൨൬. പഞ്ച

അവധീയതേ വിസിലിസ്സതേ ഏതസ്മാത്യവധി, അവപുബ്ബായ ധാധാതുതോ അവധിമ്ഹി‘‘ദാധാത്വീ’’തി (൫-൪൫) ഇ.

യതോ-വധീയതേ കിഞ്ചി, ക്രിയാപുബ്ബം കുതോചിപി;

ചലഞ്ചാചലമഞ്ഞഞ്ച, തം വദന്ത്യ വധിമ്ബുധാ.

ഏത്ഥായമത്ഥോ ‘‘യതോകുതോചിപി അത്ഥോ കിഞ്ചി വത്ഥുഅവധീയതേ സംയോഗസ്സ വാ കിരിയാനിമിത്തം ഗമനദാനാദികിരിയാപുബ്ബം വിസിലിസ്സതേ സയം വാ അപേതി അഞ്ഞേന വാ വിസും കരീയതേ, തമേവംവിധം ചലഞ്ചാ ചലഞ്ച വിസിലേസപരിച്ഛേദഭൂതം പദത്ഥമവധിം വദന്തി ബുധാ തബ്ബിദുനോ’’തി, തം യഥാ ധാവതാസ്സാ പുരിസോ പതതി, പുരിസം പാതേതി വാ, രുക്ഖാ പണ്ണം പതതി, പണ്ണം പാതേതി വാതി, സോച തിധാപ്യുച്ചതേ വിസയഭേദേന, യഥാ–

നിദ്ദിട്ഠവിസയോ കോചി, ഉപാത്തവിസയോ തഥാ;

അനുമേയ്യവിസയോ ചാതി, തിധാവധി സമീരിതോതി.

തത്ഥ നിദ്ദിട്ഠാ വചനോപനീതാ കിരിയാ വിസയോ യത്ഥ സോ നിദ്ദിട്ഠ വിസയോ വധി, യഥാ-‘ഗാമസ്മാ ആഗതോ’തി, ഉപാത്താജ്ഝാഹടാ കിരിയാ വിസയോ യത്ഥ സോ ഉപാത്തവിസയോ, യഥാ-‘വലാഹകാ വിജ്ജോതതേ’തി, വലാഹകാ നിക്ഖമ്മ വിജ്ജോഭതേതി അത്ഥോ, അനുമേയ്യാ കിരിയാ വിസയോ യത്ഥ സോ അനുമേയ്യവിസയോ, യഥാ‘മാഥുരാ പാടലിപുത്തകേഹി അഭിരൂപതരാ’തി, ഏത്ഥ അഭിരൂപഗുണേന ഉക്കംസനമനുമേയ്യം, അതോയേവേത്ഥായമേവ സഞ്ഞാ പരിപ്ഫുടാ വിഞ്ഞായതീതി ന കാചിദിഹ സഞ്ഞാ പരിഭാസീയതേ ബ്യാമോഹകാരിണീ, അഥാവധിസ്മാതി വുച്ചമാനേ ‘പദത്ഥാവധിസ്മാ’തി കുതോ-വസീയതേ യേനേവം വിവരണം കതന്ത്യാസങ്കിയാഹ-പദാന’മിച്ചാദി. യഥാ ഗാമസ്മാതിആദിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘ന കേവലം കായസംസഗ്ഗപുബ്ബകോവ വിസിലേസോ, കിഞ്ചരഹി ബുദ്ധിസംസഗ്ഗപുബ്ബകോപി, അത്ഥി ചേഹ ബുദ്ധിസംസഗ്ഗ പുബ്ബകോ, തഥാഹി ചോരേഹി ഭായതിത്യാദോ യോ (ഭയ)പേക്ഖണ സീലോ ഭവതി, സോ യദി മം ചോരാ പസ്സേയ്യും, ധുവം മേ മരണന്തി വിചാരേന്തോ തേ ബുദ്ധിയാ പപ്പോതി പപ്പുയ്യ ച തതോ നിവത്തതേ, തഥാ ചോരേഹി തായതിത്യാദോ യോ ഏകസ്സ മിത്തോ ഭവതി സോ യദ്യേതം ചോരാ പസ്സേയ്യും ധുവമസ്സ മരണന്തി പസ്സന്തോ തേ ബുദ്ധിയാ പത്വാ തതോ നിവത്തയതീത്യവധിത്താ അവധിസ്മാവ സബ്ബത്ഥ പഞ്ചമീ’’തി, പരേഹി പന ഏതാദിസേസു സബ്ബത്ഥ പടിപത്തുവിസേസാനുഗ്ഗഹായ സുത്തേഹേവ പപഞ്ചോ കതോ, ഇധ പന സാമഞ്ഞവചനേനേവ സിദ്ധത്താ തദനുഗ്ഗഹായ ഉദാഹരണേഹേവ പപഞ്ചിതം, ഭീതിഭായനത്ഥാനന്തി ഭീതി തായനാനം അത്ഥോ യേസം തേ ഭീതിതായനത്ഥാ തേസന്തി അത്ഥോ, നനു ഭീത്യത്ഥാനം പയോഗേ ഭയഹേതു സമ്ഭവതി നതു തായനത്ഥാനന്തി, നേസ ദോസോ, തായനഞ്ഹി രക്ഖനമുച്ചതേ [സായനാഹി രക്ഖനമുപ്പജ്ജഭേ (പോത്ഥകേ)] തഞ്ച ഭയഹേതുതോ വേത്യാഹ-‘യോ ഭയഹേതു’തിആദി, ഇമിനാ ച ‘‘ഭീത്യത്ഥാനം ഭയഹേതു’’തി (൧-൪-൨൫) പാണിനിയാനമപാദാനസഞ്ഞാ സുത്തമ്പടിക്ഖിപതി, തതോതി ഭയഹേതുതോ, തേസന്തി ഭയതായനാനം, ഭയമനിട്ഠപാതസങ്കാ, ഉത്താസോത്യത്ഥോ, തായന മനിട്ഠപാതതോ പരിരക്ഖനം, യഥാ ദസ്സനം ഹോന്തേവാതീമിനാ വചനിച്ഛായേവ പധാനത്തമാഹ, കോ ഹി ലോകിയം വചനിച്ഛമതിവത്തിതും സക്കോതി, തഥാഹി സബ്ബേവ ദബ്ബാദയോ സബ്ബകാരകസത്തിയുത്താവ, തത്ഥായം കാരകവിഭാഗോ വചനിച്ഛാവസേനേവ, തം യഥാ ‘വലാഹകോ വിജ്ജോതതേ, വലാഹകേന വിജ്ജോതതേ, വലാഹകേ വിജ്ജോതതേ’തി. പരാപുബ്ബസ്സാതിആദിനാ ‘‘പരാജിസ്സാസയ്ഹോ’’തി (൧-൪-൨൬) സഞ്ഞാസുത്തം പച്ചക്ഖാതി, അസയ്ഹോ അത്ഥോതി സഹിതും അഭിഭവിതുമസമത്ഥോ അത്ഥോ, അജ്ഝേനസകാസാഇച്ചാദിനാ ഉദാഹരണത്ഥമാചിക്ഖതി, നനുചേവമത്ഥം വദതാ യഞ്ഞദത്തസ്സാസയ്ഹത്തം വുത്തം, തം കഥം അജ്ഝയനസ്സാസയ്ഹത്തം, യേനാസയ്ഹത്തസ്സാവധിത്തം പടിപാദയതി ത്യാസങ്കിയാഹ-‘യഞ്ഞദത്താനഭിഭവോ’ച്ചാദി, അസയ്ഹോതീമസ്സ പച്ചുദാഹരണം പടിപാദയതി ‘യോ പനി’ച്ചാദി. ‘‘വാരണത്ഥാനമിച്ഛിതോ’’തി (൧-൪-൨൭) സുത്തിതം, തദാഹ ‘വാരണത്ഥാന’മിച്ചാദി, വാരണമത്ഥോ യേസം തേ വാരണത്ഥാ, അവധിമത്തവചനിച്ഛായന്തി വിസേസതോ വിധാനമന്തരേനാ വധിമത്ത വചനിച്ഛായം, വിസേസവിധാനേതി ഇച്ഛിതോതി വിസേസവിധാനേ, ചിത്തസ്സാവധിവചനിച്ഛായമ്പന ചിത്തതോ പാപം നിവാരയേതി ഭവതി. ‘‘രക്ഖനത്ഥാനമിച്ഛിത’’ന്തി (൨-൬-൩) സുത്തിതം, തദാഹ-‘രക്ഖനത്ഥാന’മിച്ചാദി, കേസഞ്ചീതി കച്ചായനാദികേ ദസ്സേതി. ‘‘അന്തരധാനേ യേനാദസ്സനമിച്ഛതീ’’തി (൧-൪-൨൮) സഞ്ഞാസുത്തമാരദ്ധം, തദാഹ-‘അന്തരധാനേ’ച്ചാദി, അയമുപജ്ഝായോ യദി മം പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ, ദസ്സനേ ദോസം തക്കേതി ‘നുന’മിച്ചാദിനാ, പേസനമസക്കാരപുബ്ബകോ നിയോഗോ, അജ്ഝേസനം സക്കാരപുബ്ബകോ, മഞ്ഞമാനോ സിസ്സാ അഹം കഥന്നാമ ബ്യവഹിതോ ഭവാമീതി അന്തരധാനേ ബ്യവധാന നിമിത്തം, യേന അത്തനോ അദസ്സനമിച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ, അന്തരധാനേതി നിമിത്തസത്തമീചായം, അതോ ആഹ-‘ബ്യവധാനനിമിത്ത’ന്തി, ബ്യവഹിതോതി അന്തരഹിതോ, മാമം ഉപജ്ഝായോത്യാദിനാ ഉദാഹരണത്ഥമാഹ, ബ്യവധാനത്ഥം ബ്യവഹിതത്ഥം, ‘‘അന്തരധാനേതി കിം ചോരേ ന ദിദിക്ഖതീ’’തി പച്ചുദാഹടം പരേഹി, തമ്പടിപാദയമാഹ-‘യത്ഥാദസ്സന’മിച്ചാദി, ചോരേ ന ദിദിക്ഖതീ (ത്യ), ത്ര ഹി യോ ചോരേ ന ദിദിക്ഖതി തേഹി അത്തനോ അദസ്സനമിച്ഛതീതി ന അന്തരധാനനിമിത്തം, കിന്തുപഘാതനിവത്യത്ഥം, കിന്തുപഘാതനിവത്തിയാതി ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘നാത്രാന്തരധാനമേ (വാവസേയം), കിന്തു തന്നിമിത്തോ പഘാതനിവത്തിപി, ‘ഉപജ്ഝായാ അന്തരധായതീ’ത്യത്ര വിനാപ്യുപഘാതസമ്ഭവമന്തരധാനസമ്പാദനമേവ സമ്ഭവതീ’’തി. ഇച്ഛതിഗ്ഗഹണം കിമത്ഥം അദസ്സനിച്ഛായം സതി സത്യപി ദസ്സനേ യഥാസിയാ’’തി വുത്തം, (തം) പടിപാദയമാഹ-‘അദസ്സനിച്ഛായമ്പനി’ച്ചാദി, സതീപി ദസ്സനേതി ഉപജ്ഝായേന ദസ്സനേ സതീപി, തതോതി ഉപജ്ഝായതോ, അവധിരൂപതാ ഏവാതി ഉപജ്ഝായസ്സാവധിരൂപതാ ഏവ. ‘‘ആഖ്യാതോ പയോഗേ’’തി (൧-൪-൨൯) പരവചനം, തദാഹ ‘ഉപയോഗേ’ച്ചാദി, നിയമപുബ്ബകം വിജ്ജാഗഹണമുപയോഗോ ത്രാധിപ്പേതോ, ഉപയോഗവചനസാമത്ഥിയാ വിജ്ജാഗഹണത്ഥം സിസ്സവത്തം നിയമോ, തതോതി ആഖ്യാതുതോ. ‘‘ജനികത്തുനോ പകതീ’’തി (൧-൪-൩൦) സഞ്ഞാസുത്തം കതം, തദാഹ-‘ജന്യത്ഥസ്സാ’തിആദി, ജനിനോ അത്ഥോ ജന്യത്ഥോ, കിന്തം ജനനം, തതോതി ജനികത്തുഹേതുതോ, പകതിസദ്ദേന കാരണമത്തം ഗഹിതംപരേഹി ‘പുത്താ പമോദാ ജായതേ’ച്ചാദോ പുത്താദിതോപി യഥാ സിയാ’തി, ദുവിധം (ഹി) കാരണം ഉപാദാനകാരണം സഹകാരികാരണഞ്ച, തത്ഥ കാരിയേനാഭിന്നദേസോ ഘടസ്സ മത്തികാപിണ്ഡോ ഉപാദാനകാരണം, തസ്സേവ പന ദണ്ഡചക്കാദി (കാരിയേന ഭിന്നദേസോ) സഹകാരികാരണം, തേസൂപാദാനകാരണസ്സേഹ ഗഹണേ’സിങ്ഗാ സരോ ജായതേ’ച്ചത്രേവ സിയാ, ന തു ‘പുത്താ പമോദാ ജായതേ’ച്ചാദോ, കാരകന്തരവചനിച്ഛായന്തി ഏത്ഥ കാരകന്തരാദിവചനിച്ഛായന്തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം… ഏത്ഥന്തരേ സമ്ബന്ധ വചനിച്ഛായപി സമ്ഭവതോ, തത്ര തിട്ഠന്തീതി തത്രട്ഠാ, തേസം, ലോകോ-നഞ്ഞഥാവാദീ വോഹാരികജനോ, തത്ഥ ഭവാ ലോകിയാ, നവത്തു പടിബദ്ധാതി ലോകവചനിച്ഛമുല്ലങ്ഗിയ അഹമേവ വദാമീതി സകജ്ഝാസയേന വദന്തോ വത്താ, തപ്പടിബദ്ധാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘പഭവോ ഭവതിസ്സാ’’തി (൧-൪-൩൧) സുത്തിതം, തദാഹ-‘ഭവതിസ്സാ’തിആദി, പഠമതോ ഉപലബ്ഭതീതി അത്ഥകഥനേന ജന്യത്ഥോ-ത്ര ന സമ്ഭവതീതി വദതി, നഹി ഹിമവാ ഗങ്ഗായ കാരണം, സാ ഹി അഞ്ഞേഹി ഏവകാരണേഹി ഉപ്പന്നാ, ഹിമവതി തു കേവലം പഠമതോ ഉപലബ്ഭതി. ‘‘ജിഗുച്ഛാവിരാമപമാദത്ഥാനുമുപസങ്ഖ്യാനം’’തി (൧-൪-൨൪വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘വിരമണത്ഥേ’ത്യാദി, ജിഗുച്ഛാപമാദത്ഥധാതുയോഗേ പന കമ്മാധികരണവചനിച്ഛാ ദിസ്സതീതി വുത്തം, അവധിവചനിച്ഛാപി പന ദിസ്സകേ ‘ജിഗുച്ഛതി നാഹിരികോ പാപാ’തി, ധമ്മാ പമജ്ജതീതിപി ഹോതേവ പടിസേധാഭാവാ. ‘‘അഞ്ഞാരാദിതരരിതേ ദിസാസദ്ദാഞ്ചുത്തരപദാചാഹി യുത്തേ’’തി (൨-൩-൨൯) സുത്തിതം, തദാഹ-‘അഞ്ഞസദ്ദയോഗേ’ച്ചാദി, യതോതി ദേവദത്താദിതോ, ‘‘അഞ്ഞഇത്യത്ഥഗ്ഗഹണം, തേന പരിയായപ്പയോഗേപി ഭവതീ’’തി അഞ്ഞേഹി ബ്യാഖ്യാതത്താ ആഹ-‘ഭിന്നോ ദേവദത്താ’തി, ആരാസദ്ദസ്സ ദൂരത്ഥത്താ ആസവക്ഖയതോ ആരാ ദൂരോ ഭവതീ(ത്യത്ഥോ ഉ) പാദീയതേത്യാഹ‘ആരാസദ്ദോ ദൂരത്ഥോ’തി, നിദ്ദിസ്സമാനപടിയോഗീതി ‘ദേവദത്തോ സൂരോ’തി നിദ്ദിസ്സമാനസ്സ കസ്സചി യോ സോ ദുതിയോ, സോ പടിയോഗീ. ദിസാദേസകാലവുത്തീനം ദിസാസദ്ദത്തേന പരിഗ്ഗഹതോ ആഹ‘ദിസാ ദേസകാലവാചീനം യോഗേ’തി, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാതിആദീനി കാലവാചീയോഗേ ഉദാഹരണാനി, അഞ്ചുത്തരപദആചആഹിപച്ചയയോ ഗേത്വിഹ നോദാഹടം. ‘‘പഞ്ചമീവിധാനേ ല്യപ്ലോപേ കമ്മന്യുപസങ്ഖ്യാനം ‘‘അധികരണേ ചോപസങ്ഖ്യാന’’മിതി (൨-൩-൨൮-വാ) വാത്തികം, തദാഹ‘യത്ഥ’ച്ചാദി, ല്യപ്പച്ചയസ്സ യത്രാപ്പയോഗോ, തസ്സത്ഥോ ചേ ഗമ്യതേ, സോ ല്യപ്ലോപോ, ത്വാലോപോ ല്യപലോപോത്യവിസേസോ, പാസാദ മാരുയ്ഹ പേക്ഖതി ആസനേ ഉപവിസിത്വാ പേക്ഖതീതി ഇദം വിസയോ പദസ്സനം പുബ്ബം യസ്സാതി കിരിയാവിസേസനേ സമാസോ, വക്ഖമാനസബ്ബദസ്സനേസുപി പാസാദതോ-പക്കമനലേസസബ്ഭാവാ പാസാദോ (യേവാ) വധിരൂപേന വത്തുമിട്ഠോതി ദസ്സേതുമാഹ-‘തഥാഹി’ച്ചാദി, അപക്കമതി തതോ തം ദസ്സനന്തി തതോ പാസാദതോ തസ്സ ദട്ഠുനോ ദസ്സനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അപക്കമത്യപയാതീത്യത്ഥോ, അവധിഭാവോ പാസാദസ്സാതി വിഞ്ഞായതി, യേസന്തി വേസേസികാനം, തേ ഹ്യേവമാചിക്ഖന്തി ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുഗോളകതോ-ച്ചന്തസുഖുമഭാവേന നിക്ഖമ്മ വിസാലീഭവന്തം വിസയദേസമുപഗമ്മ സകലമത്തനാ ദിട്ഠം പസ്സതി രംസിരൂപേന, യഥാ കാഹലാ മൂലേ കിസാ അഗ്ഗേമഹതീ, തഥാ ഞാണിന്ദ്രിയാനീ’’തി, അധിട്ഠാനദേസന്തി ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനഭൂതം ചക്ഖുഗോളകദേസം, വിസയപ്പവത്തീതി ഗോചരേ പവത്തി, സന്തതിയാതി ഇന്ദ്രിയപബന്ധസ്സ, അധിട്ഠാന മനിന്ദ്രിയം നാപജ്ജതേതി സമ്ബന്ധോ, തതോതി പാസാദതോ, അപക്കന്ത്യാതി അപഗമനേന, യജ്ജപി ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുഗോളകതോ ബഹി നിഗ്ഗച്ഛതി, തഥാപിപാസാദട്ഠസ്സചക്ഖുഗോളകാ നിഗ്ഗച്ഛതീതി പാസാദസ്സാപ്യവധിഭാവോ, യേസന്തൂതി ഖണികവാദീനന്തു, ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനമ്പത്തേ വിസയേ വിഞ്ഞാണലക്ഖണം കാരിയം കരോന്തി സീലേനാതി പത്തകാരീനി, അനിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനദോസോ നേതി സമ്ബന്ധോ, തതോതി പാസാദതോ, യേസമ്പനാതി ഖണികവാദിനോവ ദസ്സേതി, അത്ര ഹി ചത്താരോ പക്ഖാ പത്തകാരീനിന്ദ്രിയാനി, അപ്പത്തകാരീനി, ചക്ഖുസോതാനി അപ്പത്തകാരീനി സേസാനി വുത്തവിപരിതാനി, ചക്ഖുയേവ പത്തകാരീ സേസമഞ്ഞഥേതി, ചതുസ്വേവ തേസു പഠമപക്ഖദ്വയമുപന്യസ്യ പടിപാദിതം… തപ്പടിപാദനേനേതരേസമ്പി പടിപാദിതത്താ, സബ്ബസാമയികസാധാരണത്താസദ്ദസത്ഥസ്സാതി ഇദം അയുത്തമിവ ദിസ്സതി… സദ്ദസത്ഥസ്സിമസ്സ ബുദ്ധവചനോപയോഗിത്തേന സോഗതസമയാനുഗുണപ്പവത്തിതോ, ഖണികവാദിനോ പന നിസ്സായേദം സുന്ദരമേവ, മനസികാരാദീതിആദിസദ്ദേന ചക്ഖുതോ [ചക്ഖുനാ (പോത്ഥകേ)] അഭേദോ രൂപാപാഥഗമോ ച ദസ്സിതോ, യോഗ്ഗദേസേതി ദസ്സനയോഗ്ഗേ പദേസേ. ‘‘പുച്ഛനാഖ്യാനേസു ച പഞ്ചമീ വത്തബ്ബാ’’തി (൨-൩-൨൮വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘പുച്ഛനസദ്ദതോ’ച്ചാദി, പുച്ഛനാഖ്യാനേസു സാമഞ്ഞേന പഞ്ചമീവിധാനേ-തിപ്പസങ്ഗം ദസ്സേതുമാഹ-‘അവസ്സ’മിച്ചാദി, കസ്സാതി പഞ്ഹോ, ദേവദത്തസ്സേത്യാഖ്യാനം, കോസോ യഞ്ഞ ദത്തോതി പഞ്ഹോ വിധിരൂപോവായം, യോ-ങ്ഗദീത്യാദ്യനുവാദരൂപമാഖ്യാനം, അങ്ഗദീകേയൂരീ. ‘‘യതോചാദ്ധകാലനിമ്മാനം തതോ പഞ്ചമീ വത്തബ്ബാ’’തി (൨-൩-൨൮വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘അദ്ധ’ച്ചാദി, നിമീയതേ പരിച്ഛിജ്ജതേ യേന തം നിമാനം, തദേവ നിമ്മാനം. ‘‘അദ്ധസ്സ പഠമാ സത്തമീ ച വത്തബ്ബാ’’തി (൨-൩-൨൮) വുത്തം, തത്ഥായമത്ഥോ ‘‘തം യുത്താതി വത്തതേ, തം യുത്താ പഞ്ചമിയുത്ഥാ പരസ്സാദ്ധസ്സ പഠമാ ച സത്തമീ ച വത്തബ്ബാ’’തി, പാടലിപുത്തസ്മാതി പഞ്ചമി യുത്തം, ഏതാപി ന വത്തബ്ബാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘സത്തയോജനാനീ’തിആദി, അത്ര ഹി യദാ രാജഗഹസ്സ യോജനഞ്ചാഭേദോ വത്തുമിച്ഛീയതേ, തദാ പാടലിപുത്തസ്മാ രാജഗഹം സത്തയോജനാനീതി, ഭേദവചനിച്ഛായന്തു ‘‘സബ്ഭാവോ’’ത്യാദിനാ (൨-൩൪) സത്തമീ സിദ്ധാ‘സത്തസു യോജനേസു’തി. തഥാഹി പാടലിപുത്തസ്മാ സത്തസു യോജനേസു സതി രാജഗഹംഭവതീത്യയമത്ഥോ പതീയതേ, സത്തയോജനസമ്ബന്ധിഭവനം രാജഗഹ (ഭവന)സ്സ ലക്ഖണമ്ഭവതി. സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീതി ഇമിനാ ‘‘തം യുത്താ കാലേ സത്തമീ വത്തബ്ബാ’’തി (൨-൩-൨൮വാ) വചനമ്പടിക്ഖിപതി. ‘‘കരണേച ഥോകപ്പകിച്ഛകതിപയസ്സാ സത്തവചനസ്സേ’’തി (൨-൩-൩൩) സുത്തിതം, തദാഹ-‘യദാ ഇച്ചാദി, കിച്ഛാദയോതിആദിസദ്ദേന ഥോകഅപ്പകതിപയേ സങ്ഗണ്ഹാതി, അസത്തരൂപന്തി അദ്ദബ്ബരൂപം, ഗുണേ ഹേതുമ്ഹീതി ഗുണപദത്ഥേ ഹേതുഭൂതേ ‘‘ഗുണേ’’തി (൨-൨൧) പഞ്ചമീതി അത്ഥോ, യഥാവുത്തവിധാനേനേതി ‘‘ഗുണേ’’തി സുത്തേ വുത്തവിധാനേന, ‘‘ഗുണേ’’തി സുത്തേ വുത്തവിധാനേന, യദാത്വിച്ചാദിനാ പരേസം വിയ കരണേ വിസും വിധാനേ പയോജനം നത്ഥീതി ദസ്സേതി. കത്തബ്ബരൂപസ്സ ചലനസ്സാതി സമ്ബന്ധോ, സമാനാധികരണത്തേന വിസേസനന്തി യോജനാ, സമാനാധികരണത്തേനാതി ച ‘രഞ്ഞോ പുരിസോ’ത്യാദോ അസമാനാധികരണസ്സാപി വിസേസനത്തദസ്സനതോ വുത്തം, സമാനാധികരണത്തേന വിസേസനഭാവോ ചാസ്സ ഥോകഗുണാന്വിതേ ചലനേ വത്തമാനോ ഥോകസദ്ദോ അസത്തവചനോവ വിസേസനന്തി, തേനേവാഖ്യായതേ ‘ഥോകസ്സ കമ്മത്താ കമ്മേ ദുതിയാ’തി. പഞ്ചമീത്യനുവത്തമാനേ ‘‘ദൂരന്തികത്ഥേഹി ഛട്ഠീ വാ’’തി (൨-൩-൩൪) വുത്തം, തദാഹ‘ദൂരന്തി കത്ഥേഹി’ച്ചാദി, അവധിസമ്ബന്ധലക്ഖണാതി അവധിസമ്ബന്ധാവ ലക്ഖണം നിമിത്തമാസം പഞ്ചമീഛട്ഠീനം താ തഥാ വുത്താ, വത്തുമിട്ഠോതി ഇമിനാ വചനിച്ഛായേവ പധാനത്തമാഹ, ഏവം ചരഹി തംതം കാരകവചനിച്ഛായമഞ്ഞാപി വിഭത്തിയോ കസ്മാ നപ്പയുജ്ജേയ്യുന്തി ആഹ-‘ലോകിയാ ചേത്ഥാ’തിആദി, ഏത്ഥ വിഭത്തീനം നിയമേ ലോകിയാ ഏവ വചനിച്ഛാ നിബന്ധനം കാരണന്തി അത്ഥോ, പഞ്ചമീചാത്യനുവത്തമാനേ ‘‘ദൂരന്തി കത്ഥേഹി ദുതിയാ ചേ’’തി (൨-൩-൩൫) വുത്തം, ‘‘പഞ്ചമ്യധികരണേച’’ (൨-൩-൩൬) ഇച്ചത്ര ച കാരേന ദൂരന്തി കത്ഥേഹി സത്തമീ ച വുത്താ പാടി പദികത്ഥേ സാരസങ്ഗഹകാരാദീഹി, തദക്ഖിപ്പ അഞ്ഞാപദേസേന പടിക്ഖിപിതും കേചിത്യാദി യം വുത്തം വുത്തിയം, തം ദസ്സേതുമാഹ’കേചീതി സാരസങ്ഗഹാദയോ’തിആദി. ദൂരാപാദാവസേചനന്തി അയം തേസമ്പടിക്ഖേപന യോതി സമ്ബന്ധോ, ഇതിസദ്ദോ പനേത്ഥ പരിഹീനോ, നഹിതന്തിആദീസു തസദ്ദേനാസത്തരൂപം ദൂരാദി വത്തുമിച്ഛിതന്ത്യവസേയം, ന ഹി തം ഗമ്യതേ, ന ഹി തതോ ഗമ്യതേ, ന ഹി തേന ഗമ്യതേ, ന ഹി തസ്മിം ഠീയതേ’തി വിസും സമ്ബന്ധോ വസേയോ. പതീയന്തേചാതി ചോ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ, അതോചേതി വക്ഖമാനഹേതുപരാമാസോ, യന്തി യസ്മാ അത്ഥേ നിപാതോ, വാക്യകാരോ വരരുചി, തംസാമാനാധികരണ്യതോതി ദൂരാദിസാ മാനാധികരണ്യതോ, തംയുത്തതോപീതി ദൂരാദിയുത്താ ഗാമാദിസദ്ദതോപി, പച്ചക്ഖന്തോതി വാക്യകാരവചനം പച്ചാചിക്ഖന്തോ, തഥാഹ്യത്രായം മഹാഭാസ്സ പാഠോ ‘‘ദൂരന്തികത്ഥേഹി പഞ്ചമീവിധാനേ തംയുത്താ പഞ്ചമീപടിസേധോ വത്തബ്ബോ ദൂരാ ഗാമസ്സ, തത്രാപി ദസ്സനാ അനത്ഥകോ-യമ്പടിസേധോ, തത്രാപി ഹി പഞ്ചമീ ദിസ്സതി–

ദൂരസ്മാവസഥാ മുത്തം, ദൂരാപാദാവസേചനം;

ഗുരുതോ കുപിതാ ദൂരാ,ഭാബ്യം ദൂരാ ച ദസ്സുഹിതി.

അത്ര ദൂരന്തികേത്യാദി വത്തബ്ബം വാക്യകാരവചനം, ദൂരാ ഗാമസ്സാതി തസ്സോദാഹരണം, തത്രാപിച്ചാദി പച്ചക്ഖാനഭാസ്സം, ദൂരസ്മാവസഥാതി ആവസഥസ്സ ദൂരേതി അത്ഥോഹി ഭാസ്സപദീപേ കേയ്യടോ, പഠമോ പുരിസോ യസ്സ സോ പഠമപുരിസോ ഭവതി ‘‘ദൂരന്തികാ’’ദി (൨-൬-൫) കച്ചായനസുത്തേ സുദ്ധാദിയോഗോപി സങ്ഗഹിതോ, തേനാഹ–‘സുദ്ധപ്പ മോചനവിവിത്തപ്പമാണയോഗേ’തി, ‘‘ധാതുനാമാനമുപസഗ്ഗയോഗാദീസ്വപിച’’ ഇതി (൨-൬-൨) സുത്തേ ചഗ്ഗഹണതോ പഭുതിയോഗോ ച ഗഹിതോ, തേനാഹ–‘പഭുതി യോഗേചാ’തി, പഭുതിയോഗേചാതി ഇമിനാ പഭുത്യത്ഥയോഗോപി സങ്ഗഹിതോ, തേനേവ ‘യതോസരാമി അത്താന’ന്തി ഉദാഹടം.