൧൮. ലക്ഖണേ

ലക്ഖീയത്യനേനാതി ലക്ഖണം സങ്കേതോ, കിന്തം കമണ്ഡലുപ്പഭുതി, അത്ഥേ കാരിയസ്സാസമ്ഭവാ തംവാചീഹി വിഭത്തീതി മഞ്ഞമാനേന യംവിവരണം കതം ‘ലക്ഖണേ വത്തമാനതോ’തി, തമുല്ലങ്ഗിയാത്ഥം വദതി ‘യോ അത്ഥോ’ഇച്ചാദി, വത്തമാനതോതി വിഞ്ഞായതി… നാമസ്മാ പച്ചയവിധാനപ്പ സങ്ഗതോ, ഉപാത്തോതി ഗഹിതോ. കഞ്ചിപ്പണരമാപന്നസ്സ ലക്ഖണേ തതിയാ യഥാ സിയാ ‘രുക്ഖമ്പതി വിജ്ജോതന’മിച്ചത്ര ലക്ഖണമത്തേ മാ ഭവീതി പാണിനീയേഹി ‘‘ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ’’തി (൨-൩-൨൧) ഇത്ഥമ്ഭൂതഗ്ഗഹണം കതം, തമ്മനസി നിധായ ചോദയമാഹ–‘നന്വി’ച്ചാദി, ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ ലക്ഖണന്തി ഛട്ഠീസമാസോ, ആപന്നസ്സാതി ഭൂതസ്സ, സാമഞ്ഞസ്സ ഭേദകോ വിസേസോ പകാരോ വുച്ചതേ, തഥാഹി ‘തിദണ്ഡകേന പരിബ്ബാജകമദ്ദക്ഖീ’തി മനുസ്സത്തസാമഞ്ഞസ്സ പരിബ്ബാജകത്തമ്പകാരോ, തമ്പരിബ്ബാജകോ പത്തോ, തസ്സ തിദണ്ഡകം ലക്ഖണം. ഉപലക്ഖണത്തേതി ഇമിനാ ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ ലക്ഖണത്താഭാവമാഹ, ഉപലക്ഖണന്തി സങ്കേതോ. നയിദമത്ഥിച്ചാദി പരിഹാരോ, രുക്ഖമ്പതി വിജ്ജോതനന്തി ഏത്ഥ കസ്സചി ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സാഭാവാ ഇത്ഥമ്ഭൂതഗ്ഗഹണേ പയോജനം ന ദിസ്സതി തന്നിവത്തനതോ, രുക്ഖമ്പതി വിജ്ജോതതേതി ഏത്ഥതു ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ വിജ്ജുസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ സബ്ഭാവാ തതിയാപ്പത്തിയം തംനിവത്തിയാ യഥാവുത്തം ഞായമന്തരേന നാഞ്ഞം കിഞ്ചി പടിസരണമത്ഥീതി സഞ്ഞാപയമാഹ-‘അവസ്സ’മിച്ചാദി, അഞ്ഞഥാതി ഏവമനബ്ഭുപഗമ്മ ‘ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ’തി വചനേ കരീയമാനേ സതി, ഇത്ഥമ്ഭൂതവാദിനോ ഉത്തരമാസങ്കിയാഹ-‘നചാ’തിആദി, വത്തുന്തി വചനസേസോ, ചോ-വധാരണേ, നേവ സക്കാതി വുത്തം ഹോതി, ദുതിയാവിധാനസാമത്ഥിയാതി ‘‘പതിപരീഹി ഭാഗേ ചാ’’തി (൨-൯) കസ്മാ ന സക്കാതി ആഹ-‘അത്ഥി’ച്ചാദി, അസതി ഹി പയോജനേ സാമത്ഥിയന്തി ഭാവോ. അഥ കമണ്ഡലു പാണിമ്ഹി അസ്സാതി ആദോ തതിയാ കസ്മാ ന സിയാ ത്യാഹ-‘കമണ്ഡലു’ഇച്ചാദി, കമണ്ഡലുസ്സ സേതസ്സ ച ഉപലക്ഖണ ഭാവേനാനുപാദാനതോതി സമ്ബന്ധോ, ഇമിനാ ഉപാദാതുനോ സവചസി സതന്തതമാഹ, വിസിട്ഠാവയവാധേയ്യേനാതി പാണി കമണ്ഡലുനാ വിസിട്ഠോവയവോ, തസ്സാധേയ്യോ കമണ്ഡലു തേനാതി അത്ഥോ. യേനാങ്ഗേന വികതേന അങ്ഗിനോ വികാരോ ലക്ഖീയതേ തതോ തതിയാ യഥാസിയാതി പരേഹി ‘‘യേനാങ്ഗവികാരോ’’തി (൨-൩-൨൦) ആരദ്ധം, തദാഹ-‘യേനേ’ച്ചാദി, തത്ഥ യസദ്ദേന വികതാവയവോ ഹേതുത്തേന നിദ്ദിട്ഠോ അങ്ഗസദ്ദോ ച സമുദായവചനോ ഉപാത്തോ തേനാഹ-‘യേനേച്ചാദി, നനുച കാണാദീനം നിയതഗുണീനമഭിധായിത്താ അക്ഖിസദ്ദസ്സ പയോഗോ ന യുത്തോ ബ്യാവത്തിയാഭാവാതി, നേസ ദോസോ, ലോകിയോ-യം സദ്ദസ്സ വോഹാരോ, ലോകസ്സ ച സദ്ദപ്പയോഗേ ഗുരുലഘുമ്പത്യദയോ നത്ഥി, തഥാഹി ലോകേന ‘സീസപാതി’പി വുച്ചതേ, രുക്ഖോ സീസപാതിപി, യസ്സ തു തത്ഥാദരോ, സോ-ക്ഖിസദ്ദം പയുജ്ജതേവ, അഥവാ സാമഞ്ഞുപക്കമേ വിസേസോ പയോഗമരഹതി, അക്ഖി(നാതി) ഹി വുത്തേ സന്ദേഹോ സിയാ ‘കിമസ്സ വത്തുമിച്ഛിത’ന്തി തതോ കാണോതി വുച്ചതേ, നാക്ഖിനാ നിരൂപയതി സോഭനോതി, കിഞ്ചരഹി കാണോതി, അക്ഖികാണമസ്സേത്യാദോ കസ്മാ ന സിയാതി ആസങ്കിയ‘കമണ്ഡലു പാണിമ്ഹി അസ്സാ’ത്യത്ര യോ വുത്തോ പരിഹാരോ, ത മേത്ഥോപദിസന്തോ ആഹ-‘ഹേട്ഠാ വിയ അപ്പസങ്ഗോ’തി.