൩൯. ഛട്ഠീ

കിരിയാകാരകേച്ചാദിവുത്തിഗന്ഥസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനം കത്തുമാരഭതേ ‘ഏകായം സമ്ബന്ധോ നാമേ’ച്ചാദി, കിരിയായ കാരകേഹി ച നിപ്ഫാദിതോതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധസ്സ കിരിയാകാരകസമ്ബന്ധ പുബ്ബകത്തമാഹ, തതോയേവായം നാകസ്മീകോതി ന യേസംകേസഞ്ചി ദ്വിന്നം ഭവതി, വിസിട്ഠാനംയേവ തു ദ്വിന്നം ഭവതീത്യതിപ്പസങ്ഗാഭാവോ, കിരിയാകാരകസമ്ബന്ധപുബ്ബകോ ഹി കാരകേഹി അഞ്ഞോ സസ്സാമിഭാവാദികോ സമ്ബന്ധോ, തഥാ ച വുത്തം–

‘‘സമ്ബന്ധോ കാരകേഹഞ്ഞോ, ക്രിയാകാരകപുബ്ബകോ;

സുതായമസ്സുതായംവാ, ക്രിയായം സോ-ഭിധീയതേതി.

തത്ഥ അസ്സുതായം കിരിയായം ‘രഞ്ഞോ പുരിസോ’ച്ചാദോ കിരിയാ കാരകസമ്ബന്ധപുബ്ബകോ-ഞ്ഞോ ഏവ സസ്സാമിഭാവാദികോ സമ്ബന്ധോ പതീയതേതി, ‘സരതി രജ്ജസ്സ’ത്യാദോ തു സുയ്യമാനേ കിരിയാസദ്ദേ, ഏത്ഥ പന സന്തമപി കമ്മം വത്തുമനിച്ഛിതം, വിസേസനഭാവോയേവ സരണമ്പതി രജ്ജസ്സ പടിപാദീയതേ’രജ്ജസമ്ബന്ധിസരണ’ന്തി, കിരിയാകാരക സമ്ബന്ധോ ഹി സബ്ബത്ഥ വത്ഥുട്ഠിതിവസേനേവത്ഥി, തന്നിമിത്തോ ച സസ്സാമി ഭാവാദി, തത്ഥ സസ്സാമിഭാവവിവച്ഛായം വിജ്ജമാനോപി കിരിയാകാരക സമ്ബന്ധോ ന വത്തുമിച്ഛിതോ, യഥാ ‘അനുദരാ കഞ്ഞാ’തി, സോ ചായം സമ്ബന്ധോ സസ്സാമിഭാവജഞ്ഞജനകഭാവാ-വയവാവയവവിഭാവാദിലക്ഖണോ ബഹുവിധോതി വേദിതബ്ബോ, തത്ഥ സസ്സാമിസമ്ബന്ധേ രഞ്ഞോ പുരിസോ, ജഞ്ഞജനകസമ്ബന്ധേ നിഗ്രോധസ്സ ബീജം, അവയവാവയവിസമ്ബന്ധേ രുക്ഖസ്സ സാഖാ, ഇദാനി സമ്ബന്ധസ്സേതസ്സ കിരിയാകാരകസമ്ബന്ധസഞ്ജാതത്തം യഥായോഗമഞ്ഞത്രാപ്യവഗമയിതും കിഞ്ചി ഉദാഹരണമാഹ-‘തഥാ ഹി’ച്ചാദി, പരിപാലനകിരിയാകതോ നേസം സമ്ബന്ധോതി ഇമിനാ പരിപാല്യപരിപാലനലക്ഖണോ-യം സമ്ബന്ധോതി ദസ്സേതി, സാ അയമ്പരി പാലനലക്ഖണാ കിരിയാ സമ്ബന്ധമസ്സേദമ്ഭാവഹേതും ജനയിത്വാ നിവത്തതി, അത്ഥപ്പകരണാദിനാ ത്വിമായ കിരിയായായം സമ്ബന്ധോതി വിസേസോ വസീയതേ, ന ഛട്ഠിയാ വിസേസാവഗമനേ സാമത്ഥിയം… തസ്സാ സബ്ബത്ഥേകരൂപത്താ, സുയ്യമാനേ ഏവ വാ കിരിയാസദ്ദേ കാരകഭാവസ്സ ഹേതുനോ വചനിച്ഛായാഭാവേ അസ്സേദമ്ഭാഭാവസങ്ഖാതസ്സേവ ഫലസ്സ വത്തുമിച്ഛിതത്താ തഥേവ സമ്ബന്ധോ ജാതോ ഛട്ഠിയാഭിധീയതേ ‘രജ്ജസ്സ സരതീ’തി, വുത്തം ഹി–

ജനയിത്വാന സമ്ബന്ധം, ക്രിയാ കാചി നിവത്തതി;

സുയ്യമാനേ ക്രിയാസദ്ദേ, സമ്ബന്ധോ ജായതേ ക്വചീതി.

പരിപാലയതീതി പുരിസമ്പരിപാലയതി, തതോ പാലനാദികാ ഉപകാര സഭാവാ കിരിയാദ്വിന്നമ്പി തേസം സമ്ബന്ധിനീ ഭവതി, രഞ്ഞാ ഹി കാരിയമാനാ തംസമ്ബന്ധിനീപുരിസവിസയത്താവപുരിസയോഗിനീത്യുഭിന്നമ്പികിരിയാസമ്ഭവതി, തതോയേവതസ്സാ ഉഭയസമ്ബന്ധിനിയാ കിരിയായ സമ്ഭവേഅസ്സേദന്തി ബുദ്ധിയാ ഹേതുഭൂതസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖസഭാവസ്സ സമ്ബന്ധസ്സ ഭാവതോ കിരിയാജനിതത്തമസ്സ, അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാലക്ഖണോ… സബ്ബഥാ നിരപേക്ഖത്തേ സമ്ബന്ധാഭാവാ, സമ്ബന്ധി ബുദ്ധിസബ്ഭവസ്സാതി സമ്ബന്ധീസു രാജപുരിസാദീസു അസ്സേദന്തി ഏവമ്പവത്തായ ബുദ്ധിയാ സബ്ഭവസ്സ. പരേസം വിയ ‘‘ഗുണേ ഛട്ഠീ’’തി വചനന്തരാഭാവേ ഉഭയത്ഥപി (ചേത്ഥ) [(യേവ) (പോത്ഥകേ)] ഛട്ഠിപ്പ- സങ്ഗോതി ബോധേതുമാഹ-‘നനു ചേ’ച്ചാദി, സച്ചന്തി യഥാ വുത്തം ചോദനമബ്ഭുപഗമ്മ ചോദകമ്പതി യഥാവുത്തം സമ്ബന്ധരൂപം തതോ-ഞ്ഞത്രാപ്യുപസം ഹരിത്വാ തത്ഥ ഛട്ഠിപ്പസങ്ഗം ചോദേതുമാഹ-‘ദേവദത്തോ’ച്ചാദി, അഥേവ മിച്ചാദിനാസതീപിഅഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാലക്ഖണേ സമ്ബന്ധേ വചനിച്ഛായേവേത്ഥ കാരണന്തി ചോദകാധിപ്പായമത്രോപനേത്വാ തദേവ വിസേസതോ ഛട്ഠിയാ അഭാവേ സമുപനേതും‘യജ്ജേവമിഹാപി’ച്ചാദികമാഹ, തത്ഥ അഥാതി ചോദകാധിപ്പായപ്പകാസനാരമ്ഭേ നിപാതോ, ഏവം വത്തബ്ബന്തി ഏവം യദിപിച്ചാദിനാ വക്ഖമാനനയേന വത്തബ്ബം, പടിപാദേതബ്ബതായാത്യാദിനാ ഇദന്ദീപേതി ‘‘വിസേസ്സം വിധേയതായ ന പരാധീനന്തി അപ്പധാനഭാവതോ ബ്യതിരിച്ചതേ തതോ-ത്തനിട്ഠമേവ, ന രൂപന്തരമ്ഭജതി‘പുരിസസ്സേ’തി, വിസേസനന്തു രാജാദികം തദങ്ഗതായാനുവദിയമാനമപ്പധാനത്താ കാരകരൂപതോ ബ്യതിരിച്ചതേ, തതോ രൂപന്തരം ഭജതി ‘രഞ്ഞോ’തി, തതോ ബ്യതിരേക ലക്ഖണോ സമ്ബന്ധോ ഹോതി, ഏകസ്സ സമ്ബന്ധിത്താസമ്ഭവാ വത്ഥുതോ ദ്വിട്ഠോ വിസേസനഗതത്തേന പതീയതേ തതോ ഛട്ഠീ വിസേസനമേവാനുധാവതി പതീതിവിസയേ സദ്ദപ്പവത്തീ’’തി, യോ ഹി വികപ്പനം വിസയോ സോ സദ്ദാനന്തി, അതോയേവ സമ്ബന്ധോ നിയമേന വിസേസനഭേദമനുവിദധാതി… വത്ഥുതോ ദ്വിട്ഠസ്സാപി തഗ്ഗതത്തേന പതീതിയാ യഥാ ഭാതൂനം ധനന്തി, നാവസ്സമ്ഭാതൂനം ധനന്തിച്ചേവ ഭവതി, തഥാ സത്യപി വിസേസ്സ ഭേദേ വിസേസനഗതമേവ ഭേദമനു(വിദധാ)തി ‘ദേവദത്തസ്സ അസ്സാ’തി, തദേതം സബ്ബം വിസേസനഗതത്തേന സമ്ബന്ധപതീതിതോ-വകപ്പീയതേ, വിസേസ്സഗതത്തേനാപി തപ്പതീതിയം നിയമേന തഗ്ഗതഭേദാനുവിധാനം സിയാ വിസേസനഗതഭേദാനുവിധാനമിവ, ദ്വിട്ഠത്തന്തു വത്ഥുതോ [ചത്തുനോ] ന വിരുജ്ഝതേ, വത്തുപടിബദ്ധമേവ ച ദ്വിട്ഠത്തം മനസികത്വാ തംവാദീഹി ദ്വിട്ഠോ സമ്ബന്ധോഭിധീയതേ, അതോയേവായം ബ്യതിരേകവിഭത്തി (യാഗമ്യതേ)… ബ്യതിരിച്ചമാനവിസേസനഭൂതസമ്ബന്ധിഗതബ്യതിരേകലക്ഖണസമ്ബന്ധാഭി- ധാനപ്പവത്തിതോതി, നീലാദിവിസേസനന്തു പരത്ഥത്തേനാപ്പധാനമ്പി ന കാരകഭാവതോ ബ്യതിരിച്ചതി… നീലാദിസദ്ദേനുപ്പലാദിദബ്ബാഭിധാനതോ, യഥാ ‘നീലമുപ്പലമ്പസ്സ, നീലേനുപ്പലേന ഠിതം, നീലസ്സുപ്പലസ്സ ഗന്ധോ’തി, യദാ തു ന വിസേസ്സപവത്തി തദാ ബ്യതിരിച്ചതേവ ‘നീലസ്സ ഗുണസ്സ ഉപ്പലന്നിസ്സയോ’തി കാരകഭാവലക്ഖണാ പധാനഭാവാ ബ്യതിരിച്ചതേ ഏവ നീലാദി, തതോ വിസേസനമേവാനേകപ്പകാരതായാവ തിട്ഠതേ, തതോ വിസേ- സനം കിഞ്ചിദേവ കാരകരൂപതോ പധാനഭാവാ ബ്യതിരിച്ചതേതി വിസേസന മത്തേനാപി സേസം സബ്ബം തഥാ സിയാതി നാസങ്കനീയന്തി.

ദ്വേപീതി രാജപുരിസാ ദ്വേപി, തതിയേ ഗേഹസങ്ഖാതേ സമ്ബന്ധിനീ. സഹയുത്തമ്പടിച്ച ഏവന്തി ഇമിനാ പുരിസസ്സ അപ്പധാനത്തമേവ ദീപേതി, അഭിമതാതി പാണിനിയാനം സുത്തന്തരേന അഭിമതാ, യതോ ഛട്ഠീയ-മത്തനോ മതേ സമ്ബന്ധനിസ്സയാ, തേനാഹ- ‘സമ്ബന്ധമേവി’ച്ചാദി, സമ്ബന്ധോ ചേത്ഥ മാതു സരണാനമവട്ഠാനാദികിരിയാനിമിത്തോതി കേചി, അഞ്ഞേ തു സരണസ്സ കിരിയാരൂപത്താ കിരിയന്തരമന്തരേനേവ ദബ്ബേന സമ്ബന്ധോപപത്തിമാഹുയഥാ ദ്വിന്നം ജതുകതോ സംസിലേസോ, ജതുനോ തു കട്ഠേനാത്തനായേവ, ന ജത്വന്തരകതോ സംസിലേസോതി. പരേസം തതിയത്ഥേ ദുതിയത്ഥേ ച കിതകപ്പയോഗേ ഞ്ഞത്രാപി (പഞ്ചമ്യത്ഥേ) സത്തമ്യത്ഥേ ച (‘‘ഛട്ഠീ ചാ’’) തി (൨-൬-൨൦) ദുതിയാ പഞ്ചമീനഞ്ചാ’’തി (൨-൬-൨൯) ച സുത്തന്തരേഹി ഛട്ഠീതിമതാ, തസ്സാപി വത്തിച്ഛാതോവ സാധിതഭാവം ദസ്സേതുമാഹ-യഥാചേത്ഥാതിആദി, ഏത്ഥാപ്യാദോ ഉദാഹരണദ്വയേ സുത്തന്തരമന്തരേന സമ്പദാനത്താഭാവാ സമ്ബന്ധവചനിച്ഛായമേവ പരേസമ്പി ഛട്ഠീ, തേനാഹ-‘ഏത്ഥാ’തിആദി, ബഹുലന്തീമസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി ‘യഥാ ദസ്സന’ന്തി, അവിസംവാദകാലോകസ്സത്യാദികം കമ്മേ ഉദാഹരണം, പഞ്ചമ്യത്ഥേ പന വത്തിച്ഛാതോവ സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സാത്യാദീനി ഉദാഹരണാനി വേദിതബ്ബാനി.