ചിത്തസങ്ഗഹ-പരമത്ഥദീപനീ

൧൭. ഇദാനി ഉദ്ദേസക്കമേന ചിത്തം താവ നിദ്ദിസന്തോ തത്ഥ ചിത്തന്തിആദിമാഹ. തത്ഥാതി തേസു ചതൂസു അഭിധമ്മത്ഥേസു. താവ പഥമം. ചത്താരോ വിധാ പകാരാ യസ്സ തം ചതുബ്ബിധം.

൧൮. കാമാവചരന്തി ഏത്ഥ കാമീയതീതി കാമോ. കാമേന്തിവാ ഏത്ഥ സത്താ അവിക്ഖമ്ഭിതകാമരാഗത്താ കാമരതിയാഏവ രമന്തി. ന ഉപരിഭൂമീസു വിയ ഝാനരതിയാതി കാമോ. ഏകാദസവിധാ കാമഭൂമി. നനു ചേത്ഥ ഝാനലാഭിനോപി സന്തീതി. ന ന സന്തി. തേപന കദാചി ദേവാതി നത്ഥേത്ഥ ദോസോ. അവീചിനിരയാദയോ കഥം കാമീയന്തി. കഥഞ്ച തത്ഥ സത്താ കാമരതിയാ രമന്തീതി. നിമിത്തസ്സാദവസേനവാ ഭവനികന്തിവസേനവാതി. മരണകാലേ ഹി ഉപട്ഠിതാ നിരയഗ്ഗിജാലാ സുവണ്ണവണ്ണാവിയ ഖായന്തി. ഏകോ കിര മിച്ഛാദിട്ഠികോ ബ്രാഹ്മണോ മരണമഞ്ചേ നിപ്പന്നോ ഹോതി. തസ്സ ആചരിയബ്രാഹ്മണാ സമീപേ ഠത്വാ ബ്രഹ്മലോകം ഭോ ഗച്ഛാതി വദന്തി. തസ്സപന അവീചിനിരയേ അഗ്ഗിജാലാ ഉപട്ഠഹന്തി. തദാ സോ ഭോ ആചരിയാ സുവണ്ണവണ്ണാ പഞ്ഞായന്തീതി ആഹ. ഏസ ഭോ ബ്രഹ്മലോകോ. തത്ഥ ഗച്ഛാതി വദന്തി. സോ കാലങ്കത്വാ അവീചിമ്ഹി ഉപ്പജ്ജി. ഏവം നിമിത്തസ്സാദവസേന തേ കാമീയന്തി. തത്ഥ ഉപ്പന്നാനംപി ഭവനികന്തിനാമ ഹോതീതി. അപിച, തത്ഥ ഉപ്പന്നാ അവിക്ഖമ്ഭിതകാമരാഗാഏവ ഹോന്തി, ഓകാസേ സതി കാമരതിയാ രമിസ്സന്തി യേവാതി. തസ്മിം കാമേ അവചരതീതി കാമാവചരം. ഏത്ഥച അവചരതീതി പദസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ. സോ ഹി അത്ഥോ പാളിയാച നസമേതി. നാനാദോസയുത്തോച ഹോതീതി. യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാതി ഹി പാളിയം വുത്തം. യദി ചേത്ഥ സോ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ സിയാ. ഏവം സഭി ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥുപ്പന്നാതി വുത്തം സിയാ. നപന വുത്തം. നച പരിയാപന്നസദ്ദോ ഉപ്പന്നസദ്ദേന സഹ സമാനത്ഥോതി സക്കാ വത്തും. ന ഹി ലോകുത്തരചിത്താനി തീസു ഭവേസു ഉപ്പന്നാ നിപി തത്ര പരിയാപന്നാനിയേവ ഹോന്തീതി. ഏവം താവ പാളിയാ നസമേതീതി.

യദിച സോ അത്ഥോ ഗഹിതോ സിയാ. ഏവഞ്ച സതി തസ്മിം കാമേ യേ മഹഗ്ഗത ലോകുത്തരധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസംപി കാമാ വചരതാപത്തിദോസോ രൂപാവചരതാദി മുത്തിദോസോച ആപജ്ജതി. യേച കാമാവചരധമ്മാ രൂപാരൂപഭൂമീസു ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസഞ്ച രൂപാരൂപാ വചരതാ പത്തിദോസോ കാമാവചരതാ മുത്തിദോസോച ആപജ്ജതീതി. നനു യേഭുയ്യവുത്തിവസേനപി കേസഞ്ചി നാമലാഭോ ഹോതി. യഥാ വനചരകോ സങ്ഗാമാവചരോതി. തസ്മാ ഇധപി തേസം ധമ്മാനം അത്തനോ അത്തനോ ഭുമ്മീസു ഉപ്പന്നബഹുലത്താ കാമാവചരാദി നാമലാഭേ സതി ന കോചി ദോസോതി.ന. ഏവഞ്ഹി സതി ലോകുത്തര ധമ്മാനം കാമാവചരതാദി മുച്ചനത്ഥം യേഭുയ്യേന ഉപ്പന്നഭൂമി വിസും വത്തബ്ബാ സിയാ. ന ച സാ നാമഭൂമി അത്ഥി. യത്ഥ തേ യേഭുയ്യേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി. തേഹി ഉപ്പജ്ജന്താ തീസു ഭവേസു ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ തേസം കാമ രൂപാരൂപാവചരതാപത്തിദോസോ ദുന്നിവാരോ സിയാതി. ഏവം നാനാദോസയുത്തോ ഹോതീതി. തസ്മാസ്സ തഥാ അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാതി ഭഗവതാ സംവണ്ണിതേന പാളിനയേനേവസ്സ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. കാമേ അവചരതി പരിയാപന്നഭാവേന തസ്മിം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ചരതി പവത്തതീതി കാമാവചരന്തി. പരിയാപന്നഭാവോചനാമ അത്തനോ ആധാരഭൂതേന തേന കാമേന സഹ സമാനജാതിഗോത്തനാമതാ സങ്ഖാതേഹി പരിതോഭാഗേഹി തസ്മിം കാമേ ആപന്നഭാവോ അനുപ്പവിട്ഠ ഭാവോ. അന്തോഗധഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. സോച തഥാ പരിയാപന്നഭാവോ പരിഗ്ഗാഹിനിയാ കാമതണ്ഹായ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്താവതാ യേധമ്മാ രൂപാരൂപസത്തസന്താനഭൂതാപി മയ്ഹം ഏതേതി കാമ തണ്ഹായ പരിഗ്ഗഹിതാ കാമേ പരിയാപന്നാവ ഹോന്തി. തേ കാമാവചരാനാമാതി സിദ്ധാ ഹോന്തി. രൂപാരൂപാ വചരേസുപി അയം നയോ നേതബ്ബോ. തേസുപന രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാച പരിഗ്ഗാഹിനീ തണ്ഹാ ദട്ഠബ്ബാ.

യേപന ധമ്മാ തിണ്ണം തണ്ഹാനം പരിഗ്ഗഹവിമുത്താ ഹോന്തി. തേ തീസു ഭവേസു ഉപ്പന്നാപി തത്ര അപരിയാപന്നാഏവ ഹോന്തീതി ലോകുത്തരാ നാമ ജാതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥച പട്ഠാനേ ആരുപ്പേ കാമച്ഛന്ദം നീവരണം പടിച്ച ഉദ്ധച്ചനീവരണന്തിആദിനാ അരൂപസത്തസന്താനേപി കാമച്ഛന്ദസങ്ഖാതായ കാമതണ്ഹായ ഉപ്പത്തി വുത്താ. തസ്മാ രൂപാരൂപ ഭൂമീസു ഉപ്പന്നാനം കാമധമ്മാനം പരിഗ്ഗാഹിനീതണ്ഹാ രൂപാരൂപസത്തസന്താന ഗതാപി ദട്ഠബ്ബാ. പാളിയം കാമച്ഛന്ദനീവരണന്തി ഇദം നീവരണജാതികത്താ വുത്തം. ന ഹി ഝാനഭൂമീസു ഏകന്തനീവരണകിച്ചാനി നീവരണാനി സക്കാ ലദ്ധുന്തി. അത്ര കാമഭേദോ വത്തബ്ബോ. ദ്വേകാമാ കിലേ സകാമോച, വത്ഥുകാമോചാതി. തത്ഥ ഥപേത്വാ രൂപാരൂപരാഗേ അഞ്ഞോ സബ്ബോപി ലോഭോ ഇമസ്മിം ചതുബ്ഭൂമിപരിച്ഛേദേ കിലേ സകാമോനാമ. ഥപേത്വാച രൂപാരൂപാവചരധമ്മേ അഞ്ഞേ സബ്ബേപി തീസു ഭൂമീസു ഉപ്പന്നാ കാമാവചരധമ്മാ വത്ഥുകാമോനാമാതി. യംപന അട്ഠസാലിനിയം സബ്ബേപി തേഭൂമകാ ധമ്മാ വത്ഥുകാമോതി വുത്തം. തം മഹാനിദ്ദേസേ നിദ്ദിട്ഠേന സുത്തന്തികപരിയായേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി രൂപാരൂപാവചരധമ്മാ അഭിധമ്മേ കാമനാമേന വുത്താ അത്ഥീതി. [കാമാവചരപദം]

൧൯. രൂപാവചരം അരൂപാവചരന്തി ഏത്ഥ രൂപാരൂപസദ്ദാ താസു ഭൂമീസു നിരുള്ഹാതി ദട്ഠബ്ബാ. അപിച ദ്വേ ഭൂമിയോ രൂപഭൂമി, അരൂപഭൂമീതി. തത്ഥ രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം യത്ഥ നത്ഥി, സാ ചതുബ്ബിധാ ഭുമ്മി അരൂപഭൂമിനാമ. സേസാ സത്തവീസതിവിധാ ഭുമ്മി രൂപഭൂമിനാമ. തത്ഥച ഹേട്ഠാ ഏകാദസവിധാ ഭുമ്മി ഓളാരികേന കാമേന വിസേസേത്വാ കാമ ഭൂമീതി വുത്താ. ഉപരി സോളസവിധാ ഭുമ്മി രൂപഭൂമിഇച്ചേവ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. യത്ഥപന തണ്ഹാവാ ഝാനാനിവാ രൂപാരൂപസദ്ദേഹി വുത്താനി. തത്ഥ നിസ്സയസ്സനാമം നിസ്സിതേ ആരോപനവസേന നിസ്സയോപചാരോ വേദിതബ്ബോ. യത്ഥച കാമാവചരാദിസദ്ദേഹി ഭൂമിഏവ വുത്താ. തത്ഥ നിസ്സിതസ്സ നാമം നിസ്സയേ ആരോപനവസേന നിസ്സിതോ പചാരോതി. യമേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം കാമാവചരപദേ വുത്തനയമേവാതി. അയമേത്ഥ തേഭൂമക പരിച്ഛേദേ പാളിഅനുഗതാ പരമത്ഥദീപനാ. യഥാഹ –

കതമേ ധമ്മാ കാമാവചരാ. ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീദേവേ അന്തോ കരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ രൂപാ വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം. ഇമേധമ്മാ കാമാവചരാ. കതമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാ. ഹേട്ഠതോ ബ്രഹ്മലോകം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ അകനിട്ഠേ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ സമാപന്നസ്സവാ ഉപപന്നസ്സവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സവാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, ഇമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാ. കതമേ ധമ്മാ അരൂപാവചരാ. ഹേട്ഠതോ ആകാസാനഞ്ചായതനുപഗേ ദേവേ പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ നേവസഞ്ഞാ നാസഞ്ഞാ യതനുപഗേ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ. ല. ഇമേ ധമ്മാ അരൂപാവചരാതി.

[൧൯] ടീകാസു പന

യഥാവുത്തം സുവിസദം പാളിനയം അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞഥാ വചനത്ഥാച വിനിച്ഛയാച ഏത്ഥ വുത്താ. സബ്ബേ തേ സാരതോ ന പച്ചേതബ്ബാതി.

നനു അട്ഠസാലിനിയമേവ തേച അഞ്ഞേച അത്ഥാ വുത്താതി. സച്ചം. ഭൂതംപന സുവിസദം പാളിഅനുഗതം അത്ഥം ഞത്വാ കിംവിക്ഖേപേനാതി.

൨൦. ലോകുത്തരന്തി ഏത്ഥ ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ വുച്ചതി യഥാവുത്തോ തേഭൂമകധമ്മോ. യഥാഹ ലുജ്ജതി പലുജ്ജതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ ലോകോതി വുച്ചതീതി. ഏവം സന്തേ ലോകുത്തരധമ്മാനംപി നിബ്ബാനവജ്ജാനം ലോകതാപത്തി സിയാ. കസ്മാ, തേസംപി ലുജ്ജനപലുജ്ജനധമ്മത്താതി. നസിയാ. യത്ഥ ഹി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോതി മഹാജനസ്സ മിച്ഛാഗാഹോ നിവിസതി. തത്ഥേവ തസ്സ നിവാരണത്ഥം അയം ലോകസമഞ്ഞാ നിയമീയതി. തസ്മാ സബ്ബസോ മിച്ഛാഗാഹവിമുത്താനം തേസം ലോകതാപത്തി നത്ഥീതി വദന്തി. യേസംവാ ലുജ്ജനംപലുജ്ജനഞ്ച മഹാജനസ്സ പാകടം. തേസഞ്ഞേവ ലോകതാസിദ്ധീതി നത്ഥി ലോകുത്തരാനം ലോകത്തപ്പസങ്ഗോതി. ലോകതോ ഉത്തരതീതി ലോകുത്തരം. മഗ്ഗചിത്തം. തതോ ഉത്തിണ്ണന്തി ലോകുത്തരം. ഫലചിത്തം. നിബ്ബാനംപന ഇധ നലബ്ഭതീതി. ഉത്തരണഞ്ചേത്ഥ തണ്ഹാത്തയഗ്ഗാഹ വിമുത്തിയാ തീസു ലോകേസു അപരിയാപന്നഭാവോയേവ. സോച അപരിയാപന്നഭാവോ കേസം ധമ്മാനം അധിട്ഠാന ഭൂതോവിയ ഗയ്ഹതീതി വിസും ഏകാ ചതുത്ഥീ അവത്ഥാഭൂമിനാമാതി.

ചതുബ്ഭൂമിവിഭാഗസ്സ പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൨൧. ഏവം ചിത്തം ഭൂമിഭേദേന ഹീനപണീതാ നുക്കമതോ ചതുധാ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തദേവ ചതുബ്ബിധം ചിത്തം യഥാനിദ്ദിട്ഠക്കമേന വിഭജന്തോ പഥമം കാമാവചരചിത്തം. തത്ഥച ഹീനം അസോഭണചിത്തം. തത്ഥച സബ്ബഹീനം അകുസലചിത്തം താവ ദസ്സേതും സോമനസ്സസഹ ഗതന്തിആദിമാഹ. ഏത്ഥച കാമാവചരചിത്തസ്സപി അകുസലാഹേതുക സഹേതുകാനുക്കമോ ഹീന പണീതാനുക്കമവസേന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

[൨൦] വിഭാവനിയം പന

ഉപരി വുച്ചമാനാനം ബഹൂനം ചിത്താനം സോഭണസഞ്ഞാകരണസുഖത്ഥം അപ്പകേ പാപാഹേതുകേയേവ പഥമം ദസ്സേന്തോതി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

തദത്ഥോ ഹി യഥാവുത്തഹീനാദിക്കമേനേവ സിദ്ധോതി.

[൨൧] യഞ്ച തത്ഥ

തേസു തേസുച ഭവേസു ഗഹിതപ്പടിസന്ധികസ്സ സത്തസ്സ ആദിതോ വീഥിചിത്തവസേന ലോഭസഹഗത ചിത്തുപ്പാദാന മേവ സമ്ഭവതോ തേയേവ പഥമന്തി വുത്തം. തംപി നയുജ്ജതി.

ആദിതോ വീഥിചിത്തവസേന മനോദ്വാരാ വജ്ജനസ്സേവ സബ്ബപഥമം ഉപ്പജ്ജനതോതി. അകുസലേസു പന ലോഭമൂല ചിത്തം ബഹുകഞ്ച ഹോതി. ദ്വീഹി വട്ടമൂലേഹി യുത്തത്താ പധാനം പാകടഞ്ച ഹോതീതി തദേവ പഥമം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൨൨. തത്ഥ സുന്ദരം മനോതി സുമനോ. സിനിദ്ധചിത്തം. ന ഹി അനവജ്ജട്ഠേന സുന്ദരതാ ഇധ യുത്താതി. സുന്ദരം മനോ ഏതസ്സാഭിവാ സുമനോ. സിനിദ്ധചിത്തസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ. സുമനസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സ. മാനസികസുഖവേദനായേതം നാമം. ഏത്ഥച സുമനസ്സ ഭാവോതി തസ്മിം ചിത്തേ പുഗ്ഗലേവാ സുമനാഭിധാനസ്സവാ അയം സോ സുമനോതി സുമനബുദ്ധിയാവാ പവത്തിനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. ഭാവോതി ഹി അഭിധാനബുദ്ധീനം പവത്തിനിമിത്തം വുച്ചതി. ഭവന്തി പവത്തന്തി അഭിധാനബുദ്ധിയോ ഏതസ്മിന്തി കത്വാ. ഏതസ്മിന്തി ച നിമിത്തേ ഭുമ്മം. യഥാ നാഗോ ദന്തേസു ഹഞ്ഞതേതി. യഥാ ഹി തത്ഥ അത്തനോ ദന്തനിമിത്തം ദന്തയുത്തേ നാഗേ ഹനനപ്പവത്തി ഹോതി, ഏവമിധപി തം വേദനാനിമിത്തം വേദനായുത്തേ മനസ്മിം പുഗ്ഗലേവാ അഭിധാനബുദ്ധിയോ പവത്തന്തീതി. ഭവന്തി ബുദ്ധിസദ്ദാ ഏതേനാതി ഭാവോതിച വദന്തി. ഏതസ്മാതി ച അപരേ. സോമനസ്സേന സഹ ഏകതോ ഗതം പവത്തന്തി സോമനസ്സസഹഗതം. സോമനസ്സവേദനാസമ്പയുത്തന്തി അത്ഥോ. ദസ്സനം ദിട്ഠി. സാ പന സമ്മാദിട്ഠി, മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന ദുവിധാ. ഇധ മിച്ഛാദിട്ഠിയുത്താ. അകുസലാധികാരത്താ. ദിട്ഠിയേവ ദിട്ഠിഗതം. യഥാ ഗൂഥഗതം മുത്തഗതന്തി. ദിട്ഠിഗതേന സമം പകാരേഹി യുത്തന്തി ദിട്ഠിഗത സമ്പയുത്തം. ദിട്ഠിഗതേന ഏകുപ്പാദതാദീഹി പകാരേഹി സമം ഏകീഭൂത മിവ യുത്തം സംസട്ഠന്തി അത്ഥോ. അസങ്ഖാരികമേകം സസങ്ഖാരികമേകന്തി ഏത്ഥ സങ്ഖാരോതി പുബ്ബാതിസങ്ഖാരോ. സോച ദുവിധോ പയോഗോ, ഉപായോചാതി. തത്ഥ ആണത്തിയാവാ അജ്ഝേസനായവാ തജ്ജേത്വാ വാ ഇദം കരോഹീതി പരേഹി കതോ കായവചീപയോഗോ പയോഗോനാമ. ആണത്താദിനാപന വിനാവ കമ്മസ്സ കരണത്ഥം തം തം ഉപായം പരേ ആചിക്ഖന്തി. അകരണേ ആദീനവം കരണേച ആനിസംസം ദസ്സേന്തി, കതികംവാ കരോന്തി, ദണ്ഡംവാ ഥപേന്തി, സയമേവ വാ തം തം കാരണം അനുസ്സരതി, പച്ചവേക്ഖതി. ഏവമാദിനാ നയേന ഉപായോ അനേകവിധോ. സോ ദുവിധോപി ഇധ സങ്ഖാരോ നാമ. സങ്ഖരോതി അത്തനോ പകതിയാ കാതും അനിച്ഛമാനം ചിത്ത സന്താനം അകാതും അദത്വാ കരണത്ഥായ സംവിദഹതി തസ്മിം തസ്മിം കമ്മേ പയോജേതീതി കത്വാ. യോപന പച്ചയഗണോ തേന സങ്ഖാരേന വിരഹിതോ ഹോതി. സോ അസങ്ഖാരോ. യോപന തേനസഹിതോ ഹോതി. സോ സസങ്ഖാരോതി. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം –

സഹ സങ്ഖാരേനാതി സസങ്ഖാരോ. തേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന സഉപായേന പച്ചയഗണേനാതി അത്ഥോതി.

ഏത്ഥച പച്ചയഗണോതി ആരമ്മണാദികോ സാധാരണോ പച്ചയ ഗണോ അട്ഠകഥായം വുത്തോ. അസാധാരണോപന കുസലകമ്മേസു സപ്പുരിസുപനിസ്സയാദികോ അകുസലകമ്മേസു അസപ്പുരിസുപനിസ്സയാദികോ പച്ചയഗണോ വിസേസേത്വാ യോജേതും യുത്തോ. സോപന യദാ ദുവിധേന സങ്ഖാരേന വിനാ സയമേവ ചിത്തം അസംസീദമാനം കത്വാ ഉട്ഠാപേതി സമുട്ഠാപേതി, തദാ സോഅസങ്ഖാരോനാമ. യദാപന തേന വിനാ സയമേവ ചിത്തം ഉട്ഠാപേതും സമുട്ഠാപേതും നസക്കോതി, സങ്ഖാരം സഹായം ലഭിത്വാവ സക്കോതി, തദാ സോ സസങ്ഖാരോനാമ. ഇതി അസങ്ഖാരോ സസങ്ഖാരോതിച ഇദം പച്ചയ ഗണസ്സേവ നാമം. ന ചിത്തസ്സ. ചിത്തംപന അസങ്ഖാരേന സുദ്ധേന പച്ചയഗണേന ഉപ്പന്നം അസങ്ഖാരികം. സസങ്ഖാരേന പച്ചയഗണേന ഉപ്പന്നം സസങ്ഖാരികം, ഉപ്പന്നത്ഥേ ഹി അയം ഇകപച്ചയോതി. യസ്മിം സമയേ അകുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി സോമനസ്സസഹഗതം ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തം സസങ്ഖാരേനാതി ഹി പാളിയം വുത്തന്തി. ഏത്ഥച സസങ്ഖാരേന പച്ചയഗണേന ഉപ്പന്നം ഹോതീതി യോജേതബ്ബന്തി. അയമേത്ഥ അസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികപദേസു പരമത്ഥദീപനാ.

[൨൨] ടീകാസു പന

ഇമമത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ ചിത്തമേവ അസങ്ഖാരം സസങ്ഖാരന്തി ച ഗഹേത്വാ യം വുത്തം, ‘‘നത്ഥി സങ്ഖാരോ അസ്സാതി അസങ്ഖാരം. തദേവ അസങ്ഖാരികം. സഹ സങ്ഖാരേന വത്തതീതി സസങ്ഖാരം. സസങ്ഖാരമേവ സസങ്ഖാരികന്തി ച. സോ യസ്സ നത്ഥി. തം അസങ്ഖാരം. തദേവ അസങ്ഖാരികം. സങ്ഖാരേന സഹിതം സസങ്ഖാരി കന്തി ച’’. സബ്ബമേതം ന യുജ്ജതിയേവ.

[൨൩] യഞ്ച വിഭാവനിയം

സങ്ഖരോതി ചിത്തം തിക്ഖഭാവസങ്ഖാതമണ്ഡനവിസേസേന സജ്ജേതി. സങ്ഖരീയതിവാ തം ഏതേന യഥാവുത്തനയേന സജ്ജീയതീതി സങ്ഖാരോതി വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരം.

ഏവഞ്ഹി സതി സസങ്ഖാരികപി ചിത്തം തിക്ഖംനാമ സിയാതി.

[൨൪] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘സോ പന അത്തനോ പുബ്ബഭാഗപ്പവത്തേ ചിത്തസന്താനേചേവ പരസന്താനേച പവത്തതീതി തം നിബ്ബത്തിതോ ചിത്തസ്സ തിക്ഖഭാവ സങ്ഖാതോ വിസേസോവ ഇധ സങ്ഖാരോതി’’ വുത്തം. തംപി അസങ്ഖാരിക സസങ്ഖാരികപദാനം വചനത്ഥേസു വിരജ്ഝിത്വാ തദനു രൂപസ്സ സങ്ഖാരസ്സ പരികപ്പനാവസേന വുത്തത്താ നയുത്തമേവ.

[൨൫] ഏതേന

പുബ്ബപ്പയോഗസമ്ഭൂതോ, വിസേസോ ചിത്തസമ്ഭപീ;

സങ്ഖാരോ തം വസേനേത്ഥ, ഹോത്യാസങ്ഖാരികാദിതാതി.

സാധകഗാഥാപി പടിക്ഖിത്താ ഹോതീതി.

[൨൬] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘അഥവാ, സസങ്ഖാരികം അസങ്ഖാരികന്തി ചേ തം കേവലംസങ്ഖാരസ്സ ഭാവാഭാവം സന്ധായ വുത്തം. നതസ്സ സഹപവത്തിസബ്ഭാ വാ ഭാവതോതി. ഭിന്നസന്താനപ്പവത്തിനോപി സങ്ഖാരസ്സ ഇധമത്ഥിതായ തം വസേന നിബ്ബത്തം ചിത്തം സങ്ഖാരോ അസ്സ അത്ഥീതി സസങ്ഖാരികം. സലോമകോ സപക്ഖകോത്യാദീസുവിയ സഹ സദ്ദസ്സ വിജ്ജമാനത്ഥപരിദീപനതോ. തബ്ബിപരീതമ്പന തദഭാവതോ വുത്തനയേന അസങ്ഖാരിക’’ന്തി വുത്തം. തംപി പാളിഅട്ഠകഥാസിദ്ധം ഉജും വിസദം അത്ഥം മുഞ്ചിത്വാ അത്തനോ പരികപ്പനാ വസേന വുത്തത്താ ന ഗഹേതബ്ബമേവ.

ഏത്ഥച അത്തനോ ഇച്ഛായ വിനാ പരേസം ആണത്തിയാവാ അജ്ഝേ സനായവാ യാചനായവാ പവത്തിതം ചിത്തം പയോഗസമുട്ഠിതം നാമ. തഥാ അത്തനോ ഇച്ഛായ വിനാ പരേസം ഭയേനവാ ലജ്ജായവാ ഗാരവേനവാ കഥികായവാ ദണ്ഡഭയേനവാ പവത്തിതം ഉപായസമുട്ഠിതം നാമ. സയമേവവാ അത്തനോ ലീനം ചിത്തം ഞത്വാ തേന തേന ഉപായേന അത്താനം ഓവദിത്വാവാ തം തം ഉപായം അനുസ്സരിത്വാവാ പവത്തിതം ചിത്തം ഉപായസമുട്ഠിതം നാമ. ഇദഞ്ച നയദസ്സനമേവാതി. ദിട്ഠിഗതേന വിപ്പയുത്തം ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തം. ഉദാസിനഭാവേന പേക്ഖതി അനുഭവനാകാരേന ആരമ്മണം പസ്സതീതി ഉപേക്ഖാ. ഉപപത്തിതോ യുത്തിതോ ഇക്ഖതി പസ്സതീതിവാ ഉപേക്ഖാ. യഥാഹി സോമനസ്സ ദോമനസ്സാനി ആരമ്മണം അധിമത്തതോ പസ്സന്തി. യതോ സോമനസ്സിതോ പുഗ്ഗലോ തേന ആരമ്മണേന വിയോഗേ വികാരപത്തോ ഹോതി. ദോമനസ്സിതോച തേന ആരമ്മണേന സംയോഗേ വികാരപത്തോ ഹോതി. ന തഥാ അയം, അയം പന യുത്തിതോവ പസ്സതി ന ആരമ്മണസംയോഗ വിയോഗഹേതു പുഗ്ഗലം വികാരം പാപേതീതി. കേചിപന ഉപപത്തിതോ യുത്തിതോ ഇക്ഖതീതി ഇദം ഇധ നസമ്ഭവതി. ന ഹി അകുസലം യുത്തരൂപം നാമ ഹോതീതി വദന്തി. ഉപേക്ഖായ സഹഗതന്തി സമാസോ.

൨൩. ഏത്ഥച കിഞ്ചാപി ഫസ്സാദയോ വിതക്കാദയോ മോഹാദയോച ധമ്മാ ഇമിനാ സകലേന അട്ഠവിധേന ചിത്തേന സഹ ഗതാ സമ്പയുത്താച ഹോന്തി, ന പന തേ വേദനാവിയ സയംപി ഭേദവന്താ ഹോന്തി. നച ദിട്ഠിസങ്ഖാരാനം വിയതേസം ഇമസ്മിം ചിത്തേ കത്ഥചി ഹോന്തി കത്ഥചിനഹോന്തീതി അയം വികപ്പോ അത്ഥി. തസ്മാതേ ഇമസ്സചിത്തസ്സ ഭേദകരാ നഹോന്തീതി ഇധ നഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ലോഭോപന അഞ്ഞേഹി ഇമസ്സ അട്ഠവിധസ്സ ഭേദകരോ ഹോതി. വേദനാദിട്ഠി സങ്ഖാരാച ഇമസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഭേദകരാ ഹോന്തീതി തേഏവ ഇധ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. നനു പീതി മാന ഥിനമിദ്ധാനിപി ഭേദകരാനി ഹോന്തീതി താനിപി ഇധ സപീതികം അപീതികന്തി മാനസമ്പയുത്തം മാനവിപ്പയുത്തന്തി ഥിനമിദ്ധസമ്പയുത്തം ഥിനമിദ്ധവിപ്പയുത്തന്തി ച ഗഹേതബ്ബാ നീതി. ന. തേസു ഹി സോമനസ്സേ ഗഹിതേ പീതി ഗഹിതാവ ഹോതി. ഇതരാനിച തീണി അനിയതയോഗീനിച ഹോന്തി, യേവാപന കാനിചാതി നഗഹിതാനീതി.

[൨൭] വിഭാവനിയം പന

ഫസ്സാദിവിതക്കാദിമോഹാദിധമ്മാ ഇതോ അഞ്ഞേഹിപി ചിത്തേ ഹി യുത്താ ഹോന്തീതി നതേ അഞ്ഞേഹി ഇമസ്സ വിസേസം കരോന്തി. തസ്മാ തേ ഇധ ന ഗഹിതാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന യം വുത്തം ‘‘കസ്മാ പനേത്ഥ അഞ്ഞേസുപി ഫസ്സാദീസു സമ്പയുത്തധമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു സോമനസ്സസഹഗതാദിഭാവോവ വുത്തോതി. സോമനസ്സാദീനമേവ അസാധാരണ ഭാവതോതി. ഫസ്സാദയോഹി കേചി സബ്ബചിത്ത സാധാരണാ കേചി കുസലാദി സാധാരണാ. മോഹാദയോച സബ്ബാ കുസലസാധാരണാതി ന തേഹി സക്കാ ചിത്തം വിസേസേതു’’ന്തി. തം വിചാരേതബ്ബം.

ഏവഞ്ഹി സതി സോമനസ്സുപേക്ഖാ സങ്ഖാരാപി അഞ്ഞേസു ദിസ്സന്തീതി തേപി അഞ്ഞേഹി ഇമസ്സ വിസേസം നകരോന്തി. തസ്മാ തേപി ഇധ നഗഹേതബ്ബാ സിയുന്തി.

൨൪. ഏത്ഥച സോമനസ്സപ്പടിസന്ധികതാ, അഗമ്ഭീരപ്പകതിതാ, ഇട്ഠാരമ്മണസമായോഗോ, ബ്യസനമുത്തിച സോമനസ്സസ്സ കാരണം. സോമനസ്സപ്പടിസന്ധികോഹി സദാ ഭവങ്ഗസോമനസ്സേന പരിഭാവിത സന്താനോ ഹോതീതി തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം യേഭുയ്യേന സോമനസ്സസഹഗതം ഉപ്പജ്ജതീതി. അഗമ്ഭീരപ്പകതികോച ഹീനജ്ഝാസയോ അപ്പകംപി മഹന്തം മഞ്ഞതി. ഹീനംപി പണീതം മഞ്ഞതി. തസ്മാ തസ്സപി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം യേഭുയ്യേന സോമനസ്സസഹഗതം ഹോതീതി. ഇട്ഠാരമ്മണസമായോഗോതി അത്തനാ ഇച്ഛിതേന ഹീനേനവാ പണീതേനവാ ആരമ്മണേന സമായോഗോ. ബ്യസനമുത്തീതി ഞാതിബ്യസനാദിതോ മുത്തി. ഉപേക്ഖാപടിസന്ധികതാ, ഗമ്ഭീരപ്പകതിതാ, മജ്ഝത്താരമ്മണസമായോഗോ, ബ്യസനമുത്തിച ഉപേക്ഖായ കാരണം. ഏത്ഥച ഗമ്ഭീരപ്പകഭിതാനാമ മഹജ്ഝാസയതാ. താദിസോ ഹി പുഗ്ഗലോ മഹന്തംപി അപ്പകം മഞ്ഞതി, പണീതംപി ഹീനം മഞ്ഞതീതി. ദിട്ഠജ്ഝാസയതാ, ദിട്ഠിവിപന്നപുഗ്ഗലസേവനാ, സദ്ധമ്മവിമുഖതാ, മിച്ഛാവിതക്കബഹുലതാ, അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജനഞ്ച ദിട്ഠിയാ കാരണം. തത്ഥ ദിട്ഠജ്ഝാസയതാതി കാണാരിട്ഠസ്സവിയ സുനക്ഖത്തസ്സവിയച പുരിമഭവേ ദിട്ഠി ഗതികഭാവേന ആഗതത്താ ഇമസ്മിം ഭവേപി സസ്സതുച്ഛേദാസയ ഭാവോ. സദ്ധമ്മവിമുഖതാതി ചിരംപി കാലം സദ്ധമ്മേന വിനാ ആഗതതാ. മിച്ഛാവിതക്കബഹുലതാതി അത്തനോ അവിസയേസു സബ്ബഞ്ഞുവിസയേസു ഠാനേസു അത്തനോ പമാണം അജാനിത്വാ ചിന്താപസുതവസേന മിച്ഛാവിതക്കബഹുലഭാവോ. അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജനന്തി അത്തനാദിട്ഠകാരണമേവ സാരതോ സച്ചതോ ഉമ്മുജ്ജനം. തബ്ബിപരീതേന ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തകാരണം വേദിതബ്ബം. അസങ്ഖാരികകമ്മജനിതപ്പടിസന്ധി കതാ, കല്ലകായ ചിത്തതാ, ഖന്തി ബഹുലതാ, പുരിസകാരേസു ദിട്ഠാനിസംസതാ, കമ്മപ്പസുതതാ, ഉതുഭോജനാദി സപ്പായ ലാഭോതി ഇദം അസങ്ഖാരികകാരണം. തത്ഥ ഖന്തിബഹുലതാതി സീതുണ്ഹാദീനം ഖമനബഹുലതാ. പുരിസകാരേസൂതി പുരിസേഹി കത്തബ്ബേസു കമ്മേസു. കമ്മപ്പസുതഭാതി കമ്മേസു ചിണ്ണവസിതാ. തബ്ബിപരീ തേന സസങ്ഖാരികകാരണം വേദിതബ്ബം. ഇമേസംപന ചിത്താനം ഉപ്പത്തി വിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഗഹേതബ്ബം. അട്ഠപീതി പിസദ്ദേന നേസം ലബ്ഭമാനകമ്മപഥഭേദതോ കാല സന്താനാ രമ്മണാദി ഭേദതോച അനേകവിധത്തം സമ്പിണ്ഡേതീതി.

ലോഭമൂലചിത്തസ്സ പരമത്ഥദിപനാ നിട്ഠിതാ.

൨൫. ദോസമൂലചിത്തേ ദുട്ഠുമനോഭി ദുമ്മനോ. വിരൂപം ചിത്തം. ദുട്ഠുമനോ ഏതസ്സാതിവാ ദുമ്മനോ. വിരൂപചിത്തസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ. ദുമ്മനസ്സ ഭാവോ ദോമനസ്സം. മാനസികദുക്ഖവേദനായേതം അധിവചനം. സാ ഹി അത്തനാ സഹഗതേ ചിത്തേവാ തം സമങ്ഗീപുഗ്ഗലേവാ ദുമ്മനാ ഭിധാനസ്സവാ അയം സോ ദുമ്മനോതി ദുമ്മനബുദ്ധിയാവാ പവത്തിനിമിത്തം ഹോതീതി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ദോമനസ്സേന സഹ ഗതന്തി സമാസോ. പടിഹഞ്ഞതീതി പടിഘോ. ദോസോ. സോഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ സമ്പയുത്തധമ്മേപി പടിഹനതി. ലൂഖേ സന്തത്തേ കരോതി. അത്തനോ വത്ഥുമ്പി പടിഹനതി. ഹദയപ്പദേസം ദഹതി. തം പുഗ്ഗലം ദുമ്മുഖം കരോതി, അത്തനോ ആരമ്മണംപി പടിഹനതി. തം ബാധയ മാനോ ഗണ്ഹാതി. തസ്മാ പടിഘോതി വുച്ചതീതി.

൨൬. ഏത്ഥ സിയാ. സങ്ഖാരോ താവ ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ ഭേദ കരോതി തസ്സ ഇധ ഗഹണം യുത്തം. വേദനാ പടിഘാപന ഭേദകരാ ന ഹോന്തീതി തേ ഇധ ന ഗഹേതബ്ബാതി. വുച്ചതേ, ദോമനസ്സഗ്ഗഹണം താവ ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ കദാചി അഞ്ഞവേദനായോഗതാ പസങ്ഗനിവത്തനത്ഥന്തി. യദാഹി രാജാനോ ഹസമാനായേവ ചോരവധം പേസേന്തി. യദാച ജനാ അത്തനോ വേരീനം മരണേ തുട്ഠിം പവേദേന്തി. മരണം അഭിനന്ദന്തി. യദാച ബാലജനാ ഹസമാനാവ മിഗപക്ഖിനോ മാരേന്തി. തദാ ഇദം നുഖോ സോമനസ്സേന യുത്തന്തി അത്ഥേവ പസങ്ഗോ. ഉപേക്ഖായോഗേപന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തപ്പസങ്ഗനിവത്തനത്ഥം ദോമനസ്സഗ്ഗഹണന്തി. പടിഘഗ്ഗഹണംപി അഞ്ഞധമ്മസമ്പയുത്തതാ പസങ്ഗനിവത്തനത്ഥം. തഥാഹി യേ നത്ഥികാഹേതുകാ കിരിയമിച്ഛാ ദിട്ഠികാ പാണവധേ അപുഞ്ഞംനാമ നത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തി. യേച മനുസ്സപാണ വധേഏവ അപുഞ്ഞം ഹോതി, തിരച്ഛാനഗതപാണവധേ അപുഞ്ഞം നത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തി. യേച പാണവധം കത്വാ യഞ്ഞം യജന്താനം മഹന്തം പുഞ്ഞം ഹോതി, ദിബ്ബസംവത്തനികന്തി ഗണ്ഹന്തി. തേ സക്കായദിട്ഠിയാ വിസ്സട്ഠാ പാണവധം സയംവാ കരോന്തി. അഞ്ഞേവാ പേസേന്തി. തദാ ഇദം ദിട്ഠിയാപി സമ്പയുത്തം സിയാതി പസങ്ഗോ ഹോതിയേവ. യേപന സമ്മാദിട്ഠികേസു ബാലാ അബ്യത്താ, തേ കദാചി തേസം മിച്ഛാദിട്ഠികാനം ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ പാണം വധന്താ ആദിതോ വേമതികജാതാവ ഹോന്തി. തദാതേസം ഇദം വിചികിച്ഛായപി യുത്തം സിയാതി പസങ്ഗോ ഹോതി. തപ്പസങ്ഗ നിവത്തനത്ഥം പടിഘഗ്ഗഹണന്തി. ഇതരഥാ പുരിമ ചിത്തസ്സ ലോഭസഹഗതഭാവോവിയ ഇമസ്സ പടിഘസമ്പയുത്തഭാവോ ചൂളനിഗമേനേവ സിദ്ധോതി തേസം ഗഹണം നിരത്ഥകം സിയാതി. ഏത്ഥച ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചാനം ഥിനമിദ്ധസ്സച അഗ്ഗഹണം പുരിമചിത്തേ മാനഥിനമിദ്ധനയേന വേദിതബ്ബം. അയമേത്ഥ പരമത്ഥദീപനാ.

[൨൮] വിഭാവനിയം പന മഹാടീകായഞ്ച

‘‘അസാധാരണ ധമ്മവസേന ചിത്തസ്സ ഉപലക്ഖണത്ഥം ദോമനസ്സഗ്ഗഹണ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ അസാധാരണധമ്മവസേനാതി ഇദം താവ നയുജ്ജതി.

[൨൯] സതിപി ഇമസ്സ സോമനസ്സുപേക്ഖാസഹഗതഭാവേ അനഞ്ഞസാധാരണേനേവ ദോമനസ്സേന ഇമസ്സ ഉപലക്ഖണത്ഥന്തി അത്ഥസ്സ ആപജ്ജനതോ. യഥാതം സതിപി പുരിമസ്സ ഇമസ്സച ചിത്തസ്സ മോഹസഹഗതഭാവേ അനഞ്ഞസാധാരണേനേവ ലോഭേന പടിഘേനച ഉപലക്ഖണത്ഥം ലോഭസഹഗതപടിഘ സമ്പയുത്തഗ്ഗഹണന്തി. ഉപലക്ഖണത്ഥന്തി ച ന വത്തബ്ബം.

ഏവഞ്ഹി സതി പാകടേന ദോമനസ്സേന അപാകടാനം അഞ്ഞവേദനാ നംപി ഇധ ലദ്ധഭാവം ഉപലക്ഖേതീതി ആപജ്ജതി. യഥാ ലദ്ധാതപത്തോ രാജകുമാരോതി.

[൩൦] യഞ്ച വിഭാവനിയം

‘‘പടിഘസമ്പയുത്തഭാവോപന ഉഭിന്നം ഏകന്ത സഹചാരിതാ ദസ്സനത്ഥം വുത്തോ’’തി വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരം.

ഇമസ്സ ചൂളനിഗമേനേവ തദത്ഥസിദ്ധിതോതി.

൨൭. ഏത്ഥച ദോസജ്ഝാസയതാ, അഗമ്ഭീരപ്പകതിതാ, അപ്പസ്സുകതാ, ആഘാതവത്ഥുസമായോഗോവാ, അനിട്ഠാരമ്മണസമായോ ഗോവാ ദോമനസ്സസ്സ പടിഘസ്സച കാരണം. തത്ഥ ദോസ ബഹുല ഭാവതോ ആഗതവസേന ദോസജ്ഝാസയതാ ദട്ഠബ്ബാ. അഗമ്ഭീരപ്പകതിതാ ഹീനജ്ഝാസയതാ. അപ്പസ്സുതസ്സച അനിട്ഠ ലോക ധമ്മേഹിഫുട്ഠസ്സ തംകുതേത്ഥലബ്ഭാതി പച്ചവേക്ഖനാ നത്ഥീതി. ഇമേസമ്പി ദ്വിന്നം ഉപ്പത്തിവിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഗഹേതബ്ബം. പിസദ്ദസ്സ അത്ഥോപി വുത്തനയോഏവാതി.

ദോസമൂലചിത്തസ്സ പരമത്ഥദിപനാ നിട്ഠിതാ.

൨൮. മോഹമൂലചിത്തേ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചാനം പദത്ഥോ ഉപരി ആഗമിസ്സതി. യസ്മാപന ഇദം ചിത്തം മൂലന്തരവിരഹേന ലദ്ധോകാസേന സുട്ഠുബലവന്തേന മോഹേനചേവ സംസപ്പമാനവിക്ഖിപമാനേഹി വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചേഹി ച യുത്തം ഹോതി. തസ്മാ ഇധ വേദനാപി ആരമ്മണം അധിമത്തതോ അനുഭവിതും ന സക്കോതീതി ഉപേക്ഖാവേദനാവ യുത്താ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി ഇദം ചിത്തം സോമനസ്സ ദോമനസ്സ സഹഗതാനംപി അനന്തരേ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ തദുഭയവേദനാഹിപി ഇദം യുത്തം സിയാതി പസങ്ഗോ ഹോതീതി തപ്പസങ്ഗനിവത്തനത്ഥം ഇധ ഉപേക്ഖാഗഹണം കതം. അനഞ്ഞചിത്തസാധാരണേന ധമ്മേന ചിത്തസ്സ നിയമനത്ഥം വിചികിച്ഛാഗഹണം. ഉദ്ധച്ചം പന സബ്ബാകുസലേസു യുത്തംപി ഇധ ലദ്ധോകാസം ഹുത്വാ സുട്ഠു ബലവം ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ഇധേവ ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവഹി ധമ്മസങ്ഗണിയം ധമ്മുദ്ദേസവാരേ ഉദ്ധച്ചം അഞ്ഞേസു പാപചിത്തേസു സരൂപതോ അനുദ്ധരിത്വാ യേവാപനകഭാവേനേവ വുത്തം. ഇമസ്മിം അന്തിമചിത്തേഏവ സരൂപതോ ഉദ്ധടന്തി ദട്ഠബ്ബം. യസ്മാച ഇദംചിത്തദ്വയം സത്താനം പകതിസഭാവഭൂതന്തി പയോഗേന വാ ഉപായേന വാ കേനചി ഉപ്പാദേതബ്ബം നാമ നത്ഥി. സബ്ബകാലമ്പി ഭവങ്ഗചിത്തംവിയ അനോസക്കമാനം അസംസീദമാനം അകിച്ഛേന അകസിരേന പവത്തതി. തസ്മാ ഏകന്തേന അസങ്ഖാരികമേവ ഹോതീതി കത്വാ ഇധ സങ്ഖാരഭേദോ ന ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവച പാളിയംപി പുരിമചിത്തേസുവിയ ഇധ സസങ്ഖാരേനാതി ദുതീയചിത്തവാരോ നവുത്തോതി. അയമേത്ഥ പരമത്ഥദീപനാ.

[൩൧] വിഭാവനിയം പന

ഇമാനി ദ്വേ ചിത്താനി അതിസമ്മുള്ഹതായ അതിചഞ്ചലതായ ച സബ്ബത്ഥപി രജ്ജനദുസ്സനരഹിതാനി ഹോന്തി. തസ്മാ ഉപേക്ഖാ സഹഗതാനേവ പവത്തന്തീതി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

രജ്ജന സഹിതാനംപി ലോഭമൂല ചിത്താനം ഉപേക്ഖാ യോഗസ്സ ദിട്ഠത്താതി.

[൩൨] യഞ്ച തത്ഥ മഹാടീകായഞ്ച

‘‘തതോയേവച സഭാവതിക്ഖതായ ഉസ്സാഹേതബ്ബതായച അഭാവതോ സങ്ഖാരഭേദോപി നേസം നത്ഥീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ സഭാവതിക്ഖതായ അഭാവതോതി ഇമിനാ ഇമസ്സ അസങ്ഖാരികഭാവം പടിക്ഖിപതി. ഉസ്സാഹേതബ്ബതായ അഭാവതോതി ഇമിനാ സസങ്ഖാരികഭാവം പടിക്ഖിപതി. തദുഭയേ പന ഇദം ചിത്തദ്വയം സബ്ബസോ സങ്ഖാരവിമുത്തം ഹോതീതി ദസ്സേതി. തം അട്ഠകഥായപി താവ ന സമേതി.

പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗഅട്ഠകഥായഞ്ഹി സങ്ഖാരഭേദേന അവിജ്ജായ ദുവിധഭാവോവ വുത്തോ. യദിച ഇദംദ്വയം സങ്ഖാരമുത്തം സിയാ. ഏവം സതി ഇധ മോഹോപി സങ്ഖാരമുത്തോ സിയാ. സോച അവിജ്ജായേവാതി തിവിധഭാവോവ അവിജ്ജായ തത്ഥ വത്തബ്ബോ. നച വുത്തോതി. ഏവം താവ അട്ഠകഥായ നസമേതി.

[൩൩] യസ്മാച ഇധ തിക്ഖഭാവോനാമ വിനാ സങ്ഖാരേന കേവലം പകതി പച്ചയ ഗണ വസേനേവ പവത്തനസമത്ഥതാ വുച്ചതി. ഇദഞ്ച ചിത്തം തഥേവ പവത്തതി. തസ്മാ ഇദം സഭാവതിക്ഖം ന ഹോതീതി ന സക്കാ വത്തുന്തി.

ലദ്ധോകാസേന മോഹേന സുട്ഠു മുയ്ഹന്തീതി മോഹമൂഹാനീതി വത്തബ്ബേ നിരുത്തനയേന മോമൂഹാനീതി വുത്തം.

൨൯. ഇച്ചേവന്തിആദി മഹാനിഗമനം. തത്ഥ ഇച്ചേവന്തി ഇതി ഏവം. നിപാതസമുദായോ ഹേസ. പച്ഛിമോവാ ഏവം സദ്ദോ പുരിമസ്സ ഇതിസദ്ദസ്സ അത്ഥവചനോ. ഇച്ചേവന്തിവാ വിസും ഏകോ നിപാതോ. സബ്ബഥാപി ഇമിനാ സോമനസ്സസഹഗതന്തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേ നാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദഞ്ച ദ്വാദസാതി ഏത്ഥ വിസേസനം വേദിതബ്ബം. സബ്ബഥാപീതി ധമ്മസങ്ഗണീയം വുത്തേന പകാരേനാപി ദ്വാദസേവ. വിഭങ്ഗേ വിഭത്തേന പകാരേനാപി ദ്വാദസേവ. ധാതുകഥാദീസു വുത്തേന പകാരേനാപി ദ്വാദസേവ. തേസു തേസു സുത്തന്തേസു വുത്തേന പകാരേനാപി ദ്വാദസേവ. കാലദേസ സന്താനാദി ഭേദഭിന്നേന പകാരേനാപി ദ്വാദസേവ. കഥം ദ്വാദസേവാതി. ഇച്ചേവം ദ്വാദസേവാതി യോജേതബ്ബം.

[൩൪] വിഭാവനിയം പന

ഹേട്ഠാ വുത്തോ സമ്പയോഗാദി ആകാരോവ വിഭാവിതോ. സോപന ഇച്ചേവന്തി ഇമിനാവ സിദ്ധോതി.

അകുസലചിത്താനീതി കുസലപടിവിരുദ്ധസഭാവത്താ ഏവം ലദ്ധനാ മാനി ചിത്താനി. ഏത്ഥച ഏകന്തേന സദ്ധാദയോഏവ കുസലാനാമ. മോഹാദയോഏവ അകുസലാ നാമ. ചിത്തംപന ഫസ്സാദയോ വിയ അഞ്ഞസമാനമേവ ഹോതി, ന ഹി ആരമ്മണ വിജാനനംവാ ഏകന്തേന മുയ്ഹനാദിവിയ സാവജ്ജംവാ ഹോതി. സദ്ദഹനാദിവിയ അനവജ്ജംവാതി. തംപന അകുസലേഹി യുത്തം അകുസലന്തി വുച്ചതി. കുസലേഹി യുത്തം കുസലന്തി. സദ്ധാദീനംപന മോഹാദീനഞ്ച പടിവിരുദ്ധഭാവോ യഥാക്കമം പഹായകപഹാതബ്ബഭാവേന വേദിതബ്ബോ. അകുസലധമ്മാഹി ദുബ്ബലാ ഹോന്തി. സുവണ്ണപ്പടിരൂപകാവിയ ഫേഗ്ഗുഭൂതാ അഭാവനാരഹാ പുനപ്പുനം ആസേവീയമാനാപി ചഞ്ചലന്തിയേവ വിക്കിരന്തിയേവ. നിയാമം ഓക്കമന്താപി ഏകസ്മിംഭവേ ഏവ അപായഭാഗിതായ ഓക്കമന്തി. നപന കുസലമൂലാനി സബ്ബസോ പച്ഛിന്ദിത്വാ സത്തേ വട്ടസോതനിയതേ കാതും സക്കോന്തി. കുസലധമ്മാപന ബലവന്താ ഹോന്തി. ജാതിസുവണ്ണാവിയ സാരഭൂതാ ഭാവനാരഹാ പുനപ്പുനം ആസേവീയമാനാ ഥിരതരപത്താ ലോകിയേസു യാവ ഇദ്ധിവിധാനാ ലോകുത്തരേസുച യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ വുദ്ധിവിരുള്ഹീധമ്മാ ഹോന്തി. നിയാമം ഓക്കമന്താ അപായസോതംവാ വട്ടസോ തംവാ സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്ദിത്വാ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനഭാഗിതായ ഓക്കമന്തി. തസ്മാ കുസല ധമ്മാഏവ പഹായകാനാമ. ഇതരേപന പഹാതബ്ബാഏവ നാമാതി വേദിതബ്ബാ. അപിച കുസലധമ്മാനാമ അന്തമസോ ആലോപഭിക്ഖാ ദാനമത്താപി ലോകേഭേസജ്ജവിധാനാനിവിയഅകുസലപ്പഹാനായ ഏവ പണ്ഡിതേഹിപഞ്ഞപീയന്തി കരീയന്തി ച, തസ്മാ തേഏവ പഹായകാ. അകുസലധമ്മാപന ലോകേ നാനാരോഗജാതിയോവിയ സകലലോകസ്സ പകതിസഭാവഭൂതാഏവ ഹോന്തീതി തേ പഹാതബ്ബാഏവാതി. സമന്തതോ അനവസേസതോ ആദിയിംസു ഗണ്ഹിയിംസൂതി സമത്താനി. അപിച സമത്താനീതി നിട്ഠിതാനി പരിപുണ്ണാനിവാ. അട്ഠധാതിആദിസങ്ഗഹഗാഥാ. ലോഭോമൂലം ഏതേസന്തി സമാസോ. ദ്വാദസാ കുസലാ സിയുന്തി ഏത്ഥ സിയുന്തി നിപാതപദം ഇധ ദട്ഠബ്ബം. അകുസല ചിത്താനി ദ്വാദസ ഭവന്തീതി അത്ഥോ.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാനാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹസ്സ

ചതുത്ഥവണ്ണനായ അകുസലചിത്തസ്സ

പരമത്ഥദിപനാ നിട്ഠിതാ.

൩൧. ഏവം സബ്ബനിഹീനം അകുസലം സങ്ഗഹേത്വാ ഇദാനി അഹേതുകം സങ്ഗണ്ഹന്തോ തത്ഥച സബ്ബനിഹീനം അകുസലവിപാകം താവ ദസ്സേതും ഉപേക്ഖാസഹഗതന്തിആദിമാഹ.

[൩൫] വിഭാവനിയം പന

തം അകുസല വിപാകത്തായേവ അകുസലാനന്തരം പഥമം ദസ്സിതന്തി അധിപ്പായേന യം വുത്തം ‘‘തേസം അകുസലവിപാകാ ദിവസേന തിവിധഭാവേപി അകുസലാനന്തരം അകുസലവിപാകേയേവ വിഭജിതു’’ന്തി. തം ന സുന്ദരം.

ഏവഞ്ഹി സതി കുസലവിപാകാനിപി കുസലാ നന്തരേഏവ വത്തബ്ബാനി സിയുന്തി.

൩൧. ചക്ഖുസോതാദീനം പദത്ഥോ ഉപരി ആഗമിസ്സതി. വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. യഥാഹ-വിജാനാതി വിജാനാതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാവിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീതി. ചക്ഖും നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ചക്ഖുനാവാ പച്ചയഭൂതേന ജനിതം വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. കമ്മേനവാ ചക്ഖുസ്സ ഉപനീതം വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ചക്ഖുതോവാ ജാതം വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ചക്ഖുസ്സവാ ഇന്ദ്രിയഭാവേന സാമി ഭൂതസ്സ വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ചക്ഖുസ്മിംവാ ഉപ്പന്നംവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ഏസനയോ സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി. പാളിയംപന മഹാ തണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തേ –

സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖവേ കട്ഠഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി. കട്ഠഗ്ഗീത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. സകലികഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി. സകലി കഗ്ഗീത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തിണഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി. തിണഗ്ഗീ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഗോമയഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി. ഗോമയഗ്ഗീത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഥുസഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി. ഥുസഗ്ഗീത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. സങ്കാരഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി. സങ്കാരഗ്ഗീത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഏവമേവഖോ ഭിക്ഖവേ ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം. സോതവിഞ്ഞാണന്തേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം. ഘാനവിഞ്ഞാണന്തേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം. ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണന്തേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം. കായവിഞ്ഞാണന്തേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം. മനോ വിഞ്ഞാണന്തേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി വുത്തം.

തഥാതി ഇമിനാ ഉപേക്ഖാസഹഗതന്തി പദം ആകഡ്ഢതി. ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖം. സമ്പയുത്തധമ്മേ തം സമങ്ഗിപുഗ്ഗലംവാ ബാധതി ഹിംസതീതി അത്ഥോ. ദുട്ഠുവാ ഖനതി കായികസുഖന്തി ദുക്ഖം. ദുക്കരേനവാ ഖമിതബ്ബന്തി ദുക്ഖം. ദുക്കരം ഓകാസദാനം ഏതസ്സാതിവാ ദുക്ഖം. കായികദുക്ഖവേദനായേവ നാമം. സുട്ഠു പടിമുഖഞ്ച ഇച്ഛതീതി സമ്പടിച്ഛനം. സുട്ഠൂതി അമുഞ്ചമാനം. പടിമുഖന്തി അനഞ്ഞാപേക്ഖം. ഇച്ഛതീതി കാമേതി അഭിനന്ദതി പടിഗ്ഗണ്ഹതി. തേനേവഹി ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി ഏത്ഥ സമ്പടിച്ഛിം സൂതി വണ്ണയിംസു. സുട്ഠു തീരേതി തുലേതി വിചാരേതീതി സന്തീരണം. ടീകായം തീരേതി നിട്ഠാപേതീതി വുത്തം. വിഭാവനിയം തീരേതി വീമംസതീതി വുത്തം.

൩൨. ഏത്ഥച ചക്ഖുസ്സ അസമ്ഭിന്നതാ, ആലോക സന്നിസ്സയപ്പടിലാഭോ, രൂപാനം ആപാതാഗമനം, മനസികാരോതി ചത്താരോ പച്ചയാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പത്തികാരണാനി. സോതസ്സ അസമ്ഭിന്നതാ ആകാസസന്നിസ്സയപ്പടിലാഭോ, സദ്ദാനം ആപാതാഗമനം മനസികാരോതി സോതവിഞ്ഞാണസ്സ. ഘാനസ്സ അസമ്ഭിന്നതാ, വാസുസന്നിസ്സയപ്പടിലാഭോ, ഗന്ധാനം ആപാതാഗമനം മനസികാരോതി ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ. ജിവ്ഹായ അസമ്ഭിന്നതാ ആപോസന്നിസ്സയപ്പടിലാഭോ. രസാനം ആപാതാഗമനം, മനസികാരോതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ. കായസ്സ അസമ്ഭിന്നതാ, പഥവിസന്നിസ്സയപ്പടിലാഭോ, തിണ്ണം ഫോട്ഠബ്ബാനം അഞ്ഞതരസ്സ ആപാതാഗമനം, മനസികാരോതി കായവിഞ്ഞാണസ്സാതി. ഏത്ഥച ആലോക ആകാസാദീനം സന്നിസ്സയാനം ഗഹണം തേഹി വിനാ രൂപാദീനം പസാദേസു ആപാതാഗമനസ്സേവ അഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം, ന ഹി ആലോകേ സതി രൂപാനി സന്നിഹിതാനിപി ചക്ഖുമ്ഹി ആപാതമാഗച്ഛന്തി. ഏസനയോ സേസേസുപീതി. യംപന അട്ഠകഥായം -

ചക്ഖുസ്മിംപന അസമ്ഭിന്നേപി ബഹിദ്ധാരൂപാരമ്മണേ ആപാതം അനാ ഗച്ഛന്തേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നുപ്പജ്ജതി. തസ്മിം പന ആപാതം ആഗച്ഛന്തേപി ആലോകസന്നിസ്സയേ അസതി നുപ്പജ്ജതീതി വുത്തം.

തം വിനാ ആലോകേന വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിയാ അഭാവദസ്സനപരം. നപന ആപാകാഗമനംനാമ ആലോകേ അസതിപി സമ്ഭവതീതി ദസ്സനപരന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇതരഥാ രത്തന്ധകാരേപി രൂപാനി ചക്ഖുമ്ഹി ആപാതം ആഗച്ഛന്തീതി ആപജ്ജതീതി. അകുസലസ്സ വിപാകാനി അകുസല വിപാകാനി.

൩൩. ഏത്ഥാ കേനട്ഠേന വിപാകംനാമാതി. വിപച്ചനട്ഠേന. കിഞ്ച വിപച്ചനന്തി. യഥാ ലോകേ അമ്ബഫലാദീനം തരുണഭാവം അതിക്കമ്മ പരിണതഭാവപ്പത്തിവിപച്ചനന്തി വുച്ചതി. ഏവമേവം ഇധപി വിപച്ചനം വേദിതബ്ബന്തി. അയഞ്ച അത്ഥോ ചതൂഹി സമങ്ഗീതാഹി ദീപേതബ്ബോ. ചതസ്സോഹി സമങ്ഗീതാനാമ ചേതനാസമങ്ഗിതാ, കമ്മസമങ്ഗിതാ, ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാ, വിപാകസമങ്ഗിതാതി. തത്ഥ പുബ്ബേ തം തം കമ്മായൂഹനകാലേയാ കുസലാകുസലചേതനായ ഖണത്തയസമങ്ഗിതാ. അയം ചേതനാസമങ്ഗീതാനാമ. സാപന ചേതനാ നിരുജ്ഝമാനാ സബ്ബസോ അഭാവം പത്വാ നനിരുജ്ഝതി. ആയതിംപന വിപാകപാതുഭാവായ അത്തനോ സബ്ബാകാരപരിപൂരം ക്രിയാവിസേസം തസ്മിം ചിത്തസന്താനേ നിദഹിത്വാവ നിരുജ്ഝതി. സോച ക്രിയാവിസേസോ യാവ ഓകാസം നലഭതി. താവ കപ്പസംതസഹസ്സംപി തംസന്താനം അനുഗതോയേവ ഹോതി. യം സന്ധായ ധമ്മപദേ –

ന ഹി പാപം കതം കമ്മം, സജ്ജുഖീരംവ മുച്ചതി;

ദഹന്തം ബാലമന്വേതി, ഭസ്മാ ഛന്നോവ പാവകോതി വുത്തം.

സോപന വിസും ഏകോ പരമത്ഥധമ്മോതിപി സങ്ഖ്യം നഗച്ഛതി, അനുസയധാതുയോവിയാതി. അയം കമ്മസമങ്ഗിതാനാമ. സോപന യദാ അത്തനോ അനുരൂപേ പച്ചയേ ലഭതി. തദാ വിപച്ചനത്ഥായ ഓകാസം കരോതി. കഥം കരോതീതി. സോ ആസന്നമരണസ്സ സത്തസ്സ അത്താനംവാ പച്ചുപട്ഠാപേതി. അത്തനോ നിമിത്തംവാ പച്ചുപട്ഠാപേതി. ഗതിനിമിത്തംവാ പച്ചുപട്ഠാപേതി. സോച സത്തോ തം അമുഞ്ചമാനോ യദി ഗണ്ഹാതി. തദാ ഓകാസം ലഭതി. അയം ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാനാമ. തം അമുഞ്ചിത്വാ ചുതസ്സപന ചുതിഅനന്തരമേവ സോ കമ്മസങ്ഖാതോ ക്രിയാ വിസേസോ വിസും ഏകോ സസമ്പയുത്തോ പരമത്ഥധമ്മരാസി ഹുത്വാ ഏകം ഭവം പൂരയമാനോ വിപച്ചതി, ഏകം ഭവം പൂരയമാനോതിച യാവ തായുകം ഭവങ്ഗകിച്ചം ഛസു ദ്വാരേസു തം തം ദ്വാരികവിപാകകിച്ചാനി പരിയോസാനേ ചുതികിച്ചഞ്ച സാധയമാനോതി അത്ഥോ. തത്ഥ പുരിമാ തിസ്സോ സമങ്ഗീതാ തരുണാ വത്ഥാനാമ ഹോന്തി. പച്ഛിമാ വിപാകസമങ്ഗീതാ പരിണതാവത്ഥാനാമാതി വേദിതബ്ബാ. ഇതി വിപച്ചന്തീതി വിപാകാനി മുദുതരുണാവത്ഥം അതിക്കമിത്വാ പരിണകാവത്ഥസങ്ഖാതം വിപക്കഭാവം ആപജ്ജന്തീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവഞ്ച കത്വാ പാളിയം കുസലാകുസലകമ്മസമുട്ഠാനാനംപി കടത്താരൂപാനം വിപാകപദേ അഗ്ഗഹണം ഹോതീതി. താനിഹി കമ്മസന്താനതോ വിസും സിദ്ധത്താ വിസും കമ്മതോ ജാതാനിയേവ നാമ ഹോന്തി, നവിപക്കാനി നാമാതി. അഞ്ഞംഹി അരൂപധമ്മാനം സന്താനം. അഞ്ഞം രൂപധമ്മാനന്തി. അയമേത്ഥ വിപാകപദേ പരമത്ഥദീപനാ.

യേപന അരൂപഭാവേന സാരമ്മണഭാവേനച കമ്മേന സദിസ താമത്തം ഗഹേത്വാ അരൂപധമ്മാനമേവ വിപാകത്തം സാധേന്തി. തേസം വിപാകസദ്ദോ അരൂപധമ്മേസു രുള്ഹീവസേന പവത്തോതി ആപജ്ജതീതി. യഞ്ച തത്ഥ സാലിബീജനിബ്ബത്തേസു നാളപത്തപുപ്ഫഫലേസു ബീജസദിസാനം ഫലാനമേവ സാലിഫലസാലിപക്കനാമം സിദ്ധം വിയാതി ഉപമം ദസ്സേന്തി, സാപി നസമേതി. ന ഹി ഫലാനിപി തരുണകാലേ പാകനാമം ലഭന്തി. നച നാളപത്തപുപ്ഫാനിപി പരിണതകാലേ പാകനാമം നലഭന്തീതി. താനി പിഹി തദാ നാളം പക്കം, പത്തം പക്കം, പുപ്ഫം പക്കന്തി ന നവുച്ചന്തീതി. സുഖയതീതി സുഖം, സമ്പയുത്തധമ്മേ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലംവാ ലദ്ധസാതം കരോതീതി അത്ഥോ.

൩൪. സുട്ഠുവാ ഖനതി കായികദുക്ഖം. സുഖേനച ഖമിതബ്ബം. സുകരം ഓകാസദാനം ഏതസ്സാതിവാ സുഖം. കുസലസ്സ വിപാകാനി സമ്പയുത്ത ഹേതുവിരഹതോ അഹേതുകാനിചാതി കുസലവിപാകാ ഹേതുക ചിത്താനി.

[൩൬] വിഭാവനിയം പന

പുബ്ബകമ്മസഹജാതേന നിബ്ബത്തകഹേതുനാപി ഇധ വിപാകസ്സ സഹേതുകതാപസങ്ഗോകതോ. സോ ന സുന്ദരോ.

ന ഹി അഭിധമ്മേ കത്ഥചി പുബ്ബകമ്മസഹജാതേന നിബ്ബത്തകഹേതുനാ വിപാകസ്സ സഹേതുകാഹേതുകതാ സമ്ഭവോനാമ അത്ഥി. അസതിച സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരസ്സപി അഭാവതോ സോ പസങ്ഗോ നിരത്ഥകോവാതി. തത്ഥ ബ്യഭിചാരസ്സാതി പസങ്ഗസ്സ ഇച്ചേവത്ഥോ. ഏത്ഥച അകുസലവിപാകാനം സയം അബ്യാകതധമ്മത്താ ലോഭാദീഹി അകുസലഹേതൂഹിച സയം അകുസലവിപാകത്താ അലോഭാദീഹി അനവജ്ജഹേതൂഹിച സഹേതുകതാ സമ്ഭവോ നത്ഥി. അസതി ച തം സമ്ഭവേ തേസം അഹേതുകഭാവോ അബ്യഭിചാരോയേവ ഹോതീതി തത്ഥ അഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതം. കുസലവിപാകാനം പന സയം കുസലവിപാകത്തായേവ അലോഭാദീഹി കുസലാ ബ്യാകതയോഗീഹി അനവജ്ജഹേതൂഹി സഹേതുകതാ സമ്ഭവോ അത്ഥിയേവ. സതിച തസ്മിം സമ്ഭവേ തേസം അഹേതുകഭാവോ ബ്യഭിചാരസഹിതോ ഹോതീതി തത്ഥേവ അഹേതുകഗ്ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൩൫. ചക്ഖാദികേ പഞ്ചദ്വാരേ ഉപ്പന്നം ആവജ്ജനം പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനം, തഞ്ഹി പഞ്ചദ്വാരേ ഘട്ടിതം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ ആവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതീതി. ഭവങ്ഗസങ്ഖാതേ മനോദ്വാരേ ഉപ്പന്നം ആവജ്ജനം മനോദ്വാരാവജ്ജനം. തഞ്ഹി തസ്മിം ആപാതം ആഗച്ഛന്തം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ ആവജ്ജന്തം പവത്തതീതി. ഏത്ഥച മനോദ്വാരന്തി സകലം ഭവങ്ഗചിത്തം ദട്ഠബ്ബം.

[൩൭] യംപന ടീകായം

താവ ‘‘മനോദ്വാരന്തി ഏത്ഥ ആവജ്ജനസ്സ അനന്തര പച്ചയഭൂതം ഭവങ്ഗചിത്തം മനോതി വുച്ചതി. തദേവ ദ്വാരം ആവജ്ജനജവനാദി ഥിചിത്ത പവത്തിയാ മുഖത്താ’’തി വുത്തം.

യഞ്ച വിഭാവനിയം

‘‘ആവജ്ജനസ്സ അനന്തര പച്ചയഭൂതം ഭവങ്ഗചിത്തം മനോദ്വാരം, പീഥിചിത്താനം പവത്തിമുഖഭാവതോ’’തി വുത്തം. തം സബ്ബംപി ന യുജ്ജതിയേവ.

യദിഹി യസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരം വീഥിചിത്താനി പവത്തന്തി. തദേവ ഏകന്തേന തേസം പവത്തിമുഖത്താ മനോദ്വാരംനാമ ഹോതി. ന തതോ പുരിമാനീതി അയമത്ഥോ സിയാ. ഏവഞ്ചസതി യേസു ചക്ഖാദീസു രൂപാ ദീനം ഘട്ടിതത്താ ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനി പവത്തന്തി. താനേവ ഏകന്തേന തേസം പവത്തിമുഖത്താ ദ്വാരാനിനാമ ഹോന്തി. ന തതോ അഞ്ഞാനീതി അയമത്ഥോ ആപജ്ജതി. നച താനി ചക്ഖാദീനി നാമ അത്ഥി. യാനി ചക്ഖാദീനി ദ്വാരരൂപാനിനാമ ന ഹോന്തീതി. സബ്ബമേതം ഉപരി ദ്വാര സങ്ഗഹേ ആവിഭവിസ്സതീതി. ഹസനം ഹസിതം. മുഖസ്സ പഹട്ഠാകാരപ്പവത്തി. തം ഉപ്പാദേതി ജനേതീതി ഹസിതുപ്പാദോ. തംവാ ഉപ്പാദേന്തി ഖീണാസവാ ഏതേനാതി ഹസിഭുപ്പാദോ. തംവാ ഉപ്പജ്ജതി ഏതേനാതി ഹസിതുപ്പാദോ. സോഏവ ചിത്തന്തി സമാസോ. ഖീണാസവാനം അനോളാരികേസു ആരമ്മണേസു യേന ചിത്തേന സിതം പാതുകരോന്തി, തസ്സേതം നാമം. ന ഹി ഖീണാസവാ ലോകിയ മഹാ ജനാവിയ രജ്ജനീയാദി ഭാവേന ഓളാരികേസു ഹസനിയ വത്ഥൂസു ഹസന്തീതി. ടീകാസു പന ചിത്തം അപേക്ഖിത്വാ ഹസിതുപ്പാദന്തി നിദ്ദിട്ഠം സിയാതി. വുത്തനയേന അഹേതുകാനിച താനി വിപച്ചന വിപാകുപ്പാദന കിച്ചരഹിതത്താ തം തം ക്രിയാമത്തഭൂതാനി ചിത്താനിചാതി അഹേതുകക്രിയചിത്താനി. ഏത്ഥച വീഥിമുത്തചിത്താനി കിച്ചദുബ്ബലത്താ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി വത്ഥുദുബ്ബലത്താ സമ്പടിച്ഛനാദീനിച കിച്ചട്ഠാനദുബ്ബലത്താ അത്തനോ ഉസ്സാഹേന വിനാ കേവലം വിപച്ചനമത്തേന പവത്തന്തീതി താനി സബ്ബാനി വിപാകാനിഏവ ഹോന്തി. യാനിപന ബലവകിച്ചത്താ അത്തനോ ഉസ്സാഹേന പവത്തന്തി. ആയതിംച വിപാകുപ്പാദനത്ഥം ഉസ്സാഹസഹിതാനി ഹോന്തി. താനി കുസലാകുസലാനിനാമ ഹോന്തി. യാനി പന ചിത്താനി വിപച്ചനമത്തം അതിക്കമ്മ അത്തനോ ഉസ്സാഹേനേവ പവത്തന്തി. തേസു ആവജ്ജനദ്വയം വിപാകസന്താനതോ ലദ്ധപച്ചയത്താ ഥോകം ദുബ്ബലഭാവതോ ഇതരാനിച നിരാനുസയസന്താനേ പവത്തത്താ സബ്ബസോ വിപാകുപ്പാദനത്ഥം ഉസ്സാഹരഹിതാനിഏവ ഹോന്തീതി താനി സബ്ബാനി ക്രിയാനിനാമ ജാതാനീതി ദട്ഠബ്ബം.

൩൬. ഇദാനി ആദിതോ പട്ഠായ വേദനാവിചാരണാ വുച്ചതി. തഥാഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം താവ വത്ഥൂനിച ആരമ്മണാനിച ഉപാദാരൂപാനേവ ഹോന്തി, ഉപാദാരൂപാനഞ്ച വിചുപിണ്ഡകാനംവിയ അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഘട്ടനം ദുബ്ബലമേവാതി താനി ഇട്ഠേ അനിട്ഠേച ആരമ്മണേ ഉപേക്ഖാ സഹഗതാനേവ ഹോന്തീതി. കായവിഞ്ഞാണസ്സപന ആരമ്മണാനി മഹാഭൂതാനി ഹോന്തീതി യഥാ അധികരണിമത്ഥകേ ഥപിതം പിചുപിണ്ഡകം അയോകൂടേന പഹരന്താനം അയോകൂടസ്സ പിചുപിണ്ഡകം അതിക്കമ്മ അഖികരണിഘട്ടനം ബലവതരം ഹോതി. തഥാ തേസം ആരമ്മഭൂതാനം കായവത്ഥും അതിക്കമ്മ കായനിസ്സയ ഭൂതേസു സങ്ഘട്ടനം ബലവതരം. തസ്മാ കായവിഞ്ഞാണം ഇട്ഠേ സുഖസഹഗതം അനിട്ഠേ ദുഖസഹഗതം ഹോതീതി. സമ്പടിച്ഛനചിത്തംപന സബ്ബദുബ്ബലാനം പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം അനന്തരം ഉപ്പജ്ജതീതി നിച്ചം ദുബ്ബലം ഹുത്വാ സബ്ബത്ഥ ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവാതി. വിഭാവനിയം പന അസമാനനിസ്സയേ ഹി തേഹി ലദ്ധപച്ചയതാവസേന അയമത്ഥോ വിഭാവിതോ, സന്തീരണംപന സയംപി ബലവവത്ഥും നിസ്സായ പവത്തതി. താദിസേനച ബലവവത്ഥുനിസ്സയേന പുരിമചിത്തേന ലദ്ധപച്ചയം ഹോതീതി ഥോകം ബലവം ഹോതി. തസ്മാ തം കുസലവിപാകം ഇട്ഠേ ഉപേക്ഖാസഹഗതം അഭിഇട്ഠേ സോമനസ്സസഹഗതം ഹോതി. അകുസലവിപാകംപന അനിട്ഠേപി അഭിഅനിട്ഠേപി ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവ ഹോതി. കസ്മാ ഇതിചേ. യദിഹി തം അതിഅനിട്ഠാരമ്മണവസേന വേദനാ ഭേദയുത്തം സിയാ. ദുക്ഖേനവാ ദോമനസ്സേനവാ യുത്തം സിയാ. തത്ഥ ദുക്ഖേന താവ ന യുജ്ജതി, കസ്മാ, ഏകന്തകായികത്താ ദുക്ഖസ്സാതി. ദോമനസ്സേനപി ന യുജ്ജതി. കസ്മാ, പടിഘേന പടിഹഞ്ഞത്താഏവ ദോമനസ്സഭാവം പത്താ ദോമനസ്സവേദനാ പടിഘേന വിനാ നപ്പവത്തതീതി. ഏകന്താകുസലഭൂതേന പടിഘേന നിച്ചയോഗിനോ ദോമനസ്സസ്സ അബ്യാകതേസു അസമ്ഭവതോതി. ആവജ്ജനദ്വയംപന സന്തീരണതോപി ഥോകം ബലവം ഹോതി. വിപാകാനഞ്ഹി പവത്തിതുംപി അത്തനോ ഉസ്സാഹബലംനാമ നത്ഥി. ബലവന്തേഹിപന കമ്മാദിപച്ചയേഹി ജാതാനി ബലവന്താനിനാമ ഹോന്തി. ദുബ്ബലേഹി ജാതാനി ദുബ്ബലാനി നാമാതി. ഏവം സന്തേപി തം ആവജ്ജനദ്വയം കമ്മാനുഭാവതോച മുച്ചിത്വാ വിപാകസന്താനതോച പച്ചയം ഗഹേത്വാ ഉട്ഠിതത്താ ദുബ്ബലമേവ ഹോതീതി സദാപി ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവാതി.

[൩൮] വിഭാവനിയം പന

പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനം പുബ്ബേ കേനചി അഗ്ഗഹിതേ ആരമ്മണേ ഏകവാ രമേവ പവത്തത്താ മനോദ്വാരാവജ്ജനഞ്ച വിസദിസചിത്തസന്താനപരാവത്തനവസേന ബ്യാപാരന്തരസാപേക്ഖത്താ ആരമ്മണരസം അധിമത്തതോ അനുഭവിതും നസക്കോതീതി സബ്ബത്ഥപി മജ്ഝത്ത വേദനായുത്തമേവാതി വുത്തം. തത്ഥ ബ്യാപാരന്തരസാപേക്ഖത്താതി ഇദം ന യുജ്ജതി.

ന ഹി ചിത്താനം ബലവദുബ്ബലതാവിസേസോഅത്തനോപച്ഛാ പവത്തസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന സക്കാ വത്തും. അത്തനോപന പച്ചയേഹിഏവ സോ സക്കാ വത്തുന്തി. ഇതരഥാ സന്തീരണസ്സപി ബ്യാപാരന്തരസാപേക്ഖതാ സിയാ. തംപി ഹി വിസദിസചിത്തസന്താനം അത്തനാപരം വത്തേതി യേവാതി.

൩൭. ഇമാനി ചിത്താനി അത്തനോ പകതി പച്ചയഗണസമായോഗേ സതി നുപ്പജ്ജന്തീതി നത്ഥി. തസ്മാ അസങ്ഖാരികാനേവാതി വദന്തി. മൂലടീകായം പന വിപാകുദ്ധാരേ –

അഹേതുകവിപാകാനം അപരിബ്യത്തകിച്ചത്താ സസങ്ഖാരിക കമ്മ വിരുദ്ധോ അസങ്ഖാരികഭാവോപി നത്ഥി. അസങ്ഖാരികകമ്മവിരുദ്ധോ സസങ്ഖാരികകാവോപി നത്ഥി. തസ്മാ തേസം ഉഭയകമ്മേനപി ഉപ്പത്തി ഥേരേന അനുഞ്ഞാതാതി വുത്തം.

ഏതേന തിണ്ണം ക്രിയചിത്താനംപി തദുഭയഭാവാഭാവോ വുത്തോ ഹോതി. താനിപിഹി അപരിബ്യത്തകിച്ചാനിയേവാതി. അഥവാ. രൂപദസ്സ ന സദ്ദസ്സവനാദീനി സത്താ കദാചി അത്തനോ ഇച്ഛായ കരോന്തി. കദാചി പരേഹി ഉസ്സാഹിതാ കരോന്തീതി പച്ചക്ഖതോവ സിദ്ധമേതം. തത്ഥ യദാ അത്തനോ ഇച്ഛായ കരോന്തി. തദാ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനാദീനി സബ്ബാനി വീഥിചിത്താനി അസങ്ഖാരികാനിനാമ ഹോന്തി. യദാ പരേഹി ഉസ്സാഹിതാ കരോന്തി. തദാ സസങ്ഖാരികാനിനാമ ഹോന്തി. ദ്വാര വിമുത്തേസുപന ദ്വീസു ഉപേക്ഖാസന്തീരണേസു അട്ഠമഹാവിപാകേസുവിയ വത്തബ്ബോ. ഇതി സബ്ബാനി അഹേതുകചിത്താനി തേന പരിയായേന സങ്ഖാരഭേദേന പച്ചേകം ഭിന്നാനിഏവ ഹോന്തി. ഏവം സന്തേപി അപരി ബ്യത്തകിച്ചത്തായേവ തേസം സങ്ഖാരഭേദോ പാളിയം നവുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

൩൮. യസ്മാപന ഹേതുയോനാമ മഹന്തധമ്മാ ഹോന്തി. തസ്മാ തേ ദുബ്ബലകമ്മനിബ്ബത്തേസു ദുബ്ബലവത്ഥുകിച്ചട്ഠാനേസുച ഇമേസു ചിത്തേസു നുപ്പജ്ജന്തി. തത്ഥ സബ്ബം പാപകമ്മം വിക്ഖേപയുത്തം സയംപി ചഞ്ചലതി ദുബ്ബലം ഹോതി. തസ്മാ തം കപ്പട്ഠിതികംപി സമാനം കാലന്തരേ ഹേതുയുത്തം വിപാകം ജനേതും നസക്കോതി. തിഹേതുകകമ്മംപി സമാനം ദുബ്ബലേസു ചക്ഖാദിവത്ഥൂസുച ദസ്സനാദീസു കിച്ചട്ഠാനേസുച ഹേതുയുത്തം വിപാകം ജനേതും നസക്കോതി. ആവജ്ജനഹസനകിച്ചാ നിച ദുബ്ബലകിച്ചാനിഏവ ഹോന്തി. തസ്മാ ഇമാനി സബ്ബാനി സമ്പയുത്തഹേതുരഹിതാനി ജാതാനീതി ദട്ഠബ്ബം.

൩൯. സബ്ബഥാപീതി പദസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

[൩൯] വിഭാവനിയം പന

സബ്ബഥാപീതി അകുസലവിപാക കുസലവിപാക ക്രിയഭേദേ നാതി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

സോഹി ഭേദോ ഇച്ചേവന്തി ഇമിനാവ ഗഹിതോതി. സങ്ഗഹഗാഥായം അകുസലവിപാകാനി വത്ഥുകിച്ചഭേദേന സത്ത, പുഞ്ഞപാകാനി വത്ഥുകിച്ചവേദനാഭേദേന അട്ഠധാ, ക്രിയചിത്താനി കിച്ചദ്വാരഭേദേന തീണീതി അഹേതുകചിത്താനി അട്ഠാരസ ഹോന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥച പുഞ്ഞപാകേസു വേദനാഭേദോപി വത്തബ്ബോ. ഇതരഥാ സന്തീരണസ്സ അഭേദോ സിയാ. തഥാ ക്രിയാസു ദ്വാരഭേദോപി വത്തബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ ആവജ്ജനസ്സ അഭേദോ സിയാതി. ടീകാസുപന സോ ന വുത്തോതി.

അഹേതുകചിത്തസ്സ പരമത്ഥദീപനാ.

൪൦. ഇദാനി ഹേട്ഠാ വുത്താനം ചിത്താനം അസോഭണനാമം ഉപരി വുച്ചമാനാനഞ്ച സോഭണനാമം ഥപേന്തോ ഗാഥമാഹ. ഉപരി വുച്ചമാനാനഞ്ഹി സോഭണത്തേ വുത്തേ ഹേട്ഠാ വുത്താനം അസോഭണതാ അവുത്താപി സിദ്ധാ ഹോതീതി. തത്ഥ പാപാഹേതുകമുത്താനീതി പാപേഹി അഹേതുകേഹിച മുത്താനി ഏകൂനസട്ഠിചിത്താനി. അഥവാ. ഏകനവുതിചിത്താനിപി സോഭണാനീതി വുച്ചരേ വുച്ചന്തീതി യോജനാ. തത്ഥ പാപേഹീതി അകുസലേഹി. അകുസലാനിഹി അത്തസമങ്ഗിനോ സത്തേ അനിച്ഛന്തേയേവ അപായം പാപേന്തി. തസ്മാ പാപാനീതി വുച്ചന്തി. ഏതേന പുഞ്ഞാനംപി സുഗതിപാപനട്ഠേന പാപതാ പസങ്ഗോ നിവത്തിതോ ഹോതി. ന ഹി ഇച്ഛന്താനം പാപനേ പാപനബ്യാപാരോ പാകടോ ഹോതീതി. ലാമകട്ഠേനവാ താനിയേവ പാപാനീതി വുച്ചന്തീതി. സോഭണേഹി സദ്ധാദിഗുണധമ്മേഹി യുത്തിയാ തതോയേവ ച സയംപി സോഭഗ്ഗപത്തിയാ സോഭണാനീതി.

൪൧. ഇദാനി താനി സോഭണാനി ഹീന പണീതാ നുക്കമേന ദസ്സേന്തോ സോമനസ്സസഹഗതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ജാനാതീതി ഞാണം, യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. ഞാണേന സമ്പയുത്തം വിപ്പയുത്തന്തി സമാസോ. നത്ഥി സങ്ഖാരോ അസ്സാതി അസങ്ഖാരോ. സംവിജ്ജതി സങ്ഖാരോ അസ്സാതി സസങ്ഖാരോ. സപ്പുരിസുപനിസ്സ യാദികോ കുസലുപ്പത്തിയാ പകതിപച്ചയഗണോ. സോഹി യദാ ദുവിധേന സങ്ഖാരേന വിനാ കേവലം അത്തനോ ബലേന കുസലചിത്തം സമുട്ഠാപേതി. തദാ അസങ്ഖാരോനാമ. സോയേവ യദാ അത്തനോ ബലേന കുസലചിത്തം സമുട്ഠാപേതും ന സക്കോതി. സങ്ഖാരസഹായം ലഭിത്വാവ തം സമുട്ഠാപേതി. തദാ സസങ്ഖാരോനാമ. അസങ്ഖാരേന ഉപ്പന്നം അസങ്ഖാരികം. സസങ്ഖാരേന ഉപ്പന്നം സസങ്ഖാരികന്തി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ഏത്ഥച സോമനസ്സാദീനം ഉപ്പത്തികാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അപിച സദ്ധാസമ്പത്തി ദസ്സനസമ്പത്തി ദേയ്യധമ്മ പടിഗ്ഗാഹക സമ്പത്തീതി ഏവമാദി സോമനസ്സകാരണം, തബ്ബിപരീതം ഉപേക്ഖാകാരണം. യാനിച പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സച കാരണാനിഅട്ഠകഥാസു വുത്താനി. താനിപി ഇമസ്മിം ഠാനേ വത്തബ്ബാനീതി. പഞ്ഞാ സംവത്തനിക കമ്മുപനിസ്സയതാ, അബ്യാപജ്ജലോകുപപത്തിതാ ഇന്ദ്രിയപരിപാകതാ, കിലേസദൂരതാച ഞാണുപ്പത്തിയാ കാരണം. തിഹേതുകപടിസന്ധികതാ, അമോഹജ്ഝാസയതാ, പഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലസേവനാ. സുതചിന്താപസുതാതിപിവത്തും യുജ്ജതി. യാനിചധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ കാരണാനി അട്ഠകഥാസു വുത്താനി. താനിപി ഇധ വത്തബ്ബാനി. തബ്ബിപരീതം ഞാണവിപ്പയുത്തകാരണം. സങ്ഖാരകാരണംപി പുബ്ബേ വുത്തമേവ. യാനിച വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സച കാരണാനി അട്ഠകഥാസു വുത്താനി. താനിപി ഇധ വത്തബ്ബാനീതി. ഇമേസംപി ഉപ്പത്തി വിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഗഹേതബ്ബന്തി.

൪൨. അട്ഠപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന ഇമേസം ഇധ വുത്തപ്പകാരതോ അഞ്ഞേഹി പകാരേഹി അനേകവിധതം സമ്പിണ്ഡേതി. തത്രായം നയോ. ഇമാനി അട്ഠചിത്താനി ദസഹി പുഞ്ഞക്രിയാവത്ഥൂഹി ഗുണിതാനി അസീതി ഹോന്തി. പുന താനി ഛഹി ആരമ്മണേഹി ഗുണിതാനി ചത്താരിസതാനിചേവ അസീതി ച ഹോന്തി. പുന താനി തീഹി കമ്മേഹി ഗുണിതാനി സഹസ്സം ചത്താരി സതാനി ചത്താലീസംച ഹോന്തി. പുന താനി തീഹി ഹീനമജ്ഝിമപണീതേഹി ഗുണിതാനി ചത്താരി സഹസ്സാനി തീണി സതാനി വീസതിച ഹോന്തി. താനി ഇമാനി സുദ്ധികാനീതി കത്വാ ദ്വീസു ഠാനേസു ഥപേതബ്ബാനി. തതോ ഏകം ഠാനം ഗഹേത്വാ ദ്വിധാ കരോന്തസ്സ ഞാണസമ്പയുത്താനി ദ്വേസഹസ്സാനി സതം സട്ഠിച ഹോന്തി. തഥാ ഞാണവിപ്പയുത്താനീതി. പുന തത്ഥ ഞാണസമ്പയുത്താനി ചതൂഹി അധിപതീഹി ഗുണിതാനി അട്ഠസഹസ്സാനി ഛസതാനി ചത്താലീസംച ഹോന്തി. ഞാണവിപ്പയുത്താനിപന വീമംസാവജ്ജിതേഹി തീഹി അധിപതീഹി ഗുണിതാനി ഛസഹസ്സാനി ചത്താരിസതാനി അസീതിച ഹോന്തി. പുന തദുഭയാനി സമ്പിണ്ഡിതാനി ദസസഹസ്സം പഞ്ചസഹസ്സാനി സതം വീസതിച ഹോന്തി. പുന താനി പുബ്ബേ വിസും ഥപിതേഹി സുദ്ധികേഹി സമ്പിണ്ഡിതാനി ദസസഹസ്സം നവസഹസ്സാനി ചത്താരി സതാനി ചത്താലീസഞ്ച ഹോന്തീതി. യംപന ടീകായം ഇധ വുത്തനയേന സുദ്ധികാനിച ഞാണവിപ്പയുത്താനി ച വിസും അകത്വാ സബ്ബാനി പുഞ്ഞക്രിയാദീഹി സമം ഗുണിതാനി സത്തരസ സഹസ്സാനി ദ്വേ സതാനി അസീതിച ഹോന്തീതി വുത്തം.

[൪൦] യഞ്ച വിഭാവനിയം

സുദ്ധികാനി വിസും അകത്വാ ഞാണവിപ്പയുത്താനിഏവ വിസും കത്വാ തഥാ ഗുണിതാനി വീസ സതാധിക പന്നരസ സഹസ്സാനി ഹോന്തീതി വുത്തം. തം സബ്ബം ന യുത്തം.

ഏവഞ്ഹി സതി ഇമാനി കാമാവചരകുസലാനി നിച്ചം സാധിപതികാനി ഹുത്വാ നിയതാധിപതികാനിനാമ ഭവേയ്യും. നച ഇമാനി ഉപരി മഹഗ്ഗത കുസലാനി വിയ ലോകുത്തരാനി വിയ ച നിയതാ ധിപതികാനി ഹോന്തീതി. ടീകാനയേനപന ഞാണവിപ്പയുത്താനിപി വീമംസാസഹഗതാനീതി ആപജ്ജതീതി. യഥാവാ കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന കുസലാതിഏത്ഥ ഞാണവിപ്പയുത്താനിപി കോസല്ലേന നാനാവജ്ജനവീഥിയം പവത്തേന ഉപനിസ്സയഞാണേന സമ്ഭൂതത്താ കുസലാനി ഏവ നാമ ഹോന്തി. ഏവമിധപി താനി തേനേവ വീമംസാധിപതിഭൂതേന സമ്ഭൂതത്താ വീമംസാധിപതേയ്യാനിപി നാമ ഹോന്തീതി ന നസക്കാ വത്തുന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന താനി വിസും അകതാനി സിയുന്തി. ഏവംസന്തേപി കാമകുസലാനിനാമ അധിപതിവിമുത്താനി ഏവ ബഹുതരാനി ഹോന്തി. തസ്മാ നസക്കാ സബ്ബാനി കാമകുസലാനി വീമംസാധിപതിമൂലികാനി ഭവിതുന്തി.

൪൩. കാമാവചരാനിച താനി കുസലാനി ചിത്താനിചാതി വിഗ്ഗഹോ. തത്ഥ കേനട്ഠേന കുസലാനീതി. ആരോഗ്യട്ഠേന, സുന്ദരട്ഠേന, ഛേകട്ഠേന, അനവജ്ജട്ടേന, സുഖവിപാകട്ഠേനചാതി. രാഗാദയോഹി ധമ്മാ ചിത്തസന്താനസ്സ രുജ്ജനട്ഠേന രോഗാനാമ. അഹിതട്ഠേന അസുന്ദരാ നാമ. അനിപുണട്ഠേന അഛേകാനാമ. ഗാരയ്ഹട്ഠേന വജ്ജാനാമ. അനിട്ഠ വിപാകട്ഠേന ദുക്ഖവിപാകാനാമ ഹോന്തി. ഇമാനിപന തേഹി വുട്ഠിതത്താ കുസലാനിനാമ അരോഗാനി നാമാതി അത്ഥോ. തപ്പടിപക്ഖത്താച സുന്ദരാനി ഛേകാനി അനവജ്ജാനി സുഖവിപാകാനി ച നാമ ഹോന്തീതി. കുച്ഛിതേ പാപധമ്മേ സലയന്തി ചാലേന്തി കമ്പേന്തി വിദ്ധംസേന്തീതി കുസലാനി. കുച്ഛിതേനവാ ആകാരേന സത്തസന്താനേ സേന്തി അനുസേന്തീതി കുസാ. രാഗാദയോ. തേ ലുനന്തി ഛിന്ദന്തീതി കുസലാനി. കുസംവാ വുച്ചതി ഞാണം കുച്ഛിതാനം സാനട്ഠേന തനുകരണട്ഠേന അന്തകരണട്ഠേനവാ. കുസേന ലാതബ്ബാനീതി കുസലാനി. കുസാവിയ ഹത്ഥപ്പദേസം സംകിലേസപക്ഖം ലുനന്തീതിവാ കുസലാനി. അപിച, കുച്ഛിതേ പാപധമ്മേ സരന്തി ഹിംസന്തീതി കുസലാനി. രകാരസ്സ ലകാരോ. കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേനവാ കുസലാനീതി.

൪൪. മഹാവിപാകേസു പദത്ഥതോ വത്തബ്ബം നത്ഥി. വേദനാഭേദോ ആരമ്മണവസേന വത്തബ്ബോ. താനിഹി അതിഇട്ഠേ ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ ച ആരമ്മണേ യഥാക്കമം സോമനസ്സേന ഉപേക്ഖായ ച യുത്താനീതി. സമ്പയോഗഭേദോ കമ്മവസേന ജവനവസേനച വത്തബ്ബോ. താനിഹി ബലവകമ്മേന ജനിതാനി ഞാണസമ്പയുത്താനി ഹോന്തി. ദുബ്ബലകമ്മേന ജനിതാനി ഞാണവിപ്പയുത്താനി. കദാചിപന തദാരമ്മണവസേന പവത്തികാലേ യേഭുയ്യേന തിഹേതുകജവനാനുബന്ധാനി ഞാണസമ്പയുത്താനി ഹോന്തി. ഇതരജവനാനുബന്ധാനി ഞാണവിപ്പയുത്താനീതി. സങ്ഖാരഭേദോപി കേഹിചി ആചരിയേഹി കമ്മവസേനേവ കഥിതോ. അസങ്ഖാരികകമ്മജനിതാനി അസങ്ഖാരികാനി. സസങ്ഖാരികകമ്മജനിതാനി സസങ്ഖാരികാനീതി. സങ്ഗഹകാരേനപന സന്നിഹിതപച്ചയവസേന വുത്തോ. താനിഹി പടിസന്ധിയം പുരിമഭവേ മരണാസന്നകാലേ ഞാതകാദീഹി തേന തേന പയോഗേന ഉപട്ഠാപിതാനി കമ്മാദീനി ആരമ്മണാനി ഗഹേത്വാ പവത്താനി സസങ്ഖാരികാനിനാമ ഹോന്തി. താദിസേന പയോഗേന വിനാ സയമേവ കമ്മബലേന ഉപട്ഠിതാനി ഗഹേത്വാ പവത്താനി അസങ്ഖാരികാനിനാമ ഹോന്തി. തദാരമ്മണ കാലേപന അസങ്ഖാരികജവനാനുബന്ധാനി അസങ്ഖാരികാനിനാമ. സസങ്ഖാരിക ജവനാനുബന്ധാനി സസങ്ഖാരികാനി നാമാതി. ഏത്ഥപി സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ വിസദ്ദോ. തേന ആരമ്മണഛക്ക ഹീനത്തികവസേനേവ കാലദേസ സന്താനാദിവസേനച തേസം അനേകഭേദത്തം സമ്പിണ്ഡേതി. യസ്മാ പനേതാനി ദാനാദിവസേന കായകമ്മാദിവസേന ഛന്ദാദീനി ധുരം കത്വാ ച ന പവത്തന്തി. തസ്മാ താനി പുഞ്ഞക്രിയാവത്ഥൂനം കമ്മാധിപതീനഞ്ച വസേന വഡ്ഢനം നലഭന്തീതി.

[൪൧] വിഭാവനിയം പന

ഇമാനി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപനാഭാവതോ കമ്മദ്വാര വസേന ന പവത്തന്തി. അവിപാകസഭാവതോച കമ്മവസേന നപവത്തന്തീതി വുത്തം. തം വിചാരേതബ്ബം.

ഹേട്ഠാഹി കുസലേസു കമ്മത്തികവസേനേവ വഡ്ഢനം വുത്തം. നപന വിസും കമ്മദ്വാരവസേന. കമ്മത്തികഞ്ചനാമ തിവിധ കമ്മദ്വാര വസേനേവ സിദ്ധന്തി. നനു അട്ഠകഥായം യോഹി കാമാവചരകുസലേസു കമ്മദ്വാര കമ്മപഥ പുഞ്ഞക്രിയാവത്ഥുഭേദോ വുത്തോ. സോ ഇധ നത്ഥി. കസ്മാ. അവിഞ്ഞത്തിജനകതോ അവിപാക ധമ്മതോ തഥാ അപ്പവത്തിയാചാതി വുത്തന്തി. സച്ചം. തത്ഥ പന അവിഞ്ഞത്തിജനകതോ കമ്മദ്വാര ഭേദോ ഇധ നത്ഥീതി ഏതേന കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മന്തി ഏവം ഭേദസ്സ അഭാവം വദതി. അവിപാകധമ്മതോ കമ്മപഥഭേദോ ഇധ നത്ഥീതി ഏതേന ദസവിധസ്സ കമ്മപഥഭേദസ്സ അഭാവം വദതി. ഇധപന കുസലേസുപി കമ്മപഥഭേദം അഗ്ഗഹേത്വാ തിവിധകമ്മദ്വാര ഭേദഭിന്നം കമ്മത്തികമേവ ഗഹിതം. തഞ്ച വിഞ്ഞത്തി സമുട്ഠാപനാ ഭാവതോ തിവിധകമ്മദ്വാരവസേന നപവത്തന്തീതി ഇമിനാവ സിദ്ധം. യദിച ഹേട്ഠാ കുസലേസുപി ദസവിധകമ്മപഥഭേദവസേന വിസും വഡ്ഢനം വുത്തം സിയാ. ഏവംസതി ഇധപി അവിപാകസഭാവതോ കമ്മപഥവസേന നപവത്തന്തീതി ഇദം വത്തബ്ബമേവാതി.

൪൫. മഹാക്രിയചിത്തേസുപി മഹാവിപാകേസുവിയ ആരമ്മണ വസേനേവ വേദേനാഭേദോ ഉപരി സയമേവ വക്ഖതി. ഞാണസമ്പയുത്ത, വിപ്പയുത്ത, അസങ്ഖാരിക, സസങ്ഖാരികഭേദോപന യഥാരഹം കുസലേസു വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

[൪൨] വിഭാവനിയം പന

തഥാ അവിചാരേത്വാ ക്രിയചിത്താനംപി കുസലേ വുത്തനയേന യഥാരഹം സോമനസ്സ സഹഗതാദിതാ വേദിതബ്ബാതി വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

ഇച്ചേവം സബ്ബഥാപീതി പദാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. സഹേതുക കാമാവചര കുസല വിപാക ക്രിയ ചിത്താനീതി ഏത്ഥ സഹേതു കഗ്ഗഹണം കുസല സദ്ദ സമ്ബന്ധേ ഭൂതകഥന വിസേസനം. തേനേവഹി തം കുസലചിത്താനം ചൂളനിഗമേന ഗഹിതം. വിപാക ക്രിയ സദ്ദസമ്ബന്ധേപന ബ്യവച്ഛേദകവിസേസനം ദട്ഠബ്ബം.

[൪൩] വിഭാവനിയം പന

സക്ഖരകഥലികംപി മച്ഛഗുമ്ബംപി തിട്ഠന്തംപി ചരന്തംപി പസ്സതീതി സുത്തപദേ വിയ ഇധ യഥാലാഭ യോജനാതി വുത്തം. തം ന സമേതി. തത്ഥഹി സക്ഖരകഥലികംനാമ നചരതീതി യുത്തം. ഇധപന കുസലം സഹേതുകം നഹോതീതി നയുത്തമേതന്തി.

൪൬. സങ്ഗഹഗാഥായം വേദനാ ഞാണ സങ്ഖാര ഭേദേനാതി വേദനാഭേദേന, ഞാണഭേദേന, സങ്ഖാരഭേദേനച. തത്ഥ വേദനാ ഭേദേനാതി വേദനാഭേദസിദ്ധേന ചിത്തഭേദേന, ഞാണഭേദേനാതി ഞാണയോഗാ യോഗസിദ്ധേനചിത്തഭേദേന. സങ്ഖാരഭേദേനാതി സങ്ഖാരേന വിനാ സഹച പവത്തപച്ചയഗണഭേദസിദ്ധേന ചിത്തഭേദേനാതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ഹി സമാസപദാനം സാമത്ഥിയം, യദിദം സുവിഞ്ഞാതാനം നാനാപ്പകാരാനം പദത്ഥാനം അപ്പകേന ബ്യഞ്ജനേന ദീപനസമത്ഥതാതി.

[൪൪] ഏതേന വിഭാവനിയം

സയം അഭിന്നാനം ഞാണസങ്ഖാരാനം ഭേദവചനേ ചിത്തസ്സ ഭേദകര ഭാവേ ച ചോദനായ അനോകാസതാ സാധിതാ ഹോതീതി.

തത്രായം യോജനാ. സഹേതു കാമാവചര പുഞ്ഞപാകക്രിയാ വേദനാഞാണസങ്ഖാരഭേദേന യഥാക്കമം ഛച ദ്വാദസച ചതുവീസതി ച മതാതി. ഏത്ഥച –

വേദനാഞാണസങ്ഖാര, ഭേദേനേതാനി അട്ഠധാ;

പുഞ്ഞപാകക്രിയാഭേദാ, ചതുവീസതിവിധാ മകാ തിപി.

വത്തബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സതി അത്ഥഗതിച വിസദാ ഹോതി. ഉപരി വക്ഖ, മാനാഹിച സങ്ഗഹഗാഥാഹി സദ്ധിം സമേതീതി.

൪൭. കാമേതിആദി സബ്ബേസം കാമചിത്താനം സങ്ഗഹഗാഥാ. തത്ഥ കാമേ കാമഭൂമിയം പാകാനി സഹേതുകാഹേതുകവസേന സബ്ബാനി വിപാകചിത്താനി തേവീസ. പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനി കുസലാകുസലചിത്താനിച വീസതി. ക്രിയാച സഹേതുകാഹേതുകവസേന സബ്ബാനി ക്രിയചിത്താനി പന ഏകാദസ ഹോന്തി. ഇച്ചേവം സബ്ബഥാപി ചതുപ്പഞ്ഞാസ ഹോന്തീതി യോജനാ. സബ്ബഥാതി ചേത്ഥ വിസദ്ദോ ലുത്ത നിദ്ദിട്ഠോ. ധമ്മസങ്ഗണിയം വുത്തേന സബ്ബപ്പകാരേനപി ചതുപ്പഞ്ഞാസഏവ. വിഭങ്ഗേ വിഭത്തേന സബ്ബപ്പകാരേനപി ചതുപ്പഞ്ഞാസ ഏവാതിആദിനാ തസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവാതി.

[൪൫] ഏതേന വിഭാവനിയം

ഇധ വുത്താനം കുസലാദീനം അന്തോഗധഭേദവസേന തസ്സ അത്ഥവിഭാവനാ പടിസിദ്ധാ ഹോതി.

[൪൬] യഞ്ച വിഭാവനിയം

കാമേ ഭവേതി വുത്തം. തംപി വിചാരേതബ്ബം.

ഭവസദ്ദോ ഹി കുസലാകുസലകമ്മേസു കമ്മനിബ്ബത്തേസുച വിപാക കടത്താരൂപേസു വത്തമാനോ അഭിധമ്മേ ദിട്ഠോ. ന തദഞ്ഞേസു നാമരൂപധമ്മേസൂഥി. ഭൂമിപരിയായോച ഇധ കാമസദ്ദോ. ഭൂമീതിച സഹോകാസോ ഇന്ദ്രിയാ നിന്ദ്രിയബദ്ധധമ്മസമൂഹോ വുച്ചതീതി കാമേ കാമഭൂമിയന്തി അയമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭവോതിവാ ഭൂമിഏവ വുച്ചതി സുത്തന്തപരിയായേന ഭവന്തി ഏത്ഥ സത്താ സങ്ഖാരാചാതി കത്വാ. ഏസനയോ പരത്ഥപീതി.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാനാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹസ്സ

ചതുത്ഥവണ്ണനായ കാമചിത്തസ്സ

പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൪൮. ഏവം കാമചിത്തസങ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യഥാനുപ്പത്തം രൂപചിത്തസങ്ഗഹം ദസ്സേന്തോ വിതക്കവിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതന്തിആദിമാഹ. വിതക്കോച വിചാരോച പീതിച സുഖഞ്ച ഏകഗ്ഗതാചാതി ദ്വന്ദോ. താഹി സഹിതന്തി സമാസോ. വിതക്കവിചാരപീതിസുഖേ കഗ്ഗതാ സങ്ഖാതേനസമുദിതേനപഥമജ്ഝാനേന സമ്പയുത്തംകുസലചിത്തം പഥമജ്ഝാനകുസലചിത്തം. തത്ഥ കേനട്ഠേനപഥമം, കേനട്ഠേനച ഝാനന്തി. ആദിതോ പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ പഥമം. കസിണാദികസ്സ ആരമ്മണസ്സ അനിച്ചാദിലക്ഖണസ്സച ഉപനിജ്ഝായനതോ പച്ചനീകധമ്മാനഞ്ച ഝാപനതോ ദയ്ഹനതോ ഝാനം. ഇമേസു ദ്വീസു അത്ഥേസു ഏകഗ്ഗതാഏവ സാതി സയയുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. സാഹി ഏകത്താരമ്മണസങ്ഖാതോ ഏകോ അഗ്ഗോകോടികോട്ഠാസോവാ അസ്സാതി അത്ഥേന ഏകഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ ചിത്തസ്സ തഥാപവത്തനേ ആധിപച്ചഗുണയോഗേന ഏകഗ്ഗതാതി ച വുച്ചതി. സായേവ ചിത്തം നാനാരമ്മണേസു വിക്ഖിപിതും അദത്വാ ഏകസ്മിം യേവാരമ്മണേ പടിപക്ഖധമ്മാനം ദൂരീഭാവേന സമ്മാച ആധിയതി ഥപേതി. ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമഭാവം കത്വാ തത്ഥേവ ലീനുദ്ധച്ചാഭാവാപാദനേന സമഞ്ച ആധിയതി ഥപേതീതി അത്ഥേന സമാധീതിച വുച്ചതി. സായേവച പാളിയം അവിക്ഖേപോ അവിസാഹാരോ സണ്ഠിതി അവട്ഠിതീതി നിദ്ദിട്ഠാതി. വിതക്കാദയോപി പന തസ്സാ സാതിസയം ഉപകാരകത്താ ഝാനന്തേവ വുത്താ. തഥാ ഹി വിതക്കോ താവ ചിത്തം ഥിനമിദ്ധവസേന ഓസക്കിതും അദത്വാ ദള്ഹം ആരമ്മണാഭിമുഖമേവ കരോതി. ആരമ്മണാഭിനിരോപന ലക്ഖണോഹി വിതക്കോ. ഥിന മിദ്ധനീവരണസ്സച ഉജുപ്പടിപക്ഖോതി. വിചാരോച നം വിചികിച്ഛാവസേന സംസപ്പിതും അദത്വാ ദള്ഹം ആരമ്മണാനുബന്ധമേവ കരോതി. ആരമ്മണാനുമജ്ജനലക്ഖണോ ഹി വിചാരോ പഞ്ഞാപകതികോ. വിചികിച്ഛാനീവരണസ്സച ഉജുപ്പടിപക്ഖോതി. പീതിച ചിത്തം ബ്യാപാദവസേന ഉക്കണ്ഠിതും അദത്വാ ആരമ്മണേ പരിതുട്ഠമേവ കരോതി. ആരമ്മണസംപി യായനലക്ഖണാ ഹി പീതി. ബ്യാപാദനീവരണസ്സച ഉജുപ്പടിപക്ഖാതി. തഥാ സുഖഞ്ച നം ഉദ്ധച്ച കുക്കുച്ചവസേന അവൂപസമിതും അദത്വാ ആരമ്മണേ ലദ്ധസാതം ഉപബ്രൂഹിതം കരോതി. സാകലക്ഖണഞ്ഹി സുഖം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണസ്സച ഉജുപ്പടിപക്ഖന്തി.

ഉപേക്ഖാച സന്തസഭാവത്താ സുഖേഏവ സങ്ഗഹിതാതി. ഏവം കരോന്താച തേ ധമ്മാ തസ്മിം ആരമ്മണേ തസ്സ ചിത്തസ്സ സുട്ഠു ഏകഗ്ഗഭാവത്ഥായച ഹോന്തി. ഏകഗ്ഗഭാവോതിച ഏകഗ്ഗതായേവ. സാച ഏകഗ്ഗതാ തേഹി ധമ്മേഹി തഥാ അനുഗ്ഗഹിതാ സുട്ഠു ബലവതീ ഹുത്വാ സയം കാമച്ഛന്ദവസേന നാനാരമ്മണേസു ചിത്തവിധാവനം നീവാരേത്വാ കസിണനിമിത്താദികേ തസ്മിം ആരമ്മണേ നിച്ചലം ഠത്വാ തംആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ നിജ്ഝായതി ഓലോകേതി. തസ്മാ തേ സബ്ബേപി ധമ്മാ ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേനപി ഝാനന്തി വുത്താതി. തേസുച തഥാ പവത്തമാനേസു തപ്പച്ചനീകാ നീവരണധമ്മാ ഓകാസം അലഭിത്വാ മനസ്മിംപി പരിയുട്ഠിതും നസക്കോന്തി. ഝാപിതാനാമ ഹോന്തി. തസ്മാ തേ പച്ചനീകജ്ഝാപനട്ഠേനപി ഝാനന്തി വുത്താതി. ഏവം സന്തേപി യസ്മാ ഝാന മഗ്ഗ സമ്ബോധിസങ്ഖാതേസു തീസു ഠാനേസു ധമ്മസാമഗ്ഗീ പധാനം ഹോതി. അങ്ഗാനം സമഗ്ഗഭാവേഏവ അപ്പനാപത്തിവസേന ഉപനിജ്ഝായ നാദി കിച്ചസംസിദ്ധിതോ. യസ്മാച ഏതേ ധമ്മാ വുത്തനയേന വിസുംവിസും അത്തനോ കിച്ചം കരോന്താപി ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ നിച്ചലപ്പവത്തി സങ്ഖാതം ഏകമേവ ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചം സാധേന്തി. തസ്മാ രഥങ്ഗാനം സമുദായേഏവ രഥവോഹാരോവിയ തേസം സമുദായേഏവ ഝാന വോഹാരോ സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ. അപരേപന പഞ്ചന്നംപി തേസം ആരമ്മണാഭിനിരോപനാദീനി യഥാസകം കിച്ചാനിയേവ വിസും വിസും ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചാനിനാമ ഹോന്തീതി പട്ഠാനേ ഝാനപച്ചയം പത്വാ സബ്ബേപേതേ വിസും വിസും ഝാനപച്ചയം സാധേന്തിയേവ. തസ്മാ തേ വിസും വിസുംപി ഝാനാനിയേവ ഹോന്തീതി സക്കാ വത്തും. യഥാച പഞ്ചങ്ഗികം സീലം ദസങ്ഗികം സീലന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചസമുദിതാദീനി തേസം സീലാനം പഞ്ചങ്ഗികാ ദിനാമലാഭസ്സേവ കാരണാനി ഹോന്തി. ന സീലഭാവസ്സ. ന ഹി പാണാതിപാതാ വേരമണാദികം ഏകംപി സമാനം സീലംനാമ ന ഹോതീതി. ഏവമേവം ഇധപി പഞ്ചസമുദിതാദീനി പഞ്ചങ്ഗികാദി ഭാവസ്സേവ പഥമജ്ഝാനാദി ഭാവസ്സേവച കാരണാനി. നപന ഝാനഭാവസ്സാതി നസക്കാ വിഞ്ഞാതും. ഇതരഥാ ഝാനപച്ചയേ ഝാനങ്ഗാനി പച്ചനിയാനിയേവ സിയുന്തിപി വദന്തി. ഏത്താവതാ സതിപി ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ ഫസ്സാദീഹിപി സഹിതഭാവേ തേസം തഥാവിധകിച്ചവിസേസാഭാവാ ഇധ അഗ്ഗഹണന്തിപി സിദ്ധം നഹോതീതി. വിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാ സങ്ഖാതേന ദുതീയജ്ഝാനേന സമ്പയുത്തം കുസലചിത്തം ദുതീയജ്ഝാന കുസലചിത്തം, ഏവം സേസേസുപി.

൪൯. ഏത്ഥ സിയാ. കേനപന ഇമേസം ഝാനാനം അങ്ഗഭേദോ കതോതി. പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന കതോതി. യോഹി വിതക്കസഹായോ ഹുത്വാ പഞ്ചങ്ഗികം പഥമജ്ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ തത്ഥ വസീഭാവം കത്വാ പുനവിതക്കേ നിബ്ബിന്ദതി. തസ്സ വിതക്കം സമതിക്കമിത്വാ അവിതക്കം ചതുരങ്ഗികം ഝാനം അധിഗന്തും അജ്ഝാസയോ സണ്ഠാതി. തദാ സോ തമേവ പഥമജ്ഝാനം പാദകഭാവത്ഥായ ദള്ഹം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തേന അജ്ഝാസയേന സഹേവ പുനഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ അവിതക്കം ചതുരങ്ഗികം ഝാനം അധിഗച്ഛതി. തത്ഥ സാ ഭാവനാസയം വിതക്കയുത്താപി തേന അജ്ഝാസയേന പരിഭാവിതത്താ വിതക്കവിരാഗ ഭാവനാനാമ ഹോതി. തസ്സാ ഭാവനായ. ബലേന തം ഝാനം ഉപ്പജ്ജ മാനം അവിതക്കം ചതുരങ്ഗികം ഉപ്പജ്ജതി. സേസജ്ഝാനാധിഗമേസുപി ഏസേവനയോതി. ഏവം പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന തേസം ഝാനാനം അങ്ഗഭേദോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥച ഉത്തരുത്തരജ്ഝാനാ ധിഗമനേ പാദകഭാവത്ഥായ പുരിമപുരിമജ്ഝാനസ്സ സമാപജ്ജനം അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബം. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമം പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതീതി അട്ഠകഥായം വുത്തം. അജ്ഝാസയബലേനപന ഉത്തരജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജമാനം പാദകജ്ഝാനസദിസം നഹോതി. പാദകജ്ഝാനതോഹി പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോവ ബലവതരോ. തേനാഹ ഭഗവാ ഇജ്ഝതി ഭിക്ഖവേ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താതി. അയഞ്ച അത്ഥോ ഉപരി ലോകുത്തരചിത്തം പത്വാ ആവി ഭവിസ്സതീതി.

൫൦. ഏത്ഥ സിയാ. കസ്മാ ഇധ സങ്ഖാരഭേദോ നവുത്തോതി. പാളിയമേവ അവുത്തത്താ. കസ്മാച സോ പാളിയം അവുത്തോതി. പടിപദാ ഭേദവചനേനേവ സിദ്ധത്താതി. തഥാഹി സബ്ബേസംപി ലോകിയ ലോകുത്തരജ്ഝാനാനം സുഖപ്പടിപദഭാവേ സിദ്ധേ അസങ്ഖാരികഭാവോ സിദ്ധോയേവ ഹോതി. ദുക്ഖപ്പടിപദഭാവേച സിദ്ധേ തേസം സസങ്ഖാരികഭാവോ സിദ്ധോയേവ ഹോതീതി. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ. അട്ഠകഥാദസ്സനതോ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠസാലിനിയം -

യോ ആദിതോ കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ദുക്ഖേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി. തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി. യോ കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ സുഖേന അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി. തസ്സ സുഖാപടിപദാ ഹോതീതി.

തഥാ സമ്മോഹവിനോദനീ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേസുപീതി. ഏത്ഥച പുബ്ബവാക്യേ ദുക്ഖേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേനാതി ദിട്ഠത്താ പരവാക്യേപി സുഖേ ന അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേനാതി ദിട്ഠമേവ ഹോതി. തത്ഥ സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേനാതി സങ്ഖാരപ്പയോഗസഹിതേന കാമാദീനവദസ്സനാദിനാ പച്ചയഗണേനാതി അത്ഥോ. ഏതേന സബ്ബേസം ദുക്ഖപ്പടിപദജ്ഝാനാനം സസങ്ഖാരികഭാവോ വുത്തോ ഹോതി. അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേനാതി സങ്ഖാരപ്പയോഗരഹിതേന തേനേവ പച്ചയഗണേന. ഏതേന സബ്ബേസം സുഖപ്പടിപദജ്ഝാനാനം അസങ്ഖാരികഭാവോ വുത്തോ ഹോതീതി. ഖിപ്പാഭിഞ്ഞജ്ഝാനാനംപിഹി ദുക്ഖപ്പടിപദഭാവേ സതി സസങ്ഖാരികതാവ വിഞ്ഞായതി. ദന്ധഭിഞ്ഞജ്ഝാനാനംപി സുഖപ്പടിപദഭാവേ സതി അസങ്ഖാരികതാവ വിഞ്ഞായതീതി. യദിഏവം പടിപദാരഹിതാനം മഗ്ഗ സിദ്ധഉപപത്തിസിദ്ധജ്ഝാനാനം കഥം സങ്ഖാരഭേദോ സിദ്ധോതി. തേസംപി വളഞ്ജനകാലേ സമാപത്തിപ്പടിബന്ധകാനം പച്ചയാനം സന്നിഹിതാ സന്നിഹിതവസേന ദുക്ഖസുഖപ്പടിപദഭാവസമ്ഭവോ ഹോതിയേവാതി. തത്ഥ മഗ്ഗസിദ്ധജ്ഝാനംനാമ സുദ്ധവിപസ്സനായാനികാനം മഗ്ഗപ്പടിലാഭേന സഹേവ സിദ്ധജ്ഝാനം. തം ദുവിധം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗസിദ്ധം, അരഹത്തമഗ്ഗസിദ്ധന്തി. തത്ഥ മഹാസമയസുത്തേ ആഗതാനം പഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം ഝാനം ഹേട്ഠിമ മഗ്ഗസിദ്ധം. ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ഝാനം അരഹത്തമഗ്ഗസിദ്ധം. യംപി അനാഗാമീനം അജാനന്താനഞ്ഞേവ സത്ഥേന ഹനിത്വാ സഹസാ മരന്താനം ഉപ്പന്നം. തംപി മഗ്ഗസിദ്ധഗതികം. യോപന അട്ഠസമാപത്തിയോ ഭാവേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രൂപി ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ താ സമാപത്തി യോ തത്ഥ പാകതികാഏവ ഹോന്തി. ഇദം ഉപപത്തിസിദ്ധന്തി. ഏകസ്മിം ഭവേപി ഹി ലദ്ധജ്ഝാനാനി വളഞ്ജനകാലേ സന്നിഹിതപച്ചയവസേന നാനാപടിപദായുത്താനി ഹോന്തീതി. ഝാനുപ്പത്തിപ്പടിപദാ രഹിതത്താവാ അസങ്ഖാരികജ്ഝാനേസു തേസം സങ്ഗഹോ യുത്തോ സിയാതി. അപിച, നേത്തിപാളിയം സബ്ബേസം ലോകിയ ലോകുത്തരസമാധീനം സങ്ഖാരഭേദോ സരൂപതോവ നിദ്ദിട്ഠോ. യഥാഹ-ദ്വേ സമാധയോ സസങ്ഖാരോ സമാധി അസങ്ഖാരോ സമാധീതി. അട്ഠകഥായഞ്ച സുഖപ്പടിപദാ പുബ്ബകാനം ദ്വിന്നം ദന്ധാഭിഞ്ഞഖിപ്പാഭിഞ്ഞസമാധീനം അസങ്ഖാരഭാവോ ദുക്ഖപ്പടിപദാ പുബ്ബകാനം ദ്വിന്നം സസങ്ഖാരഭാവോച വുത്തോതി. ഏത്താവതാ സബ്ബേസം മഹഗ്ഗതലോകുത്തരജ്ഝാനചിത്താനം അസങ്ഖാരിക സസങ്ഖാരികവസേന വിസും വിസും ദുവിധഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി. യസ്മാപന അയം സങ്ഖാരവോഹാരോ അകുസലാനംപി സാധാരണോ. പടിപദാവോഹാരോപന വിസേസേന പടിപത്തിധമ്മേസ്വേവ പാകടോ. മഹഗ്ഗത ലോകുത്തരധമ്മാച ഏകന്തം പടിപത്തിധമ്മാഏവ. തസ്മാ തേസം ഭേദം സങ്ഖാരവസേന അവത്വാ പടിപദാവസേനേവ ധമ്മസങ്ഗണി പാളിയംപി വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. അയമേത്ഥ പരമത്ഥദീപനാ.

൫൧. [൪൭] യംപന വിഭാവനിയം

‘‘സബ്ബസ്സപി ഝാനസ്സ പരികമ്മസങ്ഖാതപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേന വിനാ കേവലം അധികാരവസേന അനുപ്പജ്ജനതോ അസങ്ഖാരികന്തിപി. അധികാരേനച വിനാ കേവലം പരികമ്മാഭിസങ്കാരവസേനേവ അനുപ്പജ്ജനതോ സസങ്ഖാരികന്തിപി നസക്കാ വത്തു’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ പരികമ്മസങ്ഖാത.ല. അസങ്ഖാരികന്തിപി നസക്കാ വത്തുന്തി ഇദം താവ നയുജ്ജതി.

ന ഹി പരികമ്മസങ്ഖാത പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ ഇമസ്മിം സങ്ഖാരഭേദേ സങ്ഖാരോ ഏവനാമ ഹോതി. കസ്മാ, ഝാനുപ്പത്തിയാ പകതിപച്ചയ ഭൂതത്താ, തഥാഹി ലോകേ സാസനേച സബ്ബംപി കുസലാകുസല കമ്മം അത്തനോ അനുരൂപേന പരികമ്മസങ്ഖാത പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേന വിനാ ഉപ്പന്നംനാമ നത്ഥി. അന്തമസോ ആലോപഭിക്ഖാദാനമത്തംപീതി. യഞ്ച ചിത്തം യേന അത്തനോ അനുരൂപേന പരികമ്മസങ്ഖാതപുബ്ബാ ഭിസങ്ഖാരേന വിനാ ന ഉപ്പജ്ജതി. സോ തസ്സ ചിത്തസ്സ പകതിപച്ചയഗണേഏവഅന്തോ ഗധോ ഹോതി. ഝാനാനിച ലോകിയ ലോകുത്തര ഭൂതാനി സബ്ബാനി അത്തനോ അനുരൂപേന പരികമ്മസങ്ഖാത പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഭിസങ്ഖാരേന വിനാ ഉപ്പന്നാനിനാമ നത്ഥീതി സോ തേസം പകതിപച്ചയഗണേസുഏവ അന്തോഗധോ ഹോതീതി. ഇതരഥാ സബ്ബംപി കുസലാകുസല കമ്മം അസങ്ഖാരികം നാമനത്ഥീതി ആപജ്ജതീതി.

[൪൮] യഞ്ച തത്ഥ