മോഗ്ഗല്ലാനബ്യാകരണം

൧. പഠമോ സഞ്ഞാദികണ്ഡോ

സിദ്ധമിദ്ധഗുണം സാധു, നമസ്സിത്വാ തഥാഗതം;

സധമ്മസങ്ഘം ഭാസിസ്സം, മാഗധം സദ്ദലക്ഖണം.

൧. അആദയോ തിതാലീസ വണ്ണാ.

അകാരാദയോ നിഗ്ഗഹീതന്താ തേചത്താലീസ-ക്ഖരാ വണ്ണാ നാമ ഹോന്തി. അ ആ ഇ ഈ ഉ ഊ ഏ ഏ ഓ ഓ, ക ഖ ഗ ഘ ങ ച ഛ ജ ഝ ഞ്ഞ, ട ഠ ഡ ഢ ണ, ത ഥ ദ ധ ന, പ ഫ ബ ഭ മ, യ ര ല വ സ ഹ ള അം. തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘ഏ ഓ ന മവണ്ണേ’’ ൧. ൩൭. തിതാലീസാഭി വചനം കത്ഥചി വണ്ണലോപം ഞാപേതി. തേന ‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’തിആദി സിദ്ധം.

൨. ദസാദോ സരാ.

തത്ഥാദിമ്ഹി ദസ വണ്ണാ സരാ നാമ ഹോന്തി. തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’ ൧, ൨൬ ഇച്ചാദി.

൩. ദ്വേദ്വേ സവണ്ണാ. തേസു ദ്വേദ്വേ സരാ സവണ്ണാ നാമ ഹോന്തി. തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘വണ്ണപരേന സവണ്ണോപി’’ ൧, ൨൪.

൪. പുബ്ബോ രസ്സോ.

തേസു ദ്വീസു യോ യോ പുബ്ബോ, സോ സോ രസ്സസഞ്ഞോ ഹോതി. തേസു ഏ.ഓ.സംയോഗതോ പുബ്ബാവ ദിസ്സന്തി. തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘രസ്സോ വാ’’ ൨,൬൨ ഇച്ചാദി.

൫. പരോ ദീഘോ.

തേ സ്വേവ ദ്വീസുയോ യോ പരോ, സോ സോ ദീഘസഞ്ഞോ ഹോതി. തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘യോ ലോ പനിസു ദീഘോ’’ ൨,൮൮ ഇച്ചാദി.

൬. കാദയോ ബ്യഞ്ജനാ.

കകാരാദയോ വണ്ണാ നിഗ്ഗഹീതപരിയന്താ ബ്യഞ്ജനസഞ്ഞാഹോന്തി. തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’ ൧,൩൩ ഇച്ചാദി.

൭. പഞ്ച പഞ്ചകാ വഗ്ഗാ.

കാദയോ പഞ്ച പഞ്ചകാ വഗ്ഗ, നാമ ഹോന്തി. തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘വഗ്ഗേ വഗ്ഗന്തോ’’ ൧,൪൧ ഇച്ചാദി.

൮. ബിന്ദു നിഗ്ഗഹീതം.

യ്വായം വണ്ണോ ബിന്ദുമത്തോ, സോ നിഗ്ഗഹീതസഞ്ഞോ ഹോതി. തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘നിഗ്ഗഹീതം’’ ൧,൩൮ ഇചാദി. ഗരുസഞ്ഞാകരണം അന്വത്ഥസഞ്ഞത്ഥം.

൯. ഇയുവണ്ണാ ഝലാ നാമസ്സന്തേ.

നാമം പാടിപദികം, തസ്സഅന്തേ വത്തമാനാ ഇവണ്ണുവണ്ണാ ഝലസഞ്ഞാ ഹോന്തി യഥാക്കമം. തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘ഝലാ വാ’’ ൨,൧൧൧ ഇച്ചാദി.

൧൦. പിത്ഥിയം.

ഇത്ഥിയം വത്തമാനസ്സ നാമസ്സ-ന്തേ വത്തമാനാ ഇവണ്ണുവണ്ണാ പസഞ്ഞാ ഹോന്തി. തേന ക്വത്ഥോ? യേ പസ്സിവണ്ണസ്സ’’ ൨,൧൧൬ ഇച്ചാദി.

൧൧. ഘാ.

ഇത്ഥിയം വത്തമാനസ്സ നാമസ്സ-ന്തേ വത്ഥമാനോ ആകാരോ ഘസഞ്ഞോ ഹോതി. തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘ഘബ്രഹ്മാദിതേ’’ ൨,൬൦ ഇച്ചാദി.

൧൨. ഗോ സ്യാലപനേ.

ആലപനേ സി ഗസഞ്ഞോ ഹോതി.

തേന ക്വത്ഥോ? ‘‘ഗേവാ’’ ൨,൬൫ ഇച്ചാദി.

(സഞ്ഞാ)

൧൩. വിധിബ്ബിസേസനന്തസ്സ.

യം വിസേസനം, തദന്തസ്സ വിധി ഞാതബ്ബോ ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’ ൨,൪൧ നരാനരേ.

൧൪. സത്തമിയം പുബ്ബസ്സ.

സത്തമീനിദ്ദേസേ പുബ്ബസ്സേവ കാരിയം ഞാതബ്ബം ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’ ൧,൨൬ വേളഗ്ഗം. ‘തമഹ’ന്തീധ കസ്മാ ന ഹോതി?, സരേതോപസിലേസികാധാരോ തത്ഥേതാവ വുച്ചതേ ‘പുബ്ബസ്സേവ ഹോതി ന പരസ്സാ’തി.

൧൫. പഞ്ചമിയം പരസ്സ.

പഞ്ചമീനിദ്ദേസേ പരസ്സ കാരിയം ഞാതബ്ബം ‘‘അതോയോനം ടാടേ’’ ൨,൪൧ നരാനരേ. ഇധ ന ഹോതം ‘ജന്തുഹോ അനത്താ’. ഇധ കസ്മാ ന ഹോതി? ഓസഖ്യോ, അനന്തരേ കതത്ഥതായ ന ബ്യവഹിതസ്സ കാരിയം.

൧൬. ആദിസ്സ.

പരസ്സ സ്സിസ്സമാനം കാരിയമാദിവണ്ണസ്സ ഞാതബ്ബം ‘‘ര സങ്ഖ്യാതോ വാ’’ ൩,൧൦൩ തേരസ.

൧൭. ഛട്ഠിയന്തസ്സ.

ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠസ്സ യം കാരിയം, തദന്തസ്സ വണ്ണസ്സ വിഞ്ഞേയ്യം ‘‘രാജസ്സി നാമ്ഹി’’ ൨,൨൩ രാജിനാ.

൧൮. ങാനുബന്ധോ.

ങകാരോ അനുബന്ധോ യസ്സ, സോ അന്തസ്സ ഹോതി ‘‘ഗോസ്സാ വങ’’ ൧,൩൨ ഗവാസ്സം.

൧൯. ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സ.

ടകാരോ-നുബന്ധോ യസ്സ, സോ-നേകക്ഖരോ ചാദേസോ സബ്ബസ്സ ഹോതി ‘‘ഇമസ്സാനിത്ഥിയം ടേ’’ ൨,൧൨൮ ഏസു, ‘‘നാമ്ഹ-നിമി’’ ൨,൧൨൬ അനേന.

൨൦. ഞകാനുബന്ധാദ്യന്താ.

ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠസ്സ ഞാനുബന്ധകാനുബന്ധാ ആദ്യന്താ ഹോന്തി ‘‘ബ്രൂതോ തിസ്സീഞ’’ ൬,൩൬ ബ്രവീതി, ‘‘ഭൂസ്സ വുക’’ ൬,൧൭ ബഭൂവ.

൨൧. മാനുബന്ധോ സരാനമന്താ പരോ.

മകാരോ-നുബന്ധോ യസ്സ, സോ സരാ നമന്താ സരാ പരോ ഹോതി ‘‘മഞ്ച രുധാദീനം’’ ൫-൧൯ രുന്ധതി.

൨൨. വിപ്പടിസേധേ.

ദ്വിന്നം സാവകാസാനമേകത്ഥപ്പസങ്ഗേ പരോ ഹോതി. യഥാ ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാപുരിസാനം സഹപ്പത്തിയം പരോ, സോ ച (ഗച്ഛതി) ത്വം ച (ഗച്ഛസി, തുമ്ഹേ) ഗച്ഛഥ. സോ ച (ഗച്ഛതി,) ത്വം ച (ഗച്ഛസി,) അഹം ച (ഗച്ഛാമി, മയം) ഗച്ഛാമ.

൨൩. സങ്കേതോ-നവയവോ-നുബന്ധോ.

യോ നവയവഭൂതോസങ്കേതോ, സോ-നുബന്ധോതി ഞാതബ്ബോ, ‘‘ലുപിതാദീനമാസിമ്ഹി’’ ൨-൫൭ കത്താ.

സങ്കേതഗ്ഗഹണം കിം? പകതിയാദിസമുദായസ്സാനുബന്ധതാ മാ ഹോതൂതി, അനവയവോഹി സമുദായോ… സമുദായരൂപത്തായേവ.

അനവയവഗ്ഗഹണം കിം? ‘‘അതേന’’ ൨-൧൦൮ ജനേന. ഇമിനാവ ലോപസ്സാവഗതത്താ നാനുബന്ധലോപായ വചനമാരദ്ധം.

൨൪. വണ്ണപരേന സവണ്ണോപി.

വണ്ണസദ്ദോ പരോ യസ്മാ തേന സവണ്ണോപി ഗയ്ഹതി സംച രൂപം ‘‘യുവണ്ണാനമേഓ ലുത്താ’’ ൧-൨൯ വാകേരിതം, സമോനാ.

൨൫. ന്തു വന്തുമന്ത്വാവന്തുതവന്തുസമ്ബന്ധീ.

വന്ത്വാദിസമ്ബന്ധീയേവന്തു ഗയ്ഹതി, ‘‘ന്തന്തൂനം ന്തോ യോമ്ഹി പഠമേ’’ ൨-൨൧൫ ഗുണവന്തോ.

വന്ത്വാദിസമ്ബന്ധീതി കിം? ജന്തൂ തന്തൂ.

(പരിഭാസായോ.)

൨൬. സരോ ലോപോ സരേ.

സരേ സരോ ലോപനീയോ ഹോതി. തത്രി-മേ, സദ്ധി-ന്ദ്രിയം, നോഹേ-തം, ഭിക്ഖുനോ-വാദോ, സമേതാ-യസ്മാ, അഭിഭാ-യതനം, പുത്താമ-ത്ഥി, അസന്തേ-ത്ഥ.

൨൭. പരോ ക്വചി.

സരമ്ഹാ പരോ സരോ ക്വചി ലോപനീയോ ഹോതി. സോ-പി, സാവ, യതോ-ദകം, തതോ-വ. ക്വചീതികിം? സദ്ധി-ന്ദ്രിയം, അയമധികാരോ ആപരിച്ഛേദാവസാനാ, തേന നാതിപ്പസങ്ഗോ.

൨൮. ന ദ്വേവാ.

പുബ്ബപരസരാ ദ്വേപി വാ ക്വചി ന ലുപ്യന്തേ, ലതാ ഇവ, ലതേ-വ, ലതാ-വ.

൨൯. യുവണ്ണാനമേഓ ലുത്താ.

ലുത്താ സരാ പരേസം ഇവണ്ണുവണ്ണാനം ഏഓ ഹോന്തി വാ യഥാക്കമം.

തസ്സേ-ദം, വാതേ-രിതം, നോ-പേതി, വാമോ-രൂ, അതേ-വഞ്ഞേഹി, വോ-ദകം. കഥം ‘‘പച്ചോരസ്മി’’ന്തി? യോഗവിഭാഗാ. വാത്വേവ? തസ്സിദം.

ലുത്തേതി കിം? ലതാ ഇവ.

൩൦. യവാ സരേ.

സരേ പരേ ഇവണ്ണുവണ്ണാനം യകാരവകാരാ ഹോന്തി വാ യഥാക്കമം. ബ്യാകതോ, ഇച്ചസ്സ, അജ്ഝിണമുത്തോ, സ്വാഗതം, സ്വാപനലാനിലം, വാത്വേവ? ഇതി-സ്സ. ക്വചിത്വേവ? യാനീ-ധ, സൂ-പട്ഠിതം.

൩൧. ഏഓനം.

ഏഓനംയവായോന്തി വാ സരേ യഥാക്കമം. ത്യജ്ജ തേ-ജ്ജ, സ്വാഹം സോ-ഹം. ക്വചിത്വേവ? പുത്താമ-ത്ഥി, അസന്തേ-ത്ഥ.

൩൨. ഗോസ്സാ-വങ.

സരേ ഗോസ്സ അവങ ഹോതി. ഗവാ-സ്സം. ‘യഥരീവ, തഥരിവേ’തി നിപാതാവ, ‘ഭുസാമിവേ’തി ഇവസദ്ദോ ഏവത്ഥോ.

൩൩. ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ.

രസ്സദീഘാനം ക്വചി ദീഘരസ്സാ ഹോന്തി ബ്യഞ്ജനേ. തത്രാ-യം, മുനീചരേ, സമ്മദേവ, മാലഭാരീ.

൩൪. സരമ്ഹാ ദ്വേ.

സരമ്ഹാ പരസ്സ ബ്യഞ്ജനസ്സ ക്വചി ദ്വേ രൂപാനി ഹോന്തി. പഗ്ഗഹോ. സരമ്ഹാതി കിം? തം ഖണം.

൩൫. ചതുത്ഥദുതിയേസ്വേസം തതിയപഠമാ.

ചതുത്ഥദുതിയേസു പരേസ്വേസം ചതുത്ഥദുതിയാനം തബ്ബഗ്ഗേ തതിയ പഠമാ ഹോന്തി. പച്ചാസത്ഥ്യാ, നിഗ്ഘോസോ, അക്ഖന്തി, ബോജ്ഝങ്ഗാ, സേതച്ഛത്തം, ദഡ്ഢോ, നിട്ഠാനം, മഹദ്ധനോ, യസത്ഥേരോ, അപ്ഫുടം, അബ്ഭുഗ്ഗതോ. ഏസ്വീതി കിം? ഥേരോ. ഏസന്തി കിം? പത്ഥോ.

൩൬. വിതിസ്സേവേ വാ.

ഏവസദ്ദേ പരേ ഇതിസ്സ വോ ഹോതി വാ. ഇത്വേവ, ഇച്ചേവ. ഏവേതി കിം? ഇച്ചാഹ.

൩൭. ഏഓനമ വണ്ണേ.

ഏഓനം വണ്ണേ ക്വചി അ ഹോതി വാ. ദിസ്വാ യാചക മാഗതേ, അകരമ്ഹസ തേ, ഏസ അത്ഥോ, ഏസ ധമ്മോ, അഗ്ഗമക്ഖായതി, സ്വാതനം, ഹിയ്യത്തനം, കരസ്സു. വാത്വേവ? യാചകേ ആഗതേ ഏസോ ധമ്മോ. വണ്ണേതി കിം? സോ.

൩൮. നിഗ്ഗഹീതം.

നിഗ്ഗഹീതമാഗമോ ഹോതി വാ ക്വചി. ചക്ഖും ഉദപാദി ചക്ഖുഉദപാദി, പുരിമം ജാതിം പുരിമജാതിം, കത്തബ്ബം കുസലം ബഹും. അവംസിരോതിആദീസു നിച്ചം… വവത്ഥിതവിഭാസത്താ വാധികാരസ്സ, സാമത്തിയേനാഗമോവ, സ ച രസ്സ സരസ്സേവ ഹോതി… തസ്സ രസ്സാനുഗതത്താ.

൩൯. ലോപോ.

നിഗ്ഗഹീതസ്സ ലോപോ ഹോതി വാ ക്വചി. ക്യാഹം കിമഹംസാരത്തോ സംരത്തോ. സല്ലേ ഖോ-ഗന്തുകാമോ ഗന്തുമനോതി, ആദീസു നിച്ചം.

൪൦. പരസരസ്സ.

നിഗ്ഗഹീതമ്ഹാ പരസ്സ സരസ്സ ലോപോ ഹോതി വാ ക്വചി. ത്വം-സി ത്വമസി.

൪൧. വഗ്ഗേ വഗ്ഗന്തോ.

നിഗ്ഗഹീതസ്സ ഖോ വഗ്ഗേ വഗ്ഗന്തോ വാ ഹോതി പച്ചാസത്ത്യാ. തങ്കരോതി തം കരോതി, തഞ്ചരതി തം ചരതി, തണ്ഠാനം തം ഠാനം, തന്ധനം തം ധനം, തമ്പാതി തം പാതി. നിച്ചം പദമജ്ഝേ ഗന്ത്വാ, ക്വചഞ്ഞാത്രപി സന്തിട്ഠതി.

൪൨. യേവഹിസു ഞോ.

യ ഏവ ഹി സദ്ദേസു നിഗ്ഗഹീതസ്സ വാ ഞോ ഹോതി. യഞ്ഞദേവ, തഞ്ഞേവ, തഞ്ഹി, വാത്വേവ? യം യദേവ.

൪൩. യേ സംസ്സ.

സംസദ്ദസ്സ യം നിഗ്ഗഹീതം തസ്സ വാ ഞോ ഹോതി യകാരേ. സഞ്ഞമോ സംയമോ.

൪൪. മയദാ സരേ.

നിഗ്ഗഹീതസ്സ മയദാ ഹോന്തി വാ സരേ ക്വചി. തമഹം, തയിദം, തദലം. വാ ത്വേവ? തം അഹം.

൪൫. വനതരഗാ ചാഗമാ.

ഏതേ മയദാ ച ആഗമാ ഹോന്തി സരേ വാ ക്വചി. തിവങ്ഗികം, ഇതോ നായതി, ചിനിത്വാ, തസ്മാതിഹ, നിരോജം, പുഥഗേവ, ഇധമാഹു, യഥയിദം, അത്തദത്ഥം. വാ ത്വേവ? അത്തത്ഥം. ‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവാ’തി-പഠമന്തോ പഗസദ്ദോവ.

൪൬. ഛാ ളോ.

ഛസദ്ദാ പരസ്സ സരസ്സ ളകാരോ ആഗമോ ഹോതി വാ. ഛളങ്ഗം, ഛളായതനം. വാത്വേവ? ഛഅഭിഞ്ഞാ.

൪൭. തദമിനാദീനി.

തദമിനാദീനി സാധൂനി ഭവന്തി. തം ഇമിനാ തദമിനാ, സകിം ആഗാമീ സകദാഗാമീ, ഏകം ഇധ അഹം ഏകമിദാഹം, സംവിധായ അവഹാരോ സംവിദാവഹാരോ, വാരിനോ വാഹകോ വലാഹകോ, ജീവനസ്സ മൂതോ ജീമൂതോ, ഛവസ്സ സയനം സുസാനം, ഉദ്ധം ഖമസ്സ ഉദുക്ഖലം, പിസിതാസോ പിസാചോ, മഹിയം രവതീതി മയൂരോ, ഏവമഞ്ഞേപി പയോഗതോ-നുഗന്തബ്ബാ, പരേസം പിസോദരാദിമിവേദം ദട്ഠബ്ബം.

൪൮. തവഗ്ഗവരണാനം യേ ചവഗ്ഗബയഞാ.

തവഗ്ഗവരണാനം ക്വചി ചവഗ്ഗബയഞാ ഹോന്തി യഥാക്കമം യകാരേ. അപുച്ചണ്ഡതായ, തച്ഛം, യജ്ജേവം, അജ്ഝത്തം, ഥഞ്ഞം, ദിബ്ബം, പയ്യോസനാ, പോക്ഖരഞ്ഞോ. ക്വചിത്വേവ? രത്ത്യാ

൪൯. വഗ്ഗലസേഹി തേ.

വഗ്ഗലസേഹി പരസ്സ യകാരസ്സ ക്വചി തേ വഗ്ഗലസാ ഹോന്തി.

സക്കതേ, പച്ചതേ, അട്ടതേ, കുപ്പതേ, ഫല്ലതേ, അസ്സതേ. ക്വചിത്വേവ? ക്യാഹം.

൫൦. ഹസ്സ വിപല്ലാസോ.

ഹസ്സ വിപല്ലാസോ ഹോതി യകാരേ. ഗുയ്ഹം.

൫൧. വേ വാ.

ഹസ്സ വിപല്ലാസോ ഹോതി വാ വകാരേ. ബവ്ഹാബാധോ ബവ്ഹാബാധോ.

൫൨. തഥാനരാനം ടഠണലാ

തഥനരാനം ടഠണലാ ഹോന്തി വാ. ദുക്കടം, അട്ഠകഥാ, ഗഹണം, പലിഘോ, പലായതി. വാത്വേവ? ദുക്കതം. ക്വചിത്വേവ? സുഗതോ.

൫൩. സംയോഗാദി ലോപോ.

സംയോഗസ്സ യോ ആദീഭൂതോ-വയവോ തസ്സ വാ ക്വചി ലോപോ ഹോതി. പുപ്ഫം-സാ ജായതേ-ഗിനി.

൫൪. വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞേസു ദ്വേ.

വിച്ഛായമാഭിക്ഖഞ്ഞേ ച യം വത്തതേ, തസ്സ ദ്വേ രൂപാനി ഹോന്തി. ക്രിയായ ഗുണേന ദബ്ബേന വാ ഭിന്നേ അത്ഥേ ബ്യാപിതുമിച്ഛാ വിച്ഛാ. രുക്ഖം രുക്ഖം സിഞ്ചതി, ഗാമോ ഗാമോ രമണീയോ, ഗാമേ ഗാമേ പാനീയം, ഗേഹേ ഗേഹേ ഇസ്സരോ, രസം രസം ഭക്ഖയതി, കിരിയം കിരിയമാരഭതേ.

അത്ഥിയേവാ-നുപുബ്ബിയേപി വിച്ഛാ മൂലേ മൂലേ ഥൂലാ, അഗ്ഗേ അഗ്ഗേ സുഖുമാ, യദി ഹി ഏത്ഥ മൂലഗ്ഗഭേദോ ന സിയാ, ആനുപുബ്ബിയമ്പി ന ഭവേയ്യ. മാസകം മാസകം ഇമമ്ഹാ കഹാപണാ ഭവന്ഥാനം ദ്വിന്നം ദേഹീതി മാസകം മാസകമിച്ചേതസ്മാ വിച്ഛാഗമ്യതേ, സദ്ദന്തരതോ പന ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതി അവധാരണം. പുബ്ബം പുബ്ബം പുപ്ഫന്തി, പഠമം പഠമം പച്ചന്തീത്യത്രാപി വിച്ഛാവ. ഇമേ ഉഭോ അഡ്ഢാ കതരാ കതരാ ഏസം ദ്വിന്നമഡ്ഢതാ, സബ്ബേ ഇമേ അഡ്ഢാ കതമാ കതമാ ഇമേസം അഡ്ഢുതാ ഇഹാപി വിച്ഛാവ. ആഭിക്ഖഞ്ഞം പോനോപുഞ്ഞം പചതി പചതി, പപചതി പപചതി, ലുനാഹി ലുനാഹിത്വേവായം ലുനാതി, ഭുത്വാ ഭുത്വാ ഗച്ഛതി, പടപടാ കരോതി, പടപടായതി.

൫൫. സ്യാദിലോപോ പുബ്ബസ്സേകസ്സ.

വിച്ഛായമേകസ്സ ദ്വിത്തേ പുബ്ബസ്സ സ്യാദിലോപോ ഹോതി. ഏകേകസ്സ. കഥം മത്ഥകമത്ഥകേനാതി? ‘സ്യാദിലോപോ പുബ്ബസ്സാ’തി യോഗവിഭാഗാ, നാചാതിപ്പസങ്ഗോ യോഗവിഭാഗാ ഇട്ഠപ്പസിദ്ധീതി.

൫൬. സബ്ബാദീനം വീതിഹാരേ.

സബ്ബാദീനം വീതിഹാരേ ദ്വേ ഭവന്തി പുബ്ബസ്സ സ്യാദിലോപോ ച. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഭോജകാ, ഇതരീതരസ്സ ഭോജകാ.

൫൭. യാവബോധം സമ്ഭമേ.

തുരിതേനാപായഹേതുപദസ്സനം സമ്ഭമോ, തസ്മിംസതി വത്ഥു യാവന്തേഹി സദ്ദേഹി സോ-ത്ഥോ വിഞ്ഞായതേ, താവന്തോ സദ്ദാ പയുജ്ജന്തേ. സപ്പോ സപ്പോ സപ്പോ, ബുജ്ഝസ്സു ബുജ്ഝസ്സു ബുജ്ഝസ്സു, ഭിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ.

൫൮. ബഹുലം.

അയമധികാരോ ആസത്ഥപരിസമത്തിയാ. തേന നാതിപ്പസങ്ഗോ ഇട്ഠപ്പസിദ്ധി ച.

ഇതി മോഗ്ഗല്ലാനേ ബ്യാകരണേ വുത്തിയം

പഠമോ കണ്ഡോ.

൨. ദുതിയോ കണ്ഡോ (സ്യാദി)

൧. ദ്വേ ദ്വേ-കാനേകേസു നാമസ്മാ സി യോ, അം യോ, നാ ഹി, സ നം, സ്മാ ഹി, സ നം, സ്മിം സു.

ഏതേസം ദ്വേ ദ്വേ ഹോന്തി ഏകാനേകത്ഥേസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാ. മുനി മുനയോ, മുനിം മുനയോ, മുനിനാ മുനീഹി, മുനിസ്സ മുനീനം, മുനിസ്മാ മുനീഹി, മുനിസ്സ മുനീനം, മുനിസ്മിം മുനീസു, ഏവം കുമാരീ കുമാരിയോ, കഞ്ഞാ കഞ്ഞായോതി. ഏതാനി സത്ത ദുകാനി സത്ത വിഭത്തിയോ വിഭാഗോ വിഭതീതി കത്വാ, ഏത്ഥ സിഅമിതീ-കാരാ-കാരാ ‘‘കിമം സിസു’’ ൨,൨൦൦ തി സംകേതത്ഥാ.

൨. കമ്മേ ദുതിയാ.

കരീയതി കത്തു കിരിയായാ-ഭിസമ്ബന്ധീയതീതി കമ്മം, തസ്മിം ദുതിയാവിഭത്തി ഹോതം. കടം കരോതി, ഓദനം പചതി, ആദിച്ചം പസ്സതി.

‘ഓദനോ പച്ചതീ’തി ഓദനസദ്ദതോ കമ്മതാ നപ്പതീയതേ, കിഞ്ചരഹി? ആഖ്യാതതോ. ‘കടം കരോതി വിപുലം ദസ്സനീയ’ന്തി അത്ഥേവ ഗുണയുത്തസ്സ കമ്മതാ, ഇച്ഛിതേപി കമ്മത്താവ ദുതിയാ സിദ്ധാ ഗാവും പയോ ദോഹതി, ഗോമന്തം ഗാവം യാചതി, ഗാവമവരുന്ധതി വജം, മാണവകം മഗ്ഗം പുച്ഛതി, ഗോമന്തം ഗാവം ഭിക്ഖതേ, രുക്ഖമവചിനാതി ഫലാനി, സിസ്സം ധമ്മം ബ്രൂതേ, സിസ്സം ധമ്മമനുസാസതീതി. ഏവം അനിച്ഛിതേപി അഹിം ലങ്ഘയതി, വിസം ഭക്ഖേതി. യംനേവിച്ഛിതം നാപി അനിച്ഛിതം, തത്ഥാപി ദുതിയാ സിദ്ധാ. ഗാമം ഗച്ഛന്തോ രുക്ഖമൂലമുപസപ്പതി.

പഥവിം അധിസേസ്സതി, ഗാമമധിതിട്ഠതി, രുക്ഖമജ്ഝാസതേതിഅധിസീഠാസാനംപയോഗേ-ധികരണേ കമ്മവചനിച്ഛാ, വത്തിച്ഛാതോ ഹി കാരകാനി ഹോന്തി. തം യഥാ-വലാഹകാ വിജ്ജോതതേ, വലാഹകസ്സ വിജ്ജോതതേ, വലാഹകോ വിജ്ജോതതേ, വലാഹകേ വിജ്ജോതതേ, വലാഹകേന വിജ്ജോതതേതി. ഏവമഭിനിവിസസ്സ വാ ധമ്മമഭിനിവിസതേ ധമ്മേ വാ.

തഥാ ഉപന്വജ്ഝാവസസ്സാഭോജന നിവുത്തിവചനസ്സ ഗാമമുപവസതി, ഗ, മമനുവസതി, പബ്ബതമധിവസതി, ഘരമാവസതി. അഭോജനനിവുത്തി വചനസ്സാതി കിം? ഗാമേ ഉപവസതി, ഭോജനനിവുത്തിം കരോതീതി അത്ഥോ. തപ്പാനാചാരേപി കമ്മത്താവ ദുതിയാ സിയാ നദിമ്പിവതി, ഗാമം ചരതി, ഏവം ‘സചേ മം ആലപിസ്സതീ’തിആദീസുപി. വിഹിതാവ പതിധയോഗേ ദുതിയാ – ‘പടിഭന്തു തം ചുന്ദ ബോജ്ഝങ്ഗാ’തി. തം പതി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാസന്തൂതി അത്ഥോ, യദാതു ധാതുനായുത്തോ പതി, തദാ തേനാ-യോഗാ സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീവ ‘തസ്സ നപ്പടിഭാതീ’തി. അക്ഖേ ദിബ്ബതി, അക്ഖേഹി ദിബ്ബതി, അക്ഖേസു ദിബ്ബതീതി കമ്മകരണാധികരണവചനിച്ഛാ.

൩. കാലദ്ധാനമച്ചന്തസംയോഗേ.

കിരിയാ, ഗുണ, ദബ്ബേഹി സാകല്ലേന കാലദ്ധാനം സമ്ബന്ധോ അച്ചന്തസംയോഗോ. തസ്മിം വിഞ്ഞായമാനേ കാലസദ്ദേഹി അദ്ധഅദ്ദേഹി ച ദുതിയാ ഹോതി. മാസമധീതേ, മാസം കല്യാണി, മാസം ഗുളധാനാ, കോസമധീതേ, കോസം കുടിലാ നദീ, കോസം പബ്ബതോ. അചന്തസംയോഗേതി കിം? മാസസ്സ ദ്വീഹമധീതേ, കോസസ്സേകദേസേ പബ്ബതോ.

പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ, ഏകം സമയം ഭഗവാ, ഇമം രത്തിം ചത്താരോ മഹാരാജാതി ഏവമാദീസു കാലവാചീ ഹി അച്ചന്തസംയോഗത്താവ ദുതിയാ സിദ്ധാ. വിഭത്തിവിപല്ലാസേനപി വാ ബഹുലംവിധാനാ.

ഫലപ്പത്തിയം കിരിയാപരിസമത്ത്യപവഗ്ഗോ, തസ്മിം വിഞ്ഞായമാനേ കാലദ്ധാനം കിരിയായാച്ചന്തസംയോഗേ തതിയാഭിമതാ, സാപി കരണത്താവ സിദ്ധാ ‘മാസേനാനുവാകോ-ധീതോ, കോസേനാനുവാകോ-ധീതോ’തി. അനപവഗ്ഗേതു അസാധകതമത്താകരണത്താഭാവേ ദുതിയാവ ‘മാസമധീതോ-നുവാകോ, ന ചാനേ ന ഗഹിതോ’തി.

കാരകമജ്ഝേ യേ കാലദ്ധാനവാചിനോ, തതോ സത്തമീപഞ്ചമിയോ അഭിമതാ ‘അജ്ജ ഭുത്വാ ദേവദത്തോ ദ്വിഹേ ഭുഞ്ജിസ്സതി, ദ്വീഹാ ഭുഞ്ജിസ്സതി, അത്രട്ഠോ-യമിസ്സാസോ കോസേ ലക്ഖം വിജ്ഝതി, കോസാ ലക്ഖം വിജ്ഝതീ’തി, താപീഹ സകസകകാരകവചനിച്ഛായേവ സിദ്ധാ.

൪. ഗതി ബോധാഹാര സദ്ദത്ഥാകമ്മക ഭജ്ജാദീനം പയോജ്ജേ.

ഗമനത്ഥാനം ബോധത്ഥാനം ആഹാരത്ഥാനം സദ്ദത്ഥാനമകമ്മകാനം ഭജ്ജാദീനഞ്ച പയോജ്ജേ കത്തരി ദുതിയാ ഹോതി. സാമത്ഥിയാ ച പയോജകബ്യാപാരേന കമ്മതാവസ്സ ഹോതീതി പതീയതേ. ഗമയതി മാണവകം ഗാമം, യാപയതി മാണവകം ഗാമം, ബോധയതി മാണവകം ധമ്മം, വേദയതി മാണവകം ധമ്മം, ഭോജയതി മാണ-വകം മോദകം, ആസയതി മാണവകം മോദകം, അജ്ഝാപയതി മാണവകം വേദം, പാഠയതി മാണവകം വേദം, ആസയതി ദേവദത്തം, സായയതി ദേവദത്തം, അഞ്ഞം ഭജ്ജാപേതി, അഞ്ഞം കോട്ടാപേതി, അഞ്ഞം സന്ഥരാപേതി. ഏതേസമേവാതി കിം? പാചേതി ഓദനം ദേവദത്തേന യഞ്ഞദത്തോ. പയോജ്ജേതി കിം? ഗച്ഛതി ദേവദത്തോ. യദാ ചരഹി ഗമയതി ദേവദത്തം യഞ്ഞദത്തോ, തമപരോ പയോജേതി, തദാ ഗമയതി ദേവദത്തം യഞ്ഞദത്തേനേതി ഭവിതബ്ബം … ഗമയതിസ്സാ-ഗമനത്ഥത്താ.

൫. ഹരാദീനം വാ.

ഹരാദീനം പയോജ്ജേ കത്തരി ദുതിയാ ഹോതി വാ. ഹാരേതി ഭാരം ദേവദത്തം ദേവദത്തേനേതി വാ, അജ്ഝോഹാരേതി സത്തും ദേവദത്തം ദേവദത്തേനേതി വാ, കാരേതി കടം ദേവദത്തം ദേവദത്തേനേതി വാ ദസ്സയതേ ജനം രാജം ജനേനേതി വാ, അഭിവാദയതേ ഗുരും ദേവദത്തം ദേവദത്തേനേതി വാ.

൬. ന ഖാദാദീനം.

ഖാദാദീനം പയോജ്ജേ കത്തരി ദുതിയാ ന ഹോതി. ഖാദയതി ദേവദത്തേന, ആദയതി ദേവദത്തേന, അവ്ഹ, പയതി ദേവദത്തേന, സദ്ദായയതി ദേവദത്തേന, കന്ദയതി ദേവദത്തേന, നായയതി ദേവദത്തേന.