൨. ദുതിയോ കണ്ഡോ (സ്യാദി)

൧. ദ്വേ ദ്വേ-കാനേകേസു നാമസ്മാ സി യോ, അം യോ, നാ ഹി, സ നം, സ്മാ ഹി, സ നം, സ്മിം സു.

ഏതേസം ദ്വേ ദ്വേ ഹോന്തി ഏകാനേകത്ഥേസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാ. മുനി മുനയോ, മുനിം മുനയോ, മുനിനാ മുനീഹി, മുനിസ്സ മുനീനം, മുനിസ്മാ മുനീഹി, മുനിസ്സ മുനീനം, മുനിസ്മിം മുനീസു, ഏവം കുമാരീ കുമാരിയോ, കഞ്ഞാ കഞ്ഞായോതി. ഏതാനി സത്ത ദുകാനി സത്ത വിഭത്തിയോ വിഭാഗോ വിഭതീതി കത്വാ, ഏത്ഥ സിഅമിതീ-കാരാ-കാരാ ‘‘കിമം സിസു’’ ൨,൨൦൦ തി സംകേതത്ഥാ.

൨. കമ്മേ ദുതിയാ.

കരീയതി കത്തു കിരിയായാ-ഭിസമ്ബന്ധീയതീതി കമ്മം, തസ്മിം ദുതിയാവിഭത്തി ഹോതം. കടം കരോതി, ഓദനം പചതി, ആദിച്ചം പസ്സതി.

‘ഓദനോ പച്ചതീ’തി ഓദനസദ്ദതോ കമ്മതാ നപ്പതീയതേ, കിഞ്ചരഹി? ആഖ്യാതതോ. ‘കടം കരോതി വിപുലം ദസ്സനീയ’ന്തി അത്ഥേവ ഗുണയുത്തസ്സ കമ്മതാ, ഇച്ഛിതേപി കമ്മത്താവ ദുതിയാ സിദ്ധാ ഗാവും പയോ ദോഹതി, ഗോമന്തം ഗാവം യാചതി, ഗാവമവരുന്ധതി വജം, മാണവകം മഗ്ഗം പുച്ഛതി, ഗോമന്തം ഗാവം ഭിക്ഖതേ, രുക്ഖമവചിനാതി ഫലാനി, സിസ്സം ധമ്മം ബ്രൂതേ, സിസ്സം ധമ്മമനുസാസതീതി. ഏവം അനിച്ഛിതേപി അഹിം ലങ്ഘയതി, വിസം ഭക്ഖേതി. യംനേവിച്ഛിതം നാപി അനിച്ഛിതം, തത്ഥാപി ദുതിയാ സിദ്ധാ. ഗാമം ഗച്ഛന്തോ രുക്ഖമൂലമുപസപ്പതി.

പഥവിം അധിസേസ്സതി, ഗാമമധിതിട്ഠതി, രുക്ഖമജ്ഝാസതേതിഅധിസീഠാസാനംപയോഗേ-ധികരണേ കമ്മവചനിച്ഛാ, വത്തിച്ഛാതോ ഹി കാരകാനി ഹോന്തി. തം യഥാ-വലാഹകാ വിജ്ജോതതേ, വലാഹകസ്സ വിജ്ജോതതേ, വലാഹകോ വിജ്ജോതതേ, വലാഹകേ വിജ്ജോതതേ, വലാഹകേന വിജ്ജോതതേതി. ഏവമഭിനിവിസസ്സ വാ ധമ്മമഭിനിവിസതേ ധമ്മേ വാ.

തഥാ ഉപന്വജ്ഝാവസസ്സാഭോജന നിവുത്തിവചനസ്സ ഗാമമുപവസതി, ഗ, മമനുവസതി, പബ്ബതമധിവസതി, ഘരമാവസതി. അഭോജനനിവുത്തി വചനസ്സാതി കിം? ഗാമേ ഉപവസതി, ഭോജനനിവുത്തിം കരോതീതി അത്ഥോ. തപ്പാനാചാരേപി കമ്മത്താവ ദുതിയാ സിയാ നദിമ്പിവതി, ഗാമം ചരതി, ഏവം ‘സചേ മം ആലപിസ്സതീ’തിആദീസുപി. വിഹിതാവ പതിധയോഗേ ദുതിയാ – ‘പടിഭന്തു തം ചുന്ദ ബോജ്ഝങ്ഗാ’തി. തം പതി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാസന്തൂതി അത്ഥോ, യദാതു ധാതുനായുത്തോ പതി, തദാ തേനാ-യോഗാ സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീവ ‘തസ്സ നപ്പടിഭാതീ’തി. അക്ഖേ ദിബ്ബതി, അക്ഖേഹി ദിബ്ബതി, അക്ഖേസു ദിബ്ബതീതി കമ്മകരണാധികരണവചനിച്ഛാ.

൩. കാലദ്ധാനമച്ചന്തസംയോഗേ.

കിരിയാ, ഗുണ, ദബ്ബേഹി സാകല്ലേന കാലദ്ധാനം സമ്ബന്ധോ അച്ചന്തസംയോഗോ. തസ്മിം വിഞ്ഞായമാനേ കാലസദ്ദേഹി അദ്ധഅദ്ദേഹി ച ദുതിയാ ഹോതി. മാസമധീതേ, മാസം കല്യാണി, മാസം ഗുളധാനാ, കോസമധീതേ, കോസം കുടിലാ നദീ, കോസം പബ്ബതോ. അചന്തസംയോഗേതി കിം? മാസസ്സ ദ്വീഹമധീതേ, കോസസ്സേകദേസേ പബ്ബതോ.

പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ, ഏകം സമയം ഭഗവാ, ഇമം രത്തിം ചത്താരോ മഹാരാജാതി ഏവമാദീസു കാലവാചീ ഹി അച്ചന്തസംയോഗത്താവ ദുതിയാ സിദ്ധാ. വിഭത്തിവിപല്ലാസേനപി വാ ബഹുലംവിധാനാ.

ഫലപ്പത്തിയം കിരിയാപരിസമത്ത്യപവഗ്ഗോ, തസ്മിം വിഞ്ഞായമാനേ കാലദ്ധാനം കിരിയായാച്ചന്തസംയോഗേ തതിയാഭിമതാ, സാപി കരണത്താവ സിദ്ധാ ‘മാസേനാനുവാകോ-ധീതോ, കോസേനാനുവാകോ-ധീതോ’തി. അനപവഗ്ഗേതു അസാധകതമത്താകരണത്താഭാവേ ദുതിയാവ ‘മാസമധീതോ-നുവാകോ, ന ചാനേ ന ഗഹിതോ’തി.

കാരകമജ്ഝേ യേ കാലദ്ധാനവാചിനോ, തതോ സത്തമീപഞ്ചമിയോ അഭിമതാ ‘അജ്ജ ഭുത്വാ ദേവദത്തോ ദ്വിഹേ ഭുഞ്ജിസ്സതി, ദ്വീഹാ ഭുഞ്ജിസ്സതി, അത്രട്ഠോ-യമിസ്സാസോ കോസേ ലക്ഖം വിജ്ഝതി, കോസാ ലക്ഖം വിജ്ഝതീ’തി, താപീഹ സകസകകാരകവചനിച്ഛായേവ സിദ്ധാ.

൪. ഗതി ബോധാഹാര സദ്ദത്ഥാകമ്മക ഭജ്ജാദീനം പയോജ്ജേ.

ഗമനത്ഥാനം ബോധത്ഥാനം ആഹാരത്ഥാനം സദ്ദത്ഥാനമകമ്മകാനം ഭജ്ജാദീനഞ്ച പയോജ്ജേ കത്തരി ദുതിയാ ഹോതി. സാമത്ഥിയാ ച പയോജകബ്യാപാരേന കമ്മതാവസ്സ ഹോതീതി പതീയതേ. ഗമയതി മാണവകം ഗാമം, യാപയതി മാണവകം ഗാമം, ബോധയതി മാണവകം ധമ്മം, വേദയതി മാണവകം ധമ്മം, ഭോജയതി മാണ-വകം മോദകം, ആസയതി മാണവകം മോദകം, അജ്ഝാപയതി മാണവകം വേദം, പാഠയതി മാണവകം വേദം, ആസയതി ദേവദത്തം, സായയതി ദേവദത്തം, അഞ്ഞം ഭജ്ജാപേതി, അഞ്ഞം കോട്ടാപേതി, അഞ്ഞം സന്ഥരാപേതി. ഏതേസമേവാതി കിം? പാചേതി ഓദനം ദേവദത്തേന യഞ്ഞദത്തോ. പയോജ്ജേതി കിം? ഗച്ഛതി ദേവദത്തോ. യദാ ചരഹി ഗമയതി ദേവദത്തം യഞ്ഞദത്തോ, തമപരോ പയോജേതി, തദാ ഗമയതി ദേവദത്തം യഞ്ഞദത്തേനേതി ഭവിതബ്ബം … ഗമയതിസ്സാ-ഗമനത്ഥത്താ.

൫. ഹരാദീനം വാ.

ഹരാദീനം പയോജ്ജേ കത്തരി ദുതിയാ ഹോതി വാ. ഹാരേതി ഭാരം ദേവദത്തം ദേവദത്തേനേതി വാ, അജ്ഝോഹാരേതി സത്തും ദേവദത്തം ദേവദത്തേനേതി വാ, കാരേതി കടം ദേവദത്തം ദേവദത്തേനേതി വാ ദസ്സയതേ ജനം രാജം ജനേനേതി വാ, അഭിവാദയതേ ഗുരും ദേവദത്തം ദേവദത്തേനേതി വാ.

൬. ന ഖാദാദീനം.

ഖാദാദീനം പയോജ്ജേ കത്തരി ദുതിയാ ന ഹോതി. ഖാദയതി ദേവദത്തേന, ആദയതി ദേവദത്തേന, അവ്ഹ, പയതി ദേവദത്തേന, സദ്ദായയതി ദേവദത്തേന, കന്ദയതി ദേവദത്തേന, നായയതി ദേവദത്തേന.

(൧) വഹിസ്സാനിയന്തുകേ. വാഹയതി ഭാരം ദേവദത്തേന അനിയന്തുകേതി കിം? വാഹ-യതി ഭാരം ബലീബദ്ദേ.

(൨) ഭക്ഖിസ്സാഹിം സായം. ഭക്ഖയതി മോദകേ ദേവദത്തേന. അഹിംസായന്തി കിം? ഭക്ഖയതി ബലീബദ്ദേ സസ്സം.

൭. ഝാദീഹി യുത്താ.

ധീആദീഹി യുത്തതോ ദുതിയാ ഹോതി. ധിരത്ഥു മം പൂതികായം, അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച നാലന്ദം, സമാധാനമന്തരേന, മുചലിന്ദമഭിതോ സരമിച്ചാദി, ഛട്ഠിയാപവാദോ-യം.

൮. ലക്ഖണിത്ഥമ്ഭൂതവിച്ഛാസ്വഭിനാ.

ലക്ഖണാദീസ്വത്ഥേസ്വഭിനാ യുത്തമ്ഹാ ദുതിയാ മഹാതി. രുക്ഖമഭി വിജ്ജോതതേ വിജ്ജു, സാധു ദേവദത്തോ മാതരമഭി, രുക്ഖം രുക്ഖമഭിതിട്ഠതി.

൯. പതിപരീഹി ഭാഗേ ച.

പതിപരീഹി യുത്തമ്ഹാ ലക്ഖണാദീസു ഭാഗേ ചത്ഥേ ദുതിയാ ഹോതി. രുക്ഖം പതി വിജ്ജോതതേ വിജ്ജു, സാധു ദേവദത്തോ മാതരം പതി, രുക്ഖം രുക്ഖം പതി തിട്ഠതി, യദേത്ഥ മം പതി സിയാ. രുക്ഖം പരി വിജ്ജോതതേ വിജ്ജു, സാധു ദേവദത്തോ മാതരം പരി, രുക്ഖം രുക്ഖം പരി തിട്ഠതി, യദേത്ഥ മം പരി സിയാ.

൧൦. അനുനാ.

ലക്ഖണാദീസ്വത്ഥേസ്വനുനാ യുത്തമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി. രുക്ഖമനു വിജ്ജോതതേ വിജ്ജു, സച്ചകിരിയമനു വുട്ഠി പാവസ്സി, ഹേതു ച ലക്ഖണം ഭവതി, സാധു ദേവദത്തോ മാതരമനു, രുക്ഖം രുക്ഖമനു തിട്ഠതി, യദേത്ഥ മം അനു സിയാ.

൧൧. സഹത്ഥേ.

സഹത്ഥേ-നുനാ യുത്തമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി. പബ്ബതമനു സേനാ തിട്ഠതി.

൧൨. ഹീനേ.

ഹീനത്ഥേ-നുനാ യുത്തമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി. അനു സാരിപുത്തം പഞ്ഞവന്തോ.

൧൩. ഉപേന.

ഹീനത്ഥേ ഉപേന യുത്തമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി. ഉപ സാരിപുത്തം പഞ്ഞവന്ഥോ.

൧൪. സത്തമ്യാധിക്യേ.

ആധിക്യത്ഥേ ഉപേന യുത്തമ്ഹാ സത്തമീ ഹോതി. ഉപ ഖാരിയം ദോണോ.

൧൫. സാമിത്തേ-ധിനാ.

സാമിഭാവത്ഥേ-ധിനാ യുത്തമ്ഹാ സത്തമീ ഹോതി. അധി ബ്രഹ്മദത്തേ പഞ്ചാലാ, അധി പഞ്ചാലേസു ബ്രഹ്മദത്തോ.

൧൬. കത്തുകരേണേസു തതിയാ.

കത്തരി കരണേ ച കാരകേ തതിയാ ഹോതി. പുരിസേന കതം, അസിനാ ഛിന്ദതി. പകതിയാ-ഭിരൂപോ, ഗോത്ഥേന ഗോതമോ, സുമേധോ നാമ നാമേന, ജാതിയാ സത്തവസ്സികോതി ഭൂധാതുസ്സ സമ്ഭവാ കരണേ ഏവ തതിയാ. ഏവം സമേന ധാവതി വിസമേന ധാവതി, ദ്വിദോണേന ധഞ്ഞം കിണാതി, പഞ്ചകേന പസവോ കിണാതീതി.

൧൭. സഹത്ഥേന.

സഹത്ഥേന യോഗേ തതിയാ സിയാ. പുത്തേന സഹ ഗതോ, പുത്തേന സദ്ധിം ആഗതോ, തതിയാപി ഛട്ഠീവ അപ്പധാനേ ഏവ ഭവതി.

൧൮. ലക്ഖണേ.

ലക്ഖണേ വത്തമാനതോ തതിയാ സിയാ. തിദണ്ഡകേന പരിബ്ബാജകമദ്ദക്ഖീ, അക്ഖിനാ കാണോ, തേന ഹി അങ്ഗേന അങ്ഗിനോ വികാരോ ലക്ഖീയതേ.

൧൯. ഹേതുമ്ഹി.

തക്കിരിയാ യോഗ്ഗേ തതിയാ സിയാ. അന്നേന വസതി, വിജ്ജായ യസോ.

൨൦. പഞ്ചമീണേ വാ.

ഇണേ ഹേതുമ്ഹി പഞ്ചമീ ഹോതി വാ. സതസ്മാ ബദ്ധോ, സതേന വാ.

൨൧. ഗുണേ.

പരങ്ഗഭൂതേ ഹേതുമ്ഹി പഞ്ചമീ ഹോതി വാ. ജളത്താ ബദ്ധോ ജളത്തേന വാ, പഞ്ഞായ മുത്തോ, ഹുത്വാ അഭാവതോഅനിച്ചാ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ.

൨൨. ഛട്ഠീ ഹേത്വത്ഥേഹി.

ഹേത്വത്ഥവാചീഹി യോഗേ ഹേതുമ്ഹി ഛട്ഠീ സിയാ. ഉദരസ്സ ഹേതു, ഉദരസ്സ കാരണാ.

൨൩. സബ്ബാദിതോ സബ്ബാ.

ഹേത്വത്ഥേഹി യോഗേ സബ്ബാദീഹി സബ്ബാ വിഭത്തിയോ ഹോന്തി. കോ ഹേതു, കം ഹേതും, കേന ഹേതുനാ, കസ്സ ഹേതുസ്സ, കസ്മാ ഹേതുസ്മാ, കസ്സ ഹേതുസ്സ, കസ്മിം ഹേതുസ്മിം, കിം കാരണം, കേന കാരണേന, കിം നിമിത്തം, കേന നിമിത്തേന, കിം പയോജനം, കേന പയോജനേന ഇച്ചേവമാദി. ഹേത്വത്ഥേഹീത്വേവ? കേന കതം.

൨൪. ചതുത്ഥീ സമ്പദാനേ.

യസ്സ സമ്മാ പദീയതേ തസ്മിം ചതുത്ഥീ സിയാ. സങ്ഘസ്സ ദദാതി. ആധാരവിവക്ഖായം സത്തമീപി സിയാ സങ്ഘേ ദേഹി.

൨൫. താദത്ഥ്യേ.

തസ്സേ-ദം തദത്ഥം, തദത്ഥഭാവേ ജോതനീയേ നാമസ്മാ ചതുത്ഥീ സിയാ. സീതസ്സ പടിഘാതായ, അത്ഥായ ഹിതായ (സുഖായ) ദേവമനുസ്സാനം, നാലം ദാരഭരണായ, യൂപായ ദാരു, പാകായ വജതീത്വേവമാദി.

കസ്സ സാദും ന രുച്ചഭി, മാ-യസ്മന്താനമ്പി സങ്ഘഭേദോ രുച്ചിത്ഥ, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, ഭത്തമസ്സ നച്ഛാദേസീതി ഛട്ഠീ സമ്ബന്ധവചനിച്ഛായം, ന ചേവം വിരോധോ സിയാ സദിസരൂപത്താ, ഏവംവിധേസു ച സമ്ബന്ധസ്സ സദ്ദികാനുമതത്താ, കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീതി അത്ഥമത്തേ പഠമാ.

ഏവമഞ്ഞാപി വിധഞ്ഞയ്യാ, പരതോപി യഥാഗമം.

രഞ്ഞോ സതം ധാരേതി, രഞ്ഞോ ഛത്തം ധാരേതീതി സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, ഏവം രഞ്ഞോ സിലാഘതേ, രഞ്ഞോ ഹനുതേ, രഞ്ഞോ ഉപതിട്ഠതേ, രഞ്ഞോ സപതേ, ദേവാപി തസ്സ പിഹയന്തി താദിനോ, തസ്സ കുജ്ഝ മഹാവീര, യദിഹം തസ്സ പകുപ്പേയ്യം, ദുഹയതി ദിസാനം മേഘോ, യോ മിത്താനം ന ദൂഭതി, യോ അപ്പദുട്ഠസ്സ നരസ്സ ദുസ്സതി, ക്യാഹം അയ്യാനം അപരജ്ഝാമി, ഇസ്സയന്തി സമണാനം തിത്ഥിയാ, ധമ്മേന നയമാനാനം കാ ഉസൂയാ രഞ്ഞോ ഭാഗ്യമാരജ്ഝതി, രഞ്ഞോ ഭാഗ്യമിക്ഖതേ, തേന യാചിതോ അയാചിതോ വാ തസ്സ ഗാവോ പടിസുണാതി, ഗാവോ ആസുണാതി, ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും, ഹോതു പതിഗിണാതി, ഹോത്വനുഗിണാതി, ആരോചയാമി വോ പതിവേദയാമി വോ, ധമ്മം തേ ദേസേസ്സാമി, യഥാ വോ ഭഗവാ ബ്യാകരേയ്യ, അലം തേ ഇധ വാസേന, കിം തേ ജടാഹി ദുമ്മേധ, അരഹതി മല്ലോ മല്ലസ്സാതി.

ജീവിതം തിണായപി ന മഞ്ഞമാനോതി താദത്ഥ്യ ചതുത്ഥീ, തിണേന യോ അത്ഥോ തദത്ഥായപീതി അത്ഥോ, ‘‘യോ ച സീതഞ്ച ഉണ്ഹഞ്ച, തിണാ ഭിയ്യോ ന മഞ്ഞതി’’ തിണമിവ ജീവിതം മഞ്ഞമാനോതി സവിസയാവ വിഭത്തിയോ. സഗ്ഗായ ഗച്ഛതീതി താദത്ഥ്യേ ചതുത്ഥീ, യോ ഹി സഗ്ഗം ഗച്ഛതി തദത്ഥം തസ്സ ഗമനന്തി, കമ്മവചനിച്ഛായന്തു ദുതിയാവ സഗ്ഗം ഗച്ഛതീതി.

ആയു ഭോതോ ഹോതു, ചിരം ജീവിതം, ഭദ്ദം കല്യാണം അത്ഥം പയോജനം, കുസലം അനാമയം, ഹിതം പഥ്യം സുഖം സാതം ഭോതോ ഹോതു, സാധു സമ്മുതി മേതസ്സ, പുത്തസ്സാവികരേയ്യ ഗുയ്ഹമത്ഥം, തസ്സ മേ സക്കോ പാതുരഹോസി, തസ്സ പഹിണേയ്യ, ഭിക്ഖൂനം ദുതം പാഹേസി, കപ്പതി സമണാനം ആയോഗോ, ഏകസ്സ ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ പഹോതി, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി, അഞ്ജലിം തേ പഗ്ഗണ്ഹാമി, തസ്സ ഫാസു, ലോകസ്സത്ഥോ, നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, സോത്ഥി തസ്സ, അലം മല്ലോ മല്ലസ്സ, സമത്ഥോ മല്ലോ മല്ലസ്സ, തസ്സ ഹിതം, തസ്സ സുഖം, സ്വാഗതം തേ മഹാരാജാതി സബ്ബത്ഥ ഛട്ഠീ സമ്ബന്ധേ, ഏവംവിധമഞ്ഞമ്പേവ വിഞ്ഞേയ്യം യഥാഗമം.

൨൬. പഞ്ചമ്യവധിസ്മാ.

പദത്ഥാവധിസ്മാ പഞ്ചമീവിഭത്തി ഹോതി. ഗാമസ്മാ ആഗച്ഛതു, ഏവം ചോരസ്മാ ഭായതി, ചോരസ്മാ ഉത്തസതി, ഓരസ്മാ തായതി, ചോരസ്മാ രക്ഖതീതി, സചേ ഭായഥ ദുക്ഖസ്സ, പമാദേ ഭയദസ്സിവാ, തസന്തി ദണ്ഡസ്സാതി ഛട്ഠീ സത്തമിയോപി ഹോന്തേവ സമ്ബന്ധാധാരവചനിച്ഛായം.

അജ്ഝേനാ പരാജേതി, പടിപക്ഖേ പരാജേതീതി സവിസയാവ വിഭത്തിയോ. സചേ കേവട്ടസ്സ പരജ്ജിസ്സാമീതി ഛട്ഠീപി ഹോതി സമ്ബന്ധവചനിച്ഛായം. യവേഹി ഗാവോ വാരേതി, പാപാ ചിത്തം നിവാരയേ, കാകേ രക്ഖതി തണ്ഡുലാതി സവിസയേവ പഞ്ചമീ. ചിത്തം രക്ഖേഥ മേധാവീതി ദുതിയാവ ദിസ്സതി കമ്മത്ഥേ. ഉപജ്ഝായാ അന്തരധായതി, ഉപജ്ഝായാ അധിതേ, കാമതോ ജായതേ സോകോതി സവിസയേ പഞ്ചമീ.

തത്ഥേവ-ന്തരധായി സു, നടസ്സ സുണോതി, പദുമം തത്ഥ ജായേഥാതി സത്തമീഛട്ഠിയോപി ഹോന്തേവ സവിസയേ. ഹിമവന്താ പഭവതി ഗങ്ഗാ, പാണാതിപാതാ വിരമസ്സു ഖിപ്പം, അഞ്ഞോ ദേവദത്താ, ഭിന്നോ ദേവദത്താതി സവിസയേവ പഞ്ചമീ. ഏവം ആരാ സോ ആസവക്ഖയാ, ഇതരോ ദേവദത്താ, ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ, പുബ്ബോ ഗാമാ, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ, തതോ പരം, തതോ അപരേന സമയേന, തതുത്തരിന്തി. സമ്ബന്ധവചനിച്ഛായം ഛട്ഠീപി പുരതോ ഗാമസ്സ, ദക്ഖിണതോ ഗാമസ്സ, ഉപരി പബ്ബതസ്സ, ഹേട്ഠാ പാസാദസ്സാതി. പാസാദമാരുയ്ഹ പേക്ഖതി പാസാദാ പേക്ഖതി, ആസനേ ഉപവിസിത്വാ പേക്ഖതി ആസനാ പേക്ഖതീതി അവധിവചനിച്ഛായം പഞ്ചമീ.

പുച്ഛാനാഖ്യാനേസു കുതോ ഭവം? പാതടലിപുത്തസ്മാതി. തഥാ ദേസകാലമാനേപി പാടലിപുത്തസ്മാ രാജഗഹം സത്ത യോജനാനി, സത്തസു യോജനേസൂതി വാ. ഏവം ഇതോ തിണ്ണം മാസാന-മച്ചയേനാതി, കിച്ഛാലദ്ധന്തി ഗുണേ പഞ്ചമീ. കിച്ഛേന മേ അധിഗതന്തി ഹേതുമ്ഹി കരണേ വാ തതിയാ. ഏവം ഥോകാ മുത്തോ, ഥോകേന മുത്തോതി. ഥോകം ചലതീതി കിരിയാവിസേസനേ കമ്മനി ദുതിയാ.

ദൂരന്തി കത്ഥയോഗേപി സവിസയേവ പഞ്ചമീഛട്ഠിയോ സിയും, ദൂരം ഗാമസ്മാ, അന്തികം ഗാമസ്മാ, ദൂരം ഗാമസ്സ, അന്തികം ഗാമസ്സാതി, ദൂരന്തി കത്ഥേഹി തു സബ്ബാവ സവിസയേ സിയും ബാധകാഭാവാ ദൂരോ ഗാമോ, അന്തികോ ഗാമോത്വേവമാദി.

കേചി പനാഹു ‘അസത്തവചനഹേതേഹി പാടിപദികത്ഥേ ദുതിയാതതിയാപഞ്ചമീസത്തമിയോ, സത്തവചനേഹി തു സബ്ബാവ സവിസയേ’തി, തേ പനഞ്ഞേഹേവ പടിക്ഖിത്താ. ദൂരം മഗ്ഗോ, അന്തികം മഗ്ഗോതി കിരിയാവിസേസനം… ഭൂധാതുസ്സ ഗമ്മമാനത്താ. വിസുദ്ധോ ലോഭനീയേഹി ധമ്മേഹി, പരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാ വിവിച്ചേവ കാമേഹി, ഗമ്ഭീരതോ ച പുഥുലതോ ച യോജനം, ആയാമേന യോജനം, തതോ പഭുതി, യതോ സരാമി അത്താനന്തി സവിസയേവ വിഭത്തിയോ.

൨൭. അപപരീഹി വജ്ജനേ.

വജ്ജനേ വത്തമാനേഹി അപപരീഹി യോഗേ പഞ്ചമീ ഹോതി. അപ സാലായ ആയന്തി വാണിജാ, പരി സാലായ ആയന്തി വാണിജാ, സാലം വജ്ജേത്വാതി അത്ഥോ. വജ്ജനേതി കിം? രുക്ഖം പരിവിജ്ജോതതേ വിജ്ജു. ആപാടലിപുത്തസ്മാ വസ്സി ദേവോതി മരിയാദാ-ഭിവിധീസ്വവധി വിസയേവ പഞ്ചമീ, വിനാ പാടലിപുത്തേന സഹ വേതി വിസേസോ, ഏവം യാവ പാടലിപുത്തസ്മാ വസ്സി ദേവോതി.

൨൮. പടിനിധിപടിദാനേസു പതിനാ.

പടിനിധിമ്ഹി പടിദാനേ ച വത്തമാനേന പതിനാ യോഗേ നാമസ്മാ പഞ്ചമീ വിഭത്തി ഹോതി. ബുദ്ധസ്മാ പതി സാരിപുത്തോ, ഘതമസ്സ തേസസ്മാ പതി ദദാതി, പടിനിധിപടിദാനേസൂതി കിം? രുക്ഖം പതി വിജ്ജോതതേ.

൨൯. രിതേ ദുതിയാ ച.

രിതേസദ്ദേന യോഗേ നാമസ്മാ ദുതിയാ ഹോതി പഞ്ചമീ ച. രിതേ സദ്ധമ്മം, രിതേ സദ്ധമ്മാ.

൩൦. വിനാ-ഞ്ഞത്ര തതിയാ ച.

വിനാ-ഞ്ഞത്രസദ്ദേഹി യോഗേ നാമസ്മാ തതിയാ ച ഹോതി ദുതിയാ പഞ്ചമിയോ ച. വിനാ വാതേന, വിനാ വാതം, വിനാ വാതസ്മാ, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേന, അഞ്ഞത്ര ധമ്മം, അഞ്ഞത്ര ധമ്മാ.

൩൧. പുഥനാനാഹി.

ഏതേഹി യോഗേ തതിയാ ഹോതി പഞ്ചമീ ച. പുഥഗേവ ജനേന, പുഥഗേവ ജനസ്മാ, ജനേന നാനാ, ജനസ്മാ നാനാ.

൩൨. സത്തമ്യാധാരേ.

കിരിയാധാര ഭൂത കത്തു കമ്മാനം ധാരണേന യോ കിരിയായാധാരോ തസ്മിം കാരകേ നാമസ്മാ സത്തമീ ഹോതി. കടേ നിസീദതി (ദേവദത്തോ), ഥാലിയം ഓദനം പചതി, ആകാസേ സകുനാ, ഭിലേസു തേലം, ഗങ്ഗായം വജോ.

൩൩. നിമിത്തേ.

നിമിത്തത്ഥേ സത്തമീ ഹോതി. അജിനമ്ഹി ഹഞ്ഞതേ ദീപി, മുസാവാദേ പാചിത്ഥിയം.

൩൪. യബ്ഭാവോഭാവലക്ഖണം.

യസ്സ ഭാവോ ഭാവന്തരസ്സ ലക്ഖണം ഭവതി, തതോ സത്തമീ ഹോതി. ഗാവീസു ദുയ്ഹമാനാസു ഗതോ, ദുദ്ധാസു ആഗതോ. ഭാവോതി കിം? യോ ജടാഹി സോ ഭുഞ്ജതി. ഭാവലക്ഖണന്തി കിം? യോ ഭുഞ്ജതി സോ ദേവദത്തോ, ‘‘അകാലേ വസ്സതി തസ്സ, താലേ തസ്സ ന വസ്സതീ’’തി വിസയസത്തമീ.

൩൫. ഛട്ഠീ ചാനാദരേ.

യസ്സ ഭാവോ ഭാവന്തരസ്സ ലക്ഖണം ഭവതി, തതോ ഛട്ഠീ ഭവതി സത്തമീ ച അനാദരേ ഗമ്യമാനേ. ‘‘ആകോടയന്തോ സോ നേതി, സിവിരാജസ്സ പേക്ഖതോ’’, ‘‘മച്ചു ഗച്ഛതി ആദായ, പേക്ഖമാനേ മഹാജനേ’’.

ഗുന്നം സാമീതി സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, ഗോസു സാമീതി വിസയസത്തമീ, ഏവം ഗുന്നമിസ്സരോ, ഗോസ്വിസ്സരോ, ഗുന്നം അധിപതി, ഗോസു അധിപതി, ഗുന്നം ദായാദോ, ഗോസു ദാഹാദോ, ദുന്നം സക്ഖി, ഗോസു സക്ഖി, ഗുന്നം പതിഭൂ, ഗോസു പതിഭൂ, ഗുന്നം പസൂതോ, ഗോസു പസൂതോ, കുസലാ നച്ചഗീതസ്സ, കുസലാ നച്ചഗീതേ, ആയുത്തോ കടകരണസ്സ, ആയുത്തോ കടകരണേതി.

തഥാധാരവചനിച്ഛായം സത്തമീ, ഭിക്ഖൂസു അഭിവാദേന്തി, മുദ്ധനി ധുമ്ബിത്വാ, ബാഹാസു ഗഹേത്വാ, ഹത്ഥേസു പിണ്ഡായ ചരന്തി, പഥേസു ഗച്ഛന്തി, കദലീസു ഗജേ രക്ഖന്തീതി. ഞാണസ്മിം പസന്നോതി വിസയസത്തമീ, ഞാണേന പസന്നോതി കരണേ തതിയാ, ഏവം ഞാണസ്മിം ഉസ്സുക്കോ ഞാണേന ഉസ്സുക്കോതി.

൩൬. യതോ നിദ്ധാരണം.

ജാതിഗുണകിരിയാഹി സമുദായതേകദേസസ്സ പുഥക്കരണം നിദ്ധാരണം. യതോ തം കരീയതി, തതോ ഛട്ഠീസത്തമിയോ ഹോന്തി. സാലയോ സൂകധഞ്ഞാനം പഥ്യതമാ, സാലയോ സൂകധഞ്ഞേസു പഥ്യതമാ, കണ്ഹാ ഗാവീനം സമ്പന്നഖീരതമാ, കണ്ഹാ ഗാവീസു സമ്പന്നഖീരതമാ, ഗച്ഛതം ധാവന്തോ സീഘതമോ, ഗച്ഛന്തേസു ധാവന്തോ സീഘതമോ. സീലമേവ സുതാ സേയ്യോതി അവധിമ്ഹിയേവ പഞ്ചമീ.

൩൭. പഠമാത്ഥമത്തേ.

നാമസ്സാഭിധേയ്യമത്തേ പഠമാവിഭത്തി ഹോതി. രുക്ഖോ. ഇത്ഥി പുമാ നപുംസകന്തി ലിങ്ഗമ്പി സദ്ദത്ഥോവ, തഥാ ദോണോ ഖാരീ ആള്ഹകന്തി പരിമാണമ്പി സദ്ദത്ഥോവ, ഏകോ ദ്വേ ബഹവോതി സങ്ഖ്യാപി സദ്ദത്ഥോവ.

൩൮. ആമന്തണേ.

സതോ സദ്ദേനാഭിമുഖീകരണമാമന്തണം. തസ്മിം വിസയേ പഠമാ വിഭത്തി ഹോതി. ഭോപുരിസ, ഭോക്കത്ഥി, ഭോ നപുംസക.

൩൯. ഛട്ഠീ സമ്ബന്ധേ.

കിരിയാകാരകസഞ്ജാതോ അസ്സേദമ്ഭാവഹേതുകോ സമ്ബന്ധോ നാമ. തസ്മിം ഛട്ഠീ വിഭത്തി ഹോതി. രഞ്ഞോ പുരിസോ, സരതി രജ്ജസ്സാതി സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, രജ്ജസമ്ബന്ധിനിം സതിം കരോതീതി അത്ഥോ, കമ്മവചനിച്ഛാരന്തു ദുതിയാവ സരതി രജ്ജം. തഥാ രജകസ്സ വത്ഥം ദദാതി, പഹരതോ പിട്ഠിം ദദാതി, ബാലോ പൂരതി പാപസ്സ, അമച്ചേ താത ജാനാഹി, ധീരേ അത്ഥസ്സ കോവിദേ, ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും, സകിം പക്ഖസ്സ, പൂരം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ കുമ്ഭന്ത്വേവമാദി.

കിതകപ്പയോഗേ കക്തുകമ്മേസു ബഹുലം സമ്ബന്ധവചനിച്ഛായം ഛട്ഠീ, സാധു സമ്മതോ ബഹുജനസ്സ, സുപ്പടിവിദ്ധാ ബുദ്ധാനം ധമ്മധാതു, ധമ്മസ്സ ഗുത്തോ മേധാവീ, അമതം തേസം പരിഭുത്തം, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ, അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ, അലജ്ജീനം നിസ്സായ, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോത്വേവമാദി.

കത്തുകമ്മവചനിച്ഛായന്തു തതിയാ ദുതിയായോ ച, സഞ്ചത്തോ പിതരാ അഹം, സരസി ത്വം ഏവരൂപിം വാചം ഭാസിതാ, ഭഗവന്തം ദസ്സനായത്വേവമാദി.

൪൦. തുല്യത്ഥേന വാ തതിയാ.

തുല്യത്ഥേന യോഗേ ഛട്ഠീ ഹോതി തതിയാ വാ, തുല്യോ പിതു, തുല്യോ പിതരാ, സദിസോ പിതു, സദിസോ പിതരാ, ഇഹ കഥം തതിയാ ന ഹോതി? അജ്ജുനസ്സ തുലാ നത്ഥി, കേസവസ്സുപമാ ന ചേതി, നേതേ തുല്യത്ഥാ, കിഞ്ജരഹി തുല്യാനമോപമ്മത്ഥാ.

൪൧. അതോ യോനം ടാടേ.

അകാരന്ഥതോ നാമസ്മാ യോനം ടാടേ ഹോന്തി യഥാക്കമം, ടകാരാ സബ്ബദേസത്ഥാ, ബുദ്ധാ ബുദ്ധേ, അതോതി കിം? കഞ്ഞായോ, ഇത്ഥിയോ, വധുയോ, ഇധ കസ്മാ ന ഭവതി അഗ്ഗയോ. അവിധാനസാമത്ഥിയാ.

൪൨. നിനം വാ.

അകാരന്തതോ നാമസ്മാ നിനം ടാടേ വാ ഹോന്തി യഥാക്കമം. രൂപാ, രൂപേ, രൂപാനി, അതോത്വേവ അട്ഠീനി.

൪൩. സ്മാസ്മിംനം.

അകാരന്തതോ നാമസ്മാ സ്മാസ്മിന്നം ടാടേ വാ ഹോന്തി യഥാക്കമം. ബുദ്ധാ ബുദ്ധസ്മാ, ബുദ്ധേ ബുദ്ധസ്മിം, അതോത്വേവ അഗ്ഗിസ്മാ അഗ്ഗിസ്മിം.

൪൪. സസ്സായ ചതുത്ഥിയാ.

അകാരന്തതോ പരസ്സ സസ്സ ചതുത്ഥിയാ ആയോ ഹോതി വാ. ബുദ്ധായ ബുദ്ധസ്സ, ഭിയ്യോ താദത്ഥ്യേയേവായമായോ ദിസ്സതേ, ക്വചിദേവഞ്ഞത്ഥ, അതോത്വേവ ഇസിസ്സ, ചതുത്ഥിയാതി കിം? ബുദ്ധസ്സ മുഖം, അത്തത്ഥന്തി അത്ഥസദ്ദേന സമാസോ.

സബ്ബാദിതോപി സ്മാസ്മിംസാനം ടാടേആയാ ഹോന്തേവ… നിരുത്തികാരാനുമതത്താ ബുദ്ധവചനേ സന്ദസ്സനവതോ ച, തത്രോദമുദാഹരണം ‘അസ്മാ ലോകാ പരമ്ഹാ ച, ഉഭയാ ധംസതേ നരോ’, ‘ത്യാഹം മന്തേ പരത്ഥദ്ധോ’, ‘യായേവ ഖോ പനത്ഥായ ആഗച്ഛേയ്യാഥോ തമേവത്ഥം സാധുകം മനസികരേയ്യാഥോ’തി.

൪൫. ഘപതേകസ്മിം നാദീനം യയാ.

ഘപതോ നാദീനമേകസ്മിം യയാ ഹോനി യഥാക്കമം. കഞ്ഞായ, രത്തിയാ, ഇത്ഥിയാ, ധേനുയാ, വധുയാ, ഏകസ്മിന്തി കിം? കഞ്ഞാഹി, രത്തീഹി.

൪൬. സ്സാ വാ തേതിമാമൂഹി.

ഘപസഞ്ഞേഹി തേതിമാമൂഹി നാദീനമേകസ്മിംസ്സാ വാ ഹോതി, തസ്സാ കതം, തസ്സാ ദീയതേ, തസ്സാ നിസ്സടം, തസ്സാ പരിഗ്ഗഹോ, തസ്സാ പതിട്ഠിതം, തായ വാ, ഏവം ഏതിസ്സാ ഏതായ, ഇമിസ്സാ ഇമായ, അമുസ്സാ അമുയാ, ഏതേഹീതി കിം? സബ്ബായ, നാദീനം ത്വേവ? സാ, ഘപതോത്വേവ? താഹി അമൂഹി.

൪൭. നംമ്ഹി നുക ദ്വാദീനം സത്തരസന്നം.

ദ്വാദീനം സത്തരസന്നം സങ്ഖ്യാനം നുക ഹോതി നംമ്ഹി വിഭത്തമ്ഹി, ദ്വിന്നം ചതുന്നം, പഞ്ചന്നം, ഏവം യാവ അട്ഠാരസന്നം, ഉകാരോ ഉച്ചാരണത്ഥോ, കകാരോ അന്താവയവത്ഥോ, തേന നംമ്ഹി ന ദീഘോ.

൪൮. ബസുകതിന്നം.

നംമ്ഹി ബഹുനോ കതിസ്സ ച നുക ഹോതി, ബഹുന്നം, കതിന്നം.

൪൯. ണ്ണംണ്ണന്നം തിതോ ഝാ.

ഝസഞ്ഞാ തിതോ നംവചനസ്സ ണ്ണംണ്ണന്നം ഹോതി, തിണ്ണം, തിണ്ണന്നം, ഝാതി കിം തിസ്സന്നം.

൫൦. ഉഭിന്നം.

ഉഭാ നംവചനസ്സ ഇന്നം ഹോതി, ഉഭിന്നം.

൫൧. സുഞ സസ്സ.

നാമസ്മാ സസ്സ സുഞ ഹോതി, ബുദ്ധസ്സ, ദ്വിസകാരപാഠേന സിദ്ധേ ലാഘവത്ഥമിദം.

൫൨. സ്സംസ്സാസ്സായേസ്വിതരേ കഞ്ഞേഭിമാനമി.

സ്സമാദീസ്വിതരാദീനമി ഹോതി, ഇതരിസ്സം, ഇതരിസ്സാ, ഏകിസ്സം, ഏകിസ്സാ, അഞ്ഞിസ്സം, അഞ്ഞിസ്സാ, ഏതിസ്സം, ഏതിസ്സാ, ഏതിസ്സായ, ഇമിസ്സം, ഇമിസ്സാ, ഇമിസ്സായ, ഏസ്വിതി കിം? ഇതരായ, ഏസന്തി കിം? സബ്ബസ്സം, സബ്ബസ്സാ.

൫൩. തായ വാ.

സ്സമാദീസു തസ്സാ വാ ഇ ഹോതി, തിസ്സം തസ്സം, തിസ്സാ തസ്സാ, തിസ്സായ തസ്സായ, സ്സംസ്സാസ്സായേസ്വിത്വേവ? തായ.

൫൪. തേതിമാതോ സസ്സ സ്സായ.

താഏതാഇമാതോ സസ്സ സ്സായോ ഹോതി വാ. തസ്സായ തായ, ഏതിസ്സായ ഏതായ, ഇമിസ്സായ ഇമായ.

൫൫. രത്യാദീഹി ടോ സ്മിനോ.

രത്യാദീഹി സ്മിനോ ടോ ഹോതി വാ, രത്തോ രത്തിയം, ആദോ ആദിസ്മിം.

൫൬. സുഹിസുഭസ്സോ.

ഉഭസ്സ സുഹിസ്വോ ഹോതി. ഉഭോസു, ഉഭോഹി.

൫൭. ല്തുപിതാദിനമാ സിമ്ഹി.

ല്തുപ്പച്ചയന്താനം പിതാദീനം ച ആ ഹോതി സിമ്ഹി. കത്താ, പിതാ. പിതു, മാതു, ഭാവു, മീതു, ദുഹിതു, ജാമാതു, നത്തു, ഹോതു, പോതു.

൫൮. ഗേ അ ച.

ല്തുപിതാദീനം അ ഹോതി ഗേ ആ ച, ഭോ കത്ത, ഭോ കത്താ, ഭോ പിത, ഭോ പിതാ.

൫൯. അയുനം വാ ദീഘോ.

അ ഇ ഉ ഇച്ചേസം വാ ദീഘോ ഹോതി ഗേ പരേ തിലിങ്ഗേ. ഭോ പുരിസാ, ഭോ പുരിസ, ഭോ അഗ്ഗീ, ഭോ അഗ്ഗി, ഭോ ഭിക്ഖൂ, ഭോ ഭിക്ഖൂ.

൬൦. ഘബ്രഹ്മാദിതേ.

ഘതോ ബ്രഹ്മാദിതോ ച ഗസ്സേ വാ ഹോതി. ഭോതി കഞ്ഞേ, ഭോതി കഞ്ഞാ, ഭോ ബ്രഹ്മേ, ഭോ ബ്രഹ്മ, ഭോ ഖത്തേ, ഭോ ഖത്ത, ഭോ ഇസേ, ഭോ ഇസി, ഭോ സഖേ, ഭോ സഖ. സഖി സഖീതി ഇത്ഥിയം സിദ്ധമേവ. ആകതിഗണോ-യം, ഏവമഞ്ഞത്രാപി.

൬൧. നമ്മാദീഹി.

അമ്മാദീഹി ഗസ്സേ ന ഹോതി. ഭോതി അമ്മാ, ഭോതി അന്നാ, ഭോതി അമ്ബാ.

൬൨. രസ്സോ വാ.

അമ്മാദീനം ഗേ രസ്സോ ഹോതി വാ. ഭോതി അമ്മ, ഭോതി അമ്മാ.

൬൩. ഘോ സ്സം, സ്സാ, സ്സായം തിംസു.

സ്സമാദീസു ഘോ രസ്സോ ഹോതി. തസ്സം, തസ്സാ, തസ്സായ, തം, സഭതിം, ഏസ്വിതി കിം? തായ, സഭായ.