം ആരമ്മണേന സംപയോജനരസോതിച ആരമ്മണപടിപാദകട്ഠേന സമ്പയുത്താനം സാരഥീവിയ ദട്ഠബ്ബോതിച വുത്തോ. തത്ഥ സാരണലക്ഖണോതി സാരഥീവിയ അസ്സാനം സമ്പയുത്തധമ്മാനം ഉജും ആരമ്മണാഭിമുഖം പവത്തയനലക്ഖണോതി അത്ഥോ. സമം ധാരേന്തിതി സാധാരണാ. സബ്ബേസം ചിത്താനം സാധാരണാ സബ്ബചിത്തസാധാരണാ.

൭൬. വിതക്കേതീതി വിതക്കോ. തഥാ തഥാ സങ്കപ്പേത്വാ ആരമ്മണം ആരോഹതീതി അത്ഥോ. തസ്മിം പന തം കഥാ ആരോഹന്തേ സമ്പയുത്തധമ്മാപി തം ആരോഹന്തി. തദാ സോയേവ തേ ആരമ്മണം അഭിനിരോപേന്തോനാമ ഹോതീതി കത്വാ ആരമ്മണാ ഭിനിരോപനലക്ഖണോ വിതക്കോതി വുത്തോ. രാജവല്ലഭം നിസ്സായ ജനപദഗാസിനോ രാജഗേഹാരോഹനഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനം. അവിതക്കംപി ഹി ചിത്തം സവിതക്കധമ്മസന്താനേ വിതക്കേന സഹ പവത്തപരിചയ ബലേന ആരോഹനതോ വിതക്കേന അതിനിരോവിതമേവനാമ ഹോതീതി. അപിച, അവിതക്കംപി പഞ്ചവിഞ്ഞാണം വത്ഥാരമ്മണ സങ്ഘട്ടനവസേന ആരോഹതി. ദുതീയജ്ഝാനാദീനിച ഉപചാരഭാവനാവസേന ആരോഹന്തി. മജ്ഝിമട്ഠകഥായം പന കിംവാ ഏതായ യുത്തിയാതി വത്വാ ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ചിത്തംപി ഹി ആരമ്മണം ആരുഹതിയേവ. തസ്സ പന നിച്ചം സഹായോ മനസികാരോ. തസ്മിഞ്ഹി അസതി തം നിയാമകരഹി താ നാവാവിയ യംവാതംവാ ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ പവത്തേയ്യാതി. ഇതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണം മനസികാരസഹായം ഹുത്വാ അത്തനോ ആരമ്മണവിജാനനസത്തിവസേനേവ ആരമ്മണം ആരോഹതി. അകുസലം പത്വാ പന ചിത്തംപി ലോഭാദയോപി ആരമ്മണാരുഹനേ ഥാമവതാ ഏവ ഹോന്തി. പാപസ്മിം രമതേ മനോതി ഹി വുത്തം. ദുതീയജ്ഝാന ചിത്താദീനിച മനസികാര വീരിയസ്സതീനംപി വസേന ആരോഹന്തി. വിതക്കോ പന തഥാ തഥാ സങ്കപ്പേത്വാ അത്തസഹിതേ ധമ്മേ ആരമ്മണാരുഹനേ സുട്ഠുതരം ബലവന്തേ കരോതി. ഇതി തസ്മിം കിച്ചേ അഞ്ഞേസം സാഭിസയബ്യാപാരതായഏവ അയം വിതക്കോതി വുത്തോതി. ഏവം പന വത്തബ്ബം. നനു അഞ്ഞേപി അരൂപധമ്മാ സാരമ്മണസഭാവാ ആരമ്മണം ആരോഹന്തി. അഥ ച പന കസ്മാ അയമേവ വിതക്കോതി വുത്തോതി. അഞ്ഞേസം പന ആരുഹനം കിച്ചന്തരയോഗവസേനേവ സിദ്ധം. ഇമസ്സ പന ഇതോ അഞ്ഞം കിച്ചം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ അയമേവ തഥാ വുത്തോതി.

൭൭. വിചരതീതി വിചാരോ. വിചാരേതിവാ സമ്പയുത്തകേധമ്മേ, തേ വാ ധമ്മാ വിചരന്തി ഏതേനാതി വിചാരോ. വിചരണഞ്ചേത്ഥ വിതക്കാ രുള്ഹേ തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ സഭാവാകാരപാതുഭാവത്ഥം പുനപ്പുനം അനുമജ്ജനവസേന പവത്തനം ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥച വിതക്കോ ഓളാരികോ പുബ്ബങ്ഗമോ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ പഥമാഭിനിപാതഭൂതോച ഹോതീതി ഘണ്ഡാഭിഘാതോ വിയ ദട്ഠബ്ബോ. വിചാരോ സുഖുമോ അനുചരോ തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അനുബന്ധനഭൂതോ ച ഹോതീതി ഘണ്ഡാനുരവോവിയ ദട്ഠബ്ബോതി.

൭൮. അധിമുച്ചനം അധിമോക്ഖോ. ആരമ്മണേ ഏവം നുഖോ നോ നുഖോതി ഏവം പവത്തം സംസപ്പനം അധിഭവിത്വാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ പക്ഖകോ മുച്ചനവസേന ചിത്തസ്സ പവത്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ സോ ആരമ്മണേ സന്നിട്ഠാനലക്ഖണോതി ച ആരമ്മണേ നിച്ചലഭാവേന ഇന്ദഖീലസദിസോതിച വുത്തോ.

൭൯. വീരസ്സ കമ്മസൂരസ്സ ഭാവോ കമ്മവാ വീരിയം. തംസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ ഹി കമ്മസൂരോ ഹോതി. മഹന്തംപി കമ്മം അപ്പകതോ ഗണ്ഹാതി. ദുക്കരംപി സുകരതോ, ഭാരിയംപി അഭാരിയതോ ഗണ്ഹാതി. അത്തകിലമഥം നഗണേതി. കമ്മസിദ്ധിയാ നിച്ചം പഗ്ഗഹിത കായ ചിത്തോവ ഹോതി. തസ്മാ തം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തഥാപവത്തിയാ ഹേതുഭാവോചേവ തഥാപവത്തസ്സ ച തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കായ ചിത്തക്രിയാഭൂതം ഹോതീതി. വിധിനാവാ നയേന ഉപായേന വീരിയവതോ കിം നാമകമ്മം ന സിജ്ഝതീതിആദികേന പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേന ഈരയിതബ്ബം പവത്തയിതബ്ബന്തി വീരിയം. വിസേസേനവാ സകപരഹിതഹേതു ഈരന്തി കമ്പന്തി തം സമങ്ഗിനോ ഏതേനാതി വീരിയം. ഏത്ഥച വീരിയു പത്ഥമ്ഭിതാ സമ്പയുത്തധമ്മാ സദാ അനിക്ഖിത്തധുരാ പഗ്ഗഹിതസീസാവിയ ഹുത്വാ അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചസമ്പത്തിയാ നിച്ചം ഉസ്സാഹജാതാവ ഹോന്തി, തേസുച തഥാഹോന്തേസു തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലാപി അത്തനോവാ പരേസംവാ ഹിതഹേതു നിച്ചം ബ്യാവടകായചിത്താ ഹോന്തി. തസ്മാ ഈരന്തി കമ്പന്തീതി വുച്ചന്തീതി. തഥാ ഹി തം ഉപത്ഥമ്ഭനലക്ഖണന്തി ച പഗ്ഗഹലക്ഖണന്തി ച ഉസ്സാഹലക്ഖണന്തി ച ഗേഹസ്സ ഥൂണൂപത്ഥമ്ഭന സദിസന്തി ച സമ്മാ ആരദ്ധം സബ്ബസമ്പത്തീനം മൂലന്തി ച വുത്തന്തി.

൮൦. വിനയതി കായചിത്തം തപ്പേതി, തുട്ഠം സുഹിതം ജനേതി, സുപുപ്ഫിതപദുമംവിയവാ വഡ്ഢേതീതി പീതി, വിനന്തിവാ ഏതായ തം സമങ്ഗിനോ പുണ്ണചന്ദോവിയ വിരോചമാന കായചിത്താ ഹോന്തീതി പീതി. സാ പഞ്ചവിധാ ഖുദ്ദികാ പീതി, ഖണികാപീതി, ഓക്കന്തികാ പീതി, ഉബ്ബേഗാ പീതി, ഫരണാപീതീതി.

൮൧. ഛന്ദനം ഛന്ദോ. ഇച്ഛാ പത്ഥനാ അഭിസന്ധീതി വുത്തം ഹോതി. സോപന ദുവിധോ തണ്ഹാഛന്ദോ, കത്തുകമ്യതാ ഛന്ദോതി. ഇധ കത്തുകമ്യതാ ഛന്ദോ അധിപ്പേതോ. ഏത്ഥച കത്തും കാമേതി ഇച്ഛതീതി കത്തുകാമോ. ഛന്ദസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ. തസ്സ ഭാവോ കത്തുകമ്യം. തദേവ കത്തുകമ്യതാ, യഥാ ദേവോയേവ ദേവതാതി. ഏത്ഥച കത്തുസദ്ദോ സബ്ബേസം ധാതുസദ്ദാനം അത്ഥേ സങ്ഗഹേത്വാ പവത്തോ. തസ്മാ കത്തുകമ്യതാതി ഏതേന കഥേതുകമ്യതാ ചിന്തേതുകമ്യതാ ദട്ഠുകമ്യതാ സോതുകമ്യതാതി ഏവമാദീനി സബ്ബ ക്രിയാപദാനി സങ്ഗഹിതാനി ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. സോ പന ആരമ്മണം ഇച്ഛന്തോപി തണ്ഹാ വിയ അസ്സാദന രജ്ജന ലഗ്ഗന വസേന നഇച്ഛതി. യേന യേന പന അത്ഥികോ ഹോതി. തം തം അത്ഥം ആരാധേതു കാമതാവസേനേവ ഇച്ഛതി. യഥാ രഞ്ഞോ ഇസ്സാസാ ധനേനവാ യസേനവാ അത്ഥികാ രാജവേരീനം വിജ്ഝനവസേന ഛഡ്ഡിതബ്ബയുത്തകേപി സരേ ബഹൂ ഇച്ഛന്തിയേവ. ഏവമേവം അയംപി പരസ്സ വിസ്സജ്ജിതബ്ബയുത്ത കാനിപി ദാനവത്ഥൂനി അലദ്ധാനിപി ലദ്ധും ഇച്ഛതി. ലദ്ധാനിപി രക്ഖിതും ഇച്ഛതീതി. അയഞ്ച അത്ഥോ വിഭാവനിയംപി വുത്തോയേവ.

വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ

ദാനവത്ഥുവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്തകാലേപി ചേസ വിസ്സജ്ജി തബ്ബേന തേന അത്ഥികോയേവ. ഖിപിതബ്ബഉസൂനം ഗഹണേ അത്ഥികോ ഇസ്സാസോവിയാതി.

തത്ഥ യദഗ്ഗേന ദാനം ദസ്സാമീതി ദാനവത്ഥുപരിയേസനാദിവസേന പവത്താ പുബ്ബഭാഗചേതനാ ദാനവത്ഥുവിസ്സജ്ജന സങ്കാതേ ദാനേ സങ്ഗഹിതാ ഹോതി. തദഗ്ഗേന തസ്സാ പുബ്ബഭാഗചേതനായ പവത്തികാലോ ഇധ ദാനവത്ഥു വിസ്സജ്ജനവസേന പവത്ത കാലോതി വേദിതബ്ബോ. വിസ്സജ്ജിതബ്ബേനാതി വിസ്സജ്ജിതബ്ബ യുത്തകേന. തേന അത്ഥികോയേവ പരസ്സ വിസ്സജ്ജനത്ഥായാതി അധിപ്പായോ. ഖിപിതബ്ബഉസൂനം ഗഹണേതി തേസം അകതാനം കരണവസേന അലദ്ധാനം പരിയേസനവസേന ഗഹണേ. ഏത്ഥ പന കേചി ഇസ്സാസോ ഉസൂനിഖിപിത്വാപി ലഭമാനോ തേഹി ഉസൂഹി അത്ഥികോയേവാതി ഏവ മത്ഥം വദന്തി. സോ നയുജ്ജതി. ഏവഞ്ഹി സതി ഖിപിതഉസൂനന്തി വുത്തം സിയാ. യഥാ കഥിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി. തഥാ വിസ്സജ്ജിതബ്ബേ നാതി ഏത്ഥപീതി. കേചി ഇസ്സാസോ ഉസൂഹി അനത്ഥികോ ഖിപന്തോ നഹോതി. അത്ഥികോയേവ സമാനോ അഞ്ഞം ആനിസംസം ഇച്ഛന്തോ ഖിപതീതി ഏവം അത്ഥം വദന്തി. സോപി നയുജ്ജതി. ഏവഞ്ഹി സതി ഉസൂഹി അത്ഥികോയേവ താനി ഖിപന്തോ ഇസ്സാസോവിയാതിവുത്തം സിയാതി. അത്ഥതോ പന തദുഭയംപി അവഹസിതബ്ബമേവ ഹോതീതി. യസ്മാച ഛന്ദസമ്പയുത്തം ചിത്തം ആരമ്മണം ഗണ്ഹന്തം ഛന്ദവസേന അതി ഇച്ഛമാനം വിയ വിലുപ്പമാനം വിയ ഗണ്ഹാതി. തസ്മാ അയം ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ ചേതസോ ഹത്ഥപ്പസാരണംവിയാതി വുത്തോ. ഏത്ഥച ഹത്ഥപ്പസാരണംവിയാതി ഇദം അഭൂതപരികപ്പവചനം ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ചിത്തസ്സ ഹത്ഥോനാമ അത്ഥി. അത്ഥവിസേസപാകടത്ഥം പന അഭൂതംപി ഭൂതം വിയ കപ്പേത്വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അപിച, അയം ഛന്ദോനാമ ഥാമപത്തോ തണ്ഹായ ബലവതരോ ഹോതി. തഥാ ഹേസ അധിപതിഭൂതോ ഇദ്ധിപാദഭൂതോച ഹോതീതി. യദി ഹി സോ തണ്ഹായ സമാനബലോ സിയാ. ഇമേ സത്താ തണ്ഹായ ഹത്ഥേ ഠിതാ തണ്ഹാ പരിഗ്ഗഹിതാനി ധനഭോഗരജ്ജസുഖാനിവാ ദിബ്ബബ്രഹ്മസമ്പത്തിയോവാ ഛഡ്ഡേത്വാ വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാതും നസക്ഖിസ്സന്തി യേവാതി.

൮൨. സോഭണാ സോഭണേസു ചിത്തേസു പകിരന്തീതി പകിണ്ണാ. കേഏവ പകിണ്ണകാ. അഞ്ഞേഹി അഞ്ഞേസംവാ സമാനാ അഞ്ഞസമാനാ. യദാ സോഭണചിത്തേസു യുത്താ, തദാ തേഹി അസോഭണതോ അഞ്ഞേഹി സമാനാ. യദാ അസോഭണചിത്തേസു യുത്താ, തദാ തേഹി സോഭണതോ അഞ്ഞേഹി സമാനാ സദിസാതി വുത്തം ഹോതി.

അഞ്ഞസമാനരാസിമ്ഹി പരമത്ഥദീപനാ.

൮൩. ഇദാനി അകുസലരാസിം ദസ്സേന്തോ മോഹോതിആദിമാഹ. തത്ഥ മുയ്ഹതീതി മോഹോ. മുയ്ഹന്തി സത്താ ഏതേനാതിവാ മോഹോ. മുയ്ഹനമത്തംവാ മോഹോ, ചതുരങ്ഗതമസ്സ വിയ ചക്ഖുസ്സ സബ്ബസോ കല്യാണപക്ഖം പടിച്ഛാദേത്വാ ചിത്തസ്സ അന്ധഭാവകരണന്തി വുത്തം ഹോതി. പാപപക്ഖം പന പത്വാ സോ ഞാണഗതികോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹേസ പാളിയം മിച്ഛാഞാണന്തി വുത്തോ. അട്ഠകഥാസുച മിച്ഛാഞാണന്തി പാപക്രിയാസു ഉപായചിന്താവസേനപവത്തോ മോഹോതി വുത്തം. അവിജ്ജായച അപ്പടിപത്തി മിച്ഛാപടിപത്തിവസേന ദുവിധഭാവോ വുത്തോ. ഏത്ഥച അപ്പടിപത്തീതി കല്യാണപക്ഖേ അഞ്ഞാണമേവ വുച്ചതി. മിച്ഛാപടിപത്തീതി പാപപക്ഖേ മിച്ഛാഞാണമേവ വുച്ചതീതി, തഥാ ഹി പാപപക്ഖം പത്വാ പഞ്ചധമ്മാ ഞാണഗതികാ ഹോന്തി മോഹോ, ലോഭോ, ദിട്ഠി, വിതക്കോ, വിചാരോതി. ചിത്തേന പന സദ്ധിം ഛബ്ബിധാ ഹോന്തി. തേഹി പകതിയാ വിഞ്ഞുജാതികേസു സുതപരിയത്തിസമ്പന്നേസുച ഉപ്പന്നാ പാപക്രിയാസു തം തം ഉപായദസ്സനവസേന തേസം തത്ഥ ഛേകഭാവം പടിബലഭാവഞ്ച സാധേന്തീതി.

൮൪. നഹിരിയതി കായദുച്ചരിതാദീഹി നലജ്ജതി നജിഗുച്ഛതീതി അഹിരീ. ഹിരിപ്പടിപക്ഖാവാ അഹിരീ, സാഏവ അഹിരികം. തഞ്ഹി പാപ ക്രിയാസു പച്ചുപട്ഠിതാസു ഹിരിയാ ഓകാസം അദത്വാ താസു രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ പവത്തതീതി. തഥാ ഹി തം കായദുച്ചരിതാദീഹി അജിഗുച്ഛനലക്ഖണന്തിച അലജ്ജാലക്ഖണന്തിച വുത്തം.

൮൫. നഓത്തപ്പതീതി അനോത്തപ്പം. കായദുച്ചരിതാദീഹി നഭായതി നഉത്രസതീതി അത്ഥോ. ഓത്തപ്പപ്പടിപക്ഖംവാ അനോത്തപ്പം. തംപി ഹി താസു പച്ചുപട്ഠിതാസു ഓത്തപ്പസ്സ ഓകാസം അദത്വാ ചിത്തം താസു അസാരജ്ജമാനം കത്വാ പവത്തതീതി. തഥാ ഹേതം കായദുച്ചരി താദീഹി അസാരജ്ജലക്ഖണന്തി ച അനുത്താസലക്ഖണന്തി ച വുത്തം. വുച്ചതി ച –

അജേഗുച്ഛീ അഹിരികോ, പാപാഗൂഥാവ സൂകരോ;

അഭീരുച അനോത്തപ്പീ, സലഭോ വിയ പാവകാതി.

൮൬. ഉദ്ധരതീതി ഉദ്ധടം. പാസാണപിട്ഠേ വട്ടേത്വാ വിസ്സട്ഠ ഗേണ്ഡുകോ വിയ നാനാരമ്മണേസു വിക്ഖിത്തം ചിത്തം, ഉദ്ധടസ്സ പന ചിത്തസ്സ ഉദ്ധരണാകാരപ്പവത്തിയാ പച്ചയഭൂതോ ധമ്മോ ഉദ്ധച്ചം. തം പന വാതേരിതം ജലം വിയ ധജപടാകാ വിയച ദട്ഠബ്ബം.

൮൭. ലുബ്ഭതീതി ലോഭോ, ലുബ്ഭന്തി സമ്പയുത്താ ധമ്മാ ഏതേ നാതി ലോഭോ, ലുബ്ഭനമത്തമേവവാ ഏതന്തി ലോഭോ. ഏത്ഥച ലുബ്ഭനംനാമ ആരമ്മണാഭിസജ്ജനം ദട്ഠബ്ബം. സോപന ആരമ്മണേ ലഗ്ഗ നട്ഠേന മക്കടാലേപോവിയ അഭികങ്ഖട്ഠേന തത്തകപാലേ ഖിത്തമംസ പേസി വിയ അപരിചാഗട്ഠേന തേലഞ്ജന രാഗോവിയ തണ്ഹാനദിഭാവേന വഡ്ഢിത്വാ സത്താനം അപായാവഹട്ഠേന സബ്ബാനി സുക്ഖകട്ഠ സാഖാപലാസ തിണകസടാനി മഹാസമുദ്ദം വഹന്തീ സീഘതോതാ നദീ വിയ ദട്ഠബ്ബോ.

൮൮. ദസ്സനം ദിട്ഠി. ധമ്മാനം യാഥാവസഭാവേസു ഞാണദസ്സനം വിയ തേസമേവ അയാഥാവസഭാവേസു മിച്ഛാദസ്സനന്തി വുത്തം ഹോതി. സാഹി ഏകച്ചാനം പണ്ഡിതമാനീനം മിച്ഛാവിതക്കബഹുലാനം ഉപ്പന്നാ ഥാമഗതാ അയാഥാവപക്ഖേ പടിവേധഞ്ഞാണഗതികാ ഹോതീതി. സാപന മിച്ഛാഭിനിവേസലക്ഖണാ പരമംവജ്ജന്തി ദട്ഠബ്ബാ.

൮൯. മഞ്ഞതീതി മാനോ. അഹം ലോകേ ഏകോ പുഗ്ഗലോ അസ്മി. ന കട്ഠകലിങ്ഗരോവിയ അവമഞ്ഞനാരഹോതി ഏവം അത്താനം ദള്ഹം പഗ്ഗഹേത്വാ സമനുപസ്സതീതി അത്ഥോ. സോപന ജാതി കുലധന ഭോഗ യസ ഇസ്സരിയാദീഹി ചേവ സീല സുത ലാഭസക്കാരാ ദീഹിച ഗുണേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിതോ അതിരേകതരം വദ്ധിത്വാ അത്താനം ജനമജ്ഝേ കേതുംവിയ അച്ചുഗ്ഗതം മഞ്ഞതി. തസ്മാ സോ ഉന്നതിലക്ഖണോതിച ഉമ്മാദോവിയാതിച വുത്തോ.

൯൦. ദുസ്സതീതി ദോസോ. സോപന ചണ്ഡിക്കട്ഠേന പഹതാ സിവിസോവിയ വിസപ്പനട്ഠേന അസനിപാതോവിയ അത്തനോ നിസ്സയ ദഹനട്ഠേന ദാവഗ്ഗിവിയ ദുസ്സനട്ഠേന ലദ്ധോകാസോ സപത്തോവിയ സബ്ബസോ അഹിതരാസി ഭാവട്ഠേന വിസ സംസട്ഠ പൂതിമുത്തം വിയ ദട്ഠബ്ബോ.

൯൧. ഇസ്സതീതി ഇസ്സാ. പരസമ്പത്തിം ഉസ്സൂയതീതി അത്ഥോ. സാഹി പരേസം പകതിയാ ലദ്ധസമ്പത്തിം ദിസ്വാ വാ സുത്വാവാ നസഹതി. തസ്സാ സമ്പത്തിയാ വിപത്തിം ഇച്ഛതി ആകങ്ഖതി. അസുകോ ഇദംനാമ ലഭിസ്സതീതി സുത്വാപി നസഹതി. തസ്സ അലാഭം ഇച്ഛതി ആകങ്ഖതി. തസ്മാ സാ പരസമ്പത്തീനം ഉസ്സൂയനലക്ഖണാതി വുത്താ.

൯൨. മമ ഏവ ഇദം ഗുണജാതംവാ വത്ഥുവാ ഹോതു. മാ അഞ്ഞസ്സാതി ഏവം അത്തനോ സമ്പത്തിഹേതു അവിപ്ഫാരികതാവസേന ചരതി പവത്തതീതി മച്ഛരം, തഥാ പവത്തം ചിത്തം. മച്ഛരസ്സ ഭാവോ മച്ഛരിയം. ഇദംച ഇസ്സാ വിയ ദുവിധം അത്തനാ ലദ്ധസമ്പത്തി ലഭിതബ്ബസമ്പത്തി വസേന. തത്ഥ പകതിയാ ലദ്ധസമ്പത്തിയം താവ തം പരേഹി സാ ധാരണംവാ യേന കേനചിവാ കാരണേന അത്തസന്തകഭാവതോ മുച്ചിത്വാ പരേസം സന്തകഭാവം ഗമിസ്സമാനം ദിസ്വാ വാ സുത്വാവാ ചിന്തേത്വാ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ ഹോതി, ലഭിതബ്ബസമ്പത്തിയംപി അസുകസ്മിം ദേസേ വാകാലേവാ ഇദംനാമ ഭവിസ്സതീതി സുത്വാവാ ചിന്തേത്വാവാ തം അത്തനാവ ലദ്ധും ഇച്ഛതി. അഞ്ഞേസം ലാഭം നഇച്ഛതി. അഞ്ഞേ ലഭിസ്സന്തീതി സുത്വാവാ ചിന്തേത്വാവാ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ ഹോതീതി. തഥാ ഹേതം ലദ്ധാനംവാ ലഭിതബ്ബാനംവാ അത്തനോ സമ്പത്തീനം നിഗ്ഗുഹനലക്ഖണന്തി വുത്തം. ഏത്ഥച ലഭിതബ്ബസമ്പത്തിയം യസ്സ ലാഭം നഇച്ഛതി. സോലഭതീതിവാ ലഭിസ്സതീതിവാ സുത്വാവാ ചിന്തേത്വാവാ ചിത്തവിഘാതോ ഇസ്സാനാമ. യം യം അത്തനാ ലദ്ധും ഇച്ഛതി. തം തം അത്തനാ അലബ്ഭമാനകം ചിന്തേത്വാ ചിത്തവിഘാതോ മച്ഛരിയംനാമ. ന ഹി ഏതേ ദ്വേ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

൯൩. കുക്കുച്ചന്തി ഏത്ഥ കിരിയാ കതം. കുച്ഛിതം കതന്തി കുകതം. കുച്ഛിതകിരിയാതി അത്ഥോ. പണ്ഡിതേഹി ഏകന്തേന നിന്ദിതബ്ബോ ചിത്തപ്പവത്തിവിസേസോതി വുത്തം ഹോതി. അത്ഥതോ പന അകതം വത മേ കല്യാണം കതം പാപന്തി ഏവം അനുസോചനവസേന പവത്തോ കുക്കുച്ച സമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദോയേവ, സോ ഹി തഥാ പവത്തമാനോപി പുബ്ബേ അകതംവാ കല്യാണം പുന കതം കാതും ന സക്കോതി. പുബ്ബേ കതം വാ പാപം പുന അകതം കാതും നസക്കോതി. അഥഖോ കുസലധമ്മേസു ചിത്തപരിയാദാനായഏവ സംവത്തതി. തസ്മാ കുച്ഛിതകിരിയാ മത്തത്താ കുകതന്തി വുച്ചതീതി. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠ കഥായം കതാകതസ്സ സാവജ്ജാനവജ്ജസ്സ അഭിമുഖഗമനം പടിസാരോനാമ. യസ്മാ പനേസോ കതംവാ പാപം അകതം നകരോതി. അകതംവാ കല്യാണം കതം നകരോതി. തസ്മാ വിരൂപോ കുച്ഛിതോ വാ പടിസാരോതി വിപ്പടിസാരോതി. ഏത്ഥച വിപ്പടിസാരോതി കുക്കുച്ച മേവ. കുക്കുച്ചേച കുച്ഛിതേ സതി തം സമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദോപി കുച്ഛിതോയേവ. യേനച കാരണേന കുക്കുച്ചം കുച്ഛിതംനാമ ഹോതി. തേനേവ കാരണേന സോ ചിത്തുപ്പാദോപി കുച്ഛിതോനാമ ഹോതീതി കത്വാ സോ ചിത്തുപ്പാദോവ കുകതപദേ ഗഹേതും യുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. സുദിന്നകണ്ഡട്ഠകഥായം പന അയമത്ഥോ ഉജുകതോവ വുത്തോ. യഥാഹ-വിഞ്ഞൂഹി അകത്തബ്ബതായ കുച്ഛിതകിരിയാഭാവതോ കുക്കുച്ചന്തി.

[൭൬] വിഭാവനിയം പന

ഇമമത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ യം വുത്തം ‘‘കുച്ഛിതം കതന്തി കുകതം. കതാകത ദുച്ചരിതസുചരിത’’ന്തി. തം ന യുജ്ജതിയേവ. ഏതേന യഞ്ച തത്ഥ വുത്തം ‘‘അകതംപി ഹി കുകതന്തി വോഹരന്തി. യം മയാ അകഥം. തം കുകതന്തിച. ഇധ പന കതാ കതം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നോ വിപ്പടിസാരചിത്തുപ്പാദോ കുകത’’ന്തിച. തംപി സബ്ബം പടിക്ഖിത്തമേവ ഹോതീതി.

കുകതസ്സ യഥാവുത്തചിത്തുപ്പാദസ്സ തഥാപവത്തി ഹേതുഭാവോ കുക്കുച്ചം. അപിച, ധാതുപാഠേസു കുചസദ്ദം സങ്കോചന മനോ വിലേഖനത്ഥേസു പഠന്തിയേവ. തസ്മാ കുച്ഛിതേന ആകാരേന കോചതി സങ്കോചതി ന പാപജിഗുച്ഛനാകാരേനാതി കുക്കുചോ. കുച്ഛിതേനവാ ആകാരേന കോചതി വിലിഖതി നകിലേസസല്ലീഖനാ കാരേനാതി കുക്കുചോ. തഥാ പവത്തധമ്മസമൂഹോ. സോഹി കുച്ഛിതേന അകതം വത മേ കല്യാണം കതം പാപന്തി ഏവം പവത്തേന അനുത്ഥുനനാകാരേന സങ്കോചതി. കുസലധമ്മസമാദാനേ ചിത്തം നമിതുംപി നദേതി. മനംവാ വിലേഖതി. സദ്ധാദീനം സാരധമ്മാനം തനുകരണേന ചിത്തം കുസലധമ്മസമാദാനേ പരിയാദിന്നഥാമബലം കരോതി. തസ്മാ കുക്കുചോതി വുച്ചതി. യേന പന ധമ്മേന യുത്തത്താ സോ തഥാ പവത്തോ ഹോതി. സോ കുക്കുച്ചംനാമ കുക്കുചസ്സ ഭാവോതി കത്വാ. തം പന യസ്മാ പുബ്ബേ അകതഞ്ച കല്യാണം കതഞ്ച പാപം ആരബ്ഭ പച്ഛാ അനുതാപനവസേന അനുസോചനവസേനച പവത്തതി. തസ്മാതം പച്ഛാനുതാപലക്ഖണം കതാകതാനുയോചന രസന്തി ച വുത്തം. ഏത്ഥച പച്ഛാനുതാപലക്ഖണന്തി പുബ്ബേ കല്യാണഞ്ച അകത്വാ പാപഞ്ച കത്വാ ആഗതത്താ പച്ഛിമേ കാലേ അനുതാപലക്ഖണന്തി അത്ഥോ. തേന കുക്കുച്ചസ്സ ഏകന്തേന അതീതാരമ്മണതാ സിദ്ധാ ഹോതി. പച്ചുപ്പന്നാനാഗതാരമ്മണതാച പടിസിദ്ധാതി. കതാകതാ നുസോചനരസന്തി ഏത്ഥ കതഞ്ച പാപം അകതഞ്ച കല്യാണന്തി യോ ജേതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം മഹാനിദ്ദേസേ –

ദ്വീഹാകാരേഹി കുക്കുച്ചം ഉപ്പജ്ജതി കതത്താ ച അകതത്താ ച. കഥഞ്ച ദ്വീഹാ.ല. അകതത്താച. അകതം മേ കായസു ചരിതം. കതം കായദുച്ചരിതന്തി ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം. അകതം മേ വചീസുചരിതം.ല. കതം മനോദുച്ചരിതന്തി ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം. അകതാമേ പാണാതിപാതാ വേരമണീ. കതോ പാണാതി പാതോതി ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം.ല. അകതാ മേ സമ്മാദിട്ഠി. കതാ മിച്ഛാമിട്ഠീതി ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചന്തി.

ഏതേന പന അകതസുചരിതാ രമ്മണതായ കതദുച്ചരിതാ രമ്മണതായച വസേന കുക്കുച്ചസ്സ ദ്വിധാഭാവോയേവ സിദ്ധോ ഹോതി. ദ്വീഹാകാരേഹീതി ഹി വുത്തം. സോച ഖോ പുബ്ബേ പാപം കത്വാ പച്ഛാ അപായഭയതജ്ജിതാനഞ്ചേവ അപായേസു പതിത്വാ പുബ്ബേ അത്തനാ കതകമ്മം അനുസ്സരന്താനഞ്ച ഹോതി. നഅഞ്ഞേസം, അകതം മേ കായസുചരിതം. കതം കായദുച്ചരിതന്തി ഹി വുത്തം. യഥാ പന മാനോ ദുവിധോ ഹോതി യാഥാവമാനോ അയാഥാവമാനോതി. തഥാ കുക്കുച്ചംപി, യാഥാവകുക്കുച്ചം, അയാഥാവ കുക്കുച്ചന്തി ദുവിധം ഹോതി. തത്ഥ അയാഥാവ കുക്കുച്ചംപി ഉപ്പജ്ജമാനം ദ്വീഹാകാരേഹോ ഉപ്പജ്ജതി അകതം വത മേ കല്യാണം കതം പാപന്തി. കതമം പന തന്തി. യഞ്ച പുബ്ബേ കല്യാണകമ്മേപി പാപസഞ്ഞീ പാപദിട്ഠി അകത്വാ പാപകമ്മേപി കല്യാണസഞ്ഞീ കല്യാണദിട്ഠി കത്വാ പച്ഛാ അനുസോചനവസേന ഉപ്പജ്ജതി. യഞ്ച പുബ്ബേ കല്യാണേ കല്യാണസഞ്ഞീ കത്വാ പച്ഛാ പാപസഞ്ഞിനോ പാപേച പാസഞ്ഞീ അകത്വാ പച്ഛാ കല്യാണസഞ്ഞിനോ ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം അയാഥാവകുക്കുച്ചംനാമ. അനവജ്ജേ സാവജ്ജസഞ്ഞീ, കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞീ, അനാപത്തിയം ആപത്തിസഞ്ഞീതിആദിനാപി യോജേതബ്ബം. ഇദഞ്ച സബ്ബം ഉപ്പജ്ജമാനം ദ്വീഹാ കാരേഹേവ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ദ്വീസുഏവ സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. യം പന മഹാനിദ്ദേസേയേവ ഹത്ഥകുക്കുച്ചകംപി കുക്കുച്ചം. പാദകുക്കുച്ചകംപി കുക്കുച്ചം. ഹത്ഥപാദകുക്കുച്ചകംപി കുക്കുച്ചന്തി നിദ്ദിട്ഠം. തം അസംയത കുക്കുച്ചംനാമ. യം പന തം ഭിക്ഖു കുക്കുച്ചായന്താ നപടിഗ്ഗണ്ഹിംസൂതി വിനയേ ആഗതം. യഞ്ച കഥം കുക്കുച്ചപ്പകതതായ ആപജ്ജതി കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതാ അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാതി ആഗതം. തം വിനയകുക്കുച്ചംനാമ. തംപന വിനയസംസയോഏവ. സോച ഖോ അത്തനോ അവിസയേ കപ്പതി നുഖോ നോനുഖോതി സംസപ്പനാകാരേന പവത്തോ കുസല ക്രിയ ചിത്തുപ്പാദോ. സോപന യേസം ഉപ്പജ്ജതി. തേസു യേ സിക്ഖാകാമാ, തേ തംകമ്മം നകരോന്തി. തേ സന്ധായ കുക്കുച്ചായന്താ നപടിഗ്ഗണ്ഹിംസൂതി വുത്തം. യേ പന കരോന്തിയേവ. തേ കപ്പിയവത്ഥുസ്മിംപി ആപത്തിം ആപജ്ജന്തി. തേ സന്ധായ കുക്കുച്ചപ്പകതതായ ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി വുത്തം.

൯൪. ഥിയതിചിത്തം മന്ദമന്ദം കത്വാ അജ്ഝോത്ഥരതീതി ഥിനം. ഥിയിയനാ ഥിയിതത്തന്തി ഹി പാളിയം നിദ്ദിട്ഠം.

൯൫. മേധതി ചേതസികേ ധമ്മേ അകമ്മഞ്ഞഭൂതേ കത്വാ വിഹിം സതീതി മിദ്ധം. തഥാ ഹി ആരമ്മണേ വിപ്ഫാരവസേന തം തം ഇരിയാ പഥം സന്ധാരേത്വാ പവത്തമാനേസു സമ്പയുത്തധമ്മേസു മുഗ്ഗരേന പോഥേത്വാ വിയ തേ ആരമ്മണതോ ഓലിയാപേത്വാ ഇരിയാപഥംപി സന്ധാരേതും അസമത്ഥേ കത്വാ ഥിനം ചിത്തം അഭിഭവതി. മിദ്ധം ചേതസികേതി.

൯൬. വിചികിച്ഛാതി ഏത്ഥ. ചികിച്ഛനം ചികിച്ഛാ. ഞാണപ്പടികാ രോതി അത്ഥോ. തികിച്ഛിതും ദുക്കരതായ വിഗതാ ചികിച്ഛാ ഏതായാതി വിചികിച്ഛാ. സഭാവം വിചിനന്താ കിച്ഛന്തി കിലമന്തി ഏതായാതിവാ വിചികിച്ഛാ. വിചികിച്ഛതിവാ ദ്വേള്ഹകഭാവേന പവത്തതീതി വിചികിച്ഛാ. സാ നീവരണഭൂതാ, പടിരൂപകാതി ദുവിധാ. തത്ഥ ബുദ്ധാദീസു അട്ഠസു വത്ഥൂസു വിമതിവസേന പവത്തമാനാ നീവരണഭൂതാ. തതോ അഞ്ഞാപന അസബ്ബഞ്ഞൂനം തേസു തേസു ആരമ്മണേസു കഥം നുഖോ ഏവം നുഖോ ഇദംനുഖോതി വേമതികഭാവേന പവത്താ സബ്ബാ വിചികിച്ഛാ പടിരൂപകാനാമ. സാ പന കുസലാപി ഹോതി, അകുസലാപി ഖീണാ സവാനം ഉപ്പന്ന ക്രിയാബ്യാകതാപീതി. ഇധ പന ഏകന്താകുസലഭൂതാ നീവരണവിചികിച്ഛാവ അധിപ്പേകാതി.

അകുസലരാസിമ്ഹി പരമത്ഥദീപനാ.

൯൭. സദ്ദഹതീതി സദ്ധാ. യഥാ അച്ഛം പസന്നം നിസിന്നം ഉദകം ചന്ദ സൂരിയാദീനി രൂപനിമിത്താനി സുട്ഠു അത്തനി ദഹതി. ഏവം അയം ബുദ്ധഗുണാ ദീനി സുട്ഠു അത്തനി ദഹതി ധാരേതി ഥപേതിവാതി അത്ഥോ. സദ്ദഹന്തിവാ ഏതായാതി സദ്ധാ. സദ്ദഹനമത്തമേവവാ ഏതന്തി സദ്ധാ. സാപി ബുദ്ധാ ദീസു സദ്ധേയ്യവത്ഥൂസു അകാലുസ്സിയഭാവേന പവത്തമാനാഏവ ഇധ അധിപ്പേതാ. തതോ അഞ്ഞാപന തിത്ഥിയേസുവാ തിത്ഥിയധമ്മേസു വാ ഏവരൂപേസു അസദ്ധേയ്യവത്ഥൂസു സദ്ദഹനവസേന പവത്താ ഓകപ്പനാ സദ്ധാ പടിരൂപകാനാമ ഹോതി. സാ പന അത്ഥതോ മിച്ഛാധിമോക്ഖോ യേവാതി. യഥാ പന മനുസ്സാ ഹത്ഥേ അസതി രതനാനി ദിസ്വാ പി-ഗഹേതും ന സക്കോന്തി. വിത്തേ അസതി തേസം സബ്ബഭോഗാ ന സമ്പജ്ജന്തി. ബീജേ അസതി സസ്സാദീനി നസമ്പജ്ജന്തി. ഏവം സദ്ധായ അസതി പുഞ്ഞക്രിയാവത്ഥൂനി നസമ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ ഏസാ ഹത്ഥവിത്തബീജ സദിസാതി വുത്താ.

൯൮. സരതീതി സതി. അത്തനാ കതാനി കത്തബ്ബാനി ച കല്യാണകമ്മാവാ ബുദ്ധഗുണാദീനിവാ അപ്പമജ്ജനവസേന ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. സാപി സമ്മാസതി മിച്ഛാസതി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ സമ്മാസതി ഇധ അധിപ്പേതാ. ഇതരാ പന സതിയേവ ന ഹോതി. കതസ്സ കത്തബ്ബസ്സച പാപകമ്മസ്സ അപ്പമജ്ജനവസേന പവത്തോ സതിപടിരൂപകോ അകുസലചിത്തുപ്പാദോയേവ. യസ്മാ പനേസാ ചിത്തം സബ്ബേഹി അകുസലധമ്മേഹിച രക്ഖിതും കുസലധമ്മേഹിച യോജേതും സക്കോതി. തസ്മാ സാ രഞ്ഞോ സബ്ബകമ്മിക മഹാഅമച്ചോ വിയ ദട്ഠബ്ബാതി. സതിംഖ്വാഹം ഭിക്ഖവേ സബ്ബത്ഥികം വദാമീതി ഹി വുത്തം.

൯൯. ഹിരിയതീതി ഹിരി. കായദുച്ചരിതാദീഹി ലജ്ജതി ജിഗുച്ഛതി ഉക്കണ്ഠതീതി അത്ഥോ.

൧൦൦. തേഹിയേവ ഓത്തപ്പതീതി ഓത്തപ്പം. ഉബ്ബിജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥപി ഹിരിഓത്തപ്പപ്പടിരൂപകാനാമ അത്ഥി, വുത്തഞ്ഹി –

ലജ്ജിതബ്ബേ നലജ്ജന്തി, അലജ്ജിയേസു ലജ്ജരേതി ച;

ഭായിതബ്ബേ നഭായന്തി, അഭയേ ഭയദസ്സിനോതി ച.

യസ്മാ പന സപ്പുരിസാ ഹിരിയാ അത്തനി ഓത്തപ്പേനച പരേസു ആരക്ഖദേവതാദീസു ഗാരവം ഉപ്പാദേത്വാ പാപതോ വജ്ജേത്വാ സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരന്തി. തസ്മാ ഇമേ ദ്വേ ലോകപാലധമ്മാതി വുത്താ.

൧൦൧. ലോഭപ്പടിപക്ഖോ അലോഭോ. സോ ഹി യേസു അത്തനോ ഹിതസഞ്ഞിതേസു ആരമ്മണേസു ലോഭോ ലഗ്ഗനവസേന പവത്തതി, തേസ്വേവ തം ലോഭം വിധമിത്വാ ലോഭവത്ഥുഭൂതാ ഭവഭോഗസമ്പത്തിയോ ഗൂഥരാസിംവിയ ഹീളേത്വാ ജിഗുച്ഛിത്വാ ഏകാനേക്ഖമ്മ ധാതുനാമ ഹുത്വാ പവത്തതീതി.

൧൦൨. ദോസപ്പടിപക്ഖോ അദോസോ. സോപി ഹി യേസു അത്തനോ അഹിതസഞ്ഞിതേസു ആരമ്മണേസു ദോസോ ദുസ്സനവസേന പവത്തതി. തേസ്വേവ തംദോസം വിധമിത്വാ ദിട്ഠദിട്ഠേസു സത്തേസു പുണ്ണചന്ദസദിസം സോമ്മഹദയം ഉപ്പാദേത്വാ ഏകാ അബ്യാപാദധാതു നാമ ഹുത്വാ പവത്തതീതി. അയമേവച ബ്രഹ്മവിഹാരേസു മേത്താതി വുത്താ. അമോഹോപി ഇധ വത്തബ്ബോ. മോഹപ്പടിപക്ഖോ അമോഹോ. സോപി ഹി യേസു ധമ്മേസുവാ അത്ഥേസുവാ ചതൂസു അരിയസച്ചേസുവാ മോഹോ അന്ധകാരം കത്വാ പവത്തതി. തേസ്വേവ തം മോഹം വിധമിത്വാ ചന്ദസൂരിയസഹസ്സം ഉട്ഠാപേന്തോവിയ വിജ്ജാനാമ ഹുത്വാ പവത്തതീതി.

൧൦൩. തത്രമജ്ഝത്തതാതി ഏത്ഥ അത്താ വുച്ചതി സഭാവോ. ലീനുദ്ധച്ചാദീനം ഉഭിന്നം വിസമപക്ഖാനം മജ്ഝേ പവത്തോ അത്താ ഏതസ്സാതി മജ്ഝത്താ. സമപ്പവത്തോ സമ്പയുത്തധമ്മസമൂഹോ. തസ്സ ഭാവോ മജ്ഝക്കതാ. തേസു തേസു സമ്പയുത്തധമ്മേസു ദിസ്സമാനാ മജ്ഝത്തതാ തത്രമജ്ഝത്തതാ തേസു തേസുവാ ഹിതകമ്മേസു ചിത്തചേതസികാനം മജ്ഝത്തതാ തത്രമജ്ഝത്തതാ. തഥാ ഹി സാ സമപ്പവത്താനം സമ്പയുത്ത ധമ്മാനം അജ്ഝുപേക്ഖനവസേന സമപ്പവത്താനം ആജാനേയ്യാനം അജ്ഝുപേക്ഖനസാരഥീവിയ ദട്ഠബ്ബാതി വുത്താ. അയമേവച ബ്രഹ്മവിഹാരേസു ഉപേക്ഖാതി വുത്താ.

൧൦൪. കായപ്പസ്സദ്ധാദീസു കായോതി വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയ സങ്ഖാതോ ചേതസികസമൂഹോ വുച്ചതി. ചിത്തന്തി സോഭണചിത്തം. കായസ്സ പസ്സദ്ധി കായപ്പസ്സദ്ധി. ചിത്തസ്സ പസ്സദ്ധി ചിത്തപ്പസ്സദ്ധീതിആദിനാ സമാസോ. പസ്സമ്ഭനം പസ്സദ്ധി. സന്തസീതലഭാവോതി അത്ഥോ. യേസം ഇദം ദ്വയം ദുബ്ബലം ഹോതി. തേ പുഞ്ഞകമ്മേസു ചിത്തസുഖം നപിന്ദന്തി. ബഹിദ്ധാഏവ നേസം ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. സന്തത്തേ പാസാണപിട്ഠേ ഥപിതമച്ഛോവിയ ഹോതി. യേസം പന ബലവം ഹോതി. തേയേവ തത്ഥ തം വിന്ദന്തി. തേസം ചിത്തം സീതലേ ഉദകേ പക്ഖിത്ത മച്ഛോ വിയ ഹോതി.

൧൦൫. ലഹുഭാവോ ലഹുതാ. അഗരുതാ അദന്ധതാതി അത്ഥോ. യേസം ഇദം ദുബ്ബലം. തേസം ചിത്തം പുഞ്ഞകമ്മേസു നപസാരേതി സങ്കോചതി. തത്തപാസാണേ പക്ഖിത്തപദുമപുപ്ഫം വിയ ഹോതി. യേസം പന ബലവം. തേസം ചിത്തം തത്ഥ പസാരേതി. സീതലേ ഉദകേ പക്ഖിത്ത പദുമപുപ്ഫം വിയ ഹോതി.

൧൦൬. മുദുഭാവോ മുദുതാ. യേസം ഇദം ദുബ്ബലം. തേസം ചിത്തം പുഞ്ഞകമ്മേസു ഥദ്ധം ഹോതി. വേരീനം മജ്ഝേ ഗതമഹായോധോവിയ ഹോതി. യേസം പന ബലവം. തേസം ചിത്തം തത്ഥ മുദു ഹോതി. വിയഞ്ഞാതീനം മജ്ഝേ ഗതമഹായോധോ വിയ ഹോതി.

൧൦൭. കമ്മനി സാധു കമ്മഞ്ഞം. തദേവ കമ്മഞ്ഞതാ. യേസം ഇദം ദുബ്ബലം. തേസം ചിത്തം പുഞ്ഞകമ്മേസു യഥിച്ഛിതം ഥപേതും നലബ്ഭതി, വിക്കിരതി. പടിവാതേ ഖിത്തഥുസമുട്ഠിവിയ ഹോതി. യേസം പന ബലവം. തേസംയേവ തം തത്ഥ യഥിച്ഛിതം ഥപേതും ലബ്ഭതി നവിക്കിരതി. പടിവാതേ ഖിത്തസുവണ്ണക്ഖന്ധോവിയ ഹോതി.

൧൦൮. പഗുണസ്സ ഭാവോ പാഗുഞ്ഞം. തദേവ പാഗുഞ്ഞതാ. യേസം ഇദം ദുബ്ബലം. തേസം ചിത്തം പുഞ്ഞകമ്മേസു വികമ്പതി വിഹഞ്ഞതി. ഗമ്ഭീരേ ഉദകേ ഖിത്തവാനരോവിയ ഹോതി. യേസം പന ബലവം, തേ സം തം തത്ഥ നവികമ്പതി നവിഹഞ്ഞതി. ഗമ്ഭീരേ ഉദകേ ഖിത്ത കുമ്ഭിലോ വിയ ഹോതി.

൧൦൯. ഉജുഏവ ഉജുകം, ഉജുകസ്സ ഭാവോ ഉജുകതാ. യേസം ഇദം ദുബ്ബലം. തേസം ചിത്തം പുഞ്ഞകമ്മേസു വിസമഗഹികം ഹോതി. കദാചി ലീനം. കദാചി ഉദ്ധടം. കദാചി ഓനതം. കദാചി ഉന്നതം. സുരാമദമത്തസ്സ മഗ്ഗഗമനം വിയ ഹോതി. യേസം പന ബലവം, തേസം തം വുത്തവിപരിയ യേന വേദിതബ്ബന്തി.

൧൧൦. ഏത്ഥച സിദ്ധേസുപി ചിത്തപ്പസ്സദ്ധാദികേസു വുത്തേസു വിസും കായപ്പസ്സദ്ധാദീനം വചനം തേസം വസേന രൂപകായസ്സപി പസ്സദ്ധാദി ദീപനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ തം തം സുത്തന്തം സുത്വാ ഗേലഞ്ഞവുട്ഠാ നാദീസു രൂപകായസ്സ പസ്സദ്ധഭാവോ പാകടോ ഇദ്ധിമന്താനം ഇദ്ധിയാ ആകാസഗമനാദീസു ലഹു ഭാവോ. കായം ഖുദ്ദകം വാ മഹന്തം വാ കത്വാ നിമ്മിനനേസു മുദുഭാവോ. അന്തോപഥവിയംവാ അന്തോപബ്ബതേ സുവാ അസജ്ജമാനം കത്വാ ഗമനാദീസു കമ്മഞ്ഞഭാവോ. നാഗവണ്ണംവാ ഗരുളവണ്ണംവാ കത്വാ നിമ്മിനനാദീസു പഗുണഭാവോ തേസ്വേവ സബ്ബേസു യഥാനിമ്മിതവസേന ചിരപ്പവത്തിഭാവേസു ഉജുകഭാവോ പാകടോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. സമം ധാരേന്തീതി സാധാരണാ, സബ്ബേഹി സോഭണചിത്തേഹി, തേസംവാ സാധാരണാ സോഭണ സാധാരണാ.

൧൧൧. സമ്മാവാചാതി ഏത്ഥ തിവിധാ സമ്മാവാചാ കഥാ, ചേതനാ, വിരതിവസേന, തത്ഥ അത്ഥധമ്മപ്പടിസംയുത്താ സുഭാസിതാ വാചാ കഥാ സമ്മാവാചാനാമ. തംസമുട്ഠാപികാ കുസലക്രിയചേതനാ ചേതനാസമ്മാവാചാനാമ. യാ പന മുസാവാദാ വേരമണാദീനി സിക്ഖാപദാനി സമാദിയന്തസ്സവാ അധിട്ഠഹന്തസ്സവാ സമ്പത്തം വത്ഥും അവീതിക്കമന്തസ്സവാ പാപവിരമണാകാരേന ചിത്തസ്സ പവത്തി. അയം വിരതി സമ്മാവാചാനാമ. സാ ഇധ അധിപ്പേതാ. സമ്മാ വദന്തി ഏതാ യാതി സമ്മാവാചാ. ഏതായാതി ചേത്ഥ കരണത്ഥേ ഹേതുഅത്ഥേ വാ കരണവചനം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ വാചായ സിക്ഖാപദാനി സമാദിയന്തസ്സ സമാദാനവചനാനി സന്ധായ കരണത്ഥോ ഹേതുഅത്ഥോ ച യുജ്ജതി. തതോ യഥാസമാദിന്നാനിവാ യഥാധിട്ഠിതാനിവാ സിക്ഖാപദാനി സുട്ഠുരക്ഖാമാതി യാനി അനവജ്ജാനിഏവ വചനാനി വദന്താ വിചരന്തി. താനി സന്ധായ കരണത്ഥാനുകൂലോ ഹേതു അത്ഥോയേവ യുജ്ജതീതി. അഥവാ, തഥാ വദന്തുവാ മാവാ. അയംപന വദമാനേസു സതി തേസം സമ്മാ വത്തുംഏവ ദേതി. നമിച്ഛാ വത്തുന്തി കത്വാ സമ്മാ വാചാത്വേവ വുച്ചതി. അപിച, അയം വചീദുച്ചരിതാനം പജഹനവസേന പവത്തമാനാ വചീദ്വാരസുദ്ധിയാ ഏവ ഹോതീതി സമ്മാവാചാതി വുച്ചതീതി.

൧൧൨. സമ്മാകമ്മന്തോപി തിവിധോ ക്രിയാ, ചേതനാ, വിരതി വസേന. തത്ഥ യംകിഞ്ചി അനവജ്ജം കമ്മം കരോന്തസ്സ കായികക്രിയാ ക്രിയാകമ്മന്തോനാമ. തംസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ ചേതനാകമ്മന്തോ നാമ. യാ പന പാണാതിപാതാ വേരമണാദീനി സിക്ഖാപദാനി സമാദി യന്തസ്സവാ അധിട്ഠഹന്തസ്സവാ സമ്പത്തം വത്ഥും അവീതിക്കമന്തസ്സവാ പാപവിരമണാകാരേന ചിത്തസ്സ പവത്തി. അയം വിരതി സമ്മാകമ്മന്തോ നാമ. സമ്മാ കരോന്തി ഏതേനാതി സമ്മാകമ്മം, തദേവ സമ്മാ കമ്മന്തോ സുത്തന്തോ വനന്തോവിയ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ.

൧൧൩. സമ്മാആജീവോപി വീരിയ, വിരതിവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ പകതിയാ അനവജ്ജാനി കസികമ്മാദീനിവാ ഭിക്ഖാചരിയാദീനിവാ കത്വാ ജീവിതം കപ്പേന്താനം ഉട്ഠാനബലസങ്ഖാതോ വായാമോ വീരിയസമ്മാആജീവോനാമ. യാ പന ആജീവസുദ്ധിം അപേക്ഖിത്വാ അത്തനോ ആജീവസീലവിപത്തികാരണാനി കായവചീദുച്ചരിതാനി പജഹന്താനം പാപവിരമണാകാരേന ചിത്തസ്സ പവത്തി. അയം വിരതി ആജീവോനാമ. അയമിധാധിപ്പേതോ. സമ്മാ ആജീവന്തി ജീവിതം പവത്തേന്തി ഏതേനാതി സമ്മാആജീവോ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവാതി.

൧൧൪. ഏകേകാപി ചേത്ഥ സമ്പത്ത വിരതി, സമാദാന വിരതി, സമുച്ഛേദവിരതിവസേന തിവിധാ. തത്ഥ യാ സിക്ഖാപദാനി അസമാ ദിയിത്വാവാ സമാദിന്നാനിപിവാ താനി അനപേക്ഖിത്വാ കേവലം ഹിരി ഓത്തപ്പബലേനേവ സമ്പത്തം വത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പന്നാ വിരതി. അയം സമ്പത്തവിരതിനാമ. സാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണായേവ. പഞ്ചസിക്ഖാ പദാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാതി ഹി വുത്തം. യാ പന സിക്ഖാപദാനി സമാദി യന്തസ്സവാ അധിട്ഠഹന്തസ്സവാ യഥാസമാദിന്നാനിവാ യഥാധിട്ഠിതാനി വാ സുട്ഠുരക്ഖാമീതി സമ്പത്ത വത്ഥും അപീതിക്കമന്തസ്സവാ ഉപ്പന്നാ. അയം സമാദാനവിരതിനാമ. സാ പന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാവാ ഹോതി അനാഗതാരമ്മണാവാ. തഥാ ഹി പഞ്ചസിക്ഖാപദാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാതി ഇദം സമ്പത്തവിരതിവസേന വുത്തന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. മഗ്ഗക്ഖണേ പന സബ്ബദുച്ചരിതാനം പച്ചയസമുച്ഛേദവസേന ഉപ്പന്നാ സമുച്ഛേദവിരതിനാമ. സാ പന നിബ്ബാനാരമ്മണാഏവ. ഫലവിരതിപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതാതി. തത്ഥ ലോകിയവിരതിയോ ജീവിതിന്ദ്രിയാദീനി വീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥൂനി ആരമ്മണം കത്വാ പാണാതിപാതാദീനി വിരമിതബ്ബവത്ഥൂനി പജഹന്തി. ലോകുത്തരവിരതിയോ പന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ താനിയേവ വിരമിതബ്ബവത്ഥൂനി പജഹന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൧൫. പരദുക്ഖേ സതി കാരുണികാനം ഹദയഖേദം കരോതീതി കരുണാ. കിരതിവാ പരദുക്ഖം വിക്ഖിപതി, കിണാതിവാ പരദുക്ഖം ഹിംസതീതി കരുണാ. കിരീയതി ദുക്ഖിതേസു പസാരീയതീതിവാ കരുണാ. അപിച കലി ഉണാതി ഛേദോ. കലീതി ദുക്ഖം വുച്ചതി, യഥാ-കലി സമ്ഭവേ ഭവേതി. കലീതിവാ പാപപി പരാജയോപി വുച്ചതി. പാപേ കലി പരാജയേതി ഹി വുത്തം. സബ്ബഞ്ചേതം കാരുണികാ നം കാരുഞ്ഞഹേതുഭൂതമേവ ഹോതി. ഇതി കലിം ദുക്ഖംവാ പാപംവാ സബ്ബസമ്പത്തിതോ പരാജയംവാ സത്തേഹി അവന്തി രക്ഖന്തി, സത്തേവാ തതോ വിധകലിതോ അവന്തി രക്ഖന്തി കാരുണികാ ജനാ ഏതായാതി കരുണാ.

൧൧൬. പരസമ്പത്തിം ദിസ്വാ മോദന്തി ഏതായാതി മുദിതാ. നത്ഥി പമാണം ഏതേസന്തി അപ്പമാണാ, സത്താ. അപ്പമാണേസു ഭവാതി അപ്പമഞ്ഞാ. ഏതാഹി ഏത്തകേസുയേവ സത്തേസു പവത്തേതബ്ബാ. ന ഇതോ അഞ്ഞേസൂതി ഏവം പരിച്ഛേദപ്പമാണസ്സ അഭാവാ ഏകസ്മിം സത്തേ പവത്താപി അപ്പമഞ്ഞാഏവനാമ ഹോന്തീതി.

[൭൭] ടീകാസു പന

അപ്പമാണസത്താ രമ്മണത്താ അപ്പമാണാ. താഏവ അപ്പമഞ്ഞാതി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

൧൧൭. പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തോ അമോഹോഏവ. സോ ഹി പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ, അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയഞ്ചാതി കത്വാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി വുച്ചതീതി.

സോഭണരാസിമ്ഹി പരമത്ഥദീപനാ.

൧൧൮. ഏത്താവതാതിആദി തിണ്ണം രാസീനം സങ്ഗഹോ. ഏവം ദ്വിപഞ്ഞാസ സരൂപം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ചേതോയുത്തപ്പകാരം ദസ്സേന്തോ തേസന്തിആദിമാഹ. ഇതോ ചേതസികാനം സരൂപദസ്സനതോ പരം തേസം ചിത്താവിയുത്താനം ചിത്തേന അവിയുത്താനം ചേതസികാനം ചിത്തുപ്പാദേസു പച്ചേകം സമ്പയോഗോ തഥായോഗം വുച്ചതേതി യോജനാ. ചിത്തുപ്പാദേസൂതി ചിത്തേസു ഇച്ചേവ അത്ഥോ. ഉപ്പജ്ജന്തി ചേതസികാ ഏതേസൂതി ഉപ്പാദാ. ചിത്താനിഏവ ഉപ്പാദാ ചിത്തുപ്പാദാതി കത്വാ. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം സബ്ബദുബ്ബലത്താ തേസു ഛ പകിണ്ണകാ നുപ്പജ്ജന്തി. ഭാവനാബലേന പഹീനത്താ വിതക്കോ ദുതീയജ്ഝാനികാദീസു, വിചാരോ തതീയജ്ഝാനികാദീസു, പീതി ചതുത്ഥജ്ഝാനികാദീസു നുപ്പജ്ജതി. സന്നിട്ഠാനസഭാവത്താ അധിമോക്ഖോ അസന്നിട്ഠാനസഭാവേ വിചികിച്ഛാ ചിത്തേ നുപ്പജ്ജതി. വീരിയം ബലനായകത്താ ദുബ്ബലേസു പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനാ ദീസു സോളസചിത്തേസു നുപ്പജ്ജതി. പീതി സമ്പിയായനസഭാവത്താ ദോമനസ്സുപേക്ഖാ സഹഗതേസു നുപ്പജ്ജതി. ഛന്ദോ ഇച്ഛാസഭാവത്താ ഇച്ഛാരഹിതേസു അഹേതുകേസു മോമൂഹചിത്തേസുച നുപ്പജ്ജതീതി ആഹ പകിണ്ണകേസുപന വിതക്കോ.ല. മോമൂഹവജ്ജിതചിത്തേസൂതി. തേ പന ചിത്തുപ്പാദാ പകിണ്ണകവിവജ്ജിതാ സപകിണ്ണകാതി സമ്ബന്ധോ.

൧൧൯. അകുസലേസൂതി അകുസലചേതസികേസു. സബ്ബാകുസല സാധാരണാനാമ. തസ്മാ സബ്ബേസുപി ദ്വാദസാകുസലചിത്തേസു ലബ്ഭന്തീതി യോജനാ.

[൭൮] വിഭാവനിയം പന

പച്ഛിമം പുരിമസ്സ സമത്ഥനവചനന്തി അധിപ്പേതം. തം ന സുന്ദരം.

ഇദഞ്ഹി ഠാനം ചിത്തേസു ലബ്ഭമാനതാദസ്സനപധാനന്തി. യസ്മാ പന സബ്ബാനി അകുസലചിത്താനി ഇമേഹി ചതൂഹി വിനാ നുപ്പജ്ജന്തി. ന ഹി താനി പാപേസു ആദീനവം പസ്സിത്വാ ഠിതാനം ഉപ്പജ്ജന്തി. നച തേഹി ലജ്ജായവാ ഭയേനവാ ഉക്കണ്ഠിതാനം. നാപി കുസലേസു ധമ്മേസു സമാഹിതാനന്തി. തസ്മാ തേ സബ്ബേസു തേസു ലബ്ഭന്തീതി. യസ്മാച ദിട്ഠിമാനാ ഖന്ധേസു അസ്സാദം അമുഞ്ചിത്വാവ തേസു തഥാ തഥാ ആമസിത്വാ പവത്തന്തി. തസ്മാ തേ ലോഭമൂലചിത്തേസ്വേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. തത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തേസു പന തേസു ദിട്ഠി ഖന്ധേസു അത്തഗ്ഗാഹം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ തം അത്തം നിച്ചതാദീഹി മിച്ഛാസഭാവേഹിഏവ പരാമസന്തീ പവത്തതി. മാനോ പന ഖന്ധേ അഹന്തി ദള്ഹം ഗഹേത്വാ തം ഗഹിതാകാരം സേയ്യ താദീഹിഏവ ആമസന്തോ പവത്തതി. തസ്മാ തേ ആമസനാകാരതോ അസദിസവുത്തിനോഏവ ഹോന്തീതി ആഹ. ദിട്ഠിചതൂസു.ല. വിപ്പയുത്തേസൂതി. യേ പന ദിട്ഠിഗതികാ ദിട്ഠിയാ യഥാഗഹിതം അത്താനമേവ അഹന്തി ഗണ്ഹന്തി. തേസംപി ദിട്ഠിമാനാ ആമസനാകാരം പത്വാ അസദിസവുത്തികാഏവ ഹോന്തി. ന ഹി മാനസ്സ വിയ ദിട്ഠിയാ അത്ത സംപഗ്ഗഹണേ ബ്യാപാരോ അത്ഥി. ന ച ദിട്ഠിയാ വിയ മാനസ്സ ധമ്മാനം അയാഥാവപക്ഖപരികപ്പനേതി. തേനേവ ഹി അഹംഗാഹോ മാനോ അനാഗാമീനംപി പവത്തതി. അത്തഗ്ഗാഹഭൂതാ പന ദിട്ഠി പുഥുജ്ജനാന മേവാതി.

[൭൯] വിഭാവനിയം പന

‘‘മാനോപി അഹംമാനവസേന പവത്തനതോ ദിട്ഠിസദിസോവ പവത്തതീതി ദിട്ഠിയാ സഹ ഏകചിത്തുപ്പാദേ നപവത്തതീ’’തി വത്വാ കേസര സീഹോ പമായ തം അത്ഥം സാധേതി. തം ന സുന്ദരം.

സദിസപ്പവത്തി ഹി നാമ സഹപവത്തിയാ ഏവ കാരണന്തി. മച്ഛരിയം പന അത്തസമ്പത്തീസു ലഗ്ഗനലോഭസമുട്ഠിതംപി താസം പരേഹി സാധാരണഭാവം അസഹനാകാരേന പവത്തത്താ ഏകന്തേന പടിഘസമ്പ യുത്തമേവ ഹോതീതി വുത്തം ദോസോ.ല. ചിത്തേസൂതി. അകമ്മഞ്ഞ ലക്ഖണം ഥിനമിദ്ധം കമ്മഞ്ഞസഭാവേസു അസങ്ഖാരികേസു നസമ്ഭവതീതി വുത്തം ഥിനമിദ്ധം പഞ്ചസു സസങ്ഖാരിക ചിത്തേസൂതി. ചത്താരോ സബ്ബാ കുസലസാധാരണാ. തയോ ലോഭ ദിട്ഠിമാനാ. ചത്താരോ ദോസാദയോ. ദ്വയം ഥിനമിദ്ധം. വിചികിച്ഛാ ചിത്തേചാതി ചസദ്ദോ അവധാരണേ. വിചികിച്ഛാചിത്തേഏവാതി അത്ഥോ. ചതുദ്ദസ അകുസല ചേതസികാ.

൧൨൦. സോഭണേസൂതി സോഭണചേതസികേസു. ലോകുത്തരേ അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗേ തീസു ഖന്ധേസു പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സമ്മാസങ്കപ്പോ നാമ സമ്മാദിട്ഠിപച്ഛിമകോവ ഹോതി. തസ്മാ പാദകജ്ഝാനാദിവസേന തസ്മിം അസതിപി പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ നപരിഹായതി. സീലസമാധിക്ഖന്ധധമ്മേസു പന ഏകോ ഏകസ്സ കിച്ചം നസാധേതി. തസ്മാ ലോകുത്തര മഗ്ഗോ സത്തങ്ഗികതോ ഹേട്ഠാ നപവത്തതീതി ആഹ വിരതിയോ പന തിസ്സോപി.ല. ലബ്ഭന്തീതി. നിയതാവ ഏകതോവ സബ്ബഥാപി ലബ്ഭന്തീതി യോജനാ. തത്ഥ നിയതാവാതി ന ലോകിയേസുവിയ കദാചിഏവ ലബ്ഭന്തി. അഥഖോ സബ്ബദാപി നിയതാ ഹുത്വാവ ലബ്ഭന്തി. കസ്മാ, ലോകുത്തരധമ്മാനം നിച്ചം സീലേസു പരിപൂരകാരിതാവസേന പവത്തത്താ. ന ഹി തേ ലോകിയാ വിയ കദാചി ദാനവസേന കദാചി സുതപരിയത്തിവസേന കദാചി കസിണഭാവനാദിവസേന പവത്തന്തീതി. ഏകതോ വാതി നലോകിയേസു വിയ വിസും വിസും ലബ്ഭന്തി. അഥഖോ തിസ്സോപി ഏകതോ ഹുത്വാവ ലബ്ഭന്തി. കസ്മാ, അഭിന്നാരമ്മണത്താ. ന ഹി തേ ലോകിയാ വിയ വീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുസങ്ഖാതാനി ജീവിതിന്ദ്രിയാദീനി നാനാരമ്മണാനി ആരബ്ഭ പവത്തന്തി. ഏകംപന നിബ്ബാനമേവ ആരബ്ഭപവത്തന്തീതി. സബ്ബഥാപീതി ന ലോകിയേസു വിയ ഏകദേ സപ്പഹാനവസേന ലബ്ഭന്തി. അഥഖോ തിസ്സോപി അനവസേസ ദുച്ചരിത ദുരാജീവപ്പഹാനാകാരേന ലബ്ഭന്തി. ലോകിയേസുഹി സകിം ഉപ്പന്നാ സമ്മാവാചാ ചതുബ്ബിധാനി വചീദുച്ചരിതാനി സബ്ബാനി ഏകതോ പജഹിതും നസക്കോതി. മുസാവാദവിരതി മുസാവാദമേവ പജഹിതും സക്കോതി. ന ഇതരാനി. മുസാവാദംപി സമൂലം സാനുസയം പജഹിതും നസക്കോതി. തഥാ പിസുണവാചാ വിരതി പിസുണവാചമേവ പജഹിതും സക്കോതി. ന ഇതരാനി. പിസുണവാചംപി സമൂലം സാനുസയം പജഹിതും ന സക്കോതി. സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ലോകുത്തരേസു പന സകിം ഉപ്പന്നാ സമ്മാവാചാ സബ്ബാനി വചീദുച്ചരിതാനി സമൂലാനി സാനുസയാനി പജഹതി. സകിം ഉപ്പന്നോ സമ്മാകമ്മന്തോ സബ്ബാനി കായദുച്ചരിതാനി സമൂലാനി സാനുസയാനി പജഹതി. സകിം ഉപ്പന്നോ സമ്മാആജീവോ സബ്ബാനി ആജീവഹേതുകാനി കായവചീദുച്ചരിതാനി സമൂലാനി സാനുസയാനി പജഹതി. ഇതി തിസ്സോ ലോകുത്തരേസുഏവ സബ്ബഥാപി ലബ്ഭന്തീതി. വിസദ്ദോ അവയവസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. സകിം ഉപ്പന്നാ ഏകാ സമ്മാവാചാ മുസാവാദപ്പഹാനവസേനാപി ലബ്ഭതി. നകേവലഞ്ച തപ്പഹാനവസേനേവ. അഥഖോ പിസുണവാചാപഹാനവസേനപി ലബ്ഭതീതി സബ്ബം വത്തബ്ബം. ഏത്ഥച ദുച്ചരിതാനി സമൂലാനി സാനുസയാനീതി ഏത്ഥ കായവചീചോപന ഭാഗിയാനി കാമരാഗാനുസയാദീനി ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝാനി കിലേസജാതാനി അരൂപസേക്ഖാനംപി സന്തിയേവ. കാമരൂപസേക്ഖാനം പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തസ്മാ തേസം പജഹനവസേന ഉപരിമഗ്ഗ ഫലവിരതീനം ദുച്ചരിതപ്പഹാനം ദട്ഠബ്ബം. കാമാവചരകുസലേസ്വേവ, നപന കാമാവചരവിപാകക്രിയചിത്തേസു, നാപിമഹഗ്ഗതചിത്തേസൂതി അധിപ്പായോ. കാമാവചരകുസലേസുപി കാമഭൂമിയം ഉപ്പന്നേസുഏവ, നരൂപാരൂപഭൂമിയം ഉപ്പന്നേസു. ന ഹി ബ്രഹ്മാനം വിരമിതബ്ബവത്ഥു സങ്ഖാതാനി കായവചീദുച്ചരിതാനിനാമ അത്ഥി. നച ലോകിയവിരതിയോ വിരമിതബ്ബ വത്ഥുരഹിതേസു പുഗ്ഗലേസു പവത്തന്തീതി. ഉപരി ഛകാമാവചരദേവേ സുപി നപവത്തന്തീതി വദന്തി. തം കഥാവത്ഥുമ്ഹി വിചാരിതമേവ. യദി ഏവം മനുസ്സലോകേപി തീസു ഹേട്ഠിമഫലട്ഠേസു താസം അപ്പവത്തി ആപജ്ജതി. ന ഹി തേസംപി പാണാതിപാതാദീനി വിരമിതബ്ബവത്ഥൂനിനാമ അത്ഥീതി. സച്ചം, ഇധ പന സത്തവിധആപത്തിക്ഖന്ധാപി വിരമിതബ്ബവത്ഥുട്ഠാനേ ഠിതാ. തഥാ തിവിധകുഹനവത്ഥൂനിച. താനിച കാനിചി തേസം ഫലട്ഠാനംപി സാധാരണാനിഏവ. മനുസ്സാനഞ്ച യാനി കാനിചി തസ്സ തസ്സ സമാദിന്നസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ വത്ഥൂനിപി വിരമിതബ്ബവത്ഥൂനിഏവ. യാനിപി കാമസേക്ഖാനം കായവാചാ വിപ്ഫന്ദനകരാനി കിലേസജാതാനി സമുച്ഛേദവിരതീനം വത്ഥുഭൂതാനി സന്തി. താനി തേസം തദങ്ഗ വിരതീനംപി വത്ഥൂനിഏവാതി. കദാചി സന്ദിസ്സന്തീതി സമാദാനസമ്പത്തവിരതീനം അഞ്ഞതരവസേന പവത്തകാലേഏവ സന്ദിസ്സന്തി. ഏവം സന്ദിസ്സ മാനാപി ഭിന്നാരമ്മണത്താ നഏകതോ ഹുത്വാ സന്ദിസ്സന്തീതി വുത്തം വിസും വിസുന്തി. വിസുംവിസും സന്ദിസ്സമാനാപി ഏകേകദുച്ചരിതപ്പഹാനവസേനേവ സന്ദിസ്സന്തി. ന ലോകുത്തരേസു വിയ സബ്ബഥാപീതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൨൧. അപ്പനാപത്താനം അപ്പമഞ്ഞാനം സോമനസ്സസഹഗതഭാവോവ വിഭങ്ഗേ വുത്തോതി വുത്തം പഞ്ചമജ്ഝാനവജ്ജിതമഹഗ്ഗതചിത്തേസൂതി. ഏതാഹി പരസത്താനം ഹേതു അധിമത്തബ്യാപാരാ ഹോന്തി, തസ്മാ അതിസന്തായ നിബ്യാപാരായ പഞ്ചമജ്ഝാനുപേക്ഖായ സഹ നപവത്തന്തീതി. അപ്പനാപുബ്ബഭാഗഭൂതാനം പന താസം ഉപേക്ഖാവേദനായപി സമ്പയോഗോ അട്ഠകഥായം അനുഞ്ഞാതോയേവാതി വുത്തം കാമാവചര.ല. ചിത്തേസുചാതി. കദാചീതി കാരുഞ്ഞപ്പകതികസ്സ അനിസ്സുകിനോച പരേസം വിപത്തിസമ്പത്തിദസ്സനകാലേ. നാനാഹുത്വാ ജായന്തീതി തേസം വിപത്തിദസ്സനകാലേ അനുകമ്പനവസേന കരുണാ ഏവ ജായതി, നമുദിതാ. സമ്പത്തിദസ്സനകാലേ പന മോദനവസേന മുദിതാവ ജായതി, നകരുണാതി ഏവം വിസും വിസും ഹുത്വാ ജായന്തീതി അത്ഥോ. യസ്മാ പനേതാ ദോസസമുട്ഠിതാനം വിഹിംസാ അരതീനം നിസ്സരണഭൂതാതി സുത്തന്തേസു വുത്താ. ദോമനസ്സപടിപക്ഖഞ്ചസോ മനസ്സമേവ ഹോതി. തസ്മാ താസം അപ്പനാപുബ്ബഭാഗഭൂതാനംപി നിച്ചം സോമനസ്സയോഗമേവ കേചി ഇച്ഛന്തീതി വുത്തം ഉപേക്ഖാസഹഗതേസു.ല. കേചി വദന്തീതി. സോ പന തേസം വാദോ അട്ഠകഥായപി സഹ വിരുദ്ധോ. തസ്മാ തം ബഹൂ വിഞ്ഞുനോ ന സമ്പടിച്ഛന്തീതി കത്വാ സോവാദോ ഥേരേന കേചിവാദോനാമ കതോ. യസ്മാച സബ്ബേസംപി ലോകിയ ലോകുത്തരജ്ഝാനാനം പുബ്ബഭാഗ ഭാവനാ നാമ അപ്പനാസന്നകാലേഏവ സോമനസ്സജ്ഝാനാനം പുബ്ബഭാഗാ സോമനസ്സസഹഗതാ ഹോന്തി. ഉപേക്ഖാഝാനാനം പുബ്ബഭാഗാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഹോന്തി. അനാസന്നകാലേ പന സബ്ബേസംപി തേസം പുബ്ബഭാഗാ കദാചി സോമനസ്സസഹഗതാ, കദാചി ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹോന്തി. തസ്മാ സോ വാദോ കേചിവാദോവ കാതും യുത്തോതി. ഏത്ഥച സബ്ബാനിപി സമഥവിപസ്സനാഭാവനാചിത്താനിനാമ ആദിമ്ഹി യേഭുയ്യേന ഉപേക്ഖാസഹഗതാനിഏവ ഭവേയ്യും, യദിയി താനി ആദിതോയേവ പട്ഠായ സോമനസ്സസഹജാതാനി സിയും. തദാ ഇമേ സത്താ സോ മനസ്സജാതേസു കമ്മേസു അനഭിരതാനാമ നത്ഥീതി അഞ്ഞം കമ്മം ഛഡ്ഡേത്വാ ഭാവനാകമ്മമേവ അനുയുഞ്ജേയ്യുന്തി. പച്ഛാ പന അത്തനോ ഭാവനായ പുബ്ബാപരിയവിസേസദസ്സനകാലേഏവ സോമനസ്സ സഹജാതാനി ഭവന്തി. പടികൂലാ രമ്മണേസു പന അസുഭഭാവനാചിത്തേസു ദുക്ഖിതസത്താരമ്മണേസുച കരുണാഭാവനാചിത്തേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അപിച ഇമാ കരുണാമുദിതാനാമ പകതികാലേപി ഉപ്പജ്ജന്തിയേവ. താസു പന മുദിതാ താവ ഇട്ഠസമ്പത്തിവിസയാതി സായേഭുയ്യേന സോമനസ്സ സഹജാതാതി യുത്തമേതം. കരുണാ പന അനിട്ഠവിപത്തിവിസയാതി സാ യേഭുയ്യേന ഉപേക്ഖാസഹജാതാ ഏവ സിയാ. നച ഏതാ പരസത്തഹേതു അധിമത്ത ബ്യാപാരാതി കത്വാ ഉപേക്ഖാവേദനായ സഹ വിരുദ്ധാഏവാതി സക്കാ വത്തും. സാ ഹി അപ്പനം അപത്താ വേദനുപേക്ഖാനാമ ആരമ്മണരസാനുഭവനേഏവ നിബ്യാപാരാഹോതി. ന അഞ്ഞകിച്ചേസു. തഥാ ഹി സത്താ ഉപേക്ഖാസഹഗത ചിത്തേഹി അദിന്നംപി ആദിയന്തി, ദാനംപി ദേന്തി, അഞ്ഞാനിപി മഹന്താനി പുഞ്ഞാപുഞ്ഞകമ്മാനി കരോന്തിയേവാതി. തസ്മാ അപ്പനാ പത്താനഞ്ഞേവ താസം വേദനുപേക്ഖായ സഹ വിരുദ്ധഭാവോ വത്തും യുത്തോതി.

[൮൦] ഏത്താവതാ യം വുത്തം വിഭാവനിയം

‘‘കരുണാമുദിതാ ഭാവനാകാലേ അപ്പനാവീഥിതോ പുബ്ബേ പരിചയവസേന ഉപേക്ഖാസഹഗതചിത്തേഹിപി പരികമ്മം ഹോതി. യഥാതം പഗുണഗന്ഥം സജ്ഝായന്തസ്സ കദാചി അഞ്ഞവിഹി തസ്സാപി സജ്ഝായനം, യഥാച പഗുണവിപസ്സനായ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സകദാചി പരിചയബലേന ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേഹിപി സമ്മസനന്തി ഉപേക്ഖാ സഹഗതകാമാവചരേസു കരുണാ മുദിതാനം അസമ്ഭവവാദോ കേചിവാദോ കതോ’’തി. തം പടിക്ഖിത്തം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

കിഞ്ചാപി കസിണനിമിത്താദീനി ആരമ്മണാനി അഗമ്ഭീരാനിഏവ ഹോന്തി. തഥാപി യോഗകമ്മബലേന ചിത്തസമാധാനബലേന കിലേസ ദൂരീഭാവേനച തദാരമ്മണേസു ഝാനചിത്തേസു ഞാണം ഏകന്തേന പവത്ത തിയേവാതി ആഹ സബ്ബേസുപി പഞ്ച.ല. ചിത്തേസുചാതി.

൧൨൨. തയോ വിരതിധമ്മാ. ദ്വയം അപ്പമഞ്ഞായുഗളം. ഏവം സോ ഭണചേതസികാ സോഭണേസ്വേവ ചിത്തേസു ചതുധാ ചതൂഹി പകാരേഹി സമ്പയുത്താതി യോജനാ. ഇദാനി സബ്ബേസംപി ചേതോ യുത്താനം നിയതാ നിയതയോഗിവിഭാഗം ദസ്സേതും ഇസ്സാതിആദിമാഹ. കരുണാ ആദി യസ്സാതി കരുണാദി. അപ്പമഞ്ഞാ ദ്വയം. ഇസ്സാമച്ഛേരകുക്കുച്ചാനിച വിരതിയോച കരുണാദിച ഇസ്സാമച്ഛേ രകുക്കുച്ചവിരതികരുണാദയോ. തേ നാനാച ജായന്തി, കദാചിച ജായന്തി. മാനോച കദാചിഏവ ജായതി. ഥിനമിദ്ധഞ്ച തഥാ കദാചി ഏവ ജായതി. ജായമാനം പന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹേവ ജായതി. നനാനാതി യോജനാ. ഏത്ഥച അപ്പമഞ്ഞാവിരതീനം നാനാ കദാചി യോഗോ ഹേട്ഠാച വുത്തോ. ഉപരിച വക്ഖതി. ഇസ്സാദീനംച ഉപരി വക്ഖതി. മാനഥിനമിദ്ധാനം പന ഇധ വത്തബ്ബോതി. തത്ഥ മാനോ ചതൂസു ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസു ലബ്ഭമാനോപി കദാചി തേസം സേയ്യോ ഹമസ്മീതിആദിനാ പവത്തകാലേഏവ ലബ്ഭതി, നഅഞ്ഞദാ. ഥിനമിദ്ധം പഞ്ചസു സസങ്ഖാരികേസു ലബ്ഭമാനംപി കദാചി തേസം നിദ്ദാതിഭൂതവസേന അകമ്മഞ്ഞതായ പവത്തികാലേഏവ ലബ്ഭതി. ന അഞ്ഞദാ. തദാ ലബ്ഭമാനംപന ദ്വയം സഹേവ ലബ്ഭതി. ന നാനാതി.

[൮൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഥിനമിദ്ധം കദാചി ഇസ്സാമച്ഛേരകുക്കുച്ചേഹിചേവ മാനേനച സഹ ജായതി. കദാചി തേഹി തേനച നാനാ ജായതീ’’തി യോജനാ വുത്താ. സാ സാരതോ ന പച്ചേതബ്ബാ.

ന ഹി തേഹി തേനച തസ്സ സഹഭാവോ നാനാഭാവോച കിച്ചാരമ്മണവിരോധാവിരോധഭാവേന സിദ്ധോതി.

യാച ടീകായം

മാനോച ഥിനമിദ്ധഞ്ച കദാചി നാനാ ജായതി. കാരണം വുത്തമേവ. യോജനാ വുത്താ. സാപി ന സുന്ദരാ. കദാചി സഹജായതീതി.

യഥാവുത്താനുസാരേനാതി സത്തസബ്ബത്ഥയുജ്ജന്തീതിആദിനാ വുത്തപ്പകാരം അനുസാരേന സേസാതി ഏകാദസഹി അനിയത യോഗീഹി അവസേസാ ഏകചത്താലീസധമ്മാ. തേ യഥാവുത്താനുസാരേന അത്തനാ ലബ്ഭമാന ചിത്തുപ്പാദേസു അനിയതയോഗിനോ വേദിതബ്ബാതി യോജനാ.

൧൨൩. ഏവം ചേതസികാനം യോഗട്ഠാനപരിച്ഛിന്ദനവസേന സമ്പയോഗനയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യുത്തധമ്മരാസിപരിച്ഛിന്ദനവസേന സങ്ഗഹ നയം ദസ്സേന്തോ സങ്ഗഹഞ്ചാതിആദിമാഹ. ഇദാനി തേസം സങ്ഗഹഞ്ച യഥാരഹം പവക്ഖാമീതി യോജനാ. ഛത്തിംസാതിആദി സങ്ഗഹനയസ്സ ഉദ്ദേസഗാഥാ. സത്തപഞ്ഞത്താരമ്മണാ അപ്പമഞ്ഞാ നിബ്ബാനാ രമ്മണേസു നലബ്ഭന്തിതി വുത്തം അപ്പമഞ്ഞാവജ്ജിതാതി തഥാ അട്ഠസു ദുതീയജ്ഝാനികചിത്തേസു വിതക്കവജ്ജാ അഞ്ഞസമാനാ ദ്വാദസചേത സികാ അപ്പമഞ്ഞാവജ്ജിതാ തേവീസതി സോഭണചേതസികാചേതി പഞ്ചത്തിംസ ധമ്മാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതിആദിനയം തഥാസദ്ദേന നിദ്ദിസതി. തേഏവാതി വിതക്ക വിചാര പീതിസുഖവജ്ജാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ തേ ഏവ തേത്തിംസധമ്മാ. അട്ഠസൂതി ഏത്ഥ അട്ഠച അട്ഠച അട്ഠാതി ഏകസേസനിദ്ദേസോ, വിച്ഛാലോപനിദ്ദേസോവാ ദട്ഠബ്ബോ. പഞ്ചകജ്ഝാന വസേനാതി പാളിയം പഞ്ചകനയേന വുത്തസ്സ ഝാനഭേദസ്സ വസേന, ചതുക്കനയേന വുത്തസ്സ ഝാനഭേദസ്സ വസേന പന ചതുധാവ സങ്ഗഹോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ദ്വീസു രൂപപഥമജ്ഝാനലാഭീസു ദുതീയജ്ഝാനം ഉപ്പാദേന്തേസു മന്ദോ വിതക്കമോ അതിക്കമിതും സക്കോതി. തസ്സ ചതുരങ്ഗികം ദുതീയജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി. തിക്ഖപഞ്ഞോ പന വിതക്ക വിചാരേ ഏകതോ അതിക്കമിതും സക്കോതി. തസ്സ തിയങ്ഗികം ദുതീയജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതീതി അയം തേസം നയാനം വിസേസോ.

൧൨൪. കിച്ചാരമ്മണവിരുദ്ധത്താ വിരതിയോ മഹഗ്ഗതേസു നുപ്പജ്ജന്തീതി ആഹ വിരതിത്തയവജ്ജിതാതി. വിരതിയോ ഹി കായവചീ വിസോധനകിച്ചാ ഹോന്തി. മഹഗ്ഗതജ്ഝാനാനി പന സുവിസുദ്ധകായവചീ പയോഗസ്സേവ ചിത്തവിസോധനകിച്ചാനി. വിരതിയോച വീതിക്കമിതബ്ബ വത്ഥുംവാ നിബ്ബാനംവാ ആരബ്ഭ പവത്തന്തി. മഹഗ്ഗതജ്ഝാനാനി പന പഞ്ഞത്തി യോവാ മഹഗ്ഗതധമ്മേവാതി.

൧൨൫. കിച്ചാരമ്മണവി രുദ്ധത്തായേവ വിരതിഅപ്പമഞ്ഞായോ ഏകസ്മിം ചിത്തേ ദ്വേ നലബ്ഭന്തീതി വുത്തം. അപ്പമഞ്ഞാ വിരതിയോ പനേത്ഥ.ല. യോജേതബ്ബാതി. വിരതിയോ ഏകന്തേന ദുസ്സില്യപ്പഹാന കിച്ചത്താ തപ്പഹാന കിച്ചരഹിതേസു ലോകിയാബ്യാകതേസു നലബ്ഭന്തീതി വുത്തം വിരതിവജ്ജിതാതി. പഞ്ചസിക്ഖാപദാ കുസലായേവാതി ഹി പാളിയം വുത്തം. ഇദഞ്ച ലോകിയസിക്ഖാപദാനി സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അപ്പമഞ്ഞാനം സത്തപഞ്ഞത്താരമ്മണത്താ മഹാവിപാകാനഞ്ച ഏകന്ത പരിത്താരമ്മണത്താ താസം തേസു സമ്ഭവോ നത്ഥീതി വുത്തം അപ്പമഞ്ഞാ വിരതിവജ്ജിതാതി. നനു കാമകുസലം സത്തപഞ്ഞത്താദി ആരമ്മണംപി ഹോതീതി തബ്ബിപാകേനപി തേന സദിസാ രമ്മണേന ഭവിതബ്ബന്തി. ന. വികപ്പരഹിതത്താ. പഞ്ഞത്തിയോ ഹി അവിജ്ജമാനത്താ മഹഗ്ഗതാനുത്തരധമ്മാച സണ്ഹസുഖുമധമ്മത്താ തഥാ തഥാ വികപ്പേത്വാവാ പടിവിജ്ഝിത്വാവാ ഗണ്ഹന്താനം കുസലാദീനം ഏവ ആരമ്മണഭൂതാ ഹോന്തി. കാമവിപാകാനി പന സയം അതിദുബ്ബലതായ ആരമ്മണം വികപ്പേത്വാ വിഗഹേതും നസക്കോന്തി, കുതോ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഗഹേതും. തസ്മാ താനി പഞ്ഞത്തിയോവാ മഹഗ്ഗതാനുത്തരധമ്മേവാ ആലമ്ബിതും ന സക്കോന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. മഹഗ്ഗതവിപാകാനി പന വികപ്പരഹിതാനിപി അപ്പനാപത്തകമ്മവിസേ സനിബ്ബത്തത്താ ഭാവനാബലനിമ്മിതാനി പഞ്ഞത്തിവിസേസാനി ആലമ്ബിതും സക്കോന്തീതി.

[൮൨] വിഭാവനിയം പന

കാമതണ്ഹാധിനകമ്മജനിതത്താ കാമവിപാകാനി കാമതണ്ഹായ ആരമ്മണഭൂതേ കാമധമ്മേഏവ ആലമ്ബിതും ലഭന്തീതി അധിപ്പായേന ‘‘കാമതണ്ഹാധിനസ്സ ഫലഭൂതത്താ’’തി വത്വാ ദാസിപുത്തോപമായ തദത്ഥം വിഭാവേതി. തം വിചാരേതബ്ബം.

ഏവഞ്ഹി സതി മഹഗ്ഗതവിപാകാനിപി രൂപാരൂപതണ്ഹാധിന കമ്മജനിതാനി ഏവ ഹോന്തീതി താനിപി രൂപാരൂപതണ്ഹാനം ആരമ്മണഭൂതേ മഹഗ്ഗത ധമ്മേഏവ ആലമ്ബേയ്യുന്തി. അപിച, കാമതണ്ഹാപി കാമധമ്മേഏവ ആരമ്മണം കരോതി. ന പഞ്ഞത്തിധമ്മേതി നത്ഥി. നച ഇത്ഥിപുരിസാദി ഹത്ഥ പാദാദി പഞ്ഞത്തീസു അസ്സാദവസേന പവത്താ തണ്ഹാ കാമതണ്ഹാ നാമ നഹോതീതി അത്ഥി. സുഭേതി കുസലേ. മനേതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. സുഭേ ക്രിയേ പാകേതി നിദ്ധാരണീയം ദട്ഠബ്ബം. സഹേതു. ല. മനേ ദ്വാദസധാവ സങ്ഗഹോതിവാ യോജേതബ്ബം. നവിജ്ജന്തേത്ഥാതി വജ്ജിതാനം സങ്ഗഹോ. ഏത്ഥാതി സോഭണചിത്തേസു. ദ്വയന്തി വിരതിഅപ്പമഞ്ഞാദുകം. അനുത്തരേതി വിസേസകാനം സങ്ഗഹോ. ഝാന ധമ്മാതി വിതക്കാദയോ. മജ്ഝിമേ മഹഗ്ഗതേ അപ്പമഞ്ഞാച ഝാനധമ്മാ ച. പരിത്തേസു കാമസോഭണേസു അപ്പമഞ്ഞാച വിരതി ഞാണപീതി യോച വിസേസകാ, സങ്ഗഹനയ ഭേദകാരകാതി അത്ഥോ.

൧൨൬. സത്തരസധമ്മാ ലോഭദിട്ഠീഹി സദ്ധിം ഏകൂനവീസതി ഹുത്വാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി യോജനാ. പീതിവജ്ജിതാ അഞ്ഞസമാനാ ദ്വാദസ ചേതസികാ അകുസലസാധാരണാ ചത്താരോചാതി സോളസധമ്മാ ലോഭദിട്ഠീഹി സഹ അട്ഠാരസ ഹുത്വാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി യോജനാ. ഇസ്സാമച്ഛരിയ കുക്കുച്ചാനി കിച്ചതോ ആരമ്മണതോ ച ഭിന്നാനി ഹോന്തീതി വുത്തം ഇസ്സാ.ല. യോജേതബ്ബാനീതി. സബ്ബേസുപി അകുസലചിത്തുപ്പാദേസു സമ്പയുത്തധമ്മാ ധമ്മതോ അസദിസാഏവ ഹോന്തി. ഗണനതോ പന ഏകച്ചേ ഏകച്ചേഹി സദിസാ ഏവ ഹോന്തീതി വുത്തം ദ്വാദസ.ല. സങ്ഗഹിതാഭവന്തീതി. ഏത്ഥച പഞ്ചസു അസങ്ഖാരികേസു പഥമദുതീയേസു ഏകൂനവീസതി. തതീയചതുത്ഥേസു അട്ഠാരസ. പഞ്ചമേ വീസതി. പഞ്ചസു സസങ്ഖാരികേസു പഥമദുതീയേസു ഏകവീസതി. തതീയചതുത്ഥേസു വീസതി. പഞ്ചമേ ദ്വാവീസതി. മോമൂഹദ്വയേ പന്നരസാതി ഏവം അകുസലേസു സത്ത സങ്ഗഹാ ഭവന്തി. തേനാഹ ഏകൂനവീസാതിആദിം. സാധാരണാതി സബ്ബാ കുസലസാധാരണാ. സമാനാതി അഞ്ഞസമാനാ. അപരേതി ഛന്ദപീതിഅധിമോക്ഖേ ഥപേത്വാ ഏകച്ചേ.

൧൨൭. ഹസനചിത്തേതി ഹസിതുപ്പാദചിത്തേ. വോട്ഠബ്ബനേതി മനോദ്വാരാവജ്ജനേ. സുഖസന്തീരണേതി സോമനസ്സ സന്തീരണേ. മനോ ധാതുത്തികാ ഹേതുക പടിസന്ധി യുഗളേതി പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജന സമ്പടിച്ഛനദ്വയസങ്ഖാതേ മനോധാതുത്തികേചേവ ഉപേക്ഖാ സന്തീരണ ദ്വയസങ്ഖാതേ അഹേതുക പടിസന്ധിയുഗളേച. സബ്ബത്ഥ സബ്ബേസു അഹേതുകേസു സത്ത, തതോ സേസാ പകിണ്ണകാ പന യഥാരഹം യുജ്ജന്തി, ഇതി തേത്തിംസ വിധസങ്ഗഹോ മയാ വുത്തോതി യോജനാ.

൧൨൮. ഇദാനി അയം ചേതസികനിദ്ദേസോതി കത്വാ ചിത്തസ്സ വിയ ഏകസ്സപി ചേതസികസ്സ ഭൂമിജാതി സമ്പയോഗാദി ഭേദേന വിഭാഗോ കഥേതബ്ബോതി തം ദസ്സേതും അന്തിമഗാഥമാഹ. ഇത്ഥം ഇമിനാ യഥാവുത്തപ്പകാരേന ചിത്താവിയുത്താനം ചേതസികാനം സോളസവിധം സമ്പയോഗഞ്ച തേത്തിംസവിധം സങ്ഗഹഞ്ച ഞത്വാ തേസം യഥാ യോഗം ചിത്തേന സമം ഭേദം ഉദ്ദിസേതി യോജനാ. ഫസ്സോ താവ ഏകൂനനവുതിയാ ഏകവീസസതേസുവാ ചിത്തേസു യുത്തത്താ ഏകൂനനവുതി ഏകവീസസതവിധേവാതി ഏവം ദ്വിപഞ്ഞാസചേതസികേ വിസും വിസും ഉദ്ധരിത്വാ യഥായോഗം ഭൂമിജാതിസമ്പയോഗാദിഭേദേഹി തേസം വിഭാഗം കഥേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാനാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹസ്സ

ചതുത്ഥവണ്ണനായ ചേതസിക സങ്ഗഹസ്സ

പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.