ദുതീയഗാഥാ-പരമത്ഥദീപനീ

൧൧. ഏവം ആദിഗാഥായതംതം പയോജന സഹിതേ പഞ്ച അത്ഥേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേ അഭിധമ്മത്ഥേ ഉദ്ദേസതോ ദസ്സേന്തോ ദുതീയഗാഥമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി ഭാസിസ്സം അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹന്തി വുത്തേ തസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപദേ മയാ വുത്താ അഭിധമ്മത്ഥാ സബ്ബഥാപരമത്ഥതോ ചതുധാ ഹോന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥച -

[൧൨] ടീകായം താവ

തത്ഥ തസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപകരണേതിവാ അഭിധമ്മത്ഥ പദേതിവാ അഭിധമ്മേതിവാ തസദ്ദത്ഥോ നിദ്ദിട്ഠോ. വിഭാവനിയം പന തസ്മിം അഭിധമ്മേതി. സബ്ബം നസുന്ദരം.

ന ഹി അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹപകരണേ മയാ വുത്താ അഭിധമ്മത്ഥാതി യുജ്ജതി. പകരണംപി ഹി ഉപരി വുച്ചമാനമേവ ഹോതി. നതു വുത്തം. കുതോ അഭിധമ്മത്ഥാതി. ന ച സംവണ്ണനാപകരണേസു ആദിമ്ഹിയേവ താവ തസദ്ദോ അപ്പധാനപദാനി പച്ചാമസതീതി അത്ഥി. തസ്മാ അട്ഠസാലിനിയം ആദിമ്ഹി തത്ഥ കേന ട്ഠേന അഭിധമ്മോതി വാക്യേവിയ ഇധ തസദ്ദത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി. ഏവഞ്ഹി സതി –

[൧൩] ടീകാസു

സബ്ബഥാ വുത്താതി യോജനാപി പടിക്ഖിത്താ ഹോതി.

സാ ഹി വക്ഖമാനേഹി സബ്ബയാപി ദ്വാദസ, സബ്ബഥാപി അട്ഠാരസാതിആദീഹി നസമേതീതി. തത്ത സബ്ബഥാതി ധമ്മസങ്ഗണിയം വുത്തേന കുസലാദിനാ സബ്ബപ്പകാരേനപി ചതുധാവ ഹോന്തി, വിഭങ്ഗേ വിഭത്തേ ന ഖന്ധാദിനാ സബ്ബപ്പകാരേനപി ചതുധാവ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ധാതു കഥായം വുത്തേനാതിആദിനാപി വത്തബ്ബം.

൧൨. പരമത്ഥതോതി പരമത്ഥ സച്ചതോ. ദ്വേ ഹി സച്ചാനി സമ്മുതിസച്ചം, പരമത്ഥസച്ചന്തി, തത്ഥ സത്ത പുഗ്ഗല അത്ത ജീവാദികാ പഞ്ഞത്തിഅത്ഥാ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനായേവ ഹോന്തി. ധമ്മവവത്ഥാനഞ്ഞാണരഹിതാനംപന മഹാജനാനം ചിത്തേ മഹന്തമഹന്താപി ഹുത്വാ വിജ്ജമാനാവിയ പഞ്ഞായന്തി, തേച മഹാജനാ സമഗ്ഗാ ഹുത്വാ തേസം ഏകന്തേന അത്ഥിഭാവം ഗഹേത്വാ തഥാ തഥാ വോഹരന്തി ചേവ സമ്പടിച്ഛന്തിച. തസ്മാ തേ മഹാജനേഹി സമഗ്ഗേഹി സമ്മതത്താതതോയേവച വചീസച്ചവിരതിസച്ചാനം വത്ഥുഭൂതത്താസമ്മുതി സച്ചന്തി വുച്ചന്തി. തസ്മിം സമ്മുതിസച്ചേ ഠത്വാ സമ്മാ പടിപജ്ജന്താ സബ്ബ ലോകിയസമ്പത്തിയോച സബ്ബബോധിസമ്ഭാര ധമ്മേച ആരാധേന്തി. മിച്ഛാപടിപജ്ജന്താ അപായപൂരകാ ഹോന്തി. ഏവം മഹന്തഞ്ഹി സമ്മുതി സച്ചന്തി. പരമത്ഥസച്ചം പന പത്വാ തം സച്ചമേവ നഹോതി. തഞ്ഹി സയം അവിജ്ജമാനംയേവ സമാനം മഹാജനേ വിജ്ജമാനന്ത്വേവ ഗണ്ഹാപേതി. സക്കായദിട്ഠി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠി തിവിധമിച്ഛാദിട്ഠീനം വത്ഥു ഹുത്വാ ബാലജനാനം വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാതും നദേതി. ഏവം വിപരീതഞ്ഹി സമ്മുതിസച്ചം. ഏവം മഹാസാവജ്ജഞ്ചാതി. പരമത്ഥസച്ചംപന ദുവിധം സഭാവസച്ചം അരിയസച്ചന്തി. തത്ഥ ധമ്മസങ്ഗണിആദീസു സത്തസു പകരണേസു വിഭത്താ കുസലാദയോ ധമ്മാ സഭാവസച്ചംനാമ. തേ ഹി സയം സഭാവതോ വിജ്ജമാനത്താ കുസലാനാമ ധമ്മാ അത്ഥി സുഖാനാമ വേദനാ അത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തേന വിസംവാദേന്തീതി. തം പന അരിയസച്ചം പത്വാ കിഞ്ചി അസച്ചംപി ഹോതിയേവ. തഥാഹി അനുഭവനഭേദമത്തം ഉപാദായേവ വേദനാ സുഖാ ദുക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാതി വുത്താ. ന സബ്ബാകാരതോ സുഖഭൂതത്താ. സബ്ബേഹി പന അനിച്ചതാ സങ്ഖതതാദീഹി അനേകസതേഹി ആകാരേഹി സബ്ബാപി വേദനാ ദുക്ഖാഏവ. തഥാ അനവജ്ജസുഖവിപാകട്ഠേന കുസലഭാവോപി അകുസലം ഉപാദായേവ വുത്തോ. സബ്ബേപി ഹി തേഭൂമകാ കുസലസമ്മതാ ധമ്മാ സാസവതാ സംകിലേസികതാ ഓഘനിയ യോഗനിയ ഉപാദാനിയതാ സങ്ഖാതേഹി വജ്ജേഹി സാവജ്ജാഏവ ഹോന്തി. ദുക്ഖസച്ചഭൂതാനഞ്ച വിപാകാനം ജനനട്ഠേന ഏകന്തേന ദുക്ഖവിപാകാഏവ ഹോന്തി. അജ്ഝത്തത്തികഞ്ച സബ്ബലോകിയസമ്മതം ഉപാദായ വുത്തം. സബ്ബേപി ഹി ചതുബ്ഭൂ മകധമ്മാ ഏകന്തേന അത്താപിനാമ നത്ഥി. കുതോ അജ്ഝത്താനാമ. ബഹിദ്ധാഏവ ഹോന്തി. സങ്ഖാരേ പരതോ പസ്സാതി ഹി വുത്തന്തി. അയം നയോ സേസത്തിക ദുകധമ്മേസുപി യഥാരഹം നേതബ്ബോ. അരിയ സച്ചംനാമ സബ്ബേസം തേഭൂമകധമ്മാനം ഏകന്ത ദുക്ഖഭാവോ തണ്ഹായ ഏകന്ത ദുക്ഖസമുദയ ഭാവോ നിബ്ബാനസ്സേവ ദുക്ഖനിരോധ ഭാവോ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സേവ ദുക്ഖനിരോധമഗ്ഗഭാവോചാതി. ഇധമേവ ഹി പരിസുദ്ധബുദ്ധീനം അരിയാനം ഞാണേ അചലമാനം സബ്ബാകാരപരിപുണ്ണം നിപ്പരിയായസച്ചം ഹോതീതി. തേസു ഇധ സമ്മുതിസച്ചം നിവത്തേന്തോ പരമത്ഥതോതി ഇദ മാഹ. തേന വുത്തം പരമത്ഥതോതി പരമത്ഥസച്ചതോതി. തത്ഥ അത്ഥോ ദുവിധോ സഭാവസിദ്ധോച പരികപ്പസിദ്ധോച. തത്ഥ യോ വിനാ അഞ്ഞാപദേസേന കേവലം വിസും വിസും അത്തനോ ലക്ഖണേന വിജ്ജമാനോ ഹുത്വാ സിദ്ധോ. സോ ചിത്താദികോ അത്ഥോ സഭാവസിദ്ധോനാമ. യോപന അത്തനോ ലക്ഖണേന വിജ്ജമാനോയേവ നഹോതി. വിജ്ജമാനസ്സപന അത്ഥസ്സ നാനാ പവത്തിആകാരേ ഉപാദായ ചിത്തേന പരികപ്പേത്വാ സവിഗ്ഗഹം കത്വാ ഗഹിതോ ചിത്തമയോ ചിത്തനിമ്മിതോ ഹുത്വാ ചിത്തേഏവ ഉപലബ്ഭമാനോ ഹോതി. സോ സത്തപുഗ്ഗലാദികോ അത്ഥോ പരികപ്പസിദ്ധോ നാമ. തേസു സഭാവസിദ്ധോയേവ പരമത്ഥോനാമ. സോ ഹി സന്തി ഭവന്തി ബുദ്ധിസദ്ദാ ഏത്ഥാതി അത്ഥോ. ഏകന്തവിജ്ജമാനട്ഠേന ഇതരതോ പരമോ ഉക്കംസഗതോ അത്ഥോതി പരമത്ഥോ. അപി ച, യേ അയം അത്ഥി അയം ഉപലബ്ഭതീതി ഗഹേത്വാ തസ്സ അഭിഞ്ഞേയ്യസ്സ അഭിഞ്ഞത്ഥായ, പരിഞ്ഞേയ്യസ്സ പരിഞ്ഞത്ഥായ, പഹാതബ്ബസ്സ പഹാനത്ഥായ, സച്ഛികാതബ്ബസ്സ സച്ഛികരണത്ഥായ, ഭാവേതബ്ബസ്സ ഭാവനത്ഥായ പടിപജ്ജന്തി. തേസം തദത്ഥസാധനേ അവിസംവാദകട്ഠേന പരമോ ഉത്തമോ അത്ഥോതി പരമത്ഥോ. ഇതരോപന അവിജ്ജമാനത്താ തസ്സ അഭിഞ്ഞാദിഅത്ഥായ പടിപജ്ജന്താനം തദത്ഥസാധനേ വിസംവാദകോയേവ ഭവിസ്സതി. നപന തദത്ഥം സാധേസ്സ തീതി പരമത്ഥോതി വത്തും നാരഹതീതി.

[൧൪] വിഭാവനിയം പന

‘‘പരമസ്സവാ ഉത്തമസ്സ ഞാണസ്സ അത്ഥോ ഗോചരോതി പരമത്ഥോ’’തിപി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി പരമസദ്ദോഞാണേ വത്തമാനോ ദിസ്സതി. നച അത്ഥസദ്ദോ ഗോചരേതി. യഞ്ച അനുടീകായം സച്ചമേവ സച്ചികം. സോ ഏവ അത്ഥോ അവിപരീതസ്സ ഞാണസ്സ വിസയഭാവട്ഠേനാതി സച്ചികട്ഠോതി വുത്തം. തംപി അവിപരീതേന ഞാണേന അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബ തോ അത്ഥോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. നപരമസദ്ദസ്സ അത്ഥന്തി. [പരമത്ഥപദം]

൧൩. ചിത്തന്തി ഏത്ഥ ചിന്തേതീതി ചിത്തം. ഏത്ഥച ചിന്തനക്രിയാ നാമ നിച്ചം ആരമ്മണാപേക്ഖാ ഹോതി. ന ഹി സാ ആരമ്മണേന വിനാ ലബ്ഭതീതി. തസ്മാ ആരമ്മണഗ്ഗഹണ ആരമ്മണുപലദ്ധിയേവ ഇധ ചിന്തനാതി ദട്ഠബ്ബാതി. ഏവഞ്ഹി സതി ഭവങ്ഗസമയ വിസഞ്ഞിസമയേസു ചിത്തം ആരമ്മണേന വിനാപി പവത്തതീതി ഏവം വാദീനം വാദോ പടിക്ഖിത്തോ ഹോതി. സന്തേസുപിച നിസ്സയ സമനന്തരാദീസു തസ്സ പച്ചയേസു തേഹി നാമം അലഭിത്വാ ആരമ്മണപച്ചയവസേനേവസ്സ നാമം സിദ്ധന്തി ദട്ഠബ്ബം. ചിന്തേന്തി സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ ഏതേനാതി ചിത്തം. തഞ്ഹി ആരമ്മണഗ്ഗഹണകിച്ചേ പുബ്ബങ്ഗമഭൂതന്തി തം സമ്പയുത്തധമ്മാപി ആരമ്മണം ഗണ്ഹന്താ തസ്സ വസേനേവ ഗണ്ഹന്തീതി. ചിന്തനമത്തംവാ ചിത്തം. സബ്ബേപി ഹി ധമ്മാ തംതം ക്രിയാമത്താവ ഹോന്തി. ന തേസു ദബ്ബംവാ സണ്ഠാനം വാ വിഗ്ഗഹോവാ ഉപലബ്ഭതി. പച്ചയായത്ത വുത്തിനോ ച ഹോന്തി. ന തേ അത്തനോ ഥാമേനവാ ബലേനവാ വസേനവാ സത്തിയാവാ ഉപ്പജ്ജിതുംപി സക്കോന്തി. പഗേവ ചിന്തേതുംവാ ഫുസേതുംവാതി. ഖണമത്തട്ഠായിനോച ഹോന്തി, ന കദാചി കസ്സചി വസേ വത്തിതും സക്കോന്തീതി. തസ്മാ തേസു ഇദം ദബ്ബം, അയം സത്തി, അയ ക്രിയാതി ഏവം വിഭാഗോ നലബ്ഭതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ സബ്ബേസു പരമത്ഥപദേസു ഏകം ഭാവസാധനമേവ പധാനതോ ലബ്ഭതി. തദഞ്ഞ സാധനാനിപന പരിയായതോവ ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ദബ്ബാദിവസേന അഭേദസ്സ ചിന്തനസ്സ അത്ഥവിസേസഞാപനത്ഥം വിഭാഗ കപ്പനാവസേന ഭേദകരണം പരിയായകഥാതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാ സിലാ പുത്തകസ്സസരീരന്തി, തഥാ കരണഞ്ച തം തം ക്രിയാസങ്ഖാത ധമ്മവിമുത്തസ്സ പരപരികപ്പിതസ്സ കാരകഭൂതസ്സ അത്ത ജീവ സത്ത പുഗ്ഗലസ്സ സബ്ബസോ അഭാവദീപനത്ഥം. സതി ഹി അത്താദിമ്ഹി കിം അഭേദസ്സ ഭേദകപ്പനായാതി.

വിഭാവനിയം പന

സസവിസാണം വിയ അഭൂതസ്സ ഭൂത കപ്പനാ വുത്താ വിയ ദിസ്സതി. അയമസ്സാധിപ്പായോ-ധമ്മേസു കത്താവാ കാരേ താവാ കോചി നത്ഥി. ലോകേപന അത്തപ്പധാനോ ക്രിയാ നിപ്ഫാദകോ കത്താനാമ സിദ്ധോ. തസ്മാ ചിന്തനകിച്ചേ അത്തപ്പധാനതാ ദീപനത്ഥം തം കത്തുഭാവം ചിത്തേ ആരോപേത്വാ ചിന്തേതീതി ചിത്തന്തി വുത്തം.

ചിത്തസ്സച ബലേന തംസമ്പയുത്താനംപി തസ്മിം കിച്ചേ തദനുകൂലപ്പവത്തിദീപനത്ഥം പുനകരണഭാവം ചിത്തേ കത്തുഭാവഞ്ച തേസു ആരോപേത്വാ ചിന്തേന്തി സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ ഏതേനാതി ചിത്തന്തി വുത്തന്തി. അപി ചേത്ഥ ചിത്തസദ്ദോ വിചിത്രത്ഥവാചകോ ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേ തം സംയുത്തകേ –

ദിട്ഠം വോ ഭിക്ഖവേ ചരണംനാമ ചിത്തന്തി. ഏവം ഭന്തേ. തമ്പി ഖോ ഭിക്ഖവേ ചരണം ചിത്തം ചിത്തേനേവ ചിന്തിതന്തി. തേനാപി ഖോ ഭിക്ഖവേ ചരണേന ചിത്തേന ചിത്തഞ്ഞേവ ചിത്തതരന്തി, നാ ഹം ഭിക്ഖവേ അഞ്ഞം ഏകനികായംപി സമനുപസ്സാമി യം ഏവം ചിത്തം. യഥയിദം ഭിക്ഖവേ തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ. തേപി ഖോ ഭിക്ഖവേ തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ ചിത്തേനേവ ചിത്തികതാ. തേഹിപി ഖോ ഭിക്ഖവേ തിരച്ഛാന ഗതേഹി പാണേഹി ചിത്തഞ്ഞേവ ചിത്തതരന്തി.

തത്ഥ ചരണംനാമ ചിത്തന്തി യത്ഥവിചിത്രാനി ദിബ്ബവിമാനാദീനി ചിത്തകമ്മാനി കത്വാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച പുഞ്ഞം കരോന്താ ഇധചിധച നിബ്ബത്താതി ദസ്സേന്തോ വിചരന്തി. തസ്സ പടകോട്ഠകസ്സേതം നാമം. ചിത്തേനാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം. യഥയിദന്തി യഥാ ഇമേ. ചിത്തികതാതി വിചിത്രാ കതാ. ഏത്ഥച ചിത്തവിചിത്തകായ സഞ്ഞാവിചിത്താ. സഞ്ഞാവിചിത്തതായ തണ്ഹാവിചിത്താ. തണ്ഹാവിചിത്തതായ കമ്മാനി വിചിത്താനി. കമ്മവിചിത്ത തായ യോനിയോ വിചിത്താ. യോനിവിചിത്തതായ തേസം തിരച്ഛാ നഗതാനം വിചിത്തതാ വേദിതബ്ബാ. [വചനത്ഥോ]

തം തം സഭാവോ ലക്ഖണം, കിച്ചസമ്പത്തിയോ രസോ;

ഗയ്ഹാകാരോ ഫലംവാപി, പച്ചുപട്ഠാന സഞ്ഞിതം.

ആസന്നകാരണം യം തം, പദട്ഠാനന്തി തം മതം;

ധമ്മാനം വവത്ഥാനായ, അലം ഏതേ വിബുദ്ധിനോ.

ആരമ്മണവിജാനനലക്ഖണം ചിത്തം, പുബ്ബങ്ഗമരസം, സന്ധാനപച്ചുപട്ഠാനം, നാമരൂപപദട്ഠാനം. [ചിത്തം]

൧൪. ചേതസികന്തി ഏത്ഥ ചേതസി ഭവം തദായത്തവുത്തിതായാതി ചേതസികം. ഫസ്സാദി ധമ്മജാതം. ഏത്ഥച തദായത്തവുത്തിതാ നാമ ഏകുപ്പാദതാദീഹി ലക്ഖണേഹി ചിത്തേന സഹ ഏകീ ഭൂതസ്സ വിയ പവത്തി. ഏതേന യാ ചിത്തസ്സ ജാതി. സാഏവ ഫസ്സാദീനം. യാ ചിത്തസ്സ ജരാ, യം ചിത്തസ്സ മരണം, യം ചിത്തസ്സ ആരമ്മണം, യം ചിത്തസ്സ വത്ഥു, തദേവ ഫസ്സാദീനന്തി ഏവം ഏകപുപ്ഫ മഞ്ജരിയം ഏകവണ്ടുപനിബ്ബന്ധാനി പുപ്ഫാനി വിയ ചിത്തേന സഹ ഏകജാതിയാദി ഉപനിബ്ബന്ധാ ഫസ്സാദയോ ധമ്മാ ഇധ ചേതസികംനാമാതി സിദ്ധാ ഹോന്തി. ഏവഞ്ച സതി ചിത്തംപി തേഹി ഫസ്സാദീഹി സഹ തഥേവ ആയത്തം പവത്തതീതി തംപി ഫസ്സികം വേദനികന്തിആദിനാ വത്തബ്ബന്തി ചേ. ന. ചിത്തസ്സേവ ജേട്ഠകത്താ. മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാതി ഹി വുത്തം. ഏത്ഥച മനോമയാതി മനസാഏവ പകതാ നിമ്മിതാ ചിത്തക്രിയാ ഭൂതാതി അത്ഥോ. ഏതേന തേ ഫസ്സാദയോ ധമ്മാ ചിത്തേന വിനാ നുപലബ്ഭന്തീതി ദസ്സേതി. ചിത്തംപന തേഹി കേഹിചി വിനാപി പവത്തതിയേവ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണ ചിത്തഞ്ഹിതേഹി കേഹിചി വിതക്കാദീഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജതീതി. തസ്മാ തേസഞ്ഞേവ തദായത്ത വുത്തിതാ വത്തബ്ബാ ന ചിത്തസ്സാതി.

[൧൫] വിഭാവനിയം പന

ഏകാലമ്ബണതാ മത്തേന തേസം തദായത്തവുത്തിതം ചേതസി കത്തഞ്ച വിഭാവേതി. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി ഏകാലമ്ബണതാമത്തേന ചേതസികംനാമ ജാതന്തി. ഏത്ഥ ച ലോകേ നാനാവണ്ണധാതുയോ ഉദകേ ഘംസിത്വാ വത്ഥുമ്ഹി നാനാ ചിത്തകമ്മാനി കരോന്തി, തത്ഥ വത്ഥുമ്ഹി ഫരണം ബന്ധനഞ്ച ഉദകസ്സേവ കിച്ചം, ന വണ്ണധാതൂനം. നാനാരൂപ ദസ്സനം വണ്ണധാതൂനമേവ കിച്ചം, ന ഉദകസ്സ. തത്ഥ വത്ഥുവിയ ആരമ്മണം ദട്ഠബ്ബം. ഉദകംവിയ ചിത്തം. നാനാ വണ്ണധാതുയോവിയ ചേതസികധമ്മാതി. [ചേതസികം]

൧൫. രൂപന്തി ഏത്ഥ രുപ്പതീതി രൂപം. സീതുണ്ഹാദീഹി വിരോധി പച്ചയേഹി വിസമ പവത്തി വസേന വികാരം ആപജ്ജതി, തേഹി വാ വികാരം ആപാദീയതീതി അത്ഥോ. യഥാഹ –

രുപ്പതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി. സിതേനപി രുപ്പതി. ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതി. ജിഘച്ഛായപി രുപ്പതി. വിപാസായപി രുപ്പതി. ഡംസ മകസ വാതാതപ സരിം സപ സപ്ഫസ്സേഹിപി രുപ്പതീതി. രുപ്പതീതിച രുപ്പതി, കുപ്പതി, ഘട്ടീയതി, പിളീ യതി, ഭിജ്ജതീതി.

മഹാനിദ്ദേസേ വുത്തം. അയമേത്ഥ പിണ്ഡത്ഥോ, യേ ധമ്മാ ചിരട്ഠിതികാച ഹോന്തി സപ്പടിഘസഭാവാച. തേസഞ്ഞേവ ഠിതിക്ഖണേസു വിരോധിപച്ചയേഹി സമാഗമോനാമ ഹോതി. നപനഞ്ഞേസം പരിത്തക്ഖണാനം അപ്പടിഘസഭാവാനന്തി. തേസഞ്ഹി അപ്പടിഘസഭാവാനം സുഖുമ രൂപാനംപി ബഹിദ്ധാ സീതാദീഹി സമാഗമോനാമ നത്ഥി. കുതോ പരിത്തക്ഖണാനം അപ്പടിഘസഭാവാനഞ്ച അരൂപധമ്മാനന്തി. യദിഏവം സുഖുമരൂപാനം അരൂപതാപത്തി സിയാതി. നസിയാ. ഓളാരികരൂപേഹി സമാനഗതി കത്താ. താനിഹി ഓളാരികേസു രുപ്പമാനേസു രുപ്പന്തിയേവാതി. സമാഗമോച നാമ ഇധ ഥപേത്വാ ആപാതഗമനം ആരമ്മണകരണഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധാനം ഠിതിപത്താനം ഓളാരികരൂപാനം മഹാഭൂതാനമേവവാ അഞ്ഞമഞ്ഞാഭിഘട്ടനം വുച്ചതി, രുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതീതി ഹി വുത്തം. രുപ്പനഞ്ചനാമ പരസേനായുദ്ധേന രട്ഠഖോഭോവിയ കലാപന്തരഗതധാതൂനം കുപ്പനം ഭിജ്ജനംച വുച്ചതി. കുപ്പതി ഭിജ്ജതീതി ഹി വുത്തം. ഏത്ഥച കുപ്പതീതി ഖോഭതി ചഞ്ചലതി, ഭിജ്ജതീതി വികാരം ആപജ്ജതി. യസ്മിം ഖണേ വിരോധിപച്ചയസമാഗമം ലഭന്തി. തതോ പട്ഠായ സയംപി വികാരപത്താ ഹോന്തി. ഓമത്താധിമത്തരൂപസന്തതീനം ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയഭാവം പത്താ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. അപിചേത്ഥ രുപ്പനം ദുവിധം വഡ്ഢനം, ഹായനഞ്ച. തദുഭയംപി കപ്പവുട്ഠാനേ കപ്പസണ്ഠാനേ നാനാആയുകപ്പ സംവച്ഛര ഉതു മാസ രത്തി ദിവാദീനം പരിവത്തനേച പാകടം ഹോതീതി. കസ്മാ പന രൂപന്തി നാമം ഘട്ടനവസേന രുപ്പനധമ്മാനമേവ സിദ്ധന്തി. തേസമേവ സവിഗ്ഗഹത്താ. രൂപധമ്മാ ഹി സമൂഹസണ്ഠാനാദി ഭാവപത്തിയാ സവിഗ്ഗഹാ ഹോന്തി. തസ്മാ തേസമേവ രുപ്പനം പച്ചക്ഖതോപി ലോകസ്സ പാകടന്തി തേസ്വേവ രൂപന്തി നാമം സിദ്ധന്തി ദട്ഠബ്ബം. അരൂപധമ്മാ പന അവിഗ്ഗഹാതി ന തേസം വികാരോ പച്ചക്ഖതോ ലോകസ്സ പാകടോ ഹോതി. തം തം രൂപവികാരം ദിസ്വാവാ സുത്വാ വാ പുച്ഛിത്വായേവ വാ സോ ലോകേന ജാനിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര പരചിത്തവിദൂഹി. തസ്മാ തേസം രൂപതാപത്തി നത്ഥീതി.

[൧൬] വിഭാവനിയം പന

തേസം രൂപതാപത്തിപ്പസങ്ഗോ സീതാദിഗ്ഗഹണ സാമത്ഥിയേന നിവത്തിതോ. യസ്മാ പന വോഹാരോനാമ ലോകോപചാരേന വിനാ നസിജ്ഝതി. ലോകോപചാരോച പാകടനിമിത്തവസേ നേവ പവത്തോ. തസ്മാ ഇധ സീതാദിഗ്ഗഹണേന വിനാപി തപ്പസങ്ഗനിവത്തി ലോകതോവ സിദ്ധാതി ദട്ഠബ്ബാ.

യസ്മാ ച ബ്രഹ്മലോകേ ബ്രഹ്മാനം കായവികാര വചീവികാരാ ച ഇദ്ധിവികുപ്പനാവസപ്പവത്താ നാനാരൂപവികാരാച ദിസ്സന്തിയേവ. തേച ഏകേന പരിയായേന രുപ്പനാകാരാഏവ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ തേസം വസേന തത്ഥ രൂപാനം രൂപതാസിദ്ധി ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. രൂപയതി വാ അത്തനോ സഭാവേന പകാസതീതി രൂപം. അരൂപധമ്മാ ഹി ന അത്തനോ സഭാവേന പാകടാ ഹോന്തി. രൂപസന്നിസ്സയേനേവ ഗഹേതബ്ബാ. ഇദം പന അത്തനോ സഭാവേനേവ പാകടം പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹിപി ഗഹേതബ്ബന്തി. ഇമസ്മിം അത്ഥേ സതി ബ്രഹ്മലോകേ രൂപാനംപി ഉജു കതോവ രൂപതാസിദ്ധി ഹോതീതി.

[൧൭] വിഭാവനിയം പന

അനുഗ്ഗാഹകാനം സീതാദീനം വസേന തം സഭാവാ നാതിവത്തന വസേനച തത്ഥ രൂപതാസിദ്ധി വിഭാവിതാ. യസ്മാപന സീതേ നാപി ഉണ്ഹേനാപീതിആദിവചനം നിദസ്സനമത്തം ഹോതി. കമ്മ ചിത്താഹാരാനംപി വസേന രുപ്പനസ്സ സമ്ഭവതോ, തഥാഹി സഞ്ഞാ വിഞ്ഞാണാനിപി രൂപാരമ്മണരസാരമ്മണേഹി ഏവ പാളിയം നിദ്ദിട്ഠാനി. ന ഹി സഞ്ഞാ രൂപംഏവ സഞ്ജാനാതി. ന ച വിഞ്ഞാണം രസ മേവ വിജാനാതി. നിദസ്സനമത്തേന ദേസനാ ഹോതീതി വിഞ്ഞായതീതി. തസ്മാ സീതാദിഗ്ഗഹണം അമുഞ്ചിത്വാവ തത്ഥ രൂപതാസിദ്ധിവിഭാവനേന പയോജന നത്ഥീതി. [രൂപം]

൧൬. നിബ്ബാനന്തി ഏത്ഥ നിബ്ബായന്തി സബ്ബേ വട്ടദുക്ഖസന്താപാ ഏതസ്മിന്തി നിബ്ബാനം. നിബ്ബായന്തീതി യേ കിലേസാവാ ഖന്ധാവാ അഭാവിതമഗ്ഗസ്സ ആയതിം ഉപ്പജ്ജനാരഹപക്ഖേ ഠിതാ ഹോന്തി. തേയേവ ഭാവിതമഗ്ഗസ്സ അനുപ്പജ്ജനാരഹപക്ഖം പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. ന ഹി ഖണത്തയം പത്വാ നിരുദ്ധാ അതീതധമ്മാ നിബ്ബായന്തി നാമ. പച്ചുപ്പന്നേസു ആയതിം അവസ്സം ഉപ്പജ്ജമാനേസുച ധമ്മേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. വട്ടദുക്ഖസന്താപാതി കിലേസവട്ട കമ്മവട്ട വിപാകവട്ട ദുക്ഖസന്താപാ. ന ഹി തിവിധ വട്ടദുക്ഖസന്താപരഹിതാനം രുക്ഖാദീനം അനുപ്പാദനിരോധോ നിബ്ബാനംനാമ ഹോതീതി. ഏതസ്മിന്തി വിസയേ ഭുമ്മം. യഥാ ആകാസേ സകുണാ പക്ഖന്തീതി. യേഹി തേ നിബ്ബായന്തി. തേസം തബ്ബിനിമുത്തം അഞ്ഞം നിബ്ബുതിട്ഠാനംനാമ കിഞ്ചി നത്ഥീതി. നിബ്ബായന്തി വാ അരിയജനാ ഏതസ്മിന്തി നിബ്ബാനം. നിബ്ബന്തി ധീരാ യഥയം പദീപോതി ഹി വുത്തം. നിബ്ബായന്തീതി തം തം കിലേസാനംവാ ഖന്ധാനംവാ പുന അപ്പടിസന്ധികഭാവം പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിന്തി വിസയേഏവ ഭുമ്മം, ഏതസ്മിം അധി ഗതേതിപി യോജേന്തി. ടീകാസുപന ഭവാഭവം വിനനതോ സംസിബ്ബന തോ വാനം വുച്ചതി തണ്ഹാ. തതോ നിക്ഖന്തന്തി നിബ്ബാനന്തി വുത്തം.

[൧൮] വിഭാവനിയം പന

‘‘നിബ്ബാഭിവാ ഏതേന രാഗഗ്ഗിആദികോതി നിബ്ബാന’’ന്തിപി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി മഗ്ഗേവിയ നിബ്ബാനേ കത്ഥചി കരണസാധനം ദിട്ഠം, നച നിബ്ബാനം നിബ്ബൂതി ക്രിയാസാധനേ രാഗാദികസ്സ കത്തുനോ സഹ കാരിപച്ചയോ ഹോതീതി. [നിബ്ബാനം]

ദുതീയഗാഥായ പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.