പഞ്ചികാടീകാ

പണാമാദികഥാ

വിജ്ജാധനസ്സ സമനുസ്സരണമ്പി യസ്സ,

പഞ്ഞാവിസുദ്ധരതനാനയനേകഹേതു;

തം ധമ്മരാജമമലുജ്ജലകിത്തിമാലം,

സാമോദമാദരമയേ ഹദയേ നിധായ.

ലദ്ധമ്മഹോദയ മഹാദയ (സമ്പസാദാ) [ജപസോ (പോത്ഥകേ)],

സക്കാ(ദി) സക്കതഗുണം രതന (ദ്വയഞ്ച) [ത്തയതാ (പോത്ഥകേ)];

(യാപഞ്ചികാ) ഗുരുവരപ്പ(ഭവാത്യഗാഹാ) [ഹപാ ത്യ ഗായാ (പോത്ഥകേ)],

തം സാധു സിസ്സജന മജ്ജവഗാഹ യാമ.

ജയതീഹ മഹാപഞ്ഞോ, സോ മോഗ്ഗല്ലായനോ മുനി;

യസ്സ സാധുഗുണുബ്ഭൂത,കിത്തി സബ്ബത്ഥ പത്ഥടാ.

ഇച്ചേവ മനവസേസ മത്തനോ ഭയാദ്യൂപദ്ദവോപഘാഭകരസാമത്ഥിയ യോഗേന സകലജ്ഝത്തികബാഹിയന്തരായ നിവാരണ മധിപ്പേതസിദ്ധി വിസേസ മഭികങ്ഖിയ രതനത്തയ വിസയഭൂതം തംസാധനേ കന്തനിദാന ഭൂതസ്സ ആലോകിയയാതിസയഗുണവിസേസയുത്തസ്സ മഹതോ പ്യതിമഹനീയസ്സ രതനത്തയസ്സ സപ്പസാദാനുരൂപം പൂജാവിസയം തദനുസ്സ(രണം കത്വാ) ഗുരുസന്നിയോഗമനുട്ഠാതും–

കിന്തേഹി പാദസുസ്സൂസാ, യേസം നത്ഥി ഗുരൂനിഹ;

യേ തപ്പാദരജോകിണ്ണാ, തേവ സാധൂ വിവേകിനോതി.

വചനതോ അത്തനോ ഗുരുപൂജാ പുരസ്സരം പഞ്ചികാവിവരണം പഥി’യാ പഞ്ചികാ’തിആദിനാ കതപടിഞ്ഞത്താ സമ്പതി മഹാദയോതിആദിനോ ഗന്ഥസ്സ സാധുജനവണ്ണനം വണ്ണനമാരഭിസ്സാമ.

നനു ച വുത്തിഗന്ഥസ്സ വണ്ണനായം കതാഭിനിവേസോ-യമാചരിയോതി കഥമിഹാനധികതേ മഹാദയോതിആദികേ പടിപന്നോതി രതനത്തപ്പണാമഗന്ഥകത്തുഗന്ഥനിസ്സയഗന്ഥാരമ്ഭഫലഅഭിധേയ്യസങ്ഖാത- പയോജനസോതുജനസമുസ്സാഹനാനം സന്ദസ്സനത്ഥം. തത്ഥ രതനത്തയപ്പണാമ കരണം അന്തരായകരാപുഞ്ഞവിഘാതകരപുഞ്ഞവിസേസുപ്പാദനേന കത്തു മിച്ഛിതസ്സ ഗന്ഥസ്സ അനന്തരായേനം പരിസമാപനത്ഥം. വചീപണാമോ പനേത്ഥ സോതൂനമ്പി യഥാവുത്തത്ഥനിപ്ഫാദനകോ ആചരിയേനാപ്യയ മത്ഥോ ദസ്സിതോയേവ’തത്ഥ രതനത്തയപ്പണാമസന്ദസ്സന’ന്തിആദിനാ, വാചസികസത്ഥാധികാരതോപി വചീപണാമോതി കായപ്പണാമോ മനോപണാമോ ച. ന കതോ, ഗന്ഥകത്തുസന്ദസ്സനം ഗന്ഥസ്സ പമാണ ഭാവവിഭാവനത്ഥം, ഗന്ഥനിസ്സയസന്ദസ്സനം അത്തനിയഭാവസന്ധസ്സനേന തബ്ബിസുദ്ധിദസ്സനത്ഥം, ഗന്ഥാരമ്ഭഫലദസ്സനം തപ്പടിക്ഖേപകജനനിസേധായ, അഭിധേയ്യസങ്ഖാതയയോജനസന്ദസ്സനം വീമംസാപുബ്ബകാരീനം പയോജനോ പാലമ്ഭപുബ്ബികാ സത്ഥേ പവത്തതീതി സോതുജനസമുസ്സാഹനം (കത്വാ) ആദരേന ഗന്ഥേ പവത്തനത്ഥം, യദാഹു –

സബ്ബസ്സേവ ഹി സത്ഥസ്സ, കമ്മസ്സാപി ച കസ്സചി;

കേനേതം ഗയ്ഹതേ താവ, യാവ-വുത്തമ്പയോജനംതി.

നനു സത്ഥപ്പയോജനാനം സമ്ബന്ധോപി വത്തബ്ബോ ഇദമസ്സ പയോജനന്തി യതോ–

സിദ്ധപ്പയോജനം സിദ്ധ,സമ്ബന്ധം സോതുമിച്ഛതി;

സോതാദോ തേന വത്തബ്ബോ, സമ്ബന്ധോ സപ്പയോജനോതി.

തത്രേദമുത്തരം–

സത്തം പയോജനഞ്ചേവ, ഉഭോ സമ്ബന്ധനിസ്സയാ;

തം വുത്തന്തോഗധത്താ ന, ഭിന്നോ വുത്തോ പയോജനാതി.

പയോജനപ്പയോജനമ്പന സാമത്ഥിയലദ്ധബ്ബം സയമാചരിയേന ‘‘കോ പന സദ്ദലക്ഖണസ്സ അജാനനേ ദോസോ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന വിഞ്ഞാതബ്ബം.

തത്ഥ‘മഹാദയോ’ത്യാദിനാ ഗാഥാദ്വയേന രതനത്തയപണാമോ ദസ്സിതോ, ‘യോ ഇദ്ധിമന്തേസൂ’തിആദിനാ ഗന്ഥകത്താ, ‘സദ്ദസത്ഥ’ന്തിആദിനാ ഗന്ഥനിസ്സയോ, ‘സങ്ഖേപനയേനാ’തിച ‘സാരഭൂതം വിപുലത്ഥഗാ ഹിം അനാകുല’ന്തി ച ഇമേഹി ഗന്ഥാരമ്ഭഫലം സോതുജനസമുസ്സാഹനഞ്ച, അഭിധേയ്യസങ്ഖാതപ്പയോജനമ്പന‘സംവണ്ണന’ന്തി ഇമിനാ ദസ്സിതം അന്വത്ഥ ബ്യപദേസേന സംവണ്ണീയതി വിവരിത്വാ വിത്ഥാരേത്വാ കഥീയതി അത്ഥോ ഏതായാതി സംവണ്ണനാഭി കത്വാ, തമ്പന വിവരിത്വാ കഥനം സദ്ദാനുസാസനസത്ഥസന്നിസ്സയത്താ അഭിധേയ്യോ നാമ സമുദിതേന സത്ഥേന വചനീയത്ഥോ തം [വചനീയത്ഥോതി (പോത്ഥകേ)] വുത്തസദ്ദാനുസിട്ഠിസങ്ഖാതപയോജനമേവാതി അയമേത്ഥ സമുദായത്ഥോ.

അയമ്പനേത്ഥ അവയവത്ഥോ-യോതി അനിയമവചനം ധമ്മരാജസദ്ദാ പേക്ഖായ ചേത്ഥ പുല്ലിങ്ഗതാ, തേനേത്ഥ വുച്ചമാനഗുണവിസേസാ ധാരപുഗ്ഗലവിസേസനിദസ്സനം, ദയതി ദുക്ഖം അപനേത്വാ പരേസം സുഖം ദദാതി, ദയീയതി വാ സപ്പുരിസേഹി ഗമിയ(തി സ) സന്താനേ പവത്തീയതി, ദയതി വാ പരദുക്ഖം ഹിംസതി, ദയതി വാ പരദുക്ഖം ഗണ്ഹാതി തംവസേന അത്തനോ ഹദയഖേദം കരോതീതി ദയാ, ‘‘ദയ=ദാനഗതി ഹിംസാദാനേസു’’ ഇച്ചസ്മാ ‘‘ഇത്ഥിയമണത്തികയക്യാചേ’’തി (൫-൪൯) അപ്പച്ചയോ, വിസയമഹന്തതായ മഹതീ പസത്ഥാ വാ ദയാ അസ്സാതി മഹാദയോ, വിസേസന സമാസേ ‘‘സദ്ധാദിത്വ’’ (൪-൮൪) വക്ഖമാനപാരമിതാസമ്ഭരണദുക്ഖാനുഭവ നാനമിദം ഹേതുവചനം, കമ്മകിലേസേഹി ജനിതാതി ജനാ സത്തലോകോ, ഇമിനാ ഖീണാസവാപി സങ്ഗയ്ഹന്തി തേസമ്പി ദിട്ഠധമ്മികസുഖവിഹാരസങ്ഖാത ഹിതസ്സ ദാനതോ, ജനാനം സമൂഹോ ജനതാ തസ്സാ ഹിതായ അഭിവഡ്ഢിയാ സകലവട്ട ദുക്ഖനിസ്സടനിബ്ബാനസുഖഭാഗിയകരണായാതി വുത്തം ഹോതി, അസ്സച’സമ്പൂരയ’ന്തി ഇമിനാ’ദുക്ഖമനുഭവീ’തി ഇമിനാ ച സമ്ബന്ധോ, സമ്ബോധീതി ഏത്ഥ സംസദ്ദോ സാമന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി, തസ്മാ സംസയമേവ അനഞ്ഞബോധിതോ ഹുത്വാ ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝതി പടിവിജ്ഝതി ഏതായാതി സമ്ബോധി, സംപുബ്ബാ ബുധധാതുതോ ‘‘ഇ’’ഇതി ണ്വാദി (കോ) ഇപ്പച്ചയോ, സവാസനസകലസംകിലേസപ്പഹായകം ഭഗവതോ അരഹത്തമഗ്ഗഞ്ഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണന്തിപി വദന്തി, സമ്പാപയതീതി സമ്പാപകം, സമ്ബോധിയാ സമ്പാപകന്തി ഛട്ഠീസമാസോ, കിന്തി ധമ്മജാതം ധമ്മസദ്ദേനേത്ഥ പാരമിധമ്മാ പഞ്ചമഹാപരിച്ചാഗാദയോ ച അധിപ്പേതാ, തേപി ഹി അത്താനം ധാരേന്തം ധാരേന്തി സമ്ബോധി സമ്പാപനസാമത്ഥിയയോഗേന പരേപി ധാരേന്തി നാമാതി ധമ്മാതി വുച്ചന്തി, ‘ധര=ധാരണേ’ഇച്ചസ്മാ ഖീസു, വിയാദിസുത്തേന ണ്വാദി(കോ) മപ്പച്ചയോ, ധമ്മാനംജാതം, ധമ്മാഏവവാ ജാതം, സമ്ബോധിസമ്പാപകഞ്ച തം ധമ്മജാതം ചേതി വിസേസനസമാസോ, ‘സമ്പൂരയ’ന്തി മസ്സേതം കമ്മം, സമ്പൂരയന്തി പയോഗസമ്പത്തിയോഗാ ദീപങ്കര (പാദ)മൂലേ ഹത്ഥോപഗതമ്പി നിബ്ബാനമ്പഹായ യഥാവുത്തകരുണാഗുണയോഗസീതലീഭൂതഹദയതായ ‘‘കഥന്നാമേതേ അച്ചന്ത ദുസ്സഹവട്ടദുക്ഖോപഗതേ സത്തേ തംമഹാദുക്ഖാ മോചേസ്സാമീ’’തി വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണേകഹേതുതായ സമ്മാ പൂരേന്തോ വഡ്ഢേന്തോ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹം വേപുല്ലം ഗമേന്തോതി വുത്തം ഹോതി, ഹേതുയേവേദമപി ദുക്ഖാനുഭവനസ്സ, മഹാദയതാ പനസ്സ പരമ്പരഹേതു, ദുട്ഠു ഖനതി കായികം അസ്സാദന്തി’ദുപുബ്ബാ ഖനിസ്മാ’ ‘‘ക്വീ’’തി (൫-൪) ക്വി, ദുക്ഖം കായികദുക്ഖ വേദനാ, കീദിസന്തി ആഹ-’അനന്തരൂപ’ന്തി, സഭാവവചനോ യം രൂപസദ്ദോ ‘‘പിയരൂപ’’ന്തിആദീസുവിയ, തേ ച ദുക്ഖസഭാവാ (അനന്താ) അനന്തകാരണാനം വസേന, തസ്മാ അനന്തം രൂപം സഭാവോ അസ്സാതി അനന്തരൂപം, തം ദുക്ഖം അനുഭവീ വിന്ദീ, കിമിവാതി ആഹ-‘സുഖം വാ’തി, സുട്ഠു ഖനതി കായികം ആബാധന്തി സുഖം, ഇവസദ്ദോ സധമ്മത്തസങ്ഖാതോപമാജോതകോ, സധമ്മത്തഞ്ഹി ഉപമാ, വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഉപമാനോപമേയ്യാനം, സധമ്മത്തം സിയോ പമാ’’തി, കിം വുത്തം ഹോതി ‘‘അനിട്ഠാനുഭവനസഭാവായാപി ദുക്ഖവേദനായ അനുഭവനസഭാവസാമഞ്ഞേന അജ്ഝാസയസമ്പത്തിവിസേസയോഗാ മഹാകാരുണികസ്സ സുഖേന സദിസതാപത്തിഹോതീതി ദുക്ഖമ്പി സമാനം തം സുഖമിവ വിന്ദീ’’തി. കഥമഞ്ഞഥാ വട്ടദുക്ഖതോ സകലലോകസ്സ സമുദ്ധരണം സിയാതി, അഥവാ സുഖമിവ സുഖം വിന്ദന്തോ വിയ അനഞ്ഞവിന്ദിയമപി താദിസം ദുക്ഖം സകലലോകഹിതാവ ഹിതമനതായ വിന്ദീതി അത്ഥോ, തേനാഹ ‘അഖിന്നരൂപോ’തി, അഖിന്നം പരിസ്സമമപ്പത്തം രൂപം സഭാവോ അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ.

തം ധമ്മരാജന്തി യോതി അനിയമനിദ്ദിട്ഠസ്സ വുത്തഗുണവിസേസാധാര പുഗ്ഗലസ്സനിയമനവചനം, ധമ്മേന രാജതി നോ അധമ്മേനാതി വാ, അത്തനാ പടിവിദ്ധസ്സ സാമിഭാവേന ധമ്മസ്സ രാജാ സാമീതി വാ, അത്തനാ പടിവിജ്ഝിയമാനേ ധമ്മേ പടിവിജ്ഝന്തോവ തത്ഥ രാജതി ദിപ്പതീതി വാ, പരൂപകാരവസേന തദത്ഥായേവ പടിപന്നത്താ പരേസം ധമ്മം രാജേതി പകാസേതീതി വാ ധമ്മരാജാ, തം ധമ്മരാജം നമിത്വാതി സമ്ബന്ധോ, നമസ്സിത്വാതി അത്ഥോ, കീദിസന്തി ആഹ-‘ജിതമാരവീരം സുധന്ത സോവണ്ണനിഭ’ന്തി. തത്ഥ മാരോ ച സോ വീരോചാതി മാരവീരോ ജിതോ വിദ്തേധസ്തബലോ മാരവീരോ നാതി ജിതമാരവീരോ, തം, കിഞ്ചാപി ദേവപുത്തകിലേസാഭിസങ്ഖാരമച്ചുക്ഖന്ധ മാരാ-നേന ജിതാ ഏവ, തഥാപി വീരസദ്ദസന്നിധാനേന ദേവപുത്തമാരേ ഗഹിതേ തംവിജയാ അഞ്ഞേപി ജിതാ ഏവ നാമ ഹോന്തീതി വിഞ്ഞേയ്യം, സുട്ഠു ധന്തം ധമിതം ഉദ്ധരിതം സുധന്തം, സുവണ്ണമേവ സോവണ്ണം, സുധന്ത ച തം സോവണ്ണഞ്ച, തസ്സേവ നിഭാ സോഭാ അസ്സേതി സമാസോ, അഥവാ സുധന്തഞ്ച തം സുവണ്ണം ചേതി സമാസേ തസ്സിദന്തി ‘‘ണോ’’തി (൪-൩൪) ണപ്പച്ചയേ ‘‘മജ്ഝേ’’തി (൪-൧൨൬) മജ്ഝവുദ്ധിയം സുധന്തസോവണ്ണം പടിമാരൂപം, തേന നിഭോ സദിസോ, തം.

ഏത്താവതാ ച –

ഹേതു ഫലം പരത്ഥോ ച, സബ്ബോപി ഥുതിസങ്ഗഹോ;

ഹേതു സമ്ബോധിതോ, പുബ്ബേവ, യമഞ്ഞം തതോപരീതി.

വുത്തഹേതുഫലസത്തോപകാരവസേന ബുദ്ധരതനസ്സ ഥുതിപുബ്ബകമ്പണാമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ധമ്മരാജേന തേനാപി പൂജനീയസ്സ ധമ്മരതനസ്സ നിപച്ചകാരം ദസ്സേതും‘ധമ്മഞ്ച മോഹന്ധതമപ്പധംസി’ന്തി ആഹ, തത്ഥ ച സദ്ദോ ‘ധമ്മഞ്ച നമിത്വാ’തി [നമസ്സിത്വാ (പോത്ഥകേ)] നമസ്സനക്രിയായ ധമ്മം സമ്പിണ്ഡേതി, കിമ്ഭൂതന്തി ആഹ, ‘മോഹന്ധതമപ്പധംസി’ന്തി, മുയ്ഹതീതി മോഹോ=അഞ്ഞാണം, അന്ധയതി സമത്ഥചക്ഖുവിഞ്ഞാണപരിഹാനേനാതി അന്ധം, അന്ധഞ്ച തം തമഞ്ചേതി അന്ധതമം=ബാള്ഹതിമിരം, മോഹോയേവ തംസദിസതായ അന്ധതമന്തി മോ ഹന്ധതമം, തം പധംസേതി പകാരേന നാസേതി സീലേനാതി മോഹന്ധതമപ്പധംസീ, പസദ്ദസ്സപകാസനത്ഥം ഹിത്വാ പകാരത്ഥസ്സേവ ഗഹണതോ പരിയത്തിയാ സഹ–

സോതാപത്താദയോ മഗ്ഗാ,ചത്താരോ തപ്ഫലാനിച;

ചത്താരി അഥ നിബ്ബാനം, ധമ്മാ ലോകുത്തരാ നവാതി.

വുത്തനവലോകുത്തരമ്മോ ഗഹിതാതി വിഞ്ഞാതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ അരഹത്തമഗ്ഗോവ ഗയ്ഹേയ്യ, കസ്മാ പനേത്ഥ മോഹസ്സേവ പഹാനം വുത്തം, നേതരേസന്തി തമ്മൂലകത്താ സബ്ബകിലേസാനം, തപ്പഹാനസ്മിഞ്ഹി വുച്ചമാനേ തമ്മുഖേനേതരേസമ്പി പഹാനം വുത്തമേവ ഹോതീതി.

ഏവം ധമ്മരതനസ്സ നമക്കാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തദാധാരഭൂതസങ്ഘരതനം നമസ്സിതും ‘സങ്ഘം തഥാ സങ്ഘടിതം ഗുണേഹീ’തി വുത്തം, തത്ഥ തഥാസദ്ദോ സമുച്ചയേ വാ, വചോയുത്തിയം വാ, വചോയുത്തിപക്ഖേ ച സദ്ദോ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ, കിലേസാദയോ സംഹനതി ഹിംസതീതി സങ്ഘോ, സംപുബ്ബതോ ഹനതിസ്മാ ക്വിമ്ഹി ‘‘ക്വിമ്ഹി ഘോപരിപച്ചസമോ ഹീ’’തി (൫.൧൦൦) ഹനസ്സ ഘോ, കിലേസഹിംസനഞ്ചേത്ഥ തദങ്ഗാദിവസേന ഗഹിതം, ഗുണേഹീതി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസതോ സമ്മുതിസങ്ഘേന സദ്ധിം

ചത്താരോ ച പടിപന്നാ, ചത്താരോ ച ഫലേഠിതാ;

ഏസ സങ്ഘോ ഉജുഭൂതോ, പഞ്ഞാസീലസമാഹിതോതി.

വുത്തഅട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലാ ഗയ്ഹന്തി, ഗുണേഹീതി ലോകിയലോകുത്തരേഹി സീലാദിഗുണേഹി, സങ്ഘടിതന്തി സംഹതം.

ഏവമനന്തരായേന ഗന്ഥപരിസമാപനത്ഥമനന്ത ഗുണവിസിട്ഠലോകത്തയഗ്ഗസീഖാമണിഭൂതസ്സ രതനത്തയസ്സ പണാമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഗന്ഥ കത്താദിയഥാവുത്തത്ഥോപദസ്സന പുബ്ബങ്ഗമമത്തനാ സമാരഭിതബ്ബം ഗന്ഥ കരണം പടിഞ്ഞാതുകാമോ’യോ ഇദ്ധിമന്തേസൂ’തിആദിമാഹ, തത്ഥ ‘യോ’തി ഇമസ്സ ‘തന്നാമധേയ്യേനാ’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, ഏതായ സത്താ ഇജ്ഝന്തി ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇദ്ധി=ഇദ്ധിവിധാദയോ ലോകിയാ ലോകുത്തരാ ച സാ ഏതേസമത്ഥീതി ഇദ്ധിമന്തോ, തേസു ഇദ്ധിമന്തേസു, ഇദ്ധിമന്താനം മഹാസാവകാനം മജ്ഝേതി അത്ഥോ, മഹത്തപ്പത്തോതി മഹത്തം മഹന്തഭാവം ഗതോ, തന്നാമധേയ്യേനാതി തസ്സേവ നാമധേയ്യമസ്സാതി തന്നാമധേയ്യോ, തേന, തപോധനേനാതി മുനിനാ, കിം വുത്തം ഹോതി- ‘‘ഏതദഗ്ഗം ഭിക്ഖവേ മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിമന്താനം യദിദം മോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി ഭഗവതാ ഇദ്ധിമന്തേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ നാമ യോ ദുതിയോ അഗ്ഗസാവകോ… (തേന സമാനനാമധേയ്യേനാതി) തമപദിസന്തോ-യമാചരിയോ അനുദ്ധതഭാവേന ഉജുനാക്കമേന നാമാദികമവത്വാ വങ്കവുത്തിയാ അത്തനോ മോഗ്ഗല്ലാനോതി നാമം മഹാസാമിട്ഠാനന്തരപ്പത്തിം കാലോചിതപഞ്ഞാ വേയ്യത്തിയം ബുദ്ധസാസനോപകാരിതാദിഞ്ച വിഭാവേതി. ‘യം രചിത’ന്തി സമ്ബന്ധോ, രചിതന്തി കതം, കിന്തി ആഹ സദ്ദസത്ഥ’ന്തി, സദ്ദസത്ഥം നാമ സുത്ത, സദ്ദലക്ഖണബ്യാകരണാദ്യപരനാമധേയ്യം, സുത്തം(ഹി) ‘സദ്ദാ (ലക്ഖീയന്തി) സാസീയന്തി അനുസാസീയന്തി പകതിപ്പച്ചയാദിവിഭാഗകപ്പനായ ഏതേനാ’തി സദ്ദലക്ഖണന്തി ച ‘ബ്യാകരീയന്തി സദ്ദനിപ്ഫാദനവസേന കഥീയന്തി ഏതേനാ’തി ബ്യാകരണന്തി ച വുച്ചതി, അപരമ്പന വുത്യാദി തദുപകരണഭാവേന സദ്ദസത്ഥം സദ്ദലക്ഖണം ബ്യാകരണന്തി ച വുച്ചതീതി ദട്ഠബ്ബം, അനുനന്തി തബ്ബിസേസനം, അസേസലക്ഖിയോപസങ്ഗാഹകഭാവേന വത്തബ്ബസ്സാപരസ്സാഭാവാ സമ്പുണ്ണന്തി അത്ഥോ, അഥാതി അനന്തരത്ഥേ നിപാതോ, സദ്ദസത്ഥരചനാനന്തരന്തി അത്ഥോ, തസ്സേതി സദ്ദസത്ഥസ്സ, വുത്തി ച സമാസാ കതാതി സമ്ബന്ധോ, സുത്തം വിവരീയതി ഏതായാതി വുത്തി, സമസ്സതേ സങ്ഖിപീയതീതി സമാസാ.

തസ്സാപീതി വുത്തിയാപി, സങ്ഗഹേത്വാ സദ്ദവസേന സങ്കുചിതം വിയ കത്വാ ഖിപനം സങ്ഖേപോ, തസ്സ നയോ കമോ സങ്ഖേപനയോ, തേന, ഭോവാതി യോ സദ്ദസത്ഥസ്സ വുത്തിയാ ച കത്താ സോ ഏവ, ഇദാനി സുത്തവുത്തിരചനാനന്തരമവസരപ്പത്തേ ഇമസ്മിം കാലേ, സമാരഭേയ്യ സമ്മാ ആരമ്ഭം കരേയ്യ ബഹുന്നം ക്രിയാക്ഖണാനമാദിഭൂതം ക്രിയാക്ഖണമനുതിട്ഠേയ്യ, കിന്തി സംവണ്ണനം, സംവണ്ണീയതി അത്ഥോ ഏതായാതി സംവണ്ണനാ, പഞ്ചീയതി വിപഞ്ചീയതി ബ്യത്തീ കരീയതി വുത്തി അത്ഥോ ഏതായാതി വാ, തം പഞ്ചയതീതി വാ ലദ്ധനാമപഞ്ചികാ, തം.

ഏവമത്തനാ കരണീയസത്ഥമ്പടിജാനിത്വാ തദനന്തരം ‘‘ദ്വേ മേ ഭിക്ഖവേ പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ (കതമേ ദ്വേ) പരതോ ച ഘോസോ (അജ്ഝത്തഞ്ച) യോനിസോ മനസികാരോ’’തി വചനതോ സമ്മാസവനപടിബദ്ധാ സബ്ബാപി സാസന (പ്പടി) സമ്പത്തീതി സാസനപ്പടിപത്തിയാ ബ്യാകരണസ്സ മൂലകാരണത്താ തം സവനേ സാധുജനേ നിയോജേന്തോ ‘തം സാരഭൂത’ന്തിആദിമാഹ, തത്ഥ തന്തി യസദ്ദവിരഹേപി അധികതത്താ സംവണ്ണനം പരാമസതി, തം സുണന്തൂ’തി സമ്ബന്ധോ, സാധൂതി സവനക്രിയാവിസേസനം, അത്ഥാനുരൂപം ബ്യഞ്ജനം, ബ്യഞ്ജനാനുരൂപഞ്ച അത്ഥംസല്ലക്ഖേത്വാ അനഞ്ഞമനാ ഹുത്വാ സക്കച്ചം സുണന്തൂതി അത്ഥോ സുവണ്ണഭാജനേ നിക്ഖിത്തസീഹവസാവിയ അവിനസ്സമാനം കത്വാ ഹദയേ ഠപനവസേന, സക്കച്ചസവനമേവ ഹി സോതൂനമത്ഥാവഹം ഹോതീതി, സന്തോതി സവനക്രിയായ കത്താരോ ദസ്സേതി, തഥാ സാതിസയബ്യാകരണം… തഥാവിധാ ഏവ സപ്പുരിസാ സാധുകം സോതുകാമാ ഹോന്തീതി, കിമ്ഭൂതന്തി ആഹ ‘സാരഭൂത’ന്തിആദി, ഭൂതസദ്ദോ ഏത്ഥ ‘‘ഭൂതസ്മിം പാചിത്തിയ’ന്തിആദീസു വിയ വിജ്ജമാനത്ഥോ, ഫേഗ്ഗുത്താഭാവേന അപരിച്ചജനീയതായ സാരോ ഥിരം സോ അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനഞ്ച അസ്സാ അത്ഥീതി സാരാ ച സാ ഭൂതാച, അഥ വാ ലോകിയലോകുത്തരഗുണാതിസയസാധനേകസാധനഭാവതോ സേട്ഠട്ഠേന സാരഞ്ച സാ ഭൂതാചാതി സാരഭൂതാ, തം ഗന്ഥോ യേവേത്ഥ സങ്ഖേപിതോ, അത്ഥോ പന നയഗ്ഗാഹിതതായപി സബ്ബഥാ ദസ്സിതോയേവാതി വിപുലം അത്ഥം ഗണ്ഹാതീതി വിപുലത്ഥഗാഹീ, തം, വിധീയമാനവണ്ണനാക്കമവിസേസേന ബ്യാകുലസ്സ വണ്ണനാക്കമസ്സ നിരസനതോ നത്ഥി ആകുലം കിഞ്ചി അസ്സാതി അനാകുലം, തം, ഇമിനാ ച കച്ചായനവുത്തിവണ്ണനാസു ന തഥാഭാവം ദസ്സേതി.

തദേവമധികതത്തായേവായമാചരിയോ ഗന്ഥാരമ്ഭേ’മഹാദയോ യോ’തിആദികേ പടിപജ്ജിത്വാ ദാനി അത്തനാ വണ്ണനീയസ്സ ഗന്ഥസ്സാദി ഭൂതം വാക്യമനധികതപരിഹാരമുഖേനേവോപന്യസ്യ ബ്യാഖ്യാതുമാഹ- ‘ഇധാ’തിആദി, തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം മാഗധികസദ്ദലക്ഖണവിരചനാധികാരേ, മാഗധാനം സദ്ദാനം ഇദന്തി മാഗധികം, മാഗധികം സദ്ദലക്ഖണന്തി വിസേസന സമാസോ, വിരചയിതുകാമോതി കത്തുകാമോ, രതിംജനേതീതി രതനം, രമയതീ [ര തയതീ (പോത്ഥകേ)] തി (വാ) രതനം അനപ്പച്ചയേന, അഥവാ യം ലോകേ ചിത്തീകതാദികം രതനന്തി വുച്ചതി, ഇദമ്പി തം സദിസതായ രതനന്തി വുച്ചതി, തഥാചാഹു–

ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീതി.

ബുദ്ധാദീനമേതമധിവചനം, തയോ അവയവാ അസ്സാതി തയം, സമുദായോ, രതനാനം തയം രതനത്തയം, അവയവവിനിമ്മുത്തസ്സ പന സമുദായസ്സ അഭാവതോ തീണി ഏവ രതനാനി വുച്ചന്തി, പണമനം പണാമോ, രതനത്തയഗുണനിന്നതാ, പണമന്തി ഏതായാതി വാ പണാമോ, പണാമക്രിയാനിപ്ഫാദികാ കുസലചേതനാ, രതനത്തയസ്സ പണാമോതി ഛട്ഠീസമാസോ, അഭിധീയതി പടിപാദീയതീത്യഭിധേയ്യോ സമുദിതേന സത്ഥേന വചനീയത്ഥോ, യേന ച യോ പടിപാദീയതി സോ തസ്സ അത്ഥോ ഹോതീതി, സോ ച പകതിപ്പച്ചയാദിവിഭാഗകപ്പനായ സദ്ദാനം സങ്ഖരണം, സദ്ദസത്ഥേന ഹി സദ്ദസങ്ഖരണമേവ പടിപാദീയതി, (രതനത്തയപ്പണാമോ ച അഭിധേയ്യോ ച) രതനത്തയപ്പണാമാഭിധേയ്യന്തി ചത്ഥസമാസോ, തസ്സ സന്ദസ്സനം അത്ഥോ യസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥോ, കിന്തം വാക്യം, താ വാതി വാക്യാലങ്കാരേ, നനുചേവമധികതത്തേപി അഭിധേയ്യമത്തമേവദസ്സേതബ്ബം സിയാ കിം വാചാപണാമേന, കായമനോമയേനാപി പുഞ്ഞാതി സയപ്പത്തിയാ അഭിസമീഹിതത്ഥസിദ്ധി ഹോതേവാതി ചോദനം മനസി നിധായ വചീപണാമസ്സ പരത്ഥസന്നിസ്സയതഞ്ച തസ്സേവ വിഭാഗേന പയോജനഞ്ച ദസ്സേതുമാഹ- ‘തത്ഥ’ഇച്ചാദി, ഗുണസദ്ദോ ഏത്ഥ ‘‘സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖാ’’തിആദീസു വിയ ആനിസംസട്ഠോ, ഗുണാനമാനിസംസാനം അനുകൂലം അനുഗുണം, ഹേതുമന്തവിസേസനമേതം, പധാനഭാവം നീതം പണീതം അതിഉത്തമന്തി അത്ഥോ, അതീസയേന പണീതം പണീതതരം, ചിത്തസ്സസന്താനം പബന്ധോ ചിത്തസന്താനം, പണീതതരഞ്ച തം ചിത്തസന്താനഞ്ച, അനുഗുണഞ്ച തം പണീതതരചിത്തസന്താനഞ്ചാതി വിസേസനസമാസോ, തപ്പണാമകരണേന അനുഗുണ…പേ… സന്താനം യേസന്തി അഞ്ഞപദത്ഥോ, തേസം, യഥാ തേ സോതാരോ രതനത്തയസ്സ പണാമകരണേന പുഞ്ഞാതിസയപ്പടിലാഭാ അനേകാനിസംസാതിസയപ്പടിലാഭാനുകൂല ചിത്തസന്താനതായ പധാനതരചിത്തസന്താനാ ഹോന്തി, തഥാ പവത്താനന്തി അധിപ്പായോ, ഇദമ്പി അധിഗതാ…പേ… ന്തരാധാനന്തീമേസം ഹേതുഭാവേന തിട്ഠതി, അധിഗതാ പത്താ അനേകേ ബഹൂ ആനിസംസവിസേസാ ആയു വണ്ണസുഖബലപടിഭാനാദയോ യേസന്തി വിഗ്ഗഹോ, വിസോസിതാ സുക്ഖാപിതാ അന്തരായാ ഭയാദയോ അജ്ഝത്തികാ ബാഹിയാ വാ യേസം തഥാവിധാനം സോതൂനം, ഏതേപി അഭി,പേ,ദ്ധത്ഥന്തി ഇച്ചസ്സ ഹേതൂ, അഭിസമീഹിതസ്സ അനുട്ഠിതസ്സ കതനിട്ഠിതസ്സ ഗന്ഥസ്സ അവബോധോയേവ ഫലം, തസ്സ സിജ്ഝനത്ഥം, കിന്തം രതനത്തയപ്പണാമസന്ദസ്സനം.

സച്ചം പുനപി സച്ചന്തി, ഭുജമുക്ഖിപ്പ വുച്ചതേ;

സകത്ഥോ നത്ഥീ നത്ഥേവ,പരസ്സത്ഥമകുബ്ബതോതി.

വചനതോ പരത്ഥോവ സപ്പുരിസേഹി കത്തബ്ബോ, പരത്ഥേ സമ്പാദിതേ പന സകത്ഥോ സമ്പന്നോവ നാമ സിയാതി മനസി കത്വാ ആഹ- ‘ഏതദേവാ’തിആദി. കായമനോസമാചരണേന സമ്പജ്ജമാനഞ്ച വചീസമാചരണേന സമ്പജ്ജതേവാതി അനേനേവ വാക്യേന വിഞ്ഞായതീതി അവഗന്തബ്ബം, ബുദ്ധി പുബ്ബാ യസ്മിം കരണേ തം ബുദ്ധി പുബ്ബം, തം സീലേന കരോന്താ ബുദ്ധിപുബ്ബകാരിനോ, അഭിധേയ്യസ്സ അധിഗമോ ജാനനം പുബ്ബോ യസ്സ സോ അഭിധേയ്യാധിഗമപുബ്ബകോ, അവതാരോ പവത്തി, ഏകദേസദസ്സനേ ‘‘സമുദ്ദോ ദിട്ഠോ’’തി വിയ ഏകദേസേപി സമുദായവോഹാരദസ്സനതോ പച്ഛിമ പാദേനാതി വുത്തം, പച്ഛിമപാദസ്സേകദേസഭൂതേന ‘സദ്ദലക്ഖണ’മിച്ചനേനാതി അത്ഥോ, സാധിയം സദ്ദാനം സങ്ഖരണം, സാധനം ബ്യാകരണം, തം ലക്ഖണം സഭാവോ അസ്സാതി സാധിയസാധനലക്ഖണോ, സാധിയസ്സേദം സാധനം, സാധനസ്സ ചേദം സാധിയന്തി ഏവമസ്സേദമ്ഭാവഹേതുസഭാവോ സമ്ബന്ധോതി വുത്തം ഹോതി, പയോജനം അഭിധേയ്യസദ്ദോപദസ്സിതം സദ്ദസങ്ഖരണം, തത്ഥ സമ്ബന്ധസ്സന്തോഗധത്തം… സാധിയോപദസ്സനമുഖേന സാധനസ്സാപി ദസ്സിതത്താ നിസ്സയോപദസ്സനതോ, ഉസ്സുക്കം സമ്മാവായാമം, ബുദ്ധത്തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, പൂരേത്വാതി–

മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം;

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ;

അട്ഠധമ്മസമോധാനാ, അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതീതി.

വുത്തഅട്ഠധമ്മസമന്നാഗതേന അഭിനീഹാരേന സമന്നാഗതാ ഹുത്വാ യഥാവുത്തേ പാരമിതാദയോ ധമ്മേ പൂരേത്വാതി അത്ഥോ, ആഗതാതി സത്തത്തിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാനുബ്രൂഹനേന ആഗതാ, ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ, ആഗതാതി പത്താ ഉപ്പന്നാ, തഥാഗതോതി യഥാ സമ്പതി ജാതാ തേ ഭഗവന്തോ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗതാ, തഥാ അയമ്പി ഉത്തരാഭിമുഖം ഗതോതി അത്ഥോ, മുഹുത്തജാതോവാതി സമ്പതിജാതോ ഏവ, ജാതസമനന്തരമേവാതി വുത്തം ഹോതി, വിക്കമീതി അഗമാസി, സത്ത പദാനി ഗന്ത്വാന ദിസാ വിലോകേസീതി ഇദം ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ ഭിക്ഖവേ സമ്പതി ജാതോ ബോധിസത്താ സമേഹി പാദേഹി പതിട്ഠഹിത്വാ’’തി ഏവ മാദികായ പാളിയാ സത്തപദവീതിഹാരൂപരിഠിതസ്സ സബ്ബദിസാനുവിലോകനസ്സ വുത്തത്താ വുത്തം, ദിസാ വിലോകേസി സമന്തതോതി ഇദമ്പന ‘സമേഹി പാദേഹി ഫുസീ വസുന്ധര’ന്തി ഏതസ്സ അനന്തരം ദട്ഠബ്ബം… പാദേഹി വസുന്ധരാഫുസനാനന്തരമേവ ദസദിസാവലോകിതത്താ, അട്ഠങ്ഗാനി നാമ–

വിസട്ഠം മഞ്ജു വിഞ്ഞേയ്യം, സവനീയാ-വിസാരിനോ;

ബിന്ദു ഗമ്ഭീരനിന്നാദി,ച്ചേവമട്ഠങ്ഗികോ സരോതി.

വുത്താനി അട്ഠങ്ഗാനി, തഥാഗതോതി ഇമസ്സേവ വിസും അത്ഥപരിയായം ദസ്സേതും ‘അഥവാ’തിആദിമാഹ, അരിയേന സേതുനാതി സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതേന ഉത്തമേന മഗ്ഗേന, ഏവമാദിനാതിആദിസദ്ദേന തേസം തേസം ധമ്മാനം സഭാവസരസലക്ഖണം തഥം ആഗതോ യഥാവതോ അധിഗതോ’യേഗത്യത്ഥാ തേ ബുദ്ധ്യത്ഥാ, യേ ബുദ്ധ്യാ തേ ഗത്യത്ഥാ’തിതഥാഗതോതി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, തത്ഥതത്ഥാതി തേസു തേസു ദീഘാഗമാദീസു, തഥാഗതഭാവോതി തഥാഗതോതി ഭവനം നിപ്ഫത്തി നമസ്സനകിരിയാഭിസമ്ബന്ധാതി’നമസ്സിത്വാ’തി ഏത്ഥ നമസ്സനകിരിയായ അഭിസമ്ബന്ധാ ഇമിനാ തഥാഗതാദീനം കമ്മത്തം വിഭാവേതി, നമസ്സനകിരിയാവിസേസനത്താതി ‘നമസ്സിത്വാ’തി നമസ്സനം കത്വാതി വുത്തം നാമ സിയാതി നമസ്സനന്തി വുത്തനമസ്സനകിരിയായ വിസേസനത്താ, ബോധിയാതി ബോധിവുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം, തം ഭഗവാ ഏത്ഥ പത്തോതി (ബോധി, തസ്സാ) ബോധിരുക്ഖസ്സാതി അത്ഥോ, മൂലേതി മൂലസമീപേ ‘‘യാവ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ ഛായാ ഫരതി നിവാതേ പണ്ണാനി പതന്തി ഏതാവതാ രുക്ഖമൂലം’’തിആദീസു വിയ, നനു അഞ്ഞേപി ഖീണാസവാ ‘അഗ്ഗമഗ്ഗേനേ’ച്ചാദിനാ വക്ഖമാന നയേന നിപ്ഫന്നാ ഏവാതി അനുയോഗം മനസികത്വാ വുത്തം ‘സഹേവ വാസനായാ’തി, ന ഹി ഭഗവന്തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞേ സഹ വാസനായ കിലേസേ പഹാതും സക്കോന്തി, ഏതേന അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ഭഗവതോ അരഹത്തന്തി ദസ്സേതി, തേനേവ ഇദ്ധസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ’തേപി ഹി’ച്ചാദികം വക്ഖതി, കാപനായം വാസനാ നാമ പഹീനകിലേസസ്സാപി അപ്പഹീനകിലേസസ്സ പയോഗസദിസപയോഗഹേതുഭൂതോ കിലേസനിഹിതോ സാമത്ഥിയവിസേസോ’ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ വസലസമുദാചാരനിമിത്തം വിയ’, അഗ്ഗമഗ്ഗേനാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന, സബ്ബകിലേസേ രാഗാദികേ, അരഹത്തം അഗ്ഗഫലം, സമ്മുതി ഉപപത്തിദേവഭാവതോ അഞ്ഞേന വിസുദ്ധി ദേവഭാവേനാതിനിപ്ഫന്നത്താ ആഹ-‘വിസുദ്ധിദേവഭാവേനാ’തി, സകലകിലേസകാലുസ്സിയാപഗമേന വിസുദ്ധിപ്പത്തിയാ സബ്ബഞ്ഞുഗുണാ ലങ്കാരേന വിസുദ്ധിദേവഭാവേനാതി അത്ഥോ.

‘ഇധ=സംസിദ്ധിയം’ ഇദ്ധവന്തോ ഇദ്ധാത്തപ്പച്ചയേന, ‘ഗുണ=ആമന്തണേ’ ഭൂവാദിസേസോ, ഗുണീയന്തി പരിചീയന്തി സേയ്യത്തികേഹീതി ഗുണാ കപ്പച്ചയേന, തേപീതി സാവകപച്ചേകബുദ്ധാപി, ഹി സദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി, യസ്മാ അഗ്ഗം…പേ… അനൂനഗുണാ, തസ്മാതി അത്ഥോ, സബ്ബഞ്ഞുതാദീനന്തിആദികം തേസം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേഹി ഊനഗുണതായ ഹേതുവചനം, കേചി ‘സിദ്ധോ മിദ്ധഗുണോ അസ്സാതി സിദ്ധമിദ്ധഗുണന്തി ദുട്ഠമത്ഥം പരികപ്പേത്വാ വാക്യമിദം ദൂസേന്തി, തേ പന ‘മിദ്ധോ നാമ കോചി ഗുണോ നത്ഥീ’തി ച, ‘തഥാഗതോ നാമ മിദ്ധ ഗുണോ ന ഹോതീ’തി ച, ‘താദിസോ ചേ സിയാ ന ഞാണനിസ്സിതപൂജാ പകതോപയോഗിനീ ഭവതീ’തി ച അജാനിത്വാ വദഥ തുമ്ഹേഹി വത്വാ ഉയ്യോജേതബ്ബാ, മങ്ഗലത്ഥഞ്ചേത്ഥാദോ സിദ്ധസദ്ദോപാദാനം, മങ്ഗലാദീനി ഹി സത്ഥാന്യബ്യാഹതപ്പസരാനി ഹോന്ത്യായസ്മന്തബ്യാഖ്യാതുസോതുകാനി ച, ധമ്മസങ്ഘാനമ്പീതി ഇമിനാ അവയവേന വിഗ്ഗഹേപി സമുദായസ്സ സമാസത്ഥത്താ അഞ്ഞപദത്ഥസമാസോയം തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണോതി ദീപേതി, തേനാഹ- ‘അഞ്ഞപദത്ഥേ’ച്ചാദി, ഗുണീഭൂതാനമ്പീതി അപ്പധാനഭൂതാനമ്പി വിസേസനഭൂതാനമ്പി അഞ്ഞപദത്ഥസ്സ പധാനത്താ, കിരിയാതിസമ്ബന്ധോ വഗമ്യതേ ധമ്മസങ്ഘാനം ഗുണീഭൂതാനമ്പി തദവിനാഭാവിത്തേന നമസ്സനാതിസമ്ബന്ധാ, തദേവ സമത്ഥേതി ‘തഥാഹ’ച്ചാദിനാ, പുത്തേന സഹ വത്തമാനോതി തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണഅഞ്ഞപദത്ഥസമാസത്താ തുല്യമുഭിന്നമ്പി ആഗമനന്തി പുത്തോപി ആഗതോതി പതീയതേ, തത്ഥാതി നിദ്ധാരണേ സത്തധീ, അത്താനന്തി ധമ്മം ദസ്സേതി, ധാരേന്തേതി അത്തനി ഠപേന്തേ പവത്തേന്തേ ഉപ്പാദേന്തേ, ചത്താരോപി അപായാ സാമഞ്ഞവസേന’അപായേ’തി വുത്താ, കിലേസവട്ട കമ്മവട്ട വിപാകവട്ടവസേന തയോ വട്ടാ, തേസു ദുക്ഖം, തസ്മിം, ധാരേതീതി വുത്തധാരണം നാമ അത്ഥതോ അപായാദിനിബ്ബത്തകകിലേസവിദ്ധംസനം, തഞ്ച യഥാരൂപം കിലേസസമുച്ഛിന്ദനതപ്പടിപ്പസ്സദ്ധി ആലമ്ബനഭാവേന ഹോതീതി ആഹ- ‘സോ…പേ… വസേനാ’തി, നവന്നമ്പി, തേ സമധിഗമഹേതുതായ ധമ്മോയേവ നാമാതി ‘ദസാ’തിആദി വുത്തം, തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘തമ്മൂലകത്താ’തിആദി, തമ്മൂലകത്താതി തം കാരണത്താ, സീലദിട്ഠിസാമഞ്ഞേനാതി അരിയേന സീലേന അരിയായ ച ദിട്ഠിയാ സമാനഭാവേന, അരിയാനഞ്ഹി സീലദിട്ഠിയോ മഗ്ഗേനാഗതത്താ സബ്ബഥാ സമാനാവ, തേന തേ യത്ഥകത്ഥചി ഠിതാപി സഹഗതാവാതി സംഹതോതി ഇമസ്മിം അത്ഥേ സങ്ഘോതി പദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ, അധിപ്പേതവസേന പനേതം വുത്തം, ലോകിയസീലദിട്ഠിയാ സാമഞ്ഞേന സംഹതത്താ സമ്മുതിസങ്ഘോപി പണാമാരഹോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

അഥ കേതേ സദ്ദാ, യേസമിദം ലക്ഖണം ഭാസിസ്സന്തി പടിഞ്ഞാതന്തി ആഹ-‘സദ്ദാ ഘടപടാദയോ’തി, ആദിസദ്ദേന രുക്ഖാദയോ, നനു സന്തി മേഘസദ്ദസമുദ്ദസദ്ദാദയോപീതി ന നിരത്ഥകാനമിധാനുപയോഗിത്താ, യേ ലോകസങ്കേതാനുരോധേനാത്ഥപ്പകാസകാ തേസം സാത്ഥകാനമേ വിദം ലക്ഖണന്തി, അപിച ‘സദ്ദാ ഘടപടാദയോ’തി വദന്തോ വേദികാനം വിയ ഉന്തി [ഞത്ഥി (പോത്ഥകേ)] ആദീനം അനുപുബ്ബീനിയമാവത്ഥാനമസമ്ഭവാ തദനുക്കമേന നിപ്ഫാദിയമാനനമ്പി സദ്ദാനം ലോകിയത്താനഭിവത്തനഞ്ച ബോധേതീതി ദട്ഠബ്ബം, നു തത്ഥ പകാസകത്ഥം സദ്ദസ്സ സമുദായവസേന വാ സിയാ പച്ചേകവണ്ണവസേന വാ, തത്ഥ യദി പച്ചേകവണ്ണാ പകാസയേയ്യും, ഘടസദ്ദേ ഘകാരോയേവ ഘടത്ഥം, പകാസയേയ്യ, തഥാ ചാഞ്ഞേസമകാരാദീനമനത്ഥ കതാ സിയാ, അഥ സമുദിതാ പകാസയേയ്യും, തദാ വണ്ണാനമുച്ചാരണാനന്തരവിനാസിത്താ സമുദായോയേവ ന സിയാ, തഥാ സതി കഥ മത്ഥം സദ്ദോ പകാസയതീതി ചേ കമേന സോതചിത്താദിഗഹിതക്ഖര പാളിയാ ച യോ സദ്ദോതി വിഞ്ഞേയ്യോ സാത്ഥകോ ചിത്തഗോചരോ, ചിത്തഗോചരസ്സാപി സദ്ദസ്സ പന ബാലജനപ്പബോധായ കപ്പനാമത്തേന പകത്യാദിവിഭാഗതോ, ന സഭാവേനാന്വാഖ്യാനം, തേനാഹ-‘പകത്യാ’ദി ആദി, നനു ഗോഇച്ചാദിസാധുസദ്ദനിയമേ സതി ഗോതാദയോ അസാധു സദ്ദാതി വിഞ്ഞായന്തി ഗന്തബ്ബമഗ്ഗനിയമേ അഗന്തബ്ബമഗ്ഗോ വിയ, ഗോതാദി അസാധുസദ്ദനിയമേ വാ ഗോഇച്ചാദയോ സദ്ദാ സാധവോതി അഗന്തബ്ബമഗ്ഗനിയമേ ഗന്തബ്ബമഗ്ഗോ വിയ, കിം സദ്ദാനമന്വാഖ്യാനേനാ തിദമാസങ്കിയ പയോജനമാഹ- ‘ലക്ഖണാഭിധാനംചേ’ച്ചാദി, സദ്ദാനമ്പടിപത്തിയം പടിപദപാഠസ്സാനൂപായത്തം ദസ്സേതുമാഹ- ‘അഞ്ഞഥേ’ച്ചാദി, അഞ്ഞഥാതി അസതി ലക്ഖണാഭിധാനേ, സക്കതാദീതിആദിസദ്ദേന പാകതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, ബഹുവിധത്തം സക്കതപാകതപേസാചികഅപബ്ഭംസവസേന, മഗധേസു വിദിതാതി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘അഞ്ഞസ്മി’’ന്തി (൪-൧൨൧) മാഗധാനം ഇദന്തി അത്ഥേ ‘‘ണോ’’തി (൪-൩൪) ണപ്പച്ചയേ മാഗധാ മാഗധന്തി ച പദനിപ്ഫത്തി വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘മഗധേസ്മി’ച്ചാദി, മഗധേസു വിദിതാതിആദിനോ അധിപ്പായം വിവരിതുമാഹ- ‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’തിആദി, തത്ഥ ഇദന്തി ഇദാനി വക്ഖമാനം മാഗധം…പേ… ഹോതീതി ഏതം വുത്തം ഹോതീതി മഗധേസു…പേ… ലക്ഖണം മാഗധന്തി വദതാ പകാസിതം ഹോതീതി അത്ഥോ, ഹിസദ്ദോ’മഗധേസ്വി’ച്ചാദിനാ വുത്തം സമത്ഥയതി, ലക്ഖണം വിസേസയതാതി സദ്ദലക്ഖണ സദ്ദസ്സ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്താ മാഗധന്തി ഇമിനാ ലക്ഖണം വിസേസയതാ ബ്യവച്ഛേദയതാ വുത്തികാരേന, അത്ഥതോതി സാമത്ഥിയതോ, സദ്ദേ ച വിസേസിതോ ഹോതീതി സദ്ദലക്ഖണസദ്ദോ മാഗധേ ഏവ [സദ്ദേഏവ (പോത്ഥകേ)] ബ്യവച്ഛേദിതോ ഹോതി, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘മഗധേസു വിദിതാ മാഗധാതി സദ്ദേ ഗഹേത്വാ തേസമിദം മാഗധന്തി മാഗധസദ്ദേന യസ്മാ സദ്ദലക്ഖണസദ്ദേ ലക്ഖണം വിസേസിതം, തസ്മാ സദ്ദലക്ഖണസദ്ദേ സദ്ദോ യദി അമാഗധോ കഥം ലക്ഖണം മാഗധം സിയാതി സാമത്ഥിയാ സദ്ദോപി വിസേസിതോ ഹോതീ’തി, നനു മാഗധന്തി ലക്ഖണസ്സ മാഗധ സദ്ദസമ്ബന്ധിത്തഝാപനതോ സദ്ദലക്ഖണന്തി ഏത്ഥ സദ്ദസദ്ദസ്സ നിരത്ഥക താപത്തി ഹോതീതി, ന ഹോതി ഗമ്മമാനത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സ പയോഗമ്പതി കാമചാരത്താ സദ്ദലക്ഖണസദ്ദസ്സ വാ സമാസത്ഥേ നിരുള്ഹത്താ ‘‘തത്രിദം സുഗതസ്സ സുഗതചീവരപ്പമാണ’’ന്തിആദീസു വിയ, കോപനാതിആദിസദ്ദലക്ഖണന്തി ഇമിനാ അഭിധേയ്യസങ്ഖാതപയോജനസ്സ ദസ്സിതത്താ തപ്പയോജനപുച്ഛനപരാ ചോദനാ, വുച്ചതേച്ചാദി പരിഹാരോ, യഥാ സബ്ബഥാത്തപരഹിതകാമേന.

പിയോ ച ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ,നോചാ ഠാനേ നിയോജകോതി.

വുത്തേഹി തതോ പരേഹി ച പസത്ഥതരേഹി ഗുണവിസേസേഹി സമുപേതം ഗുരും.

തസ്മാ അക്ഖരകോസല്ലം, സമ്പാദേയ്യ ഹിതത്ഥികോ;

ഉപട്ഠഹം ഗുരും സമ്മാ, ഉട്ഠാനാദീഹി പഞ്ചഹീതി.

വചനതോ ഉട്ഠാന-ഉപട്ഠാന-പരിചരിയാ-സുസ്സൂസാ സക്കച്ചസിപ്പപടിഗ്ഗഹണേഹി സമ്മാ ഉപട്ഠഹന്തേന സവന,ഉഗ്ഗഹന-ധാരണ-പരിപുച്ഛാ-ഭാവനാ ഹി കങ്ഖാവിച്ഛേദം കത്വാ വിഞ്ഞാതബ്ബം സദ്ദലക്ഖണം, തഥാ അവിഞ്ഞാതം സദ്ദലക്ഖണമനേനാതി അവിഞ്ഞാതസദ്ദലക്ഖണോ പുഗ്ഗലോ, ഹിസദ്ദോ അവധാരണേ, സോ ‘ധമ്മവിനയേസു കുസലോ ന ഹോതീ’തി ഏത്ഥ ദട്ഠബ്ബോ, കുസലോ ദക്ഖോ ന ഹോതി, തത്ഥ ധമ്മവിനയേസു സുത്തന്താതാഭിധമ്മസങ്ഖാതേസു ധമ്മേസു ചേവ വിനയേ ച, കസ്മാ–

യോ നിരുത്തിം ന സിക്ഖേയ്യ, സിക്ഖന്തോ പിടകത്തയം;

പദേപദേ വികങ്ഖേയ്യ, വനേ അന്ധഗജോ യഥാതി.

വചനതോ, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘യഥാ വുത്തനയേന സമ്ഭൂതപദ ബ്യാമോഹവസേന പദത്ഥേപി ബ്യാമോഹസമ്ഭവതോ സുത്തന്തോപദസ്സിതായ ദിട്ഠിവിനിവേട്ഠനായ ച അഭിധമ്മാഗതേ നാമരൂപപരിച്ഛേദേ ച വിനയ നിദ്ദിട്ഠേ സംവരാസംവരേ ച അകോസല്ലം സിയാ’’തി, യഥാധമ്മന്തി ധമ്മവിനയ സദ്ദസ്സ യോ-ത്ഥോ വിനയസുത്താഭിധമ്മസങ്ഖാതോ, തസ്സ സോ-ത്ഥോ, തദനതിക്കമേന, പടിപജ്ജിതുമസക്കോന്തോതി തത്ഥതത്ഥേവ വുത്താസു അധിസീല അധിചിത്ത അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാസു പവത്തിതും അസമത്ഥോ, കുസലോ പന സമത്ഥോ പഞ്ഞാവിസേസാലോകപടിലാഭതോ, വുത്തം ഹി–

യാവ തിട്ഠന്തി സുത്തന്താ, വിനയോ യാവ ദിപ്പതി;

താവ ദക്ഖന്തി ആലോകം, സൂരിയേ അബ്ഭുഗ്ഗതേ യഥാതി.

പടിപത്തിന്തി പടിപജ്ജീയതീതി പടിപത്തീതി യഥാവുത്തം തിവിധമ്പി പടിപത്തിം, വിരാധേത്വാതി നാസേത്വാ, നസ്സതി ഹി പടിപത്തി തേസുയേവാ കോ സല്ലതമഗതത്താ, തഥാ ചാഹു–

സുത്തന്തേസു അസന്തേസു, പമുട്ഠേ വിനയമ്ഹി ച;

തമോ ഭവിസ്സതി ലോകേ, സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതേ യഥാതി.

സംസാരദുക്ഖസ്സേവ ഭാഗീ ഹോതി… യഥാവുത്താ-നുക്കമപരിച്ചാഗേന അനുരൂപപടിപത്തിയാ പടിലഭിതബ്ബത്താ അധിഗമവിസയസ്സ [വിസഥത്താ (പോത്ഥകേ)] യോ ഗക്ഖേമസ്സ, വുത്തഞ്ഹി തസ്സാനുലോമപടിപത്തിമൂലകത്തം–

സുത്തന്തേ രക്ഖിതേ സന്തേ, പടിപത്തി ഹോതി രക്ഖിതാ;

പടിപത്തിയം ഠിതോ ധീരോ, യോഗക്ഖേമാ ന ധംസതീതി.

ഏതാവതാ അവിഞ്ഞാതസദ്ദലക്ഖണസ്സ സകത്ഥപരിഹാനിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സകത്ഥസമ്പത്തിമൂലികാ പരത്ഥസമ്പത്തീതി തദഭാവാ താദിസോ പുഗ്ഗലോ പരേസമ്പി പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതീതി ദസ്സേതും ‘നചാ’തിആദി വുത്തം, പതിട്ഠാതി ധാരണം, തഞ്ചേത്ഥ തേസം തേസം കുല പുത്താനം ധമ്മവിനയസിക്ഖാപനം തംതം കമ്മതോ നിത്ഥരണാദി ച, തദുഭയ മേവാ-ന്ഹസങ്ഗികം പതിട്ഠം, മുഖ്യഭൂതമ്പന തമ്മൂലകേ സുപരിസുദ്ധസീലേ പതിട്ഠാപനമേവ, തദുപകരണത്ഥോ സിക്ഖാപനാദി, ഇധ പന തം സാധനഭൂതോ പുഗ്ഗലോ ഉപചാരതോ പതിട്ഠാതി ഗഹേതബ്ബോ, ഹിസദ്ദോ യഥാവുത്ത സമത്ഥനത്ഥേ നിപാതോ, സദ്ദലക്ഖണഞ്ഞൂയേവാതി അവധാരണമ്പന തേസു തബ്ബിദൂയേവ സമത്ഥോതി ദസ്സനത്ഥം പകരണവസേന വുത്തം, അത്തനോ പന സുഗുത്തസീലക്ഖന്ധവിരഹേന കദാചി കോചി യഥാവുത്താനം പതിട്ഠാഭവിതും ന സക്കോതി… തമ്മൂലകത്താ സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ സപരപതിട്ഠാ ഭാവസ്സ ച, തേനേവ വിനയധരേ ആനിസംസം ദസ്സേന്തേന ഭഗവതാ തപ്പധാനം തപ്പമുഖംവ കത്വാ ‘‘പഞ്ചിമേ ഭിക്ഖവേ ആനിസംസാ വിനയധര പുഗ്ഗലേ, കതമേ പഞ്ച അത്തനോ സീലക്ഖന്ധോ സുഗുത്തോ ഹോതി സു രക്ഖിതോ, കുക്കുച്ചപകതാനം പടിസരണം ഹോതി, വിസാരദോ സങ്ഘ മജ്ഝേ വിഹരതി, പച്ചത്ത്ഥികേ സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹാതി, സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ പടിപന്നോ ച ഹോതീ’’തി വുത്തം, അത്ഥാനുരൂപന്തി അത്തനോ വചനീയസ്സത്ഥസ്സ വാചകത്തേന യോഗ്യം, ബ്യഞ്ജനാനുരൂപന്തി അത്തനോ വാചകസ്സ വചനീയത്തേന യോഗ്യം, പരിവാസാദീസൂതിആദിസദ്ദേന അബ്ഭാനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, തംതംകമ്മന്തി പരിവാസാദികം തംതംകമ്മം, അഞ്ഞോതി അസദ്ദലക്ഖണഞ്ഞൂ, ന കേവലമനേന സകത്ഥപരത്ഥാവ നാസിതാ, അഥ ഖോതി വിധോ സദ്ധമ്മോപി നാസിതോയേവാതി വത്ഥുമാഹ ‘അജാനന്തോ പനാ’തിആദി, അയഥാപടിപജ്ജമാനോതി സദ്ദലക്ഖണഞ്ഞുനാ യഥാ യേന പകാരേന അത്ഥാനുരൂപം ബ്യഞ്ജനേ ബ്യഞ്ജനാനുരൂപഞ്ച അത്ഥേ പടിപജ്ജിതബ്ബം, തഥാ അപ്പടിപജ്ജമാനോ, തഥാ ച വക്ഖതി– തഥാ ഹി സോ സദ്ദലക്ഖണ മജാനന്തോ’തിആദി. തിവിധമ്പി സദ്ധമ്മന്തി പരിയത്തിപടിപത്തിഅധിഗമവസേനതി വിധമേവ സദ്ധമ്മം, തത്ഥ തിപിടകബുദ്ധവചനം പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ നാമ, തേരസ ധുതഗുണാ ചുദ്ദസ ഖന്ധകവത്താനി ദ്വേ അസീതി മഹാവത്താനീതി അയം പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ നാമ, ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചത്താരി ച ഫലാനി അയം അധിഗമസദ്ധമ്മോ നാമ, തഥാഹിച്ചാദിനാ വുത്തമത്ഥം സമത്ഥേതി, തമ്പി പാളിയാ ഥിരീകാതും ‘വുത്തം ഹേത’ന്തിആദിമാഹ, തത്ഥ ധമ്മാതി ഹേതൂ, സദ്ധമ്മസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ തിവിധസ്സ സദ്ധമ്മസ്സ, പദബ്യഞ്ജനന്തി പദഞ്ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച തം, തത്ഥ പദം നാമ സ്യാദ്യന്തം ത്യാദ്യന്തഞ്ച, ബ്യഞ്ജീയതി അത്ഥോ ഏതേനാതി ബ്യഞ്ജനം-വാക്യം അഥവാ പജ്ജതേ ഗമ്യതേ അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം-സ്യാദ്യന്താദി, വാക്യംവ ബ്യഞ്ജനം, സിഥിലധനിതാദിപദമേവവാ വുത്തനയേന ബ്യഞ്ജനന്തി പദബ്യഞ്ജനം, തം, ദുന്നിക്ഖിത്തം ദുട്ഠു നിക്ഖിത്തം ഠപിതം വിരാധേത്വാ കഥിതം, അത്ഥോ ച ദുന്നീതോതി ദുന്നിക്ഖിത്തത്തായേവ പദബ്യഞ്ജനസ്സ തബ്ബചനീയോപി ദുട്ഠുവിഞ്ഞാതോ ഹോതി, വുത്തപടിപക്ഖതോതി ‘അവിഞ്ഞാതസദ്ദലക്ഖണോഹി’ച്ചാദിനാ വുത്തസ്സ വിഞ്ഞാതസദ്ദലക്ഖണത്താദിനാ പടിപക്ഖഭാവതോ, ഭാവപ്പധാനോ ഹി അയം നിദ്ദേസോ,ത്തപ്പച്ചയലോപോ വാ, ന ഹി അത്താവ അത്തനാ വേദിതബ്ബോതി യുത്തന്തി.

തദേവന്തിആദിനാ യഥാവുത്തം നിഗമേത്വാ സഞ്ഞാവിധാനേ പയോജനം ദസ്സേതി, തന്തി ഹേത്വത്ഥേ നിപാതോ, യസ്മാ സദ്ദലക്ഖണസ്സ ജാനനംസാനി സംസം തസ്മാതി അത്ഥോ, ഏവന്തി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ, ഏവം സപ്പയോജനന്തി സമ്ബന്ധോ, തദേവന്തി വാ നിപാതസമുദായോ യം, വുത്തേന പകാരേനേത്യസ്മിം അത്ഥേ വത്തതേ. നനുച സഞ്ഞീനം സഞ്ഞാനം വത്തബ്ബത്തേ ‘‘അആദയോ തിതാലീസവണ്ണാ’’തിആദീനം വാക്യാനം വിസുംവിസും മഹന്തത്താ കുതോ ലാഘവം സത്ഥസ്സാതി മഞ്ഞമാനോ ‘തഥാഹി’ച്ചാദിനാ സഞ്ഞാവിധാനേ ലാഘവസബ്ഭാവം സമത്ഥേതി, ഹോതേവാതി അവധാരണേന കത്ഥചി പരസത്ഥേ വിയ നോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി, പടിപത്തിലാഘവമ്പി ചേത്ഥ ഹോതേവ, തഥാഹി ‘‘വണ്ണപരേന സവണ്ണോപി’’ച്ചാദോ (൧-൨൪) വണ്ണാദിസഞ്ഞാസമുദ്ധരിതാ നാത്താനമത്താവഗമേതുമലന്തി പരേ പുച്ഛിത്വാ ജാനിതബ്ബാ അസ്സ, തതോ സഞ്ഞാ-വസേയാ, തതോസ്സ സഞ്ഞാതി സഞ്ഞാസഞ്ഞീവിവേചനം തദനുട്ഠാനന്തി പരമ്പരാപേക്ഖായ ഭവിതബ്ബം പടിപത്തി ഗാരവാഭാവാ. ഇദാനി സങ്ഖേപതോ സത്ഥക്കമം ദസ്സേതുമാഹ-ഏവം താവി’ച്ചാദി, താവാതി പഠമം, ഉപയുജ്ജമാനത്താതി ബ്യാപാരിയമാനത്താ, വിസയോ ഗോചരോ യത്ഥേതേ സ്യാദയോ വിധീ യന്തേ, സഹ വിസയേനാതി സവിസയാ, പഠമം കരീയതീതി പകതി യതോ സ്യാദയോ വിധീയന്തേ, സഹ പകതിയാതി സപ്പകതികാ, ലിങ്ഗാദികന്തി ആദിസദ്ദേന‘സലഭച്ഛായ’മിച്ചാദോ ഏകത്താദി, ലിങ്ഗേഭവാ ലിങ്ഗികാ-ഇത്ഥിവിധയോ, ഏകത്ഥീഭാവോ സമാസോ, തേന, സാമഞ്ഞതോ സമാനത്താ, സമാനത്തന്തുണാദിവുത്തിയാ ‘‘രാജാദിവിസിട്ഠേ പുരിസാ ദോവിയ’വസിട്ഠാദിവിസിട്ഠേ അപച്ചാദിമ്ഹി അത്ഥേ പവത്തനതോ.

ഇതി മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാടീകായം സാരത്ഥവിലാസിനിയം

രതനത്തയപണാമാദികഥാ സമത്താ.