൪. തദ്ധിതകണ്ഡ

അപച്ചതദ്ധിത

൨൩൨. വാണപച്ചേ.

ഛട്ഠന്താ സദ്ദാ ‘‘തസ്സാപച്ച’’മിച്ചസ്മിം അത്ഥേ ണോ വാ ഹോതി. വാതി വാക്യത്ഥം. ണേനേവാപച്ചത്ഥസ്സ വുത്തത്താ അപച്ചസദ്ദാപ്പയോഗോ.

‘‘തേസം വിഭത്യാ’’ ദോ തേസംഗഹണേന വിഭത്തിലോപോ. തഥോത്തരത്ര.

‘‘തേസം ണോ ലോപം’’തി പച്ചയാനം ണസ്സ ലോപോ.

‘‘വുദ്ധാദിസരസ്സ വാ സംയോഗന്തസ്സ സണേ ചേ’’തി സണകാരേ പരേ അസംയോഗന്തസ്സാദിസരസ്സ വുദ്ധി.

തസ്സാപനിയമേ –

അയുവണ്ണാനഞ്ചായോ വുദ്ധി.

അകാരിവണ്ണുവണ്ണാനം ആഏഓവുദ്ധിയോ ഹോന്തി, ചസദ്ദേന ക്വചി ന.

സരലോപാദി, തദ്ധിതത്താ നാമമിവ കതേ സ്യാദി.

തദ്ധിതാഭിധേയ്യലിങ്ഗ–വിഭത്തിവചനാ സിയും.

സമൂഹഭാവജാ ഭീയോ, സകത്ഥേ ണ്യോ നപുംസകേ.

താ തുത്ഥിയം നിപാതാ തേ, ധാമിഥംപച്ചയന്തകാ.

വസിട്ഠസ്സാപച്ചം പോസോ വാസിട്ഠോ, ഇത്ഥീ വാസിട്ഠീ, നപുംസകം വാസിട്ഠം. വികപ്പവിധാനതോ തദ്ധിതേന സമാസസ്സാച്ചന്തം ബാധായാ ഭാവാ വസിട്ഠാ പച്ചന്തിപി ഹോതി.

നപുംസകേന വാപീതി, സദ്ദസത്ഥവിദൂ വിദും.

൨൩൩. വാ അപച്ചേതി ചാധികാരോ.

ണായന ണാന വച്ഛാദിതോ.

വച്ഛാദിതോ ഗോത്തഗണതോ ണായനോ ണാനോ ച വാ ഹോതി.

അപച്ചം പപുത്തപ്പഭുതി ഗോത്തം. കച്ചസ്സാപച്ചം കച്ചായനോ, കച്ചാനോ വാ. സംയോഗന്തത്താ ന വുദ്ധി.

൨൩൪. ‘‘ണേയ്യോ കത്തികാദീഹീ’’തി ണേയ്യോ, വിനതായ അപച്ചം വേനതേയ്യോ വിനതേയ്യോ വാ. ന പക്ഖേ വുദ്ധി, ണേയ്യോതി യോഗവിഭാഗേന ‘‘തസ്സ ദീയതേ’’ ത്യത്ഥേപി ണേയ്യോ, ദക്ഖിണാ ദീയതേ യസ്സ സോ ദക്ഖിണേയ്യോ.

൨൩൫. അതോ ണി വാ.

അകാരന്തതോ അപച്ചേ ണി വാ ഹോതി, പുന വാസദ്ദേന ണികോ, അകാരന്താ അനകാരന്താ ച ബോപി.

ദക്ഖി, സക്യപുത്തികോ, മണ്ഡബ്ബോ, ഭാതുബ്ബോ. ദ്വിത്തം.

൨൩൬. ‘‘ണവോ പഗ്വാദീഹീ’’ തി ണവോ. മനുനോ അപച്ചം മാണവോ.

൨൩൭. ‘‘ണേര വിധവാദിതോ’’തി ണേരോ, സാമണേരോ.

സംസട്ഠാദിഅനേകത്ഥതദ്ധിത

൨൩൮. ‘‘യേന വാ സംസട്ഠം തരതി ചരതി വഹതി ണികോ’’തി ണികോ. വാകാരേന നേകത്ഥേനേകപച്ചയാ ച. ഘതേന സംസട്ഠോ ഘാതികോ, ഓദനോ. ഉളൂപേന തരതീതി ഓളൂപികോ, ഉളൂപികോ വാ, ന പക്ഖേ വുദ്ധി.

സകടേന ചരതീതി സാകടികോ. സീസേന വഹതീതി സീസികോ, ന വുദ്ധി.

ഇത്ഥിലിങ്ഗതോ ഏയ്യകോ, ണകോ ച. ചമ്പായം ജാതോ ചമ്പേയ്യകോ. ഏവം ബാരാണസേയ്യകോ. ണകോ – കുസിനാരായം വസതീതി കോസിനാരകോ. ജനപദതോ ണകോ ച – മഗധേസു വസതി, തേസം ഇസ്സരോ വാ മാഗധകോ.

തജ്ജാതിയാ വിസിട്ഠത്ഥേ ആജാനീയോ. അസ്സജാതിയാ വിസിട്ഠോ അസ്സാജാനീയോ. ഞോ - അഗ്ഗന്തി ജാനിതബ്ബം അഗ്ഗഞ്ഞം, ദ്വിത്തം.

൨൩൯. തമധീതേ തേന കതാദിസന്നിധാനനിയോഗസിപ്പഭണ്ഡ ജീവികത്ഥേസു ച.

തം അധീതേ ഇച്ചാദീസ്വത്ഥേസു ആദിസദ്ദേന ഹതാദീസു ച ണികോ വാ ഹോതി. അഭിധമ്മമധീതേതി ആഭിധമ്മികോ, അഭിധമ്മികോ വാ, ന പക്ഖേ വുദ്ധി. വചസാ കതം കമ്മം വാചസികം. ഏവം മാനസികം, ഏത്ഥ –

‘‘സ സരേ വാഗമോ’’തീഹാനുവത്തിതാദിസദ്ദേന സാഗമോ.

സരീരേ സന്നിധാനാ വേദനാ സാരീരികാ. ദ്വാരേ നിയുത്തോ ദോവാരികോ, ഏത്ഥ- ‘‘മായൂനമാഗമോ ഠാനേ’’തി വകാരതോ പുബ്ബേ ഓകാരാഗമോ.

സിപ്പന്തി ഗീതാദികലാ, വീണാ അസ്സ സിപ്പന്തി വേണികോ, അത്ര വീണേതി വീണാവാദനം. ഗന്ധോ അസ്സ ഭണ്ഡന്തി ഗന്ധികോ, മഗേ ഹന്ത്വാ ജീവതീതി മാഗവികോ, വകാരാഗമോ. ജാലേന ഹതോ ജാലികോ, സുത്തേന ബദ്ധോ സുത്തികോ, ചാപോ അസ്സ ആയുധന്തി ചാപികോ, വാതോ അസ്സ ആബാധോ അത്ഥീതി വാ വാതികോ, ബുദ്ധേ പസന്നോ ബുദ്ധികോ, വത്ഥേന കീതം ഭണ്ഡം വത്ഥികം.

കുമ്ഭോ അസ്സ പരിമാണം, ത മരഹതി, തേസം രാസി വാ കുമ്ഭികോ. അക്ഖേന ദിബ്ബതീതി അക്ഖികോ, മഗധേസു വസതി, ജാതോതി വാ മാഗധികോ ഇച്ചാദി.

൨൪൦. ണ രാഗാ തേന രത്തം തസ്സേദമഞ്ഞത്ഥേസു ച.

തേന രത്തം ത്യാദ്യത്ഥേസു ണോ വാ ഹോതി. കസാവേന രത്തം കാസാവം.

ഏവം നീലം പീതമിച്ചാദി. ന വുദ്ധി, മഹിസസ്സ ഇദം മാഹിസം, സിങ്ഗം.

ഏവം രാജപോരിസം, ഏത്ഥ ‘‘അയുവണ്ണാനഞ്ചാ’’ ദോ പുന വുദ്ധിഗ്ഗഹണേന ഉത്തരപദസ്സ വുദ്ധി. മഗധേഹി ആഗതോ, തത്ര ജാതോ, തേസം ഇസ്സരോ, തേ അസ്സ നിവാസോതി വാ മാഗധോ, കത്തികാദീഹി യുത്തോ കത്തികോ, മാസോ.

ബുദ്ധോ അസ്സ ദേവതാതി ബുദ്ധോ. ബ്യാകരണം അവേച്ച അധീതേതി വേയ്യാകരണോ. ഏത്ഥ ‘‘മായൂനമാ’’ദിനാ യകാരതോ പുബ്ബേ ഏ ആഗമോ, യസ്സ ദ്വിത്തം. സഗരേഹി നിബ്ബത്തോ സാഗരോഇച്ചാദി.

൨൪൧. ജാതാദീനമിമിയാ ച.

ജാതാദീസു ഇമോ ഇയോ ച ഹോതി, ചസദ്ദേന കിയോ ച. പച്ഛാ ജാതോ പച്ഛിമോ, മനുസ്സജാതിയാ ജാതോ മനുസ്സജാതിയോ. അന്തേ നിയുത്തോ അന്തിമോ, അന്തിയോ.

ഏവം അന്ധകിയോ. പുത്തോ അസ്സ അത്ഥീതി പുത്തിമോ, പുത്തിയോ. ഏവം കപ്പിയോ.

൨൪൨. ‘‘തദസ്സട്ഠാനമീയോ ചേ’’തി ഈയോ, ചകാരേന ഹിതാദ്യത്ഥേപി, ബന്ധനസ്സ ഠാനം ബന്ധനീയം, ചങ്കമനസ്സ ഹിതം ചങ്കമനീയം.

൨൪൩. ‘‘ആലു തബ്ബഹുലേ’’തി ആലു. അഭിജ്ഝാബഹുലോ അഭിജ്ഝാലു.

വിസേസതദ്ധിത

൨൪൪. വിസേസേ തരതമിസ്സികിയിട്ഠാ.

അതിസയത്ഥേ തരാദയോ ഹോന്തി.

അയമേതേസം അതിസയേന പാപോതി പാപതരോ, പാപതമോ, പാപിസ്സികോ, പാപിയോ, പാപിട്ഠോ വാ.

‘‘വുദ്ധസ്സ ജോ ഇയിട്ഠേസൂ’’തി വുദ്ധസ്സ ജാദേസേ – ‘‘സരലോപാ’’ദോ പകതിഗ്ഗഹണേന പകത്യഭാവാ ഇസ്സ ഏ. ജേയ്യോ, ജേട്ഠോ.

ഏവം ‘‘പസത്ഥസ്സ സോ ചേ’’തി സാദേസേ സേയ്യോ, സേട്ഠോ.

അസ്സത്ഥിതദ്ധിത

൨൪൫. ‘‘തദസ്സത്ഥീതി വീ ചേ’’തി വീ. മേധാ അസ്സ അത്ഥീതി മേധാവീ.

൨൪൬. ഏവം ‘‘തപാദിതോ സീ’’തി സീ, ദ്വിത്തം, തപസ്സീ.

൨൪൭. ‘‘ദണ്ഡാദിതോ ഇക ഈ’’തി ഇകോ, ഈ ച. ദണ്ഡികോ, ദണ്ഡീ.

൨൪൮. ‘‘ഗുണാദിതോ വന്തൂ’’തി വന്തു. ഗുണവാ, പഞ്ഞവാ. യദാദിനാ രസ്സോ.

൨൪൯. ‘‘സത്യാദീഹി മന്തൂ’’തി മന്തു. സതിമാ, ഭാനുമാ.

൨൫൦. ‘‘ആയുസ്സുകാരാസ്മന്തുമ്ഹീ’’തി ഉസ്സ അസ. ആയസ്മാ.

൨൫൧. ‘‘സദ്ധാദിതോ ണ’’ ഇതി ണോ. സദ്ധോ.

൨൫൨. ‘‘തപ്പകതിവചനേ മയോ’’തി മയോ. സുവണ്ണേന പകതം സോവണ്ണമയം, സുവണ്ണമയം വാ. പക്ഖേ - യദാദിനാ വുദ്ധി.

ഏതേസമോ ലോപേ.

വിഭത്തിലോപേ മനാദീനമന്തസ്സ ഓ ഹോതി. മനോമയം.

സങ്ഖ്യാതദ്ധിത

൨൫൩. സങ്ഖ്യാപൂരണേ ത്യധികാരോ.

‘‘ദ്വിതീഹി തിയോ’’തി തിയോ, ‘‘തിയേ ദുതാപി ചേ’’തി ദ്വിതീനം ദുതാ. ദ്വിന്നം പൂരണോ ദുതിയോ, ഏവം തതിയോ.

൨൫൪. ‘‘ചതുച്ഛേഹി ഥഠാ’’തി ഥഠാ. ചതുത്ഥോ, ഛട്ഠോ.

൨൫൫. തേസമഡ്ഢൂപപദേന അഡ്ഢുഡ്ഢ ദിവഡ്ഢ ദിയഡ്ഢാഡ്ഢതിയാ.

ചതുത്ഥ ദുതിയ തതിയാനം അഡ്ഢൂപപദേന സഹ അഡ്ഢുഡ്ഢ ദിവഡ്ഢ ദിയഡ്ഢാഡ്ഢതിയാ ഹോന്തി.

അഡ്ഢേന ചതുത്ഥോ അഡ്ഢുഡ്ഢോ, അഡ്ഢേന ദുതിയോ ദിവഡ്ഢോ, ദിയഡ്ഢോ വാ, അഡ്ഢേന തതിയോ അഡ്ഢതിയോ.

൨൫൬. ‘‘സങ്ഖ്യാപൂരണേ മോ’’തി മോ, പഞ്ചമോ. ഇത്ഥിയം പഞ്ചന്നം പൂരണീ പഞ്ചമീ.

ഏകോ ച ദസ ചാതി ദ്വന്ദേ കതേ –

ദ്വേകട്ഠാനമാകാരോ വാ.

സങ്ഖ്യാനേ ഉത്തരപദേ ദ്വിഏകഅട്ഠഇച്ചേതേസ മന്തസ്സ ആ വാ ഹോതി. ഏകാദസ പഞ്ചീവ. ഏവം ദ്വാദസ.

യദാദിനാ തിസ്സ തേആദേസേ ‘‘ഏകാദിതോ ദസ്സ ര സങ്ഖ്യാനേ’’തി ദസസദ്ദേ ദസ്സ രോ. തേരസ.

൨൫൭. ‘‘ചതൂപപദസ്സ ലോപോ തുത്തരപദാദിചസ്സ ചുചോപി നവാ’’തി ചതുസദ്ദേ തുസ്സ ലോപോ ചസ്സ ചു ച. ചുദ്ദസ.

‘‘ദസേ സോ നിച്ചഞ്ചേ’’തി ഛസ്സ സോആദേസേ – ‘‘ള ദരാനം’’തി ദസസദ്ദേ ദസ്സ ളോ. സോളസ, അട്ഠാരസ.

൨൫൮. ‘‘വീസതി ദസേസു ബാ ദ്വിസ്സ തൂ’’തി ദ്വിസ്സ ബാ. ബാവീസതി, ഏകാദസന്നം പൂരണോ ഏകാദസമോ.

൨൫൯. ‘‘ഏകാദിതോ ദസസ്സീ’’തി ഇത്ഥിയം ഈ. ഏകാദസീ ഇച്ചാദി.

‘‘ദ്വാദിതോ കോനേകത്ഥേ ചേ’’തി കോ, ദ്വേ പരിമാണാനി അസ്സേതി ദ്വികം. ഏവം തികാദി.

൨൬൦. ‘‘സമൂഹത്ഥേ കണ്ണാ’’തി കണ ച, ണോ ച. മനുസ്സാനം സമൂഹോ മാനുസ്സകോ, മാനുസ്സോ വാ.

ണേ കതേ – ‘‘ഝലാനമിയുവാ സരേ വാ’’ തീഹ വാകാരേന ഇസ്സ അയാദേസേ – ദ്വയം, തയം. ഏവം ‘‘ഗാമജനബന്ധുസഹായാദീഹി താ’’തി താ. ഗാമതാ, നാഗരതാ.

ഭാവതദ്ധിത

൨൬൧. ണ്യത്തതാ ഭാവേ തു.

ഭാവത്ഥേ ണ്യത്തതാ ഹോന്തി. തുസദ്ദേന ത്തനോ ച. സകത്ഥാദീസുപി ണ്യോ, സകത്ഥേ താ ച.

൨൬൨. ഹോന്ത്യസ്മാ സദ്ദഞാണാനി,

ഭാവോ സാ സദ്ദവുത്തിയാ;

നിമിത്തഭൂതം നാമഞ്ച,

ജാതി ദബ്ബം ക്രിയാ ഗുണോ.

൨൬൩. യഥാ – ചന്ദസ്സ ഭാവോ ചന്ദത്തം. ഇഹ നാമവസാ ചന്ദസദ്ദോ ചന്ദദ്ദബ്ബേ വത്തതേ, നിമിത്തസ്സ രൂപാനുഗതഞ്ച ഞാണം. ഏവം മനുസ്സത്തന്തി മനുസ്സജാതിവസാ. യദാദിനാ ഈസ്സ രസ്സേ – ദണ്ഡിത്തന്തി ദണ്ഡദ്ദബ്ബസമ്ബന്ധാ. പാചകത്തന്തി പചനക്രിയാസമ്ബന്ധാ. നീലത്തന്തി നീലഗുണവസാ.

ഏവം ണ്യാദീസുപി യഥായോഗം ഞേയ്യം. ണ്യോ.

അവണ്ണോ യേ ലോപഞ്ച.

യേ പരേ അവണ്ണോ ലുപ്യതേ, ചകാരേന ഇകാരോപി.

യവതം തലണദകാരാനം ബ്യഞ്ജനാനി ചലഞ ജകാരത്ത’’ന്തി യകാരയുത്താനം താദീനം ചാദയോ, കാരഗ്ഗഹണേന സകപഭമാദിതോ പരയകാരസ്സ പുബ്ബേന സഹ ക്വചി പുബ്ബരൂപഞ്ച, ദ്വിത്തം. പണ്ഡിച്ചം, കോസല്ലം, സാമഞ്ഞം, സോഹജ്ജം, പോരിസ്സം, നേപക്കം, സാരുപ്പം, ഓസബ്ഭം, ഓപമ്മം.

ആത്തഞ്ച.

ഇഉഇച്ചേതേസം ആ ഹോതി, രികാരാഗമോ ച ഠാനേ.

സരലോപാദിനാ ഇലോപോ. ഇസിനോ ഭാവോ.

ആരിസ്സം. ഏവം മുദുതാ, അരഹതാ, ന്തസ്സ യദാദിനാ ലോപോ.

പുഥുജ്ജനത്തനം, അകിഞ്ചനമേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞം, കുണ്ഡനിയാ അപച്ചം കോണ്ഡഞ്ഞോ, ഏത്ഥ വുദ്ധാദോ വാകാരേന സംയോഗന്തസ്സാപി വുദ്ധി.

പദായ ഹിതം പജ്ജം, ധനായം സംവത്തനികം ധഞ്ഞം, സതിതോ സമ്ഭൂതം സച്ചം, ഇലോപോ, തീസു ന വുദ്ധി. ദേവോ ഏവ ദേവതാ.

൨൬൪. ‘‘ണ വിസമാദീഹീ’’തി ഭാവേ ണോ. വേസമം. ഉജുനോ ഭാവോ അജ്ജവം. ഏത്ഥ ഉസ്സ ആത്തേ പരൂകാരസ്സ യദാദിനാ അവോ.

൨൬൫. ‘‘രമണീയാദിതോ കണ്തി കണ. മാനഞ്ഞകം.

അബ്യയതദ്ധിത

൨൬൬. ‘‘വിഭാഗേ ധാ ചേ’’തി ധാ, ചകാരേന സോപ്പച്ചയോ ച. ഏകേന വിഭാഗേന ഏകധാ, നിപാതത്താ സിലോപോ. പദവിഭാഗേന പദസോ.

൨൬൭. ‘‘സബ്ബനാമേഹി പകാരവചനേ തു ഥാ’’തി ഥാ. തുകാരേന ഥത്താ ച. സബ്ബോ പകാരോ, സബ്ബേന പകാരേന വാ സബ്ബഥാ. ഏവം അഞ്ഞഥത്താ.

൨൬൮. ‘‘കിമിമേഹി ഥ’’ന്തി ഥം, കാദേസേ-കഥം. ഇആദേസേ-ഇത്ഥം, ഥന്തി യോഗവിഭാഗേന ഥം-ബഹുത്ഥം.

൨൬൯. അമലിനം മലിനം കരോതീത്യാദ്യത്ഥേ-അഭൂതതബ്ഭാവേ ഗമ്യമാനേ കരഭൂയോഗേ സതി നാമതോ യദാദിനാ ഈപ്പച്ചയോ, മലിനീകരോതി സേതം. അഭസ്മനോ ഭസ്മനോ കരണന്തി ഭസ്മീകരണം കട്ഠസ്സ. അമലിനോ മലിനോ ഭവതീതി മലിനീഭവതി സേതോ. ഈപ്പച്ചയന്തോപി നിപാതോ. അഭൂതതബ്ഭാവേതി കിം, ഘടം കരോതി, ഘടോ ഭവതി.

കരഭൂയോഗേതി കിം, അമലിനോ മലിനോ ജായതേ.

അവത്ഥാവതോവത്ഥയാ, ഭൂതസ്സഞ്ഞായ വത്ഥുനോ.

തായാവത്ഥായ ഭവനം, അഭൂതതബ്ഭവം വിദും.

തദ്ധിതോ.