൨൬. ഇത്ഥി

ഇത്ഥിവിധീസു ‘‘പുഥുസ്സ പഥവപുഥവാ’’തി (൩-൩൯) സുത്തപരിയന്തേസു. ഇത്ഥിയന്തി ഇദം നാമവിസേസനം വാ സിയാ പച്ചയത്ഥവിസേസനം വാ, തത്ഥ നാമവിസേസനമേവിദം ന പച്ചയത്ഥവിസേസനന്തി ദസ്സേതുമാഹ- ‘നാമേ’ച്ചാദി. അകാരന്തതോ നാമസ്മാതി ഏകത്താദിമഹന്തത്ഥവാചിതോ അകാരന്തതോ നാമസ്മാ. ഇത്ഥത്തന്തി ഏത്ഥ ഇത്ഥീതി ഇത്ഥിലിങ്ഗം വുച്ചതി. ഇത്ഥിയേവ ഹി ഏസാതി ലിങ്ഗീയതി സങ്കേതീയതീതി ലിങ്ഗം. ഇത്ഥിയാ ഏസാതി പസിദ്ധിമതോ അത്ഥസ്സ ഭാവോ സാമഞ്ഞം ബാലയുവത്താദി ലക്ഖണം ഇത്ഥത്തം. കിമേത്ഥ ലിങ്ഗം നാമ–

ഏസേസോ ഏതമിതി ച,

പസിദ്ധി അത്ഥേസു യേസു ലോകസ്സ;

ഥീപും നപുംസകാനീതി,

വുച്ചന്തേ താനി നാമാനി.

അത്ഥേസു യേസു ഏസാ ഏസോ ഏതന്തി പസിദ്ധി ലോകസ്സ ഹോതി ഏതാനി യഥാക്കമം ഇത്ഥിപുരിസനപുംസകലിങ്ഗാനീതി ലോകേന വുച്ചന്തീതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ചകത്വാ വുച്ചതേ ‘‘ലിങ്ഗം നാനുസാസനീയം ലോകനിസ്സ യത്താ ലിങ്ഗസ്സാ’’തി. തത്ഥ ഗോഇച്ചാദീസ്വേസാ ഏസോതി പസിദ്ധിയാ ഇത്ഥിലിങ്ഗത്തം, അച്ചിആദീസ്വേസാ ഏതന്തി പസിദ്ധിയാ ഇത്ഥിനപുംസകത്തം, തടോഭടീ തടമിച്ചാദീസ്വേസോ ഏസാഏതന്തി പസിദ്ധിയാ പുമിത്ഥിനപുംസകത്തം, മാലാഇച്ചാദീസ്വേസാതി പസിദ്ധിയാ ഇത്ഥത്തം, രുക്ഖോച്ചാദീസ്വേസോതി പസിദ്ധിയാ പുല്ലിങ്ഗത്തം, കുലമിച്ചാദോ ഏതന്തി പസിദ്ധിയാ നപുംസകത്തം. സമാസസ്സാപ്യേവം ദട്ഠബ്ബം, ജോതകാതി ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. ജോതകാ ഇത്ഥത്തസ്സേതി പകരണതോ വിഞ്ഞായതി. തതോ വേച്ചാദിനാ പച്ചയത്ഥഭാവിനോ യേ ദോസാ തേസമേത്ഥനാവകാസോതി ദസ്സേതി. സമാനാധികരണത്തം ബഹുവചനമ്പി ഹോതീതിസമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘ഇത്ഥത്തസ്സ പച്ചയത്ഥത്തേ സതി പധാനത്താസ്സ ബ്യതിരേകലക്ഖണായ ഛട്ഠിയാ ‘കുമാരിത്തം (ദേവദത്തായാ’തിഭവിതബ്ബം, തതോ ച ന സിയാ കുമാരീ) ദേവദത്താ’തി സമാനാധികരണത്തം, തഥാ കുമാരിയോതി ബഹുവചനമ്പി ഇത്ഥത്തസ്സേകത്താ. പകതിയത്ഥ വിസേസനപക്ഖേ തു പകതിയാ ഇത്ഥത്തവിസിട്ഠം ദബ്ബമേവോച്ചതേ, ആആദയോ തു ജോതകതാതി തത്ഥ ബ്യതിരേകാഭാവാ ഛട്ഠിയാ അപ്പസങ്ഗോ ച ബഹുവചനമ്പി അനേകത്താവ ദബ്ബസ്സ യുത്തന്തി യഥാവുത്തദോസാവസരാഭാവാ ഇട്ഠത്ഥസിദ്ധീ’’തി. അഞ്ഞേതി ജയാദിച്ച ജിനിന്ദബുദ്ധ്യാചരിയാദയോ ദസ്സേതി.

ഇത്ഥിയമഭിധേയ്യായന്തി ഇത്ഥിലിങ്ഗസങ്ഖാതേ ഇത്ഥത്തേ അത്ഥഭൂതേ, യഥേവഹീതിആദിനാ ഉപമാവസേന യഥാവുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി. തത്ഥ ഇത്ഥത്തമിച്ചാദിനാ പരോപവണ്ണിതപക്ഖസ്സായുത്തത്തന്നിച്ഛിന്ദേതി, നോ പപജ്ജതേ [നോപപജ്ജേയ്യ (പഞ്ചികാ)] ദേവദത്താസദ്ദവചനീയസ്സാപി ഇത്ഥത്തതോ അബ്യതിരിത്തത്താ ‘ഇത്ഥത്തം ദേവദത്തായാ’തി ഭിന്നാധികരണതാ ന യുജ്ജതേ, അനുപപത്തിമേവ സമത്ഥേതി ‘ദേവദത്തായാതി’ച്ചാദിനാ. സമാനാധികരണത്തമേവ സിയാ ഇത്ഥിസദ്ദവചനീയതോ അനഞ്ഞത്താ ദേവദത്താ സദ്ദവചനീയസ്സ ഇത്ഥീ ദേവദത്താതി.

അതോഏവാതി ഇത്ഥത്തേ ആവിധാനതോയേവ. തബ്ബതോത്ഥസ്സാതി ഇദം ജയാദിച്ചാദിമതാനുഗാമിനാ [നുഗാമീ പന (പോത്ഥകേ)] വുത്തം, തഥാ ഹി തേ ഏവം ലിങ്ഗലക്ഖണ മാഹു (പാ, ൪-൧-൩ കാസികായം) ‘‘സാമഞ്ഞവിസേസാ ഇത്ഥത്താദയോ ഗോത്താദയോ വിയ ബഹുപ്പകാരബ്യത്തിയോതി [സാമഞ്ഞാനി ച തുല്യജാതിയപദത്ഥസാധാരണത്താ താനി വിസേസാ ച അഞ്ഞ മഞ്ഞേഹി വിജാതിയേതി ച വിസിസ്സന്തേ ബ്യാവത്തന്തേതി സാമഞ്ഞവിസേസാ. ബ്യഞ്ജീയന്തിആ ഏതേഹീതി ബ്യത്തിയോ സാമഞ്ഞവിസേസാനം നിസ്സയാ, ബഹുപ്പകാരാ ബ്യത്തി യോ യേസം സാമഞ്ഞവിസേസാനം തേ തഥാവുത്താതി– (കാസികാവിവരണ പഞ്ജികാ.)] തേ ഹ്യേവം മഞ്ഞന്തേ ‘‘യഥാ ഗോത്താദയോ സമാനജാതിയേസു സബ്ബേസ്വനുവത്തന്തേ, വിജാതിയേഹി പന നിവത്തന്തേ, തഥാ ഇത്ഥത്താദയോപി. വിചിത്തത്താ പന സാമഞ്ഞവിസേസനിസ്സയാനം ബ്യഞ്ജകാനം കോചിയേവ സാമഞ്ഞവിസേസോ കേനചിദേവ നിസ്സയേന ബ്യഞ്ജതേ, ന സബ്ബോ സബ്ബേന (പതി) നിയതവിസയത്താ ഭാവസത്തീനം, തത്ഥ യേനത്ഥേന ഇത്ഥത്തമേവ ബ്യഞ്ജതേ ന പുമത്തം നാപി നപുംസകത്തം, സാ ഇത്ഥിയേവ ഭവതി ന പുമാ നാപി നപുംസകം. യേന പുമത്തമേവ ബ്യഞ്ജതേ, സോ പുമായേവ. യേന തു നപുംസകത്തം തം നപുംസകമേവ. യോ തു ദ്വിന്നം തിണ്ണം (വാ) ബ്യഞ്ജകോ, സോ ദ്വിലിങ്ഗോ തിലിങ്ഗോ വേ’’തി (പാ, ൪-൧-൩ കാസികാവിവരണപഞ്ജികാ) തസ്മാ പബ്ബതോ യഥാ വുത്തഇത്ഥത്തവതോ അത്ഥസ്സ അഭിധേയ്യസ്സാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഥേച്ചാദിനാ യഥാവുത്തദോസപരിഹാരായ ജിനിന്ദബുദ്ധിനാ യദുപവണ്ണി തം തം പരികപ്പേതി. സോ ഏവ ചരഹിച്ചാദിനാ ഉപഹാസപുബ്ബകമുത്തര മാചിക്ഖതേ. മസിമക്ഖിതകുക്കുടോവിയാതി യദാ കോചി അഞ്ഞകുക്കുടോ അഞ്ഞസ്മാ ഭീതോ സിയാ, തദാ വിജയിനോ കുക്കുടസ്സ മുഖം മസിയാ മക്ഖേത്വാ ഉപനേന്തി സോ പഠമം തതോ ഭീതോപി പുന അഞ്ഞോതി മന്ത്വാ യുജ്ഝിതുമുസ്സഹതേ. യഥാത്ര സോവ കുക്കുടോ ബ്യാജേ നോപദസ്സിതോ, തഥാ ത്രാമീത്യത്ഥോ.