൩. സമാസകണ്ഡ

സമാസലക്ഖണാദി

൨൦൨. നാമാനം സമാസോ യുത്തത്ഥോത്യധികാരോ. സമാസോതി ഭിന്നത്ഥാനം പദാന മേകത്ഥതാ. യുത്തത്ഥോതി അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധത്ഥോ.

വിഭാസാത്യധികാതബ്ബം വാക്യത്ഥം.

കമ്മധാരയസമാസ

൨൦൩. ‘‘മഹന്തോ ച സോ വീരോ ചാ’’തി വാക്യേ –

ദ്വിപദേ തുല്യാധികരണേ കമ്മധാരയോ.

ഭിന്നപ്പവത്തിനിമിത്താ സദ്ദാ ഏകസ്മിം വത്ഥുനി പവത്താ തുല്യാധികരണാ, വിസേസനവിസേസസ്സഭൂതാ സമാനാധികരണാ ദ്വേ പദാ യദാ സമസ്യന്തേ, തദാ സോ സമാസോ കമ്മധാരയോ

നാമ, ഇധ വാ സമാസസുത്താനി സഞ്ഞാദ്വാരേന സമാസവിധായകാനി.

അഗ്ഗഹിതവിസേസനാ ബുദ്ധി വിസേസ്സമ്ഹി ന ഉപ്പജ്ജതീതി വിസേസനം പുബ്ബം ഹോതി, സമാസേനേവ തുല്യാധികരണത്തസ്സ വുത്തത്താ തപ്പകാസനത്ഥം പയുത്താ സമാസതോ അതിരിത്താ ച സോ ഇച്ചേതേ ‘‘വുത്തട്ഠാനമപ്പയോഗോ’’തി ഞായാ നപ്പയുജ്ജന്തേ. ഏവമഞ്ഞത്ര.

തേസം വിഭത്തിയോ ലോപാ ച.

തേസം യുത്തത്ഥാനം സമാസാനം പുബ്ബുത്തരപദാനം വിഭത്തീ ലുപ്യന്തേ, ചകാരേന ക്വചി ന.

തതോ മഹന്ത വീര ഇതി ച രൂപപ്പസങ്ഗേ –

പകതി ചസ്സ സരന്തസ്സ.

വിഭത്തീസു ലുത്താസു സരന്തസ്സ പുബ്ബഭൂതസ്സ, പരഭൂതസ്സ ച അസ്സ സമാസപദസ്സ പകതി ഹോതീതീഹ ലുത്താകാരാ പുനാനീയന്തേ.

തതോ മഹന്ത വീരഇതി ഠിതേ –

‘‘മഹതം മഹാ തുല്യാധികരണേ പദേ’’തി മഹന്തസ്സ മഹാ.

തദ്ധിത സമാസ കിതകാ നാമംവാതവേതുനാദീസു ച.

തദ്ധിതാദയോ നാമം ഇവ ദട്ഠബ്ബാ തവേപ്പഭുതിപച്ചയേ വജ്ജേത്വാ.

തതോ വത്തിച്ഛായ സ്യാദി. മഹാവീരോ, മഹാവീരാഇച്ചാദി.

൨൦൪. കമ്മധാരയോ ദ്വന്ദോ ച, തപ്പുരിസോ ച ലാഭിനോ.

തയോ പരപദേ ലിങ്ഗം, ബഹുബ്ബീഹി പദന്തരേ.

൨൦൫. രത്താ ച സാ പടീ ചാതി രത്തപടീ, മഹന്തീ ച സാ സദ്ധാ ചാതി മഹാസദ്ധാ. ഏത്ഥ ‘‘കമ്മധാരയസഞ്ഞേ ചേ’’തി പുബ്ബപദേ പുമേവ കതേ ആഈപച്ചയാനം നിവുത്തി.

൨൦൬. നീലഞ്ച തം ഉപ്പലഞ്ചാതി നീലുപ്പലം, സത്ഥീവ സത്ഥി, സത്ഥി ച സാ സാമാ ചാതി സത്ഥിസാമാ. മുഖമേവ ചന്ദോ മുഖചന്ദോ.

വിസേസനവിസേസ്സാനം യഥേച്ഛത്താ ക്വചി വിസേസനം പരം ഹോതി, ഖത്തിയഭൂതോഇച്ചാദി, ഇച്ഛാ ച യഥാതന്തി.

ഉഭേ തപ്പുരിസ സമാസ

൨൦൭. നസദ്ദാ സി, തസ്സ ലോപോ. ന സുരോ അസുരോ.

ഏത്ഥ കമ്മധാരയേ കതേ – ‘‘ഉഭേ തപ്പുരിസാ’’തി തപ്പുരിസസഞ്ഞാ. ‘‘അത്തന്നസ്സ തപ്പുരിസേ’’തി നസ്സ അ. ന അസ്സോ അനസ്സോ. ഏത്ഥ ‘‘സരേ അന’’തി നസ്സ അന.

൨൦൮. ‘‘നാമാനം സമാസോ’’തി സുത്തേ ദ്വിധാകതേ അയുത്തത്ഥാനമ്പി ക്വചി സമാസോ. ന പുന ഗേയ്യാ അപുനഗേയ്യാ ഗാഥേത്യാദി. ഏത്ഥ ഗേയ്യേന സമ്ബന്ധോ ന-സദ്ദോ അയുത്തത്ഥേനാപി പുനേന യോഗവിഭാഗബലാ സമസ്യതേ.

ദിഗുസമാസ

൨൦൯. തയോ ലോകാ സമാഹടാ തിലോകം.

ഏത്ഥ ‘‘സങ്ഖ്യാപുബ്ബോ ദിഗൂ’’തി കമ്മധാരയസ്സ ദിഗുസഞ്ഞാ. ‘ദിഗുസ്സേകത്തം’’തി ഏകത്തം, നപുംസകത്തഞ്ച.

സുദ്ധതപ്പുരിസസമാസ

൨൧൦. തപ്പുരിസാ ത്വേവ.

അമാദയോ പരപദേഹി.

ദുതിയന്താദയോ പരപദേഹി നാമേഹി യദാ സമസ്യന്തേ, തദാ സോ സമാസോ തപ്പുരിസോ നാമ.

ഗാമം ഗതോ ഗാമഗതോ.

‘‘പസ്സ വാസിട്ഠ ഗാമം, ഗതോ തിസ്സോ സാവത്ഥിം’’ത്യ ത്രായുത്തത്ഥതായ ന സമാസോ. തഥാ ഞ്ഞത്ര ഞേയ്യം.

൨൧൧. രഞ്ഞാ ഹതോ രാജഹതോ.

കിച്ചന്തേഹി ഭീയോ അധികത്ഥവചനേ.

തബ്ബ, അനീയ, ണ്യ, തേയ്യ, രിച്ചപ്പച്ചയാ കിച്ചാ. ഥുതിനിന്ദത്ഥമജ്ഝാരോപിതത്ഥം വചനം അധികത്ഥവചനം. സോണലേയ്യോ കൂപോഇച്ചാദി. സോണേഹി യഥാ ലിയ്ഹതേ, തഥാ പുണ്ണത്താ ഥുതി. തേഹി ഉച്ഛിട്ഠത്താ നിന്ദാ ച.

ദധിനാ ഉപസിത്തം ഭോജനം ദധിഭോജനം, സമാസപദേനേവ ഉപസിത്തക്രിയായ കഥനാ നത്ഥേത്ഥായുത്തത്ഥതാ. ഉപസിത്തസദ്ദാപ്പയോഗോ പുബ്ബേവ.

൨൧൨. കരണേ തു-അസിനാ കലഹോ അസികലഹോ.

൨൧൩. ബുദ്ധസ്സ ദേയ്യം ബുദ്ധദ്ദേയ്യം, പരസ്സപദം, ഏത്ഥ വിഭത്യലോപോ. ഏവം അത്തനോപദമിച്ചാദി.

൨൧൪. ചോരസ്മാ ഭയം ചോരഭയം. ഏവം ബദ്ധനമുത്തോച്ചാദി.

൨൧൫. രഞ്ഞോ പുത്തോ രാജപുത്തോ.

‘‘ബ്രാഹ്മണസ്സ കണ്ഹാ ദന്താ’’ ഇച്ചത്ര ദന്താപേക്ഖാ ഛട്ഠീതി കണ്ഹേന സമ്ബന്ധാഭാവാ ന സമാസോ. യദാ തു കണ്ഹാ ച തേ ദന്താ ചേതി കമ്മധാരയോ, തദാ ഛട്ഠീ കണ്ഹദന്താപേക്ഖാതി ബ്രാഹ്മണകണ്ഹദന്താതി സമാസോ ഹോതേവ.

൨൧൬. ‘‘രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ ധന’’ ന്ത്യത്ര രഞ്ഞോതി ഛട്ഠീ ധന മപേക്ഖതേ, ന മാഗധം. രാജാ ഏവ മാഗധസദ്ദേന വുച്ചതേതി ഭേദാഭാവാ സമ്ബന്ധാഭാവോതി തുല്യാധികരണേന മാഗധേന സഹ രാജാ ന സമസ്യതേ. ദ്വിട്ഠോ ഹി സമ്ബന്ധോ.

രഞ്ഞോ അസ്സോ പുരിസോ ചേ’’ ത്യ ത്ര രഞ്ഞോ അസ്സോ, രഞ്ഞോ പുരിസോ തി ച പച്ചേകം സമ്ബന്ധതോ സാപേക്ഖതാ അത്ഥീതി ന സമാസോ. ‘‘അസ്സോ ച പുരിസോ ചാ’’തി ദ്വന്ദേ കതേ തു രാജസ്സപുരിസാതി ഹോതേവ, അഞ്ഞാനപേക്ഖത്താ.

‘‘രഞ്ഞോ ഗരുപുത്തോ’’ ഇച്ചത്ര രാജാപേക്ഖിനോപി ഗരുനോ

പുത്തേന സഹ സമാസോ, ഗമകത്താ. ഗമകത്തമ്പി സമാസസ്സ നിബന്ധനം. തത്ഥ ഗരുനോ പുത്തോതി വിഗ്ഗഹോ, ഏവമഞ്ഞത്ര.

൨൧൭. രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ.

ക്വചി നിന്ദായം - കൂപേ മണ്ഡൂകോ വിയ കൂപമണ്ഡൂകോ. ഏവം നഗരകാകോ ഇച്ചാദി. അത്രോപമായ നിന്ദാ ഗമ്യതേ.

അന്തേവാസികോ ത്യാദോ വിഭത്ത്യലോപോ.

ബഹുബ്ബീഹിസമാസ

൨൧൮. അഞ്ഞപദത്ഥേസു ബഹുബ്ബീഹി.

അപ്പഠമന്താന മഞ്ഞേസം പദാനം അത്ഥേസു ദ്വേ വാ ബഹൂനി വാ നാമാനി യദാ സമസ്യന്തേ, തദാ സോ സമാസോ ബഹുബ്ബീഹി നാമ.

ആഗതാ സമണാ യം സാ ആഗതസമണോ, വിഹാരോ.

൨൧൯. ജിതാനി ഇന്ദ്രിയാനി യേന സോ ജിതിന്ദ്രിയോ, ഭഗവാ. ആഹിതോ അഗ്ഗി യേന സോ ആഹിതഗ്ഗി. അഗ്യാഹിതോ വാത്യാദോ യഥേച്ഛം വിസേസനസ്സ പരതാ.

൨൨൦. കരണേ തു-ഛിന്നോ രുക്ഖോ യേന സോ ഛിന്നരുക്ഖോ, ഫരസു.

൨൨൧. ദിന്നോ സുങ്കോ യസ്സ സോ ദിന്നസുങ്കോ, രാജാ.

൨൨൨. നിഗ്ഗതാ ജനാ യസ്മാ സോ നിഗ്ഗതജനോ, ഗാമോ.

൨൨൩. ദസ ബലാനി യസ്സ സോ ദസബലോ, ഭഗവാ. നത്ഥി സമോ യസ്സ സോ അസമോ. ഏത്ഥ ‘‘അത്തന്നസ്സാ’’തി യോഗവിഭാഗേന നസ്സ അ.

പഹൂതാ ജിവ്ഹാ യസ്സ സോ പഹൂതജിവ്ഹോ, മഹന്തീ പഞ്ഞാ യസ്സ സോ മഹാപഞ്ഞോ. ദ്വീസു ‘‘ഇത്ഥിയമ്ഭാസിതപുമിത്ഥീപുമാവ ചേ’’തി പുമ്ഭാവാതിദേസാ പുബ്ബുത്തരപദേസു ആഈപ്പച്ചയാനമഭാവോ.

൨൨൪. ‘‘ക്വചി സമാസന്തഗതാനമകാരന്തോ’’തി അന്തസ്സ അത്തം. കാരഗ്ഗഹണേന ആ ഇ ച. ഇത്ഥിയമിവണ്ണന്താ, ത്വന്തേഹി ച കപ്പച്ചയോപി. യഥാ - വിസാലം അക്ഖി യസ്സ സോ വിസാലക്ഖോ, പച്ചക്ഖധമ്മാ, സിലോപോ. സോഭനോ ഗന്ധോ യസ്സ സോ സുഗന്ധി. ബഹുകന്തികോ, ബഹുനദികോ, സമുദ്ദോ. ഏത്ഥ യദാദിനാ രസ്സോ. ബഹുകത്തുകോ. മത്താ ബഹവോ മാതങ്ഗാ യസ്മിം തം മത്തബഹുമാതങ്ഗം, വനം.

തുല്യാധികരണോ.

൨൨൫. സുവണ്ണസ്സ വിയ വണ്ണോ യസ്സ സോ സുവണ്ണവണ്ണോ. വജിരം പാണിമ്ഹി യസ്സ സോ വജിരപാണി. ഉരസി ലോമാനി യസ്സ സോ ഉരസിലോമോ. ഏത്ഥ വിഭത്യലോപോ.

‘‘അത്ഥേസൂ’’തി ബഹുത്തഗ്ഗഹണേന ക്വചി പഠമന്താനമ്പി. സഹ ഹേതുനാ യോ വത്തതേ സോ സഹേതുകോ, ‘‘യദാ’’ ദിനാ സഹസ്സ സോ.

൨൨൬. സത്ത വാ അട്ഠ വാ സത്തട്ഠ, മാസാ, ഏത്ഥഞ്ഞപദത്ഥോ വാ സദ്ദസ്സത്ഥോ. ദക്ഖിണസ്സാ ച പുബ്ബസ്സാ ച ദിസായ യം അന്തരാലം, സാ ദക്ഖിണപുബ്ബാ, ദിസാ.

ഭിന്നാധികരണോ.

അപ്പഠമന്താനന്തി കിം, ദേസിതോ ബുദ്ധേന യോ ധമ്മോ.

ദ്വന്ദസമാസ

൨൨൭. നാമാനം സമുച്ചയോ ദ്വന്ദോ.

സമുച്ചയോ, തി പിണ്ഡീകരണം ഏകവിഭത്തികാനം നാമാനം യോ സമുച്ചയോ, സോ ദ്വന്ദോ നാമ, ഇദം സുത്തം ബഹുവചനവിസയം.

ചന്ദോ ച സൂരിയോ ച ചന്ദസൂരിയാ. തിട്ഠന്തി ത്യാദി-

ക്രിയാസമ്ബന്ധസാമഞ്ഞതോ അത്ഥേത്ഥാപേകത്ഥതാ, ഏവം നരനാരിയോ, അക്ഖരപദാനി.

൨൨൮. തഥാ ദ്വന്ദേ പാണി തുരിയ യോഗ്ഗ സേനങ്ഗ ഖുദ്ദജന്തുക വിവിധ വിരുദ്ധ വിസഭാഗത്ഥാദീനഞ്ച.

വിവിധേനാകാരേന വിരുദ്ധാ വിവിധവിരുദ്ധാ, സഭാഗാ സദിസാ, വിവിധാ ച തേ സഭാഗാ ചേതി വിസഭാഗാ. യഥാ ദിഗുസമാസേ, തഥാ ദ്വന്ദേ പാണ്യങ്ഗത്ഥാദീനം ഏകത്തം, നപുംസകത്തഞ്ച ഹോതി.

ചക്ഖുസോതം, ഗീതവാദിതം, യുഗനങ്ഗലം, ഹത്ഥസ്സം, അസിചമ്മം, ഡംസമകസം, കോകാലൂകം.

നാമരൂപം, നാമം നമനലക്ഖണം, രൂപം രുപ്പനലക്ഖണം. ഏവമേതേ ധമ്മാ ലക്ഖണതോ വിവിധാ, പരമത്ഥതോ സഭാഗാ ച.

ആദിസദ്ദേനാഞ്ഞത്ഥാപി. യഥാ - ഭിന്നലിങ്ഗാനം - ഇത്ഥിപുമം. യദാദിനാ രസ്സോ, ദാസിദാസം, പത്തചീവരം. ഗങ്ഗാസോണം.

സങ്ഖ്യാപരിമാണാനം - തികചതുക്കം.

സിപ്പീനം - വേണരഥകാരം.

ലുദ്ദകാനം - സാകുന്തിക മാഗവികം.

അപ്പാണിജാതീനം - ആരസത്ഥി.

ഏകജ്ഝായനബ്രാഹ്മണാനം - കഠകാലാപം ഇച്ചാദി.

൨൨൯. വിഭാസാ രുക്ഖ തിണ പസു ധന ധഞ്ഞ ജനപദാദീനഞ്ച.

ദ്വന്ദേ രുക്ഖാദീനം ഏകത്തം നപുംസകത്തഞ്ച വാ ഹോതി.

ധവഖദിരം, ധവഖദിരാ, മുഞ്ജപബ്ബജം, മുഞ്ജപബ്ബജാ, അജേളകം, അജേളകാ, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാനി, സാലിയവം, സാലിയവാ.

കാസികോസലം കാസികോസലാ.

ആദിസദ്ദേന അഞ്ഞേസുപി വാ. യഥാ – നിച്ചവിരോധീനമദ്ദബ്ബാനം - കുസലാകുസലം, കുസലാകുസലാനി.

സകുണീനം - ബകബലാകം, ബകബലാകാ.

ബ്യഞ്ജനാനം - ദധിഘതം, ദധിഘതാനി.

ദിസാനം - പുബ്ബാപരം, പുബ്ബാപരാ ഇച്ചാദി.

അബ്യയീഭാവസമാസ

൨൩൦. അധിസദ്ദാ സ്മിം, തസ്സ ലോപോ. അധിസദ്ദേന തുല്യാധികരണത്താ ഇത്ഥിസദ്ദാപിസ്മിം. നിച്ചസമാസത്താ ആധാരഭൂതായമിത്ഥിയന്തി പദന്തരേന വിഗ്ഗഹോ. അധി ഇത്ഥിയന്തി ഠിതേ –

ഉപസഗ്ഗനിപാതപുബ്ബകോ അബ്യയീഭാവോ.

ഉപസഗ്ഗാദിപുബ്ബകോ സദ്ദോ വിഭത്യത്ഥാദീസു സമാസോ ഹോതി, അബ്യയീഭാവസഞ്ഞോ ച.

‘‘സോ നപുംസകലിങ്ഗോ’’തി അബ്യയീഭാവോ നപുംസകലിങ്ഗോ, യദാദിനാ ഏകവചനോ ച.

‘‘സരോ രസ്സോ നപുംസകേ’’തി രസ്സോ.

അഞ്ഞസ്മാ ലോപോ ച.

അനകാരന്താ അബ്യയീഭാവാ പരാ സബ്ബാ വിഭത്തീ ലുജ്ജരേ. അധിത്ഥി, വിഭത്തീനമത്ഥോ ആധാരാദി.

ഇധാധിസദ്ദോ ആധാരേവത്തതേ, അധിത്ഥിഇച്ചേതം പദം ഇത്ഥിയ മിച്ചേതമത്ഥം വദതി.

സമീപം നഗരസ്സ ഉപനഗരം. ‘‘അംവിഭത്തീനമകാരന്തബ്യയീഭാവാ’’തി വിഭത്തീനം ക്വചി അം.

ക്വചീതി കിം. ഉപനഗരേ.

അഭാവോ മക്ഖികാനം നിമ്മക്ഖികം രസ്സോ. അനുപുബ്ബോ ഥേരാനം അനുഥേരം, അനതിക്കമ്മ സത്തിം യഥാസത്തി.

യേ യേ ബുഡ്ഢാ യഥാബുഡ്ഢം, വിച്ഛായം.

യത്തകോ പരിച്ഛേദോ ജീവസ്സ യാവജീവം, അവധാരണേ.

ആ പബ്ബതാ ഖേത്തം ആപബ്ബതം ഖേത്തം, മരിയാദായം, വജ്ജമാനാ സീമാ മരിയാദാ, പബ്ബതം വിനാത്യത്ഥോ.

ആ ജലന്താ സീതം ആജലന്തം സീതം, അഭിവിധിമ്ഹി, ഗയ്ഹമാനാ സീമാ അഭിവിധി, ജലന്തേന സഹേത്യത്ഥോ.

ആസദ്ദയോഗേ ‘‘ധാതുനാമാ’’ദിനാ അപാദാനവിധാനേനേവ വാക്യമ്പി സിദ്ധം. തഥാഞ്ഞത്ര.

൨൩൧. ‘‘ഉത്തമോ വീരോ പവീരോ’’ ഇച്ചാദോ പന പുബ്ബപദത്ഥപ്പധാനത്താഭാവാബ്യയീഭാവാഭാവോ കമ്മധാരയോഏവ. ഏവം വിസിട്ഠോ ധമ്മോ അഭിധമ്മോ. കുച്ഛിതം അന്നം കദന്നം. ഏത്ത്ഥ ‘‘കദ കുസ്സാ’’തി സരേ കുസ്സ കദാദേസോ.

അപ്പകം ലവണം കാലവണം, ഏത്ഥ ‘‘കാപ്പത്ഥേസു ചാ’’തി കുസ്സ കാ, ബഹുവചനേനാഞ്ഞത്രാപി ക്വചി. കുച്ഛിതോ പുരിസോ കാപുരിസോ, കുപുരിസോ വാ, ഏവമസുരാദി.

പുബ്ബപരൂഭയമഞ്ഞപദത്ഥ - പ്പധാനാബ്യയീഭാവ സമാസോ;

കമ്മധാരയക തപ്പുരിസാ ദ്വേ, ദ്വേന്ദോ ച ബഹുബ്ബീഹി ച ഞേയ്യാ.

സമാസോ.