പഥമഗാഥാ-പരമത്ഥദീപനീ

൧. അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹം കത്തുകാമോ അനുരുദ്ധത്ഥേരോ സങ്ഗഹാരബ്ഭേ താവ സപ്പയോജനേ പഞ്ചപിണ്ഡത്ഥേ ദസ്സേന്തോ ആദിഗാഥ മാഹ. പഞ്ചപിണ്ഡത്ഥാനാമ രതനത്തയവന്ദനാ, ഗന്ഥാഭിധേയ്യോ, ഗന്ഥപ്പകാരോ, ഗന്ഥാഭിധാനം, ഗന്ഥപ്പയോജനം. തത്ഥ തീസു രതനേസു നിപ്പച്ചകാരകരണം രതനത്തയവന്ദനാനാമ. സാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധമതുലം സസദ്ധമ്മഗണുത്തമം അഭിവാദിയാതി ഏതേഹി പദേഹി ദസ്സിതാ. സകലേന ഗന്ഥേന അഭിഹിതാ പധാനത്ഥഭൂതാ ചത്താരോ അഭിധമ്മത്ഥാ ഗന്ഥാഭിധേയ്യോ. സോ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹന്തിപദേ അഭിധമ്മത്ഥ സദ്ദേന ദസ്സിതോ.

[൧] വിഭാവനിയം പന

സങ്ഗഹിതഭാവോപി അഭിധേയ്യോയേവാതി കത്വാ അഭിധേയ്യോ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപദേന ദസ്സിതോതിവുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി സോ അപ്പധാനത്ഥഭൂതോ സങ്ഗഹിതഭാവോ ഇമസ്മിം പിണ്ഡത്ഥദസ്സനേ അഭിധേയ്യോ നാമ ഭവിതും യുത്തോതി. ഇതോ പട്ഠായച ടീകായന്തി വുത്തേ ഇമസ്സ സങ്ഗഹസ്സ ദ്വീസു സീഹളടീകാസു പഥമാടീകാ ദട്ഠബ്ബാ. വിഭാവനിയന്തി വുത്തേ ഏതരഹി പാകടാ ദുതീയാ. ടീകാസൂതി വുത്തേ ദ്വേപി. മഹാടീകായന്തി വുത്തേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ മഹാടീകാ ദട്ഠബ്ബാ. യഞ്ച വചനം വിഭാവനിയംപി ആഗതം, അഞ്ഞത്ഥാപി ആഗതം, തംപി ഇധ വിഭാവനിയംത്വേവ വുച്ചതി ആസന്നത്താതി. സഭാഗധമ്മസങ്ഗഹവസേന ഗന്ഥവിധാനാകാരോ ഗന്ഥപ്പകാരോ. സോ പന സങ്ഗഹ സദ്ദേന ദസ്സിതോ.

[൨] വിഭാവനിയം പന

അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപദേനാതി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി അഭിധമ്മത്ഥസദ്ദോ ഗന്ഥവിധാനാകാരം ദീപേതീതി. അത്ഥാ നുഗതാ ഗന്ഥസമഞ്ഞാ വന്ഥാഭിധാനം. തം അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹപദേന ദസ്സിതം. സങ്ഗഹഗന്ഥേ കതേ സതി തദുഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദിവസേന അനായാസതോ ലദ്ധബ്ബം ധമ്മാനം സരൂപാവബോധാദികം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തം ഗന്ഥസ്സ ഫലാനുഫലം ഗന്ഥപ്പയോജനം തംപി അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപദേനേവ സാമത്ഥിയതോ ദസ്സിതം.

[൩] വിഭാവനിയം പന

സങ്ഗഹസദ്ദേനാതി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി അഭിധമ്മത്ഥസദ്ദേന വിനാ അനായാസതോ സംസിദ്ധിമത്തദീപകേന സങ്ഗഹസദ്ദമത്തേന താദിസോ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തോ പയോ ജനവിസേസോ സക്കാ വിഞ്ഞാതും, അസദ്ധമ്മ സങ്ഗഹാനംപി ലോകേ സന്ദിസ്സനതോതി.

൨. തത്ഥ രതനത്തയവന്ദനാ താവ അസങ്ഖേയ്യഅപ്പമേയ്യപ്പയോജനാ ഹോതി. യഥാഹ –

തേ താദിസേ പൂജയതോ, നിബ്ബുതേ അകുതോ ഭയേ;

ന സക്കാ പുഞ്ഞം സങ്ഖാതും, യമേത്ഥ മപി കേനചീതി.

യ മേത്ഥമപീതിഏത്ഥ യേനകേനചി അപി മനുസ്സേനവാ ദേവേനവാ ബ്രഹ്മുനാവാ സങ്ഖാതും ന സക്കാതി യോജനാ. ടീകാകാരാപി തം പയോജനം തത്ഥ തത്ഥ ബഹുധാ പപഞ്ചേന്തി. സങ്ഗഹകാരാ പന അന്തരായനീവാരണമേവ വിസേസതോ പച്ചാസീസന്തി. സങ്ഗഹകാരാ തിച ബുദ്ധഘോസത്ഥേരാദയോ അട്ഠകഥാചരിയാ വുച്ചന്തി.

നിപ്പച്ചകാരസ്സേതസ്സ,

കതസ്സ രതനത്തയേ;

ആനുഭാവേന സോസേത്വാ,

അന്തരായേ അസേസതോതി ഹി വുത്തം.

൩. കഥഞ്ച രതനത്തയവന്ദനായ അന്തരായനീവാരണം ഹോതീതി. വുച്ചതേ-രതനത്തയവന്ദനാ ഹി നാമ വന്ദനാകിരിയാഭിനിപ്ഫാദകോ സത്തക്ഖത്തും സത്തക്ഖത്തും അനേകകോടിസതസഹസ്സവാരേ പവത്തമാനോ മഹന്തോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ പുഞ്ഞപ്പവാഹോ. സോ ച അനുത്തരേസു ബുദ്ധാദീസു പുഞ്ഞക്ഖേത്തേസു സംവഡ്ഢിതത്താ ഥേരസ്സ ച ഉളാരച്ഛന്ദസദ്ധാബുദ്ധിഗുണേഹി പരിഭാവിതത്താ മഹാജുതികോ മഹപ്ഫലോ മഹാനിസംസോ ച പുഞ്ഞാതിസയോ ഹോതി. സോ സയം പയോഗസമ്പത്തിഭാവേ ഠത്വാ ബഹിദ്ധാ വിപത്തിപച്ചയേ അപനേത്വാ സമ്പത്തിപച്ചയേ ഉപനേത്വാ അതിപണീതഉതുചിത്താഹാര സമുട്ഠിതാനം സരീരട്ഠകധാതൂനം ഉപബ്രൂഹനം കത്വാ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ ലദ്ധോ കാസസ്സ ജനകകമ്മസ്സ അനുബലം ദേതി. അലദ്ധോകാസസ്സ ച പുഞ്ഞന്തരസ്സ ഓകാസലാഭം കരോതി. അഥ ലദ്ധാനുബലേന ലദ്ധോ കാസേന ച തദുഭയേന പുഞ്ഞേന നിബ്ബത്താ രൂപാരൂപസന്തതിയോ ഥേരസന്താനേ യമകമഹാനദിയോ വിയ ബലവബലവന്തി യോ ഹുത്വാ പവത്തന്തി. തദാ തസ്മിം ഇട്ഠഫലഘനപരിപൂരിതേ ഥേരസന്താനേ അനിട്ഠഫലഭൂതാനം രോഗാദി അന്തരായാനം ഉപ്പത്തിയാ ഓകാസോ നാമ നത്ഥീതി ഇട്ഠഫലസന്താനവിബാധകാനി അനിട്ഠഫലസന്താനജനകാനി ച അപുഞ്ഞകമ്മാനി ദൂരതോ അപനീതാനേവ ഹോന്തി. ന ഹി കമ്മാനിനാമ പുഞ്ഞാനി അപുഞ്ഞാനി ച അത്തനോ വിപാകുപ്പത്തിയാ ഓകാസേ അസതി വിപച്ചന്തീതി. തതോ തസ്മിം സന്താനേ ആയുവണ്ണാ ദയോ ഇട്ഠഫലധമ്മാ യാവ ഗന്ഥനിട്ഠാനാ യാവ ആയുകപ്പപരിയോ സാനാപി വാ വഡ്ഢനപക്ഖേ ഠത്വാ പവത്തന്തി. യഥാഹ –

അഭി വാദനസീലിസ്സ, നിച്ചം വുഡ്ഢാപചായിനോ;

ചത്താരോ ധമ്മാ വഡ്ഢന്തി, ആയുവണ്ണോ സുഖം ബലന്തി.

ഏവം തായ വന്ദനായ അന്തരായനീവാരണം ഹോതീതി. തസ്മാ സങ്ഗഹാരബ്ഭേ രതനത്തയവന്ദനാകരണം ഥേരസ്സ അത്തനാ ആരബ്ഭ മാനസങ്ഗഹസ്സ അനന്തരായേന പരിസമാപനുത്ഥം. ന കേവലഞ്ച ഥേരസ്സേവ, സോതൂനഞ്ച സങ്ഗഹം ഗണ്ഹന്താനം ആദിമ്ഹിയേവ രതനത്തയ വന്ദനാ സിദ്ധിതോ അനന്തരായേന ഗഹണ കിച്ചസമ്പജ്ജനത്ഥന്തി.

[൪] വിഭാവനിയം പന

സത്തസു ജവനേസു പഥമജവന വസേനേവ വന്ദനാ പയോജനം വിഭാവിതം വിയ ദിസ്സതി. ‘‘ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഭൂതാ’’തി ഹി തത്ഥ വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചസ്സേവ ഇധ അധിപ്പേതത്താ. തസ്സ ച സത്തസുപി ജവനേസു ഉപലദ്ധത്താതി. യഥാ ഹി ആഹാരരൂപസ്സ ദ്വീസു കിച്ചേസു ഓജട്ഠമകരൂപജനനകിച്ചം പരിത്തകം അപ്പമത്തകം ഹോതി. ചതുസ്സന്ത തിരൂപുപത്ഥമ്ഭനകിച്ചമേവ മഹന്തം അധിമത്തം. തഥാഹി പട്ഠാനേപി തദുപത്ഥമ്ഭനകിച്ചമേവ ഗഹേത്വാ കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോതി വിഭങ്ഗവാരോ വിഭത്തോ. ഏവമേവം ഇധപി പഥമജവനസ്സ അവുനാവ വിപാകജനനകിച്ചം പരിത്തകം അപ്പമത്തകം ഹോതി. അഹേതുകവിപാകമത്തം ജനേതീതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. കമ്മന്തരുപത്ഥമ്ഭനകിച്ചമേവ മഹന്തം അധിമത്തം. തഞ്ച സത്തസുപി ജവനേസു ഉപലബ്ഭതി യേവാതി. യസ്മാ പന ഗന്ഥാഭിധേയ്യേ ഗന്ഥപ്പകാരേ ഗന്ഥപ്പയോജനേ ച ആദിതോ വിവിതേസതി സോതു ജനാനം ഗന്ഥസ്സവനേ ഉസ്സാഹോ ജായതി. തസ്മാ തേസം ഗന്ഥാ ഭിധേയ്യാദീനം ദസ്സനം ഗന്ഥേ ഉസ്സാഹജനനത്ഥം. ഗന്ഥാഭിധാനദസ്സനം വോഹാരസുഖത്ഥന്തി. ഇദമേത്ഥ പിണ്ഡത്ഥദസ്സനം.

൪. അയം പന പദത്ഥോ. സമ്മാച ബുജ്ഝി സാമഞ്ച ബുജ്ഝീതി സമ്മാ സമ്ബുദ്ധോ. ഏത്ഥ ച സമ്മാസദ്ദോ അവിപരീതത്ഥേ നിപാതോ. സോ ബുജ്ഝിതബ്ബേസു ഞേയ്യധമ്മേസു ബുജ്ഝനക്രിയായ അസേസബ്യാവിഭാവം ദീപേതി. തഥാഹി പദേസഞാണേ ഠിതാ പച്ചേകബുദ്ധാദയോ അത്തനോ വിസയേ ഏവ അവിപരീതം ബുജ്ഝന്തി. അവിസയേ പന അന്ധകാരേ പവിട്ഠാവിയ ഹോന്തീതി അട്ഠകഥായം വുത്തം. വിസയോ ച തേസം അപ്പമത്തകോവ സബ്ബഞ്ഞുവിസയം ഉപാദായ യഥാ ഹത്ഥ പുടേ ആകാസോ അപ്പമത്തകോവ അജടാകാസം ഉപാദായാതി. തേ ഹി ഫസ്സാദീസു ധമ്മേസു ഏകധമ്മമ്പി സബ്ബാകാരതോ ബുജ്ഝിതും നസക്കോന്തീതി. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം പന അവിസയോ നാമ നത്ഥി, യത്ഥ തേ വിപരീതം ബുജ്ഝേയ്യും. തേ ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനന്താസു ച ലോകധാതൂസു തിയദ്ധഗതേ അദ്ധമുത്തകേ ച ധമ്മേ ഹത്ഥമണികേ വിയ സമസമേ കത്വാ ബുജ്ഝന്തി. സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാത മാഗച്ഛന്തീതി ഹി വുത്തം. തത്ഥ ഞാണമുഖേതി സബ്ബഞ്ഞുംമഹാഭവങ്ഗം സന്ധായാഹ. തത്ഥ ഹി തേ ധമ്മാ ബോധിമണ്ഡേ സബ്ബം അഭിധമ്മം സമ്മസനതോ പട്ഠായ നിച്ചകാലം ഉപട്ഠഹന്തീതി. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാ പന യത്തകേ ധമ്മേ വിചാരേതും ഇച്ഛന്തി. തത്തകേ ധമ്മേ ആവജ്ജനായ വിസും കത്വാ ആവജ്ജിത്വാ വിചാരേന്തീതി. നനു ധമ്മാ മഹന്താ ഭവങ്ഗം പരിത്തകന്തി ന ചോദേതബ്ബമേതം. അരൂപധമ്മാനഞ്ഹി പരമുക്കംസപത്താനം ഏസ ആനുഭാവോതി. സംസദ്ദോ പന സാമന്തി ഏതസ്സ അത്ഥേ ഉപസഗ്ഗോ. സോ ഭഗവതോ പടിവേധധമ്മേസു അനാചരിയകതം ദീപേതി. ന മേ ആചരിയോ അത്ഥീതി ഹി വുത്തം. നനു ഭഗവതോ തതീയചതുത്ഥാരുപ്പ സമാപത്തിയോ ആളാരുദകമൂലികാതി. സച്ചം. താ പന അനലങ്കരിത്വാ ലദ്ധമത്താവ ഹുത്വാ ഛഡ്ഡിതത്താ പച്ഛാ ബുജ്ഝനക്രിയായ പാദകമത്താപി നഹോന്തി. കുതോ പടിവേധധമ്മാതി. തസ്മാ താ ഭഗവതോ ബുദ്ധഭാവേ സാചരിയകതം ന സാധേന്തീതി. അയമേത്ഥ പാളി അനുഗതോ അത്ഥോ. യഥാഹ –

തത്ഥ കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി. തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണാതി. ബലേസു ച വസിഭാവം. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി.

തത്ഥാതി നിമിത്തേ ഭുമ്മം. ബലേസൂതി ദസബല ഞാണേസു. വസിഭാവന്തി ഇസ്സരഭാവം. ഏത്ഥച പുബ്ബേ. ല. സാമന്തിഏതേന സംസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥാതിആദിനാ [സമ്മാസദ്ദസ്സഅത്ഥന്തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദം]

൫. ഇദാനി ഥേരോ അത്തനോ വന്ദനം സുട്ഠുബലവം കരോന്തോ അതുലന്തി ആഹ. അനേകഗുണപദവിസയാ ഹി വന്ദനാ സുട്ഠുതരം ബലവതീ ഹോതീതി. നനു ഏകഗുണപദവിസയാപി വന്ദനാ അന്തരാ യനീവാരണേസമത്ഥാ സിയാതി കിം ദുതീയേനാതി. ന ന സമത്ഥാ. വിഞ്ഞുജാതികാ പന സത്ഥുഗുണത്ഥോമനേ മത്തകാരിനോ നാമ ന ഹോന്തി. ഥേരോ ച തേസം അഞ്ഞതരോ. ത്വം പന അവിഞ്ഞുജാതികോ. തസ്മാ മത്തം കരോന്തോ ചോദേസീതി. അപിച. ന കേവലം അന്തരാ യനീവാരണമേവ വന്ദനായ ഇച്ഛിതബ്ബം ഹോതി. അഥഖോ പഞ്ഞാപാടവാദിഅത്ഥോപി ഇച്ഛിതബ്ബോയേവ. സോപി ഹി അനായാസേന ഗന്ഥ നിട്ഠാനസ്സ ഗന്ഥപാരിസുദ്ധിയാ ച പച്ചയോ ഹോതീതി. അനുസ്സതിട്ഠാനേസു ഹി ചിത്തഭാവനാ ചിത്തസമാധാനാവഹാ ഹോതി. ചിത്ത സമാധാനേ ച സതി പഞ്ഞാതിക്ഖാസൂരാ ഹുത്വാ പഹതി. സമാഹിതോ ഭിക്ഖവേ യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ഹി വുത്തം. തസ്മാ തദത്ഥായപി അത്തനോ വന്ദനാ സുട്ഠു ബലവതീ കാതബ്ബായേവാതി.

[൫] വിഭാവനിയം പന

‘‘യഥാവുത്തവചനത്ഥ യോഗേപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസദ്ദസ്സ ഭഗവതി സമഞ്ഞാവസേന പവത്തത്താ അതുലന്തി ഇമിനാ വിസേ സേതീ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

മഹന്തഞ്ഹി സത്ഥുഗുണപദാനം മജ്ഝേ ഏതം സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദം, ചന്ദോ വിയ താരകാനം മജ്ഝേ. തസ്മാ തം സഭാവനിരുത്തിം ജാനന്താനംസന്തികേ ഭാവത്ഥസുഞ്ഞം സത്ഥുസമഞ്ഞാമത്തം ഭവിതും നാരഹതി. അഞ്ഞേസം പന പദസഹസ്സം വുച്ചമാനംപി സത്ഥു സമഞ്ഞാമത്തമേവ സമ്പജ്ജതീതി. തുലയിതബ്ബോ അഞ്ഞേന സഹ പമിതബ്ബോതി തുലോ. ന തുലോ അതുലോ, നത്ഥിതുലോ സദിസോ ഏതസ്സാതി വാ അതുലോ. ഭഗവാ. ന ഹി അത്ഥി ഭഗവതോ അത്തനാ സദിസോ കോചി ലോകസ്മിന്തി. യഥാഹ –

ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി;

സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോതി.

അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, യം ബുദ്ധഭൂതസ്സ അതുലത്തം. സമ്പതിജാതസ്സപി പനസ്സ അതുലതാ പഞ്ഞായതി. തദാ ഹി മഹാപുരിസോ സമ്പതിജാതോവ സമാനോ പുരത്ഥിമദിസാഭിമുഖോ അട്ഠാസി. തസ്മിം ദിസാ ഭാഗേ അനന്താനി ചക്കവാളാനി ഏകങ്ഗണാനി അഹേസും. തേസു ഠിതാ ദേവബ്രഹ്മാനോ മഹാപുരിസ ഇധ തുമ്ഹേഹി സദിസോ നത്ഥി. കുതോ ഉത്തരിതരോതി പരമായ പുജായ പൂജേസും. ഏവം സേസദിസാസുപി. തദാ മഹാപുരിസോ അത്തനോ സബ്ബലോകഗ്ഗഭാവം ഞത്വാ അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സ, സേട്ഠോഹമസ്മിലോകസ്സ, ജേട്ഠോഹമസ്മിലോകസ്സ അയമന്തി മാജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോതി ഏവം അഛമ്ഭിവാചം നിച്ഛാരേസീതി. ഇദംപി അനച്ഛരിയം, യം പച്ഛിമഭവം പത്തസ്സ അതുലത്തം. യദാ പന സോ സുമേധഭൂതോ ദീപങ്കരബുദ്ധസ്സ സന്തികേ നിയതബ്യാകരണം ഗണ്ഹി. തദാപി ഥപേത്വാ ദീപങ്കരസമ്മാസമ്ബുദ്ധം പാരമിതാഗുണേഹി തേന സദിസോ കോചി നത്ഥേവ. നത്ഥിഭാവോചസ്സ തദാ പവത്തേ ഹി ദസസഹസ്സിലോകധാതുകമ്പനാദീഹി അസാധാരണപാടിഹാരിയേഹി ദീപേതബ്ബോ. താനി ഹി പച്ചേകബോധിസത്താനം സതസഹസ്സംപി പവത്തേതും ന സക്ഖിസ്സതിയേവ. കുതോ സാവകബോധി സത്താനന്തി. തേനേവ ഹി തദാ പവത്തിപാരമിപവിചയഞ്ഞാണം അത്തനോ വിസയേ സബ്ബഞ്ഞുഥഞ്ഞാണഗതികന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. സാവകബോധിസത്താപി ഹി യതോ പട്ഠായ അത്തനോ ബോധിയാ അനുരൂപേ സമ്ഭാരധമ്മേ സയമേവ ജാനിതും സക്കോന്തി. തതോ പട്ഠായ അനിവത്തിധമ്മാ ഹുത്വാ വത്താനുസാരിമഹാപുഥുജ്ജനഭാവം അതിക്കമിത്വാ ബോധിസത്തഭൂമിം ഓക്കന്താ ഹോന്തി. ഏകേന പരിയായേന നിയതാ സമ്ബോധിപരായനാ ച നാമ ഹോന്തി. തദാ ഏവ ബുദ്ധാനം സമ്മുഖിഭാവേ സതി നിയതബ്യാകരണം ലഭന്തി. സബ്ബഞ്ഞു ബോധിസത്ത പച്ചേകബോധിസത്തേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി.

[൬] വിഭാവനിയം പന

സമിതത്ഥേ യ്യകാരസ്സ അകാരസ്സ വാ വസേന ഏതം സിദ്ധന്തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി തുലസദ്ദോ ധാതുസിദ്ധോ കമ്മസാധനോ ച ഭവിതും ന യുത്തോ. തുലയിതും അസക്കുണേയ്യോതി അതുലോ. അപ്പമേ യ്യോതി ഹി ടീകായം വുത്തം. ഏതേന തുലസദ്ദോ കമ്മസാധനോതി ദിപേതി. ഏവഞ്ച സതി കമ്മസാധനേനേവ തദത്ഥസിദ്ധിതോ കിം തതോ സമിതത്ഥേ യ്യകാരസ്സഅകാരസ്സ വാ ചിന്തായാതി. വത്തിച്ഛാനുഗതോ സദ്ദപ്പയോഗോതി കത്വാ ഏതം വുത്തന്തി ചേ. ന. യഥാ സുതം യുത്തം വജ്ജേത്വാ അസ്സുതസ്സ പരികപ്പനായ പയോ ജനാഭാവതോതി. [അതുല പദം]

൬. ഇമേഹി പന ദ്വീഹി പദേഹി സത്ഥു തിസ്സോ സമ്പദാ വിഭാ വിതാ ഹോന്തി. ഹേതുസമ്പദാ ഫലസമ്പദാ സത്തുപകാരസമ്പദാചാതി. തത്ഥ സത്ഥു മഹാകരുണാ സമങ്ഗിതാ ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണഞ്ച ഹേതുസമ്പദാനാമ. ബോധിമണ്ഡേ പവത്തിതാ ചതുവീസതി കോടിസഭസഹസ്സസങ്ഖാ മഹാവജിരഞ്ഞാണസങ്ഖാതാ സബ്ബഞ്ഞുമഹാ വിപസ്സനാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതാ. സാ ഹി മഹാബോധിയാ പദട്ഠാന ഭൂതാതി. പഹാന സമ്പദായമേവ വാ സാ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഫലസമ്പദാ ചതുബ്ബിധാ പഹാനസമ്പദാ ഞാണസമ്പദാ ആനുഭാവസമ്പദാ രൂപകായസമ്പദാ ചാതി. തത്ഥ സഹ വാസനായ കിലേസപ്പഹാനം പഹാനസമ്പദാ നാമ. പഹാനസ്സ സബ്ബപാരിപൂരിതാതി അത്ഥോ. അത്ഥതോ പന അരിയമഗ്ഗോ, അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണമേവ വാ. സബ്ബഞ്ഞുത ഞ്ഞാണ ദസബലഞ്ഞാണാദീനി ഞാണസമ്പദാ.

[൭] വിഭാവനിയം പന

ഏതാസു ദ്വീസു സമ്പദാസു ഞാണസമ്പദാ പഥമം വുത്താ, തതോ പഹാനസമ്പദാ. പഹാനസമ്പദായേവ പന പഥമം വത്തബ്ബാ. സാ ഹി ഞാണസമ്പദായപുബ്ബങ്ഗമഭൂതാ പച്ചയഭൂതാ ച. മഹാടീകായഞ്ച സായേവ പഥമം വുത്താതി.

[൮] യഞ്ച വിഭാവനിയം

‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണ’’ന്തി ഞാണസമ്പദായം വുത്തം. തംപി ന യുജ്ജതി.

അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണഞ്ഹി പഹാനസമ്പദാ ഏവ ഭവിതും അരഹതി. ന ഹി മഗ്ഗഞ്ഞാണതോ അഞ്ഞാ പഹാനസമ്പദാനാമ അത്ഥീതി. യഞ്ച കോചി വദേയ്യ മഗ്ഗഞ്ഞാണം ഞാണഞ്ച ഹോതി പഹാനഞ്ച. തസ്മാ ഉഭയത്ഥ വത്തും യുത്തന്തി. തംപി ന യുജ്ജതി. ഏവഞ്ഹി സതി സമ്പദാസങ്കരോ ഹോതീതി.

[൯] തഥാ വിഭാവനിയം

ഞാണസമ്പദായം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സബ്ബപഥമം വത്തബ്ബംപി ന വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരം.

നനു ‘‘തമ്മൂലകാനി ച ദസബലാദി ഞ്ഞാണാനീ’’തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണംപി ഗഹിതന്തി ചേ. തംപി ന യുജ്ജതി.

ന ഹി അപ്പധാനം സരൂപതോ നിദ്ദിസിത്വാ പധാനം പാകടം ആദിസദ്ദേന ഗഹിതന്തി ഞായാഗതം ഹോതീതി. അചിന്തേയ്യാനുഭാവേഹി സീലാ ദിഗുണേഹി ഇദ്ധി ധമ്മേഹി ച സമ്പദാ ആനുഭാവസമ്പദാ. ലക്ഖണാ നുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതസ്സ രൂപകായസ്സ സമ്പത്തി രൂപകായസമ്പദാ. സത്തുപകാരോദുവിധോ ആസയസമ്പദാ, പയോഗസമ്പദാ ച. അജ്ഝാസയസ്സ ഉളാരതാ കായവചീപയോഗസ്സ ച പരിസുദ്ധതാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ദേവദത്താദീസു വിരോധിസത്തേസുപി നിച്ചം ഹിതജ്ഝാസയതാ ആസയ സമ്പദാ. ലോകേ അഭിഞ്ഞാതാനം രാജൂനം രാജമഹാമത്താനം സേട്ഠി ഗഹപതീനം ദേവരാജൂനമ്പി ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ലാഭസക്കാരാദി നിരപേക്ഖതാവസേന ദേസനാപയോഗസുദ്ധി പയോഗസമ്പദാ. തത്ഥ ദ്വേ പഹാനഞാണസമ്പദാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദേന വിഭാവിതാ. ദ്വീഹി ആനു ഭാവരൂപകായസമ്പദാഹി സഹ ദ്വേ സത്തുപകാരസമ്പദാ അതുലപദേന. ഹേതുസമ്പദാ പന ദ്വീഹിപി പദേഹി സാമത്ഥിയതോ വിഭാവിതാ. ന ഹി താദിസിയാ ഹേതുസമ്പദായ വിനാ ഇതരാസം പവത്തി അത്ഥീതി. [സമ്പദാ]

൭. പുനപി ഥേരോ അത്തനോ വന്ദനം ബലവതരം കരോന്തോ സസദ്ധമ്മഗണുത്തമന്തി ആഹ. ഏതേന ധമ്മസങ്ഘാനംപി വന്ദനാ കതാ ഹോതി. ദൂരതോഹം നമസ്സിസ്സം, സസങ്ഘം ലോകനായകന്തി ഹി വുത്തേ സങ്ഘസ്സപി നമനക്രിയാപത്തി സഹസദ്ദേന വിഞ്ഞായതി. ഏവ മിദം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ നമസ്സിസ്സന്തി നമസ്സിം.

[൧൦] യമ്പന വിഭാവനിയം

‘‘ഗുണീഭൂതാനംപി ഹി ധമ്മസങ്ഘാനം അഭിവാദേതബ്ബ ഭാവോ സഹയോഗേന വിഞ്ഞായതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അഭിവാദേതബ്ബ ഭാവോതി നവത്തബ്ബം. അഭിവാദിതഭാവോതി പന അഭിവാദനന്തി വാ വത്തബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി ഇധ അധിപ്പേതസ്സ ക്രിയാ സമവായസ്സ സിദ്ധത്താ ധമ്മസങ്ഘാനംപി ഥേരസ്സ വന്ദനാ ക്രിയാപത്തി സിദ്ധാ ഹോതീതി. ഇതരഥാ തബ്ബപച്ചയസ്സ അരഹത്ഥദീപനതോ അഭിവാദനാ രഹതാ സങ്ഖാത ഗുണസമവായോ വുത്തോ സിയാ. സോച ഇധ നാധിപ്പേതോ. അത്തനോ നിദസ്സനേന ച സഹ ന സമേതി സപുത്തദാരോ ആഗതോതി.

അപിച ഥേരോ ഇമം ഗന്ഥം രചയിസ്സാമീതി പുബ്ബഭാഗേയേവ തീണി രതനാനി വന്ദി, അഥ തം അത്തനോ വന്ദനം ഗന്ഥപ്പടിഞ്ഞായ സഹ ഘടേത്വാ ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥം രചയീതിപി ന ന സക്കാ വത്തുന്തി. തഥാഹി അഭിവാദിയാതി വുത്തം. ന അഭിവാദിയാമീതി. ഏസനയോ അഞ്ഞത്ഥപി. തത്ഥ സദ്ധമ്മേന ച ഗണുത്തമേന ച അത്തനാ നിമ്മിതേന സകലലോകസ്സ സരണഭൂതേന സഹ വത്തതീതി സസദ്ധമ്മ ഗണുത്തമോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ന ഹി പരനിമ്മിതേന സദ്ധമ്മേന ഗണുത്തമേന ച സഹിതാ സാവകാ സസദ്ധമ്മാതി ച സഗണുത്തമാതി ച വുച്ചന്തി. ന ച അത്തനോഏവ സരണഭൂതേന സദ്ധമ്മേന സബ്രഹ്മചാരിഗണുത്തമേന ച സഹിതാ പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാ ഥോമനം അരഹന്തീതി, തസ്മാ ഇദംപി സത്ഥു അസാധാരണഗുണപദമേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

തത്ഥ ധാരേതീതി ധമ്മോ. കേ ധാരേതി, അത്താനം ധാരേന്തേ. ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിന്തി ഹി വുത്തം. കഥഞ്ച ധാരേതി, ചതൂസു അപായേസു വട്ടദുക്ഖേസുച അപതമാനേ കരോന്തോ. കിഞ്ച ധാരണംനാമ, യേസം വസേന സത്താ അപായേസുവാ വട്ടദുക്ഖേസുവാ പതന്തി, തേസം കിലേസാനം ഏകദേസേനവാ സബ്ബസോവാ സമുച്ഛിന്ദനം. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ നിബ്ബാനഞ്ച നിപ്പരിയായതോ ധമ്മോനാമ. അരിയമഗ്ഗാ ഹി കിലേസേ സമുച്ഛിന്ദന്താ നിബ്ബാനേന സഹേവ ഹുത്വാ സമുച്ഛിന്ദന്തി. ന വിനാതി, തസ്മാ തേയേവ പഞ്ച ഏകന്തതോ ധമ്മോനാമാതി. പരിയത്തിധമ്മോ പന ധാരണുപായോയേവ ഹോതി. ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനിച ധാരണഫലാനിയേവ ഹോന്തി, കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന പവത്തത്താ ധാരണാനുകൂലപ്പവത്താനി ച. തസ്മാ ഏതേ പഞ്ച പരിയായധമ്മായേവാതി. അഥവാ, ധാരീയതീതി ധമ്മോ. ധാരണാരഹോതി വുത്തം ഹോതി. യോ ഹി ധാരേന്തം ഏകന്തേന ദുക്ഖതോ മോചേതി. അഗ്ഗസുഖേച പതിട്ഠാപേതി. സോയേവ ധാരണാരഹത്താ ഇധ ധമ്മോനാമാതി. കോപന സോതി, യഥാ പുത്തധമ്മായേവ. തേഹി കേചി ഭാവനാ വസേന കേചി സച്ഛികിരിയവസേന കേചി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരവസേന കേചി ഉഗ്ഗഹ ധാരണവസേന ധാരീയന്തി. തേ ച ഏവം ധാരീയമാനാ ധാരേന്തം യഥാരഹം അപായദുക്ഖതോ വട്ടദുക്ഖതോച മോചേന്തി, അഗ്ഗേച ഫലസുഖേവാ നിബ്ബാനസുഖേവാ പതിട്ഠാപേന്തീതി. ധാരേന്തിവാ സപ്പുരിസാജനാ അപായേസു വട്ടദുക്ഖേസുച അത്താനം അപത മാനം വഹന്തി ഏതേനാതി ധമ്മോ. ധരന്തിവാ ഏത്ഥ ധമ്മദീപാ ധമ്മപ്പടിസരണാ ജനാ ലദ്ധപ്പതിട്ഠാ ഹോന്തീതി ധമ്മോതിപി യുജ്ജതിയേവ. കസ്മാ പനേത്ഥ ധമ്മോ ദസവിധോവ വുത്തോ. നനു പടിപത്തിധമ്മേന സഹ ഏകാദസവിധോവ വത്തബ്ബോതി. സച്ചം. സോപന പടിപത്തിധമ്മോ മഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാഏവ ഹോതീതി പുബ്ബചേതനാ വിയ ദാനേ മഗ്ഗേ ഏവ സോ സങ്ഗഹിതോ. തസ്മാ ധമ്മോ ദസവിധോവ സബ്ബത്ഥ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

അപിച, യദഗ്ഗേന പരിയത്തിധമ്മോ ഇധ ധമ്മസ്മിം സങ്ഗഹിതോ. തദഗ്ഗേന പരിയത്തിധാരകോപി സങ്ഘേ വന്ദനേയ്യേ സങ്ഗഹിതോതി യുത്തോ. യദഗ്ഗേനച പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ സങ്ഘേ സേക്ഖേസു സങ്ഗഹിതോ. തദഗ്ഗേന തസ്സ കല്യാണഹേതുഭൂതോ പടിപത്തി ധമ്മോപി ധമ്മേ വന്ദനേയ്യേ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. സോ ഹി പുഥുജ്ജനഭൂതോപി യേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതത്താ സേഖേ സോതാപത്തി ഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ സങ്ഗഹിതോ. തേ പന ധമ്മാ സേക്ഖേ സോതാപത്തിമഗ്ഗേ അസങ്ഗഹിതാതി നസക്കാ വത്തുന്തി. ഏത്താവതാ യേ വദന്തി സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛാമീതി, ഏത്ഥ പുഥുജ്ജന കല്യാണകോ സങ്ഘേ അസങ്ഗഹിതോ. ന ഹി തംസരണം ഗച്ഛന്തസ്സ സരണഗമനം സമ്പജ്ജതീതി. തേസം തം പടിക്ഖിത്തം ഹോതി. ഏവം പന വത്തബ്ബോ, യോ വോ ആനന്ദ മയാ ധമ്മോച വിനയോച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാതി ഏവം സത്ഥുഠാനേ ഥപേത്വാ ഭഗവതാ സംവണ്ണിതോ പരിയത്തിധമ്മോ ധമ്മസരണേ സങ്ഗഹിതോതി യുത്തോ, തം ധാരേന്തോപന കല്യാണപ്പടിപത്തിയം ഠിതോപി അത്ഥി. അട്ഠിതോപി അത്ഥി. യോ അട്ഠിതോ, സോ അത്തനോപി സരണം നഹോതി. കുതോ പരസ്സ. സത്ഥാരാ ച അനേകേസു സുത്തസഹസ്സേസു സോ ഗരഹിതോ. തസ്മാ സോ സങ്ഘസരണേ അസങ്ഗഹിതോ. ഇതരോവ സങ്ഗഹിതോതി യുത്തോതി.

സന്താനം ധമ്മോതി സദ്ധമ്മോ. സമിതകിലേസാനം തതോയേവ പസത്ഥാനം പൂജിതാനം സപ്പുരിസാനം പണ്ഡിതാനഞ്ച ധമ്മോതി അത്ഥോ. യോച സന്താനം ധമ്മോ, സോപി ഏകന്തേന സന്തോയേവ ഹോതീതി സന്തോ ധമ്മോതിപി സദ്ധമ്മോ. പസത്ഥോ പൂജിതോ ധമ്മോതി അത്ഥോ. സച്ചോ വാ. അയഞ്ഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയധമ്മോ വിയ ധാരേന്തം നവിസംവാദേതി. സോ ഹി അയം മേ ഹിതോതി ധാരേന്തസ്സ അഹിതോയേവ സമ്പജ്ജതി. അയം പന തഥാധാരേന്തസ്സ ഹിതോയേവ സമ്പജ്ജതീതി. [സദ്ധമ്മപദം]. ഗണുത്തമപദേ ലോകേ സമാന ദിട്ഠിസീലാനം സഹധമ്മികാനം സമൂഹോ ഗണോതി വുച്ചതി. ഇധ പന ഉത്തമേഹി സീലാദിഗുണേഹി യുത്തോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ഉത്തമോച സോ ഗണോചാതി അത്ഥേന ഉത്തമഗണോനാമ. സോയേവ ഇധ ഗണുത്തമോതി വുച്ചതി യഥാ മുനിസേട്ഠോ മുനിവരോതി.

[൧൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഗണാനം ഗണേസുവാ ദേവമനുസ്സാദിസമൂഹേസു ഉത്തമോ ഗണുത്തമോ’’തി ച വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ഏതസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ സതി ഉത്തമസദ്ദോ പധാനഭൂതോ ഹോതി. സോച ഗുണമ്ഹിയേവ പവത്തതീതി തേന ഇധ അരിയസങ്ഘോ വുത്തോതി നസിജ്ഝതീതി. ഏത്ഥച ഗണോതി സങ്ഘോയേവ വുച്ചതി. സോച സങ്ഘോ ദുവിധോ സമ്മുതിസങ്ഘോ, ദക്ഖിണേയ്യസങ്ഘോതി. തത്ഥ സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന കതം ഉപസമ്പദാകമ്മം സമ്മുതിനാമ. തായ സമ്മുതിയാ ഉപസമ്പന്നഭൂമിം പത്വാ ഠിതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സമ്മുതിസങ്ഘോനാമ. സോ വിനയകമ്മേസു പസിദ്ധോ. ദക്ഖിണേയ്യസങ്ഘോ നാമ അട്ഠ അരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ. സോപന കിഞ്ചാപി സമ്മുതിസങ്ഘേപി അന്തോഗധോയേവ ഹോതി. തഥാപി സരണഗമന വന്ദനാ മാന പൂജാസക്കാരാനുസ്സതിട്ഠാനേസു അനുത്തര പുഞ്ഞക്ഖേത്ത വിസേ സപരിഗ്ഗഹത്ഥം ഭഗവതാ തഥാ തഥാ സംവണ്ണേത്വാ സോ വിസും വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. പുഥുജ്ജനസങ്ഘോഹി പുഞ്ഞക്ഖേത്തം സമാനോപി അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം നഹോതി. കസ്മാ. സാലിക്ഖേത്തേ തിണാനം വിയ ഖേത്തദുട്ഠാനം സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാനുസയാനം സബ്ഭാവാതി. പുഞ്ഞക്ഖേത്തഭാവോ പനസ്സ പുരിമേ സദ്ധമ്മപദേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോതി. [സസദ്ധമ്മഗണുത്തമപദം]

൮. അഭിവാദിയാതി വിസേസതോ വന്ദിത്വാ. ഏത്ഥ ച അയം ലോകേ സീലാദിഗുണയുത്തോ സേട്ഠോ വന്ദനേയ്യോതി ഏവം സേട്ഠ ചിത്തം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ വന്ദന്തോ വിസേസതോ വന്ദതീതി വുച്ചതി. വന്ദനാ പന തിവിധാ കായവന്ദനാദിവസേന. യഥാഹ –

തിസ്സോ ഇമാ ഭിക്ഖവേ വന്ദനാ, കതമാ തിസ്സോ. കായേന വന്ദതി, വാചായ വന്ദതി, മനസാ വന്ദതീതി.

തത്ഥ സേട്ഠചിത്തം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ ജാണുദ്വയ കപ്പരദ്വയ നലാട സങ്ഖാതാനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ വന്ദനേയ്യാനം അഭിമുഖം നിപ്പജ്ജന്തോ കായേന വന്ദതിനാമ. യം സന്ധായ പഞ്ചപ്പതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാതി തത്ഥ തത്ഥ വുത്തം. യായച അവന്ദിയട്ഠാനേസു വന്ദന്തസ്സ ആപത്തി ഹോതീതി. ഗുണപദാനി വാചായ പവത്തേന്തോ വാചായ വന്ദതിനാമ. നമോ ബുദ്ധസ്സ, നമത്ഥു ബുദ്ധസ്സ, നമോ വിമുത്തിയാ, നമോ വിമുത്താനം, വിപസ്സിസ്സ നമത്ഥൂതി ഏവമാദീസുപി വാചാ വന്ദനായേവ. ഗുണപദാനി അനുഗന്ത്വാ ഗുണേ അനുസ്സരന്തോ മനസാ വന്ദതിനാമാതി.

൯. ഭാസിസ്സന്തി കഥേസ്സാമി. കാമഞ്ച ഥേരോ ഇമം സങ്ഗഹം രചയന്തോ പോത്ഥകാരുള്ഹം കത്വാവ രചയിസ്സതി. ഗന്ഥകമ്മം നാമ വാചാകമ്മേസു പസിദ്ധന്തി കത്വാ ഭാസിസ്സന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൧൦. അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹന്തി പദേ അഭിധമ്മേ വുത്താ അത്ഥാ അഭിധമ്മത്ഥാ. തേ സങ്ഗയ്ഹന്തി ഏത്ഥ ഏതേനാതിവാ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹോ. സങ്ഗയ്ഹന്തിതിച ഥേരേന സംഖിപിത്വാ ഗയ്ഹന്തി കഥീയന്തീതി അത്ഥോ. അഭിധമ്മേതി ചേത്ഥ അഭിഅതിരേകോ അഭിവിസേ സോച ധമ്മോ അഭിധമ്മോ. ധമ്മോതി ച വിനയപാളിതോ അഞ്ഞംപാളി ദ്വയം വുച്ചതി. യോ വോ ആനന്ദ മയാ ധമ്മോച വിനയോച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോതി ഹി വുത്തം. തഞ്ച പാളിദ്വയം ആണാവിധാനസങ്ഖാതം വിനയന കിച്ചം വജ്ജേത്വാ കുസലാദികേ യഥാപവത്തേ പരമത്ഥധമ്മേ ഏവ ദീപേതീതി. ഏവം ദീപേന്തേസുച തേസു ദ്വീസു ധമ്മേസു യോ ഇതരതോ അതിരേകോച ഹോതി വിസേസോച. അയമേവ അഭിധമ്മോ നാമ. ഇതരോപന ധമ്മോയേവ. ഏവഞ്ച കത്വാ ധമ്മോ അഭിധമ്മോ വിനയോ അഭിവിനയോതി ഇദം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ധമ്മോനാമ സുത്തന്തപിടകം. അഭിധമ്മോനാമ യത്തപകരണാനി. വിനയോനാമ ഉഭതോ വിഭങ്ഗോ, അഭിവിനയോനാമ ഖന്ധകപരിവാരാതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. അതിരേകവിസേസതാ ചേത്ഥ കുസലാദി വസേന ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗഹാദിവസേന തഥാ തഥാ ദേസേതബ്ബപ്പകാരാനം അനവസേസവിഭത്തിവസേനവാ സുദ്ധധമ്മാധിട്ഠാന ദേസനാപവത്തിവസേനവാ വേദിതബ്ബാ. യതോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാ ഇമം അഭിധമ്മദേസനം ദേവേസുഏവ ദേസേന്തി. ന ഹി മനുസ്സാ ഏവരൂപം തയോ മാസേ നിരന്തരം പവത്തനയോഗ്യം കഥാമഗ്ഗം ഏകേന ഇരിയാപഥേന ആദിതോ പട്ഠായ പരിയോസാനം പാപേത്വാ പടിഗ്ഗഹേതും സക്കോന്തി, നച ഏവ രൂപോ ഏകമാതികാനുബന്ധോ കഥാമഗ്ഗോ നാനാഖണേസു നാനാജനാനം ദേസേതും സക്കുണേയ്യോ ഹോതീതി. കേചിപന വിനയപാളിതോപി അഭിരേകവിസേസതം തസ്സ വണ്ണേന്തി. തം അട്ഠസാലിനിയാ ന സമേതി. തത്ഥ ഹി ധമ്മനാമികാനം ദ്വിന്നം പാളീനം മജ്ഝേഏവ അയം അതിരേകവിസേസതാ വിചാരിതാ. നച യുജ്ജതി വിനയേന സഹ തഥാ വിചാരേതും അസമാനകിച്ചവിസയത്താ. വിനയോ ഹി കായവാചാനം വിനയനകിച്ചോ, അജ്ഝാചാരവിസയോച. ധമ്മോ പന ധമ്മവിഭാഗകിച്ചോ ധമ്മപ്പവത്തി വിസയോചാതി. കേചിപന വദന്തി ഏവം സന്തേപി വിനയോ ഏവ സബ്ബജേട്ഠകോ സിയാ. വിനയം വിവണ്ണേന്തസ്സ ഹി പാചിത്തിയാപത്തി ഹോതി. ധമ്മം വിവണ്ണേന്തസ്സ ദുക്കടാപത്തിമത്താതി, തം നയുജ്ജതി. വിനയോ ഹി ആണാചക്കം. ധമ്മോച ധമ്മചക്കം. തത്ഥ വിനയം വിവണ്ണേന്തോ സത്ഥു ആണാചക്കേ പഹാരം ദേതി. സത്ഥരി അഗാരവോ മഹന്തോ ഹോതി. യസ്സച സത്ഥരി അഗാരവോ, തസ്സ ധമ്മസങ്ഘേസു തീസു സിക്ഖാസുച അഗാരവോ സിദ്ധോ ഹോതി. തസ്മാ വിനയ വിവണ്ണനേ ആപത്തി മഹന്തീ ഹോതി. ന സബ്ബജേട്ഠകത്താതി. അപിച, വിനയോനാമ സാസനസ്സ മൂലം. വിനയേ അട്ഠിതേ സാസനം നതിട്ഠതി. തസ്മാ സാസനസ്സ ചിരട്ഠിതത്ഥംപി വിനയവിവണ്ണനേ മഹതീ ആപത്തി പഞ്ഞത്താതി.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹസ്സ

ചതുത്ഥവണ്ണനായ പഥമഗാഥായ

പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.