൮. പച്ചയസങ്ഗഹഅനുദീപനാ

൧൬൬. യേഹിപകാരേഹി യഥാ. തേസം വിഭാഗോ തം വിഭാഗോ. അയഞ്ചനിദ്ദേസോ ഏകസേസനിദ്ദേസോ, വിച്ഛാലോപനിദ്ദേസോവാതി ദസ്സേതും ‘‘തേസം’’തിആദിമാഹ. ന സമേതി. ഗാഥായം ‘യേസം’തിആദിനാ തീഹി-യ-സദ്ദേഹി ദസ്സിതാനം തിണ്ണം അത്ഥാനം-ത-സദ്ദത്ഥ സമ്ഭവതോ. ത-സദ്ദത്ഥാനഞ്ച അനുസന്ധിയം പരിപുണ്ണം കത്വാ വത്തബ്ബതോ. ‘‘സമുപ്പജ്ജതീ’’തി സുട്ഠു പരിപുണ്ണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, പാതുഭവതി. ‘‘അവിനാ’’തി അവിനാ ഹുത്വാ. ‘‘സഹജാത ധമ്മേഹീ’’തി അവിജ്ജാ പച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദീസു സങ്ഖാരാദീനം സഹജാത ധമ്മേഹി സഹേവ ഉപ്പജ്ജനം. ‘‘കലാപവസേനാ’’തി സുദ്ധ ധമ്മ കലാപവസേന. ‘‘സാമഞ്ഞ ലക്ഖണം’’തി സാധാരണ ലക്ഖണം. ‘‘അത്ഥോ’’തി ഇദപ്പച്ചയതാ സദ്ദസ്സ അത്ഥോ. ‘‘അയമത്ഥോ പടിക്ഖിത്തോ’’തി ‘സമുപ്പജ്ജനം സമുപ്പാദോ’തി അയംഭാവസാധനത്ഥോ പടിക്ഖിത്തോ. ‘‘അയമേവാ’’തി അയം ഭാവസാധനത്ഥോ ഏവ. ജരാമരണം സമ്ഭവതീതി യോജനാ. ‘‘ഉപ്പാദാവാ തഥാഗതാനം’’തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം ഉപ്പാദേവാ സതി. ‘‘അനുപ്പാദാവാ’’തി അനുപ്പാദേവാ സതി. ‘‘ഠിതാവ സാധാതൂ’’തി ജാതിയാ സതി ജരാമരണസ്സ പവത്തിസഭാവോ ലോകേ ഠിതോയേവ. കതമാ പന സാധാതൂതി ആഹ ‘‘ധമ്മട്ഠിതതാ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘ധമ്മട്ഠിതതാ’’തി കേനചി അകതാ സഭാവട്ഠിതതാ. ‘‘ധമ്മനിയാമതാ’’തി സഭാവനിയാമതാ. ‘‘തത്ര തഥതാ’’തി തസ്മിം സാമഞ്ഞലക്ഖണേ സങ്ഖത ധമ്മാനം തഥതാ. സാമഞ്ഞ ലക്ഖണമേവ പടിച്ചസമുപ്പാദോ നാമാതി ദസ്സേതി, ന അവിജ്ജാദികോ പച്ചയ ധമ്മോ. കസ്മാ, തേഹി വചനേഹി ധമ്മനിയാമതാ മത്തസ്സ ദസ്സിതത്താ. അവിജ്ജാദീനം ധമ്മ സരൂപാനം അദസ്സിതത്താ. ‘‘ധമ്മനിയാമതാമത്തം’’തി ച യഥാ വുത്തസാമഞ്ഞ ലക്ഖണമേവ വുച്ചതി. യദി ഭാവസാധനം ഇച്ഛേയ്യ, ഭാവസാധനം നാമ കത്തുരഹിതം ഭവേയ്യ. കത്തുരഹിതേ ച സതി, കഥം പടിച്ച ക്രിയായ സമാനകത്തുകതാ ലബ്ഭതി. അലദ്ധേ ച സമാനകത്തുകത്തേ കഥഞ്ച പുബ്ബകാലേത്വാ പച്ചയസമ്ഭവോതി. അയം ഭാവസാധനം ഇച്ഛന്തസ്സ ബ്യഞ്ജനയുത്തിവിരോധോ. തം പരിഹരന്തോ ന ചേത്ഥാതിആദിമാഹ. ഗമ്ഭീരോചാനന്ദ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഗമ്ഭീരാവ ഭാസോചാതി ഭഗവതാ വുത്തം. ഭാവസാധനേ ച കതേ ഉപ്പജ്ജന ക്രിയാമത്തം നാമ വിസും ഏകോ ധമ്മോ ന ഹോതീതി കഥം തം ഗമ്ഭീരം സിയാതി. അയം ഭാവസാധനം ഇച്ഛന്തസ്സ ഗമ്ഭീരവചന വിരോധോ. തം പരിഹരന്തോ ‘‘സങ്ഖത ധമ്മേസു ചാ’’തിആദിമാഹ. അപി ച സങ്ഖത ലക്ഖണം നാമ സങ്ഖത ധമ്മതോപി ഗമ്ഭീരം ഹോതി. തഥാഹി ചിത്തം നാമ സങ്ഖത ധമ്മോ. തഞ്ച അത്ഥി മേചിത്തം നാമാതി സത്താനം പാകടം ഹോതി. തസ്സ പന അനിച്ചതാ സങ്ഖാതം സങ്ഖത ലക്ഖണം അപാകടം ഹോതി സുട്ഠു സന്തതിയാ പടിച്ഛന്നം. തഥാ വേദനാ നാമ സുഖാവാ ദുക്ഖാവാ സങ്ഖത ധമ്മോ. സാ ച അത്ഥി മേവേദനാതി സത്താനം പാകടാ ഹോതി. തസ്സാ പന അനിച്ചതാ സങ്ഖാതം സങ്ഖത ലക്ഖണം അപാകടം ഹോതി സുട്ഠു സന്തതിയാ പടിച്ഛന്നം. ഏവം സേസേസു നാമധമ്മേസു ച രൂപധമ്മേസു ച. യതോ സത്തസു വിസുദ്ധീസു സങ്ഖത ധമ്മ വവത്ഥാന സങ്ഖാതം ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഞാണഞ്ച അവിജ്ജാദിപച്ചയ പരിഗ്ഗഹ സങ്ഖാതം കങ്ഖാവിതരണ വിസുദ്ധിഞാണഞ്ച പഥമം സമ്പാദേത്വാ പച്ഛാ ദസവിധാനി സങ്ഖത ലക്ഖണാനുപസ്സനാ ഞാണാനി സമ്പാദേതബ്ബാനി ഹോന്തീതി. യഥാ ച അനിച്ചതാ സങ്ഖാതം സങ്ഖത ലക്ഖണം സങ്ഖത ധമ്മതോ ഗമ്ഭീരം ഹോതി. തഥാ ഇദമ്പി പടിച്ചസമുപ്പാദ സങ്ഖാതം സങ്ഖത ലക്ഖണം സങ്ഖത ധമ്മതോ ഗമ്ഭീരം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘തബ്ഭാവഭാവീഭാവോ’’തി ഏത്ഥ ഭവതി സംവിജ്ജതീതി ഭാവോ. സോ സോ അവിജ്ജാദികോ ഭാവോ തബ്ഭാവോ. തബ്ഭാവേ ഭവന്തി സമ്ഭവന്തി സീലേനാതി തബ്ഭാവഭാവിനോ. സങ്ഖാരാദയോ. ‘‘ഭാവോ’’തി ഉപ്പത്തികാരണം. തബ്ഭാവഭാവീനം ഭാവോതി തബ്ഭാവഭാവി ഭാവോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്മിം തസ്മിം’’തിആദിമാഹ. അപി ച ‘‘ഭാവോ’’തി വിജ്ജമാനതാ വുച്ചതി. തസ്സ തസ്സ പച്ചയ ധമ്മസ്സ ഭാവോതി തബ്ഭാവോ. തബ്ഭാവേ സതി ഭവന്തി സമ്ഭവന്തി ധമ്മതായാതി തബ്ഭാവഭാവിനോ. തേസം ഭാവോതിപി യുജ്ജതിയേവ. ‘‘ഹേത്വാദി പച്ചയ സത്തിനിയാമം’’തി ഹേതുപച്ചയോ, ആരമ്മണ പച്ചയോ, തിആദീസു ഹേതുസദ്ദ ആരമ്മണ സദ്ദാദയോ ലോഭാദീനം രൂപാരമ്മണാദീനഞ്ച ധമ്മാനം തം തം പച്ചയ സത്തിവിസേസം ദീപേന്തി. തേസഞ്ച സോ സോ പച്ചയ സത്തിവിസേസോ വിസും ധമ്മനിയാമോ ഹോതി, ഏവം ഹേത്വാദി പച്ചയസത്തിനിയാമം നിവത്തേതി. ‘‘തഥാ തഥാ’’തി മൂലട്ഠഗോചരവിസയട്ഠാദികേന തേന തേന പച്ചയാകാരേന. സോ ഹി വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പച്ചയ ധമ്മുദ്ധാര മത്തേ അഠത്വാ’’തി പച്ചയ ധമ്മാനം നാമ സഞ്ഞാവസേന ഉദ്ധരണമത്തം അകത്വാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ആഹച്ചാ’’തി ആഹനിത്വാ തം തം പച്ചയസത്തി വിസേസം പാപേത്വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മത്ഥകം പാപേത്വാ’’തി. പച്ചയസത്തി വിസേസോ ഹി ഹേതുഫലദീപനേ തതോ ഉത്തരി വത്തബ്ബ കിച്ചാഭാവതോ മത്ഥകം നാമ ഹോതീതി. ‘‘അനോസക്കമാനാ’’തി അനിവത്തമാനാ. ‘‘ഏതായാ’’തി പച്ചയ സത്തിയാ. പപഞ്ചേന്തേ ആചരിയേ.

ഏതസ്മാ കാരണാ ഫലം ഏതദേവ പടിച്ച അനാഗതപക്ഖതോ പച്ചുപ്പന്നപക്ഖം ആഗച്ഛതി പാതുബ്ഭവതീതി പച്ചയോ. ഉപ്പത്തികാരണം പവത്തികാരണഞ്ച. തത്ഥ ഉപ്പത്തികാരണം ജനകപച്ചയോ. പവത്തികാരണം ഉപത്ഥമ്ഭക പച്ചയോ. ‘‘ഏതേനാ’’തി ഹേതുനാ. ‘‘കായവചീ മനോകമ്മം’’തി ഏത്ഥ ‘‘കമ്മം’’തി ക്രിയാവുച്ചതി, ഗമന ഠാന നിസജ്ജസയനാദികം കായിക ക്രിയഞ്ച. ആലാപ സല്ലാപ കഥന സജ്ഝായന ഗായനാദികം വാചസിക ക്രിയഞ്ച. വിജാനന ചിന്തന വീമംസനാദികം മാനസിക ക്രിയഞ്ച. ‘‘അഭിസങ്ഖരോന്തീ’’തി അഭിനിപ്ഫാദേന്തി. ‘‘ഏതേഹീ’’തി ഏതേഹി ലോകിയകുസലാ കുസല ചേതനാ ധമ്മേഹി. അപി ച സങ്ഖരോന്തി സത്താ ഏതേഹീതി സങ്ഖാരാ. ‘‘സങ്ഖരോന്തീ’’തി കിം സങ്ഖരോന്തി. അത്തഭാവം സങ്ഖരോന്തി. ഭവാഭവം സങ്ഖരോന്തി. ദിട്ഠധമ്മികമ്പി അത്ഥം വാ അനത്ഥം വാ സങ്ഖരോന്തി. സമ്പരായികമ്പി അത്ഥം വാ അനത്ഥം വാ സങ്ഖരോന്തീതിആദിനാ. ചക്ഖുമ്പി സങ്ഖരോന്തി, സോതംപി സങ്ഖരോന്തീതിആദിനാ. ദസ്സനമ്പി സങ്ഖരോന്തി, സവനമ്പി സങ്ഖരോന്തീതിആദിനാ ച വത്തും വട്ടതിയേവ. ‘‘വിജാനാതീ’’തി വിവിധേന ജാനാതി. ഭൂതേനപി ജാനാതി, അഭൂതേനപി ജാനാതി. ‘‘നമതീ’’തി ഗോചര വിസയത്ഥായ നമതി. ‘‘രുപ്പതീ’’തി കുപ്പതി, ഖോഭതി. ‘‘ഫുസതീ’’തി സംഹനതി. ‘‘വേദയതീ’’തി വിദിതം കരോതി. തം തം ആരമ്മണം ലഗ്ഗനവസേന ഭുസം നഹതി ബന്ധതി, മുഞ്ചിതും ന ദേതീതി തണ്ഹാതിപി യുജ്ജതി. ‘‘ഉപാദിയതീ’’തി ദള്ഹം ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘അമുഞ്ചഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാതീ’’തി. ഭവതീതി ഭവോ. ഉപപത്തിഭവോ. ഭവന്തി ഏതേനാതി ഭവോ. കമ്മഭവോ. ‘‘ജനനം’’തി അഭിനവസ്സ പാതുബ്ഭവനം. ‘‘ജീരണം’’തി അഭിനവഭാവതോ ഹായനം. ‘‘സോചനം’’തി ചിത്തസന്താപനം. ‘‘പരിദേവനം’’തി രോദനം. ‘‘ദുക്ഖം’’തി കായരുജ്ജനം. ‘‘ദോമനസ്സം’’തി ചിത്തരുജ്ജനം. ‘‘വിസീദനം’’തി ബാള്ഹം ചിത്തകിലമഥഭാവേന വിരൂപം ഹുത്വാ ചിത്തസ്സസീദനം. ഥാമബലഖിയ്യനം. യതോ അസ്സാസപസ്സാസാനം വിരൂപപ്പവത്തിവാ തങ്ഖണേ സബ്ബസോ ഉപരുജ്ഝനം വാ ഹോതീതി. ‘‘കേനചി സുഖേനാ’’തി ദുക്ഖസച്ചതോ വിമുത്തേന കേനചി സന്തിസുഖേന.

‘‘ദുക്ഖപ്പടിച്ഛാദികാ’’തി ഭയട്ഠേന ദുക്ഖഭൂതാനം തേഭൂമിക ധമ്മാനം ദുക്ഖഭാവപ്പടിച്ഛാദികാ. ‘‘സമുദയപ്പടിച്ഛാദികാ’’തി തണ്ഹായ ദുക്ഖ സമുദയ ഭാവപ്പടിച്ഛാദികാ. ‘‘നിരോധപ്പടിച്ഛാദികാ’’തി തണ്ഹാനിരോധസ്സേവ ദുക്ഖനിരോധ ഭാവപ്പടിച്ഛാദികാ. ‘‘മഗ്ഗപ്പടിച്ഛാദികാ’’തി അട്ഠങ്ഗീക മഗ്ഗസ്സേവ ദുക്ഖനിരോധ മഗ്ഗഭാവപ്പടിച്ഛാദികാ. പുബ്ബന്തോ വുച്ചതി അതീതേകാലേ ഭവപരമ്പരാ. അപരന്തോ വുച്ചതി അനാഗതേ ഭവപരമ്പരാ. പുബ്ബന്താ പരന്തോ വുച്ചതി തദുഭയം. ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദപ്പടിച്ഛാദികാ’’തി പച്ചുപ്പന്നഭവേ ഖന്ധാനം പടിച്ചസമുപ്പാദപ്പടിച്ഛാദികാ. ‘‘സുത്തന്തികനയേനാ’’തി അഭിധമ്മേപി വിഭങ്ഗേ സുത്തന്ത ഭാജനീയം നാമ ആഗതം. തേന സുത്തന്ത ഭാജനീയനയേന. സാസവാ കുസലാ കുസല ചേതനാ സങ്ഖാരാ നാമാതി യോജനാ. ‘‘അഭിധമ്മനയേനാ’’തി വിഭങ്ഗേ അഭിധമ്മഭാജനീയനയേന. അട്ഠകഥാപാഠേ. അവിജ്ജാ കിരിയ ധമ്മാനം നേവ ഉപനിസ്സയ പച്ചയത്തം ലഭതി. കുസലാ കുസലമൂലാനി കിരിയ ധമ്മാനം ന ഉപനിസ്സയ പച്ചയത്തം ലഭന്തീതി യോജനാ. കിരിയ ധമ്മാ അവിജ്ജാതോ ച കുസലാ കുസല മൂലേഹി ച ഉപനിസ്സയ പച്ചയം ന ലഭന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പച്ചയാകാരോ’’തി പടിച്ച സമുപ്പാദോ. ‘‘അവിജ്ജാവിരാഗാ’’തി അവിജ്ജാ വിഗമനതോ. തേസംപികിരിയ ധമ്മാനം. വിഞ്ഞാണാദീസുപി കിരിയ വിഞ്ഞാണം, കിരിയ നാമം, കിരിയ മനായതനം, കിരിയഫസ്സോ, കിരിയ വേദനാതി അത്ഥിതായ ‘‘ഏസനയോ വിഞ്ഞാണാദീസുപീ’’തി വുത്തം. ‘‘കുസലാ കുസല വിപാകസമ്പയുത്തം’’തി കുസല വിഞ്ഞാണ സമ്പയുത്തം, അകുസലവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം, വിപാക വിഞ്ഞാണ സമ്പയുത്തം. ‘‘തം അനുപപന്നം’’തി പവത്തിവിപാകവിഞ്ഞാണ സഹഗതസ്സ ഖന്ധത്തയസ്സ തം സഹജാതസ്സ ചിത്തജരൂപസ്സ ച അവസിട്ഠത്താ തം ന സമ്പന്നംതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഹി വിഞ്ഞാണപദേ പവത്തിവസേന ദ്വത്തിംസവിധം വിപാകചിത്തം വിഞ്ഞാണം നാമാതി വുത്തം. ഏവഞ്ചസതി, നാമ രൂപപദേപി പവത്തിവസേന തദുഭയം പവത്തിവിഞ്ഞാണസഹഗതംപി ഗഹേതബ്ബമേവാതി. ‘‘തം തം വിഞ്ഞാണ സമ്പയുത്താ’’തി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണ പവത്തി വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ. ‘‘തണ്ഹുപാദാനാനിപാകടാനീ’’തി ഛ തണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാദിവസേന. ചത്താരി ഉപാദാനാനി കാമുപാദാനാദിവസേനാതി ഏവം പാകടാനിയേവ. ‘‘ലക്ഖണമത്താനീ’’തി സങ്ഖത ധമ്മാനം സങ്ഖതഭാവസല്ലക്ഖണ നിമിത്തമത്താനി. ‘‘ഞാതിബ്യസനാദീഹീ’’തി ഞാതിവിനാസനാദീഹി. ‘‘ഞാതിബ്യസനാദിനിമിത്തം’’തി ഞാതിവിനാസനാദികാരണാ.

‘‘ഖന്ധദുക്ഖേ’’തി പച്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതേ ദുക്ഖസച്ചേ. ഖന്ധപ്പവത്തി മഗ്ഗോ നാമ തണ്ഹാസമുദയോ ഏവ. ഖന്ധനിരോധ മഗ്ഗോ നാമ അരിയമഗ്ഗോ. ‘‘ഖന്ധ സമുദയഭൂതാ’’തി ഖന്ധപ്പവത്തിയാ കാരണഭൂതാ. ‘‘അവിജ്ജാനി വുടാനം’’തി അവിജ്ജായനീവാരിതാനം പിഹിതാനം. ‘‘അപ്പഹീന ഭവാഭിലാസാനം’’തി മഗ്ഗേന അപ്പഹീന ഭവപത്ഥനാനം. അപ്പഹീനഭവതണ്ഹാനന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘വിബന്ധോ’’തി അന്തരായോ. ‘‘ഉദയഭൂതാനം’’തി വഡ്ഢിഭൂതാനം. ‘‘അവസ്സയോ’’തി നിസ്സയോ. സുഖവേദനാ വിസേസതോ തണ്ഹായ പച്ചയോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സുഖവേദനാസദിസോ’’തിആദി. ദോമനസ്സാനം പന തസ്സാ പച്ചയഭാവോ പരതോ പരിയേട്ഠിതണ്ഹായം പാകടോ ഭവിസ്സതി. ഉപേക്ഖാ വേദനാപി ദുക്ഖേന പീളിതസ്സ സുഖഠാനേ തിട്ഠതി. സുഖം വിയ തം പത്ഥേതീതി. സമുദാ ചരിത്വാ പരിചയിത്വാ. ‘‘തണ്ഹാ ഏവാ’’തി കാമതണ്ഹാ ഏവ. ‘‘അത്തനി ചാ’’തി ദിട്ഠിയഞ്ചാതി അധിപ്പായോ. ‘‘അത്തനോ ആരമ്മണേസൂ’’തി അത്ത ജീവ ലോകാദീസു ദിട്ഠിയാഗഹിതാ രമ്മണേസു. ‘‘അസ്സാദന ഖമനരോചനഭൂതായാ’’തി സാധുവതായം മമദസ്സനന്തി ഏവം രജ്ജന തുസ്സന കന്തിഭൂതായ. ‘‘ഉപാദാനീയസ്സാ’’തി ദള്ഹം ഗഹേതബ്ബസ്സ. ‘‘അത്ഥസ്സാ’’തി അത്തനോ അത്താദികസ്സ അത്ഥസ്സ. ഗാഥായം.‘‘ഭവം ഹോതീ’’തി ഭവന്തോ വഡ്ഢന്തോ ഹോതി. ‘‘പരാഭവോ’’തി വിനാസന്തോ.

‘‘അദ്ധാനവന്തേ ധമ്മേ’’തി തേകാലികസങ്ഖത ധമ്മേ. അപതമാനേ കത്വാതി പാഠസേസോ. യഥാ ഉപാദാനംതി ദിസ്വാ ഉപാദാരൂപംതി പദേ ആദാസദ്ദോ വിഞ്ഞായതി. ന ഉപുബ്ബ പദസദ്ദോ. ഇതരഥാ ഉപാദാനന്തി നസിജ്ഝതി. ഏവം അദ്ധാ, അദ്ധാന, പദേസുപി. തേനാഹ ‘‘അദ്ധാനം’’തി നസിജ്ഝതീതി. സംഖിപന്തി വീസതാകാരാ ഏതേസൂതി സങ്ഖേപാ. സങ്ഗഹാ. ‘‘വട്ടധമ്മാ’’തി സങ്ഖാരാദയോ ധമ്മാ. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഏതാസു അവിജ്ജാതണ്ഹാസു. കഥം തിട്ഠന്തീതി ആഹ ‘‘തദായത്തവുത്തിതായാ’’തി. ‘‘പതിട്ഠാ’’തി സുപ്പതിട്ഠിതട്ഠാനാനി. ‘‘പഭവാ’’തി വട്ടധമ്മപരമ്പരപ്പവത്തിയാ മൂല പധാന കാരണാനി. തത്ഥ ഹേതു ച ദേസേതബ്ബോ ഹോതി. ഇതരഥാ ഇസ്സരനിമ്മാനദിട്ഠി അഹേതുക ദിട്ഠീനം ഓകാസോ സിയാതി. ഫലഞ്ച ദേസേതബ്ബം ഹോതി. ഇതരഥാ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ഓകാസോ സിയാതി. ‘‘അദ്ധുനോ’’തി ദീഘകാലസ്സ. ‘‘നിവത്തേതീ’’തി സമുച്ഛിന്ദതി. ‘‘അഹേതൂ അപച്ചയാ സത്താ പവത്തന്തീ’’തി പുബ്ബഹേതുരഹിതാ പുബ്ബപച്ചയരഹിതാ ഹുത്വാ ഇമേസത്താ പവത്തന്തി. ‘‘അവിജ്ജാദീഹി സാധേതബ്ബോ ന ഹോതീ’’തി ഭവപരമ്പരാസു നിച്ചോ ഹുത്വാ സന്ധാവന്തസ്സ അവിജ്ജാദീഹി കത്തബ്ബ കിച്ചം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘കേസഞ്ചി ന സമ്ഭവന്തിയേവാ’’തി അനാഗാമീനം അരഹന്താനഞ്ച ന സമ്ഭവന്തിയേവ. മഹാആദീനവരാസിദസ്സനത്ഥം സോകാദിവചനം ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘തേസം’’തി അഞ്ഞേസം പച്ചയാനം. ‘‘ലദ്ധാ’’തി അത്ഥതോ ലദ്ധാ. ‘‘തദവിനാഭാവിഭാവലക്ഖണേനാ’’തി ഏത്ഥ തേന തേന പച്ചയേന അവിനാഭാവീനം ഭാവോ, സോ ഏവ ലക്ഖണന്തി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘പരത്ഥ പീ’’തി ഇതോ പരേസു തണ്ഹുപാദാന ഭവഗ്ഗഹണേനാതിആദീസുപി. ‘‘ആദിതോ’’തിആദിമ്ഹി. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘കിലേസഭാവസാമഞ്ഞതോ’’തി കിലേസഭാവേന സമാനത്താ സദിസത്താ. ‘‘ലക്ഖിതബ്ബ ധമ്മേഹീ’’തി വിഞ്ഞാണാദീഹി. ‘‘പഥമേന ദുതീയസ്സാ’’തി പഥമസങ്ഖേപേന സദ്ധിം ദുതീയസ്സ സങ്ഖേപസ്സ ഏകാ സന്ധീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ‘‘ലോകസ്സ പാകട വോഹാരേനാ’’തി കിലേസധമ്മാ കമ്മധമ്മാ ച ലോകേ ഹേതൂതി പാകടാ ഹോന്തി. വിപാകധമ്മാ പന ഫലന്തി പാകടാ. ഏവം ലോകേ പാകട വോഹാരേന. ഇധ പന കിലേസധമ്മകമ്മധമ്മാ വാ ഹോന്തു, വിപാകധമ്മാ വാ, യോ യോ പച്ചയപക്ഖേ ഠിതോ, സോ സോ ഹേതൂതിപി വത്തബ്ബോയേവ. യോ യോ പച്ചയുപ്പന്ന പക്ഖേ ഠിതോ, സോ സോ ഫലന്തിദസ്സേന്തോ ‘‘ഹേതുഫലസദ്ദാപനാ’’തിആദിമാഹ. അട്ഠകഥാ പാഠേ. ‘‘സജ്ജന്തസ്സാ’’തി സംവിദഹന്തസ്സ. ‘‘ആയൂഹന സങ്ഖാരാ നാമാ’’തിആദിതോ പട്ഠായ സമുച്ചയനസങ്ഖാരാ നാമ. ‘‘ദക്ഖിണം’’തി ദാനവത്ഥും. ദക്ഖിണോദകം വാ. ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തി ഇമസ്മിം തതീയപഞ്ചകേ ച. ‘‘വുത്തനയേനേ വാ’’തി പഥമപഞ്ചകേ വുത്തനയേനേവ. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘ആയതിം പടിസന്ധിയാ പച്ചയചേതനാ ഭവോ നാമാ’’തി ഇദം ഉദ്ദേസപാളിയം യഥാദിട്ഠപാഠവസേനേവ വുത്തം. തഥാ പുരിമകമ്മഭവസ്മിം ഇധ പടിസന്ധിയാ പച്ചയചേതനാ സങ്ഖാരാ നാമാതി ഇദഞ്ച. ഇധ പന പുബ്ബേയേവ ദ്വീസുഹേതുപഞ്ചകേസു ദ്വിന്നം സങ്ഖാര കമ്മഭവാനം സങ്ഗഹിതത്താ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ ദ്വിന്നം സങ്ഖാര കമ്മഭവാനം വിസേസോ യുത്തോ. തേനാഹ ‘‘തം ഇധ ന യുജ്ജതീ’’തി. ‘‘സങ്ഗഹിതത്താ’’തി പുബ്ബേയേവ സങ്ഗഹിതത്താ. ‘‘ഏതം’’തി വിഭാവനി വചനം. ‘‘ധമ്മവിഭാഗരക്ഖണത്ഥം’’തി വിഭങ്ഗേ ഭവപദേ ഉപപത്തിഭവസ്സപി വിഭത്തത്താ ഏവം വിഭത്തസ്സ ധമ്മവിഭാഗസ്സ രക്ഖണത്ഥം. ഫലപഞ്ചകതോ അനഞ്ഞംപി ഉപപത്തിഭവം അഞ്ഞംവിയ കത്വാ ‘ഉപപത്തിഭവസങ്ഖാതോ ഭവേകദേസോ’തി വുത്തം. സോ ച ഉപപത്തിഭവോ നാമ പച്ചുപ്പന്നഹേതൂഹി നിബ്ബത്തത്താ ചതുത്ഥേ ഫലപഞ്ചകേ ഏവ സങ്ഗഹിതോ. തസ്മാ തേന ഉപപത്തിഭവസദ്ദേന ചതുത്ഥ പഞ്ചകമേവ ഗഹിതന്തി യുത്തം. ഇതരഥാ ദ്വേ ഫലപഞ്ചകാനി വിപാകവട്ടന്തി വുത്തേ സിദ്ധമേവ ഹോതി. ഏവഞ്ചസതി അവസേസാ ചാതി ഏത്ഥ ദുതീയഫലപഞ്ചകമേവ അവസിട്ഠം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അവിജ്ജാ നാമ മോഹോ, സോ ച അകുസല മൂല’’ന്തിആദി അഭിധമ്മേ മൂലയമകേ മൂലനാമേന ആഗതത്താ വുത്തം. ദ്വീസുപനഭവ ചക്കേസു പുരിമചക്കേ അവിജ്ജാ ആദി ഹോതി. പച്ഛിമചക്കേ തണ്ഹാ. ആദി ച നാമ മൂലന്തി ച സീസന്തി ച വത്തും വട്ടതീതി പരിയായം ദസ്സേതും ‘‘അഥവാ’’തിആദി വുത്തം.‘‘ആഗമനസമ്ഭാരേസൂ’’തി അതീതഭവതോ ഇമംഭവം ആഗമനസമ്ഭാരേസു. തണ്ഹാ ഏവ സീസം കത്വാ വുത്താതി യോജനാ. ‘‘തേസം അന്തരേ’’തി അവിജ്ജാസങ്ഖാരാനം അന്തരേ. തണ്ഹായ ഓകാസോ നത്ഥീതി കസ്മാ വുത്തം. നനു അവിജ്ജായ സതി, തണ്ഹാ നാമ ഏകന്തേന സമ്ഭവതിയേവ. സാ ച സങ്ഖാരാനം ബലവപച്ചയോ ഹോതി. തസ്മാ സാ അവിജ്ജാ പച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാ പച്ചയാ സങ്ഖാരാതി വത്തബ്ബാ സിയാതി. തം പരിഹരിതും ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദിവുത്തം. പടിലോമപടിച്ചസമുപ്പാദോ നാമ അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോതി ഏവം പവത്തോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ. ‘‘ജരാമരണമുച്ഛയാതിആദി നവത്തബ്ബം സിയാ’’തി ജരാമരണമുച്ഛായാതിആദിവചനം അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദ സമ്ബന്ധ വചനന്തി കത്വാ വുത്തം. ‘‘ഉപരിവട്ടമൂല ധമ്മപ്പടിപാദകാനം’’തി ഉപരി ദുതിയാനാഗതഭാവാദീസു അവിജ്ജാതണ്ഹാ സങ്ഖാതാനം വട്ടമൂലധമ്മാനം നിയോജകാനം. ‘‘തേ പീ’’തി സോകാദയോ ദുക്ഖധമ്മാപി. ‘‘ആസവസമ്ഭൂതാ’’തി ആസവേഹി സമ്ഭൂതാ സഞ്ജാതാ. ‘‘തേസം’’തി സോകാദീനം ദുക്ഖധമ്മാനം. ‘‘ജരാമരണങ്ഗേ ഗഹണം’’തി ദ്വാദസസു അങ്ഗേസു ജരാമരണങ്ഗേ സങ്ഗഹണം. ‘‘പവഡ്ഢതീ’’തി ഭുസം വഡ്ഢതി. ‘‘ആസവസമുദയാ’’തി ആസവസമുപ്പാദാ. ‘‘അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി അവിജ്ജാസമുപ്പാദോ. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാസങ്ഖാരാതീ’’തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. ‘‘നാനാബ്യസന ഫുട്ഠസ്സാ’’തി ഞാതിബ്യസനാദീഹി നാനാബ്യസനേഹി ഫുട്ഠസ്സ, വിഹിംസിതസ്സ. ‘‘യതോ’’തി യം കാരണാ, അവിജ്ജാതണ്ഹാനം വഡ്ഢനകാരണാ. ‘‘വട്ടം’’തി സങ്ഖാരാദികം ഭവചക്കം. സംമുയ്ഹനം സമ്മോഹോ. പരിയേസനം പരിയേട്ഠി. വിപച്ചതീതി വിപാകോ. വിപാകോ ഏവ വേപക്കം. സമ്മോഹോ വേപക്കം അസ്സാതി സമ്മോഹവേപക്കം. തഥാ പരിയേട്ഠിവേ പക്കഞ്ചാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘തദുഭയം’’തിആദിനാ. തദുഭയം വിപാകം ഏതസ്സാതി കത്വാ ദുക്ഖം സമ്മോഹവേപക്കന്തി ച പരിയേട്ഠിവേപക്കന്തി ച വുച്ചതീതി യോജനാ. അപി ച, സമ്മോഹം വിപാചേതി സഞ്ജനേതീതി സമ്മോഹ വേപക്കം. ഏവം പരിയേട്ഠിവേപക്കന്തിപി യുജ്ജതി. ‘‘കിച്ഛം’’തി കസിരം ദുക്ഖം ആപന്നോ. ‘‘മിയ്യതീ’’തി മരതി. ‘‘ച വതീ’’തി സങ്കമതി. ‘‘ഉപപജ്ജതീ’’തി ഭവന്തരം ഉപേതി. ‘‘അഥ ച പനാ’’തി ഏവംഭൂതസ്സ സതോ. ‘‘ജരാമരണസ്സാ’’തി ജരാമരണ സങ്ഖാതസ്സ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നിസ്സരണം’’തി നിഗ്ഗമനം. ‘‘നപ്പജാനാതീ’’തി അയം ലോകോ നപ്പജാനാതി. ‘‘ആഗതിയാ’’തി ഇമസ്മിം ഭവേ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിവസേന ആഗമനേന. ‘‘ഗതിയാ ചാ’’തി അനാഗതഭവേ ജാതിപാതുബ്ഭാവവസേന ഗമനേന ച. ആദിസങ്ഖാതോ പുബ്ബപരിയന്തോ യസ്സ അത്ഥീതിആദിമന്തം. ന ആദിമന്തം അനാദിമന്തം. ‘‘വട്ടപ്പവത്തസ്സാ’’തി തിവിധവട്ടസങ്ഖാതസ്സ പബന്ധപ്പവത്തസ്സ. ജാതിയാ വുത്തായ സബ്ബാനി തസ്സാ നിദാനാനി വുത്താനി ഏവ ഹോന്തീതി കത്വാ ‘‘ജാതിയാ ഏവ വാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഇച്ചേവം’’തി ഇതി ഏവം. തത്ഥ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദിനാ നയേന പട്ഠപേസി മഹാമുനീതി സമ്ബന്ധോ. ആചരിയ വാദേപന ‘‘ഇച്ചേവം’’തി ജരാമരണ മുച്ഛായാതിആദിനാനയേന. ആബന്ധം അനാദികന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇധപി തമേവ സമ്ബന്ധം ഗഹേത്വാ യോജേതി ‘‘ഇച്ചേവം ആബന്ധന്തി. ല. പുനപ്പുനം ആബന്ധം’’തി. അവിജ്ജാ ആദിമ്ഹി വുത്താ. തസ്മാ സാ സയം അഹേതു അപച്ചയാ ഹുത്വാ വട്ടസ്സ ആദിപച്ചയഭൂതാ ഹോതീതി ചോദനാ. തം പരിഹരതി ‘‘വട്ടസ്സാ’’തിആദിനാ. ‘‘വട്ടകഥായ സീസഭൂതത്താ’’തി വട്ടസ്സ ആദിനാമ നത്ഥി. തസ്സ പന പവത്തി നിവത്തിയോ അത്ഥി. ജാനന്തേഹി താസം പകാസനത്ഥായ പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാനാമ വട്ടകഥാ ഏകന്തേന കഥേതബ്ബാ ഹോതി. കഥേന്തേഹി ച വട്ടധമ്മാനം മജ്ഝേ കതമസ്സ ധമ്മസ്സ കിച്ചം വട്ടപ്പവത്തത്ഥായ പധാനതരം ഹോതീതി ജാനിതബ്ബം ഹോതി. തദാ കിച്ചവസേന പധാനതരം ഏകം ധമ്മം മൂലം സീസം കത്വാ വട്ടകഥാ കഥേതബ്ബാതി. ഇദം വട്ടകഥായ സീസം നാമ. തത്ഥ അവിജ്ജാ നാമ മോഹോ. സോ ച മുയ്ഹനകിരിയാ. അന്ധഭാവകരണഞ്ചസ്സ കിച്ചം. ന ച പഞ്ഞാ ചക്ഖുസ്സ അന്ധഭാവകരണ സദിസം അഞ്ഞം വട്ടസ്സ പവത്തത്ഥായ പധാനകിച്ചം നാമ അത്ഥി. തസ്മാ അവിജ്ജാ ഏവേത്ഥ സബ്ബപ്പധാന കിച്ചത്താ വട്ടകഥായ സീസഭൂതാ ഹോതി. ഏവം വട്ടകഥായ സീസഭൂതത്താ സാ ആദിമ്ഹി വുത്താതി. ‘‘അനാദികഭാവോ ഏവ ദസ്സിതോ’’തി അനാദികഭാവോ ദസ്സിതോ ഏവ. നോ ന ദസ്സിതോതി അത്ഥോ. ഇതി ഏതം അത്ഥജാതം പച്ചക്ഖതോ സിദ്ധം. ‘‘ഇധാ’’തി ഇമസ്മിംഭവേ. ‘‘തസ്സാ’’തി അതീത ഭവപരിയാപന്നായ അവിജ്ജായ. ‘‘അഞ്ഞായ അവിജ്ജായ ഏവാ’’തി അതീതഭവതോപി പുരിമഭവേ സിദ്ധായ അഞ്ഞായ അവിജ്ജായ ഏവ. ‘‘തസ്സാപീ’’തി പുരിമതരഭവേ അവിജ്ജായപി. ‘‘അത്തഭാവോ’’തി പുരിമതരോ അത്തഭാവോ. ‘‘പധാന പച്ചയഭൂതത്താ’’തി പുബ്ബേ വുത്തനയേന അന്ധഭാവകരണ കിച്ചത്താ വട്ടപ്പവത്തിയാ പധാന പച്ചയഭൂതാ ഹോതി. ഏവം പധാനപച്ചയഭൂതത്താ. ‘‘തസ്സ തസ്സാതി നിട്ഠാനമേവ ന പഞ്ഞായേയ്യാ’’തി തസ്സ പച്ചയസ്സ പച്ചയോ വത്തബ്ബോ. തസ്സപി പച്ചയസ്സ പച്ചയോ വത്തബ്ബോതി ഏവം വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സംപി നിട്ഠാനമേവ ന പഞ്ഞായേയ്യ. ‘‘വുത്തോയേവാ’’തി അവിജ്ജായ പച്ചയോ വുത്തോയേവ. ‘‘പഞ്ചനീവരണാതിസ്സവചനീയം’’തി പഞ്ചനീവരണ ധമ്മാ അവിജ്ജായ ആഹാരോതി വചനീയം ഭവേയ്യ. തത്ഥ ‘‘ആഹാരോ’’തി ബലവപച്ചയോ വുച്ചതീതി.

പടിച്ചസമുപ്പാദനയാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬൭. പട്ഠാനനയേ. ‘‘ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാ’’തി ഏത്ഥ ലോഭോ ഹേതുജാതികത്താ ഹേതു ച ഹോതി. ആരമ്മണാനന്തരാദി പച്ചയേന അഞ്ഞധമ്മസ്സ പച്ചയോ ച ഹോതീതി അത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ ‘‘ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ’’തി വണ്ണേതി. ഏവം വണ്ണിതേപി ‘‘ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ’’തി ഹേതു ഹോന്തോ പച്ചയോതി അത്ഥേ സതി, സോ യേവത്ഥോ സമ്ഭവതീതി ‘‘പുന ഹേതുഭാവേന പച്ചയോ’’തി വണ്ണേതി. ഏത്ഥ സിയാ, ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാതി ഏത്ഥ പദ ദ്വയം ഏകധമ്മാധികരണത്താ തുല്യാധികരണം ഹോതി. ഹേതുഭാവേന പച്ചയോതി ഏത്ഥ പന പദദ്വയം തുല്യാധികരണം ന ഹോതി. പുരിമ പദഞ്ഹി ധമ്മ ഭാവപ്പധാനം, പച്ഛിമം ധമ്മപ്പധാനന്തി. ഏവം സന്തേ തുല്യാധികരണം വാക്യം ഭിന്നാധികരണം കത്വാ വണ്ണേതീതി ന യുത്തമേതന്തി. നോ ന യുത്തം. മുഖ്യോപചാരമത്തേന നാനത്ഥത്താ. പച്ഛിമവാക്യംഹി മുഖ്യവചനം. പുരിമവാക്യം ഉപചാര വചനം. ഉപചാരവചനേ ച ഉപചാരത്ഥോ യുജ്ജതി. മുഖ്യവചനേ മുഖ്യത്ഥോതി. ‘‘ഹേട്ഠാവുത്തമേവാ’’തി പകിണ്ണകസങ്ഗഹേ വുത്തമേവ. ഹിനോന്തി ഏത്ഥാതി ഹേതു. ഹിനോന്തി ഏതേനാതി ഹേതു. തത്ഥ ‘‘ഹിനോന്തീ’’തി സുട്ഠുപതിട്ഠഹന്തി. കേ പതിട്ഠഹന്തീതി ആഹ ‘‘സഹജാത ധമ്മാ’’തി. കഥഞ്ച സുട്ഠുപതിട്ഠഹന്തീതി ആഹ ‘‘വുദ്ധി വിരുള്ഹി വേപുല്ലപത്തവസേനാ’’തി. കസ്മാ തേ സുട്ഠു പതിട്ഠഹന്തീതി. പതിട്ഠിതട്ഠാനസ്സ പതിട്ഠിതകാരണസ്സ വാ ഥാമബലസമ്പന്നത്താതി ദസ്സേതും ‘‘ആരമ്മണേ ദള്ഹനിപാതിനാ ഥാമബലസമ്പന്നേനാ’’തി വുത്തം. ഹേതുവിസേസനഞ്ചേതം. ആരമ്മണേ ദള്ഹനിപാതിമ്ഹി ഥാമബലസമ്പന്നേ ഏത്ഥ ധമ്മേതിപി യോജേതബ്ബം. ഉപകാരകോതി ച ഉപലദ്ധിയേവാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യാദിസേനസഭാവേനാ’’തി ഹേതുഭാവാദിസഭാവേന. ‘‘ഉപലദ്ധിയേവാ’’തി കസ്മാ വുത്തം. നനു ഉപകാരക സദ്ദോ കത്താരം വാ കാരേതാരം വാ വദതീതി. വോഹാരമത്തേന വദതി. ധമ്മതോ പന കത്താ വാ കാരേതാ വാ നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘ന ഹി സഭാവ ധമ്മേസൂ’’തിആദിമാഹ. യദി ധമ്മതോ കത്താവാ കാരേതാവാ നത്ഥി. കസ്മാ ഉപകാരകോതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘തഥാ ഉപലദ്ധിയം പനാ’’തിആദിം.

ആരമ്മണപച്ചയേ. ‘‘അജ്ഝോലമ്ബമാനാ’’തി ആരമ്മണ കരണവസേന അധിഓലമ്ബമാനാ. ‘‘ആരമ്മണഭാവേനാ’’തി ഗോചരവിസയഭാവേന.

അധിപതിപച്ചയേ. ‘‘ഗരുകതാ’’തി അസ്സാദനാഭിനന്ദനാദിവസേന വാ സദ്ധാപസാദാദിവസേന വാ ഗരുകതാ. ‘‘സാമിനോ വിയ ദാസേ’’തി സാമിനോ അത്തനോദാസേ അത്തനോവസേ വത്തയമാനാ വിയ. സഹജാതാധിപതി പന ഹേട്ഠാ സമുച്ചയ സങ്ഗഹേ വുത്തോതി ഇധ ന വുത്തോ.

അനന്തരപച്ചയദ്വയേ. ‘‘അന്തരം’’തി ഛിദ്ദം വിവരം. ‘‘സന്താനം’’തി ചിത്തസന്താനം. ‘‘സന്താനാനുബന്ധവസേനാ’’തി ചിത്തസന്താനം പുനപ്പുനം ബന്ധനവസേന. ഉപ്പാദനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ധമ്മന്തരസ്സാ’’തി നാമക്ഖന്ധ ധമ്മന്തരസ്സ. ‘‘അനന്തര പച്ചയതാ’’തി അനന്തരപച്ചയ കിച്ചന്തി വുത്തം ഹോതി. യം കിഞ്ചി ധമ്മന്തരം. ‘‘പുരിമപച്ഛിമഭാഗപ്പവത്താനം’’തി നിരോധസ്സ അസഞ്ഞീഭവസ്സ ച പുരിമഭാഗേ ച പച്ഛിമഭാഗേ ച പവത്താനം. ‘‘ചിത്തുപ്പാദാനം പീ’’തി നിരോധസ്സ പുബ്ബഭാഗേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന കുസല ക്രിയ ചിത്തുപ്പാദാനം. പച്ഛാഭാഗേ അനാഗാമിഫല അരഹത്തഫലചിത്തുപ്പാദാനം. അസഞ്ഞീഭവസ്സ പുബ്ബഭാഗേ കാമഭവേ ചുതി ചിത്തുപ്പാദാനം. പച്ഛാഭാഗേ കാമഭവേ ഏവ പടിസന്ധി ചിത്തുപ്പാദാനം. തേസു പന കഥം അനന്തരം നാമ സിയാ. ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം പുരിമഭാഗ പച്ഛിമ ഭാഗാനം മജ്ഝേ അചിത്തകസ്സ കാലസ്സ അചിത്തകസ്സ രൂപസന്താനസ്സ ച അന്തരികത്താതി ചോദനാ. തം പരിഹരിതും ‘‘ന ഹി അഭാവഭൂതോ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തേസം’’തി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ചിത്തുപ്പാദാനം. രൂപധമ്മോ അന്തരം ന ച കരോതി നാമ. അരൂപധമ്മാനം അനന്തരതാ നാമാതിആദിനാ യോജനാ ഹോതി. ‘‘തഥാപവത്തന സമത്ഥതാ’’തി ഏകീഭൂതാനം വിയ അത്തനോ അനന്തരേ ധമ്മന്തരം ഉപ്പാദനേ സമത്ഥതാ.

സഹജാതപച്ചയേ. ‘‘യേ പന ധമ്മാ’’തി പച്ചയുപ്പന്ന ധമ്മാ. ‘‘അത്തനീ’’തി പച്ചയ ധമ്മോ വുച്ചതി.

‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപത്ഥമ്ഭന്തം തിദണ്ഡം വിയാ’’തി ഭൂമിയം അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ഉസ്സിതാ തയോദണ്ഡാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപത്ഥമ്ഭന്താ വിയ. ‘‘പുരിമേനാ’’തി പുരിമേന സഹജാത പച്ചയേന. ‘‘ഇതരീതരോ പത്ഥമ്ഭനം’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞോ പത്ഥമ്ഭനം.

‘‘സൂദോ’’തി ഭത്തകാരകോ. ‘‘ഉക്ഖലീ’’തി ഭത്തപചനകുമ്ഭീ. ‘‘വുട്ഠിധാരാ’’തി മേഘവുട്ഠിധാരാ. ‘‘ഉപനിസ്സയോ’’തി ഭത്തുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയോ. ‘‘താസു അസതീ’’തി സാലിക്ഖേത്ത വുട്ഠിധാരാസു അസതി. ‘‘ബലവതരട്ഠേനാ’’തി ബലവതരനിസ്സയട്ഠേന. ‘‘പകതൂപനിസ്സയോ’’തി ഏത്ഥ ‘‘പകതോ’’തി ഭുസം കതോ. തേനാഹ ‘‘സുട്ഠുകതോ’’തി. കരണഞ്ച അത്തനോ സന്താനേ സുട്ഠുഉപ്പാദനഞ്ച സുട്ഠുഉപസേവനഞ്ച ദട്ഠബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വുത്തപ്പകാരേനാ’’തി ‘യഥാ കതേ സതീ’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന.

‘‘നിസ്സയാരമ്മണ ധമ്മാ ഏവാ’’തി നിസ്സയ പച്ചയ ധമ്മ ആരമ്മണ പച്ചയ ധമ്മാ ഏവ. ‘‘പുരേജാതതാമത്തവിസിട്ഠാ’’തി ഏത്ഥ മത്തസദ്ദേന നിസ്സയാരമ്മണസത്തിതോ വിസും പുരേജാതസത്തി നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. വിസും പുരേജാതസത്തി നാമ അത്ഥീതിപി വദന്തി. തം വാദം ദസ്സേതും ‘‘ആചരിയാനന്ദത്ഥേരേനാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ പഞ്ചവത്ഥൂനി ച പഞ്ചാരമ്മണാനി ച പുരേജാതത്താ ഏവ സുട്ഠുബലവതായ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം വത്ഥു കിച്ച ആരമ്മണ കിച്ചാനി സാധേന്തി. തഥാ ഹദയവത്ഥു ച മനോധാതു മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ നന്തി. അയം വിസും പുരേജാതസത്തി വിസേസോതി വദേയ്യ. സച്ചം. സുദ്ധമനോ ദ്വാരേപന ഇധ ഠത്വാ നിരയേസു ഏവരൂപാനി നിരയഗ്ഗിരൂപാനി അത്ഥി. ഇദാനി ദേവേസു ച ഏവരൂപാനി ദിബ്ബരൂപാനി അത്ഥീതി ചിന്തയന്താനമ്പി, തേസു പുരേ ഏവരൂപാനി ഉപ്പജ്ജിംസൂതി വാ, തേസു അനാഗതേ ഏവരൂപാനി ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി വാ ചിന്തയന്താനംപിതാനി രൂപാനി നിബ്ബിസേസാനി ഹുത്വാ മനോവിഞ്ഞാണാനം ആരമ്മണ പച്ചയത്തം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ പുരേ ജാതാനി ഹുത്വാ തദാ വിജ്ജമാനാനി പച്ചുപ്പന്നരൂപാനി ആരമ്മണ പുരേജാതപച്ചയോ. ഇതരാനി ആരമ്മണ പച്ചയോ ഏവ. ന ചേത്ഥ പുരേജാതാനം പച്ചുപ്പന്നരൂപാനം പുരേജാതത്തേന വിസേസോ അത്ഥി. ന ച താനി പുരേജാതപച്ചയോ ന ഹോന്തി. യദി വിസും പുരേജാതസത്തിവിസേസോ പുരേജാതപച്ചയോതി വദേയ്യ. താനി പുരേജാതപച്ചയോ നാമ ന ഭവേയ്യും. കസ്മാ, താദിസസ്സ വിസേസസ്സ നത്ഥിതായ. ന ച നഭവന്തി. കസ്മാ, പുരേജാതമത്തവിസേസസ്സ അത്ഥിതായ. ഏത്ഥ വദേയ്യും, പഞ്ചദ്വാരേസു പന പുബ്ബേ വുത്തനയേന വിസും പുരേജാതസത്തിവിസേസോ ദിസ്സതീതി. കിഞ്ചാപിദിസ്സതി. സോ പന ബഹുവിധാനം നിസ്സയ പച്ചയ ആരമ്മണപച്ചയാനം മജ്ഝേ നിസ്സയ സത്തിവിസേസോ ഏവ, ആരമ്മണ സത്തിവിസേസോ ഏവ ചാതി. അപി ച വിസും പുരേജാത സത്തിവിസേസോ നാമ നത്ഥീതി ഇദം യഥാവുത്തേ സുദ്ധമനോദ്വാരേ തബ്ബിസേസാഭാവം സന്ധായ വുത്തം. വിസും പുരേജാത സത്തിവിസേസോ നാമ അത്ഥീതി ഇദം പഞ്ചദ്വാരേസു തബ്ബിസേസസ്സ അത്ഥിഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി. യം രുച്ചതി, തം ഗഹേതബ്ബം.

പച്ഛാജാതപച്ചയേ. ‘‘രുക്ഖപോതകാനം വിയാ’’തി പച്ഛാ ആസിഞ്ചിയമാനം ഉദകം രുക്ഖപോതകാനം വുദ്ധവിരുള്ഹഭാവം പാപേത്വാ ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന ഉപകാരകോ വിയാതി യോജനാ. ആഹാരം ആസിം സതീതി ആഹാരാസാ. ജിഘച്ഛാ, പിപാസാ, തണ്ഹാ. തായ സമ്പയുത്താ ചേതനാതി വിഗ്ഗഹോ. സാ പന ആഹാരാസാ ചേതനാ ഉപത്ഥമ്ഭതി യേവാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അയമത്ഥോ’’തി ‘സുപാകടേനാ’തിആദിനാ വുത്തോ അയമത്ഥോ. സബ്ബാചേസാവിചാരണാ ഗിജ്ഝോപമായ ഉപമാമത്തഭാവം നീവാരേതാ ഹോതീതി.

ആസേവന്തി തം പച്ചയ ധമ്മം പച്ചയുപ്പന്നാ ധമ്മാതി ആസേവനം. ഏതേന ഭുസോ പച്ചയുപ്പന്ന ധമ്മേഹി ആസേവിതബ്ബത്താ ആസേവനന്തി വുച്ചതീതി ദസ്സേതീതി. ‘‘തം’’തി തം പുരിമം പുരിമം പച്ചയ ധമ്മം. ‘‘ഭജന്തീ’’തി ഉപേന്തി. കേ ഭജന്തീതി ആഹ ‘‘അപരാപരം ഉപ്പജ്ജമാനാ ധമ്മാ’’തി. ‘‘ധമ്മാ’’തി ച അനന്തരുപ്പന്നാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ. കഥഞ്ച തം തേഭജന്തീതി ആഹ ‘‘സുട്ഠുസേവമാനാ വിയ ഭജമാനാ വിയ പവത്തന്തീ’’തി. വിയ സദ്ദേന ലോകേ കിഞ്ചിജനം കേചിജനാ കേനചി അത്ഥേന സുട്ഠുസേവന്താ വിയാതി ദസ്സേതി. കഥം സുട്ഠുസേവിയമാനാ വിയ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘തസ്സ പുരിമസ്സാ’’തിആദിം. പുരിമസ്സ അനന്തരസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബപരിപൂരം ആകാരം’’തി ജവവേഗസഹിതേഹി വിജാനന ഫുസനാദീഹി സാവജ്ജാന വജ്ജാദീഹി ച സബ്ബേഹി ജവനഗുണേഹി പരിപൂരം ആകാരം. ‘‘ആസേവേതീ’’തി മം സുട്ഠു സേവഥാതി നിയോജേന്തം വിയ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ വാസം’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘വാസം’’തി വാസനം. ‘‘സുട്ഠു ഗാഹാപേതീ’’തി പരിപുണ്ണം ദേതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന യഥാ ലോകേ ഏകോ പരേസം യഥിച്ഛിതം ദേതി. ഏവം ദേന്തം പന പരേ ഭജന്തിയേവ. മം ഭജഥാതി നിയോജനകിച്ചം നത്ഥി. ഏവമേവ ഇധപി സുട്ഠുവാസദാനമേവ ഭജാപനം നാമാതി ദസ്സേതി. ‘‘വഡ്ഢേതി വാ’’തി ഏതേന ആസേവനാ ഭാവനാ വഡ്ഢനാതി ഇമംപരിയായത്ഥം വദതി. പുരിമാഭിയോഗോ നാമ ആദിതോ പട്ഠായ സജ്ഝായനാദികമ്മേസു യഥാസത്തി യഥാബലം വാ യാമകരണം. തഥാ കരോന്തസ്സ തം ഉഗ്ഗഹണ കമ്മം ഉപരൂപരി പഗുണഭാവം ഗച്ഛതീതി. ‘‘ആസേവനട്ഠേനാ’’തി വഡ്ഢാപനട്ഠേന, ഉപകാരകോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സജാതിയാനം’’തി കുസലാദിഭാവേന സമാനജാതികാനം.

കായങ്ഗാഭിസങ്ഖരണം നാമ കായസഞ്ചേതനാകിച്ചം. വാചങ്ഗാഭിസങ്ഖരണം വചീസഞ്ചേതനാകിച്ചം. ചിത്തങ്ഗാഭിസങ്ഖരണം മനോസഞ്ചേതനാകിച്ചം. ‘‘കിരിയാഭാവേനാ’’തി ദസ്സനസവനാദികിച്ചേസു ഗമനഠാന നിസജ്ജാദികിച്ചേസു സംവിധാനകിരിയാഭാവേന. ‘‘വത്ഥുമ്ഹീ’’തി ഗബ്ഭവത്ഥുമ്ഹി. യഥാവുത്താഭിസങ്ഖരണകിച്ചം നാമ കായങ്ഗവാചങ്ഗ ചിത്തങ്ഗാഭിസങ്ഖരണ കിച്ചം. ‘‘തദഭിസങ്ഖരണവേഗജനിതം’’തി തസ്സ കായങ്ഗാദികസ്സ അഭിസങ്ഖരണവേഗേന ജനിതം കിരിയാവിസേസ നിധാനകിച്ചന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സന്താനേ’’തി ചിത്തസന്താനേ.

വിപച്ചനഭാവോ ച നാമ പാതുഭാവോതി സമ്ബന്ധോ. നിരുസ്സാഹ സന്തഭാവോ നാമ കുസലാ കുസലാനം വിയ കായങ്ഗവാചങ്ഗാഭിസങ്ഖരണ കിച്ചേസു ച ആയതിം വിപച്ചന കിച്ചേസു ച നിരുസ്സാഹഭാവേന സന്തഭാവോ. ന കിലേസു പസന്തഭാവേന. ചിത്താഭിസങ്ഖരണ കിച്ചേസുപന സമ്പയുത്തചേതനാവസേന യഥോപട്ഠിതേസു ആരമ്മണേസു സമ്പയുത്തധമ്മാനം ഏകതോ സന്നിപാതഗമനുസ്സാഹമത്തം അത്ഥി. തതോപരം പന സുപിന ദസ്സന കിച്ചംപി നത്ഥീതി. ‘‘മന്ദമന്ദാകാരേനാ’’തി മന്ദതോ അതിമന്ദാകാരേന. കിഞ്ചിജാനന ചിത്തം നാമ കമ്മാദി ആരമ്മണം അപ്പമത്തകംപി ജാനനം വീഥിചിത്തം. തസ്സ പവത്തിയാ.

‘‘അരൂപിനോ’’തി അരൂപലക്ഖണ സമങ്ഗിനോ. നാമലക്ഖണ സമങ്ഗീനോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ജനയന്താപീ’’തി സഹജാത ധമ്മേ ജനേന്താപി. ‘‘സന്താനട്ഠിതിയാ’’തി പബന്ധപ്പതിട്ഠാനസ്സ.

‘‘കസ്മാപനേത്ഥാ’’തിആദീസു. ‘‘ഭാവിന്ദ്രിയ ദ്വയം’’തി ഇത്ഥിന്ദ്രിയ പുരിസിന്ദ്രിയ ദ്വയം. ‘‘ഇധാ’’തി ഇമസ്മിം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ. കസ്മാ ന ഗഹിതം. നനു ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനം പവത്തികാരണത്താ ഇധ ഗഹേതബ്ബമേവാതി അധിപ്പായോ. ജനകത്തം നാമ ജനക കിച്ചം. ഏവം സേസേസുപി. ‘‘ഏതംതയംപി നത്ഥീ’’തി ജനകത്താദികിച്ചത്തയംപി നത്ഥി. ഏവംസന്തേകഥം ലിങ്ഗാദീനം പവത്തികാരണം ഹോതീതിആഹ ‘‘കേവലം പനാ’’തിആദിം. ‘‘ദ്വയം’’തി ഇത്ഥിഭാവപുമ്ഭാവ ദ്വയം. ന ഇന്ദ്രിയ പച്ചയത്തേന ഇന്ദ്രിയം നാമ ഹോതി. യഥാഹി ഏകോ രാജാ അത്തനോ വിജിതേ ഗേഹാനി കരോന്തി. ഏവം കരോന്തൂതി ഗേഹസണ്ഠാനം പട്ഠപേതി. സബ്ബേജനാ തഥേവ കരോന്തി, നോ അഞ്ഞഥാ. തത്ഥ രാജാ ഗേഹുപ്പത്തിയാ ച ഗേഹട്ഠിതിയാ ച കിഞ്ചി കിച്ചം ന കരോതി. ഗേഹസാമികാവാ ഗേഹവഡ്ഢകിനോ വാ കരോന്തി. കരോന്താ പന രഞ്ഞാ പട്ഠപിതം സണ്ഠാനം അനതിക്കമിത്വാവ കരോന്തി. ഏവമേവ മിദം ദട്ഠബ്ബം. ഉപഗന്ത്വാ ഝായനട്ഠേനാതി സമ്ബന്ധോ. ഉപസദ്ദോ ഉപനിസ്സയ പദേവിയ ഉപരി അത്ഥോ. ‘‘ഉപരീ’’തി ച ഥാമബലവുദ്ധിവസേനാതി ആഹ ‘‘തസ്മിം വാ’’തിആദിം. ‘‘തസ്മിം’’തി ആരമ്മണേ.

‘‘സുഗതി ദുഗ്ഗതി നിബ്ബാന സമ്പാപകട്ഠേനാ’’തി വുത്തം. സോ അത്ഥോ അബ്യാകതമഗ്ഗങ്ഗേസു നത്ഥി. ഏവഞ്ചസതി താനി കഥം മഗ്ഗപച്ചയത്തം ഗച്ഛന്തീതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിം. ‘‘സമ്മാദസ്സനാദിനാ’’തി സമ്മാദസ്സന സങ്കപ്പനാദിനാ. ‘‘തേസം’’തി സമ്മാദിട്ഠീനം. ‘‘തേസം പീ’’തി അബ്യാകത ഭൂതാനം സമ്മാദിട്ഠീനമ്പി. ‘‘തേനേവട്ഠേനാ’’തി സമ്മാദസ്സനാദിനാ ലക്ഖണട്ഠേന. അഥവാ. ‘‘തേനേവട്ഠേനാ’’തി സുഗതി നിബ്ബാന സമ്പാപകട്ഠേനേ വാതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ചസതി സഹേതുകാ വിപാക ക്രിയാ ബ്യാകതധമ്മാപി തേനേവട്ഠേന സബ്ബസോ കുസലസദിസാ സിയുന്തി. ന സിയും, പച്ചയ വേകല്ലത്താ. വിപാകാബ്യാകതാഹി കമ്മവേഗേന സന്താനേ പതിതമത്തത്താ നിരുസ്സാഹസന്തസഭാവതോ തം സമ്പയുത്താ ചേതനാ നാനക്ഖണിക കമ്മപച്ചയത്തം ന ഗച്ഛതി. കിരിയാബ്യാകതാ ച നിരനുസയസന്താനേ ഉപ്പന്നത്താ തം സമ്പയുത്തചേതനാപി തപ്പച്ചയത്തം ന ഗച്ഛതിയേവ. തസ്മാ തേസു വിപാക ക്രിയാബ്യാകതേസു സമ്മാദിട്ഠാദീനിപി സുഗതി സമ്പാപകട്ഠം ന സാധേന്തി. കിലേസപ്പഹാന കിച്ചസ്സ അഭാവതോ നിബ്ബാന സമ്പാപകട്ഠമ്പി നസാധേന്തി. സഭാവ ലക്ഖണവേകല്ലതാപന തേസം സമ്മാദിട്ഠാദീനം നത്ഥിയേവ. തസ്മാ താനി മഗ്ഗപച്ചയേ സങ്ഗഹിതാനീതി. ഇന്ദ്രിയ ധമ്മേസു അരൂപിന്ദ്രിയാനം ആധിപ്പച്ച കിച്ചം അരൂപധമ്മേ സ്വേവ ഫരതി. രൂപധമ്മാ പന തം സമുട്ഠിതത്താ ഏവ തപ്പച്ചയുപ്പന്നേസു വുത്താ. തഥാ ഹേതു കമ്മ മഗ്ഗ ഝാനേസു. തേന വുത്തം ‘‘ഏസനയോ കമ്മിന്ദ്രിയഝാനപച്ചയേസുപീ’’തി. തത്ഥ കമ്മസദ്ദേന നാനക്ഖണിക പച്ചയോ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘സമ്പയുത്താസങ്കാ സമ്ഭവതീ’’തി സഹജാതാ നാമധമ്മാ തം സമുട്ഠാന രൂപേഹി, പച്ഛാജാതാ ച അത്തനോ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നരൂപേഹി, വത്ഥു ധമ്മാ ച തന്നിസ്സിതനാമധമ്മേഹി കാലതോ ച ഠാനതോ ച ഏക സമ്ബന്ധത്താ തേസു സമ്പയുത്താസങ്കാ സമ്ഭവതി. ‘‘വിപ്പയുത്തപച്ചയപ്പസങ്ഗോ നത്ഥീ’’തി ആരമ്മണാനന്തരാദിപച്ചയാപി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നേഹി സമ്പയുത്താ ന ഹോന്തി. തസ്മാ തേപി വിപ്പയുത്തപച്ചയ ഭാവേന വത്തബ്ബാതി ഏവരൂപോ വിപ്പയുത്തപച്ചയപ്പസങ്ഗോ തേസു ആരമ്മണ പച്ചയാദീസു നത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

‘‘ഹേട്ഠാവുത്തപ്പകാരേസു ഏവാ’’തി ഏത്ഥ ഏവസദ്ദേന പച്ചയന്തരം ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. യദി പച്ചയന്തരം ന ഹോതി, ന വത്തബ്ബോയേവ. കസ്മാ, ദേസകസ്സ പുനരുത്തിനിരത്ഥകവാദിതാ പത്തിതോതി. നോ ന വത്തബ്ബോ. കസ്മാ, ലോകേ യോ സയം നത്ഥി, വിഗതോ ഹോതി. സോ കസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും അരഹതീതി ഏവരൂപസ്സ മിച്ഛാഭിനിവേസസ്സ പഹാനതോ. തേന ഇമമത്ഥം ഞാപേതി, ലോകേ കേചിധമ്മാ സയം അത്ഥികാലേ ഏവ അഞ്ഞേസം പച്ചയാ ഹോന്തി, നോ നത്ഥികാലേ. കേചി ധമ്മാ സയം നത്ഥികാലേ ഏവ അഞ്ഞേസം പച്ചയാ ഹോന്തി, നോ അത്ഥികാലേതി അയഞ്ചവിഭാഗോ അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബോ യേവാതി. ‘‘ഓകാസദാനസങ്ഖാതേനാ’’തി തസ്സ അഞ്ഞസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ഉപ്പത്തിയാ ഓകാസദാനസങ്ഖാതേന.

സുത്തന്തേ, അത്ഥീതി അയ മേകോ അന്തോതി സത്താനം സേട്ഠസാരഭൂതോ അത്താനാമ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ നിച്ചകാലം അത്ഥി. ഉച്ഛേദോ വാ വിമോക്ഖോ വാ സബ്ബസോ നത്ഥി. അയം സസ്സതവാദോ നാമ ഏകോവിസമന്തോ ഏകാവിസമാകോടി. നത്ഥീതി സത്തോനാമ ഏകഭവപരമോ ഹോതി, മരണതോ പരം നത്ഥി. ഏകന്തേന ഉച്ഛിജ്ജതി. അയം ഉച്ഛേദവാദോ നാമ ദുതീയോ വിസമന്തോ ദുതീയാവിസമകോടി. ഇമേ പടിച്ച സമുപ്പാദം അജാനന്താനം ഉഭോവിസമന്താ നാമ. ജാനന്താനം പന താദിസോ അത്താനാമ നത്ഥി, യോ അത്ഥീതി വാ നത്ഥീതി വാ വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ. സുദ്ധധമ്മപ്പബന്ധോ ഏവ അത്ഥി. തസ്സ ച യാവ അവിജ്ജാ അപ്പഹീനാ ഹോതി, താവ ഉച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി. അവിജ്ജായ പന പഹീനായ തതോപരം ന പവത്തതി. അത്ഥി നാമ ന ഹോതി. അയം അന്തദ്വയമുത്തോ മജ്ഝിമഞായോ നാമ. ബഹും നാനത്ഥ സമ്ഭവം വണ്ണേന്തിയേവ. വണ്ണേന്താനംപി തേസം ബഹു പയോജനം നത്ഥി യേവാതി അധിപ്പായോ.

പച്ചയുദ്ദേസാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬൮. പച്ചയനിദ്ദേസേ. ‘‘പഞ്ചധാ’’തി പഞ്ചവിധേഹി പച്ചയേഹി. ‘‘ഏകധാ’’തി ഏകവിധേന പച്ചയേന. ഏവം സേസേസുപി. ‘‘അവിച്ഛേദായാ’’തി അവിച്ഛേദത്ഥായ. ‘‘പടിപാദനായാ’’തി യോജനത്ഥായ. യോ കോചി ചിത്തുപ്പാദോ അവിരുദ്ധസ്സ യസ്സ കസ്സചി ചിത്തുപ്പാദസ്സ പച്ചയോ ന ന ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘പുനുപ്പന്നാനം’’തി നിരുജ്ഝിത്വാ പുന ഉപ്പന്നാനം. ‘‘പുരിമാനി ജവനാനീ’’തി ഏത്ഥ മഗ്ഗോ ഗോത്രഭുതോ ആസേവന പച്ചയം ലഭതി. ഫലസ്സ പന സോ ഭിന്നജാതികത്താ ആസേവന പച്ചയോ ന ഹോതി. ഫലം പന സബ്ബസോ ആസേവന മുത്തം ഹോതി. തസ്മാ തദുഭയം ഇധ പുരിമജവനസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീതി വുത്തം ‘‘മഗ്ഗ ഫലജവനവജ്ജാനീ’’തി. ഫലജവനവജ്ജാനം പച്ഛിമാനം ജവനാനം. ‘‘സബ്ബാകാരപാരിപൂരം’’തി ഏത്ഥ കുസലാദിജാതിപി സങ്ഗഹിതാതി വുത്തം ‘‘ജാതിമത്തേനപീ’’തി. അഭിന്നാ ഏവ സിയും. ന പന ഭിന്നാ ഹോന്തി. കദാചി കേചിഭിന്നാ ഏവ ഹോന്തി. തസ്മാ ഭിന്നജാതികാ ധമ്മാ. ല. ന സക്കോന്തീതി യോജനാ. ‘‘കാമാവചരഭാവതോ മഹഗ്ഗതാനുത്തരഭാവപത്തി നാമാ’’തി ചിത്തസന്താനസ്സാതി അധിപ്പായോ. ഗോത്ര ഭുചിത്തം കാമഭൂമി. ഝാനചിത്തം മഹഗ്ഗതഭൂമി. മഗ്ഗചിത്തം ലോകുത്തര ഭൂമി. കമ്മചേതനായ നിരുദ്ധായപി തസ്സാ പവത്താകാരോ നനിരുജ്ഝതി. ചിത്തസന്താനം അനുഗച്ഛതി. സോ ഏവ ആയതിം വിപാകധമ്മരാസി ഹുത്വാ പാതുബ്ഭവതി. തസ്മാ സോ വിപാകസ്സ ബീജസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. സോ ച യാവ ന വിപച്ചതി. താവ സംസാരപ്പവത്തിയാ സതി, അന്തരാ വിനട്ഠോ നാമ ന ഹോതി. തസ്മാ കമ്മചേതനാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ചിത്തസന്താനേ തസ്സ ബീജസ്സ നിധാനത്ഥായ ഉപ്പജ്ജതി, നിരുജ്ഝമാനാ ച നിദഹിത്വാ ഏവ നിരുജ്ഝതീതി വുത്തം ‘‘അത്തനോ പവത്താകാരസങ്ഖാത ബീജനിധാനഞ്ചാ’’തി. ‘‘ചേതനായ ഹോതീ’’തി ചേതനായ സാധാരണം ഹോതി. പുരേജാതാ സാലരുക്ഖപോതകാ പച്ചയാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. പുരിമചിത്തക്ഖണേസു ഉപ്പന്നാ ചതുസമുട്ഠാനികരൂപധമ്മാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ‘‘ആഹാരജകായോ’’തി ഏവം വുത്താതി പാഠസേസോ. ‘‘പച്ഛാ ജാതേനാ’’തി പച്ഛാജാതപച്ചയേന പയോജനം നത്ഥി. ജിണ്ണപതരുക്ഖസ്സ ഉദകാസിഞ്ചനം വിയ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘യദഗ്ഗേനാ’’തി യേനകാരണ കോട്ഠാസേന. ‘‘വത്ഥു രൂപം’’തി നിരോധാസന്നം ഹദയവത്ഥു രൂപം. ‘‘ഏവമയം പീ’’തി ഏവം അയം പച്ഛാജാതപച്ചയോപി. വിവിധേന ആകാരേന ഫരണം കാലന്തര ദേസന്തര ഗമനം വിപ്ഫാരോ. മഹന്തോ വിപ്ഫാരോ യസ്സാതി സമാസോ. ‘‘വത്ഥുമ്ഹീ’’തി ഹദയവത്ഥുമ്ഹി. പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി വോകിണ്ണോ സമ്മിസ്സോതി പഞ്ചവോകാരോ. കാമ രൂപഭവോ. വിനാ ഉപ്പജ്ജിതും ന സക്കോതി. രൂപവിരാഗഭാവനാബലേന രൂപസ്സ അവിക്ഖമ്ഭിതത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘പുരേജാതം വാ’’തി ഏകചിത്തക്ഖണാതീതേ പുരേജാതം വാ. ‘‘വഡ്ഢനപക്ഖേ ഠിതം വാ’’തി തതോ പച്ഛാ യാവ അട്ഠമ ചിത്തക്ഖണാ വഡ്ഢനപക്ഖേ ഠിതം വാ. ‘‘ഉപ്പന്നം വത്ഥൂ’’തി ഉപ്പന്നം വത്ഥുരൂപം. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഇമസ്മിം പുരേജാത പച്ചയേ. കിഞ്ചാപി ദിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പച്ചനീയേ’’തി പച്ചനീയ വാരേ. ‘‘തം’’തി ആരമ്മണപുരേജാതം. തസ്സ ആരമ്മണസ്സ അപരിബ്യത്തത്താവാതി സമ്ബന്ധോ. കാരണം വദന്തി പട്ഠാനടീകാചരിയാ. അരൂപഭവേ മരണാസന്നകാലേ കസ്സചി ഗതിനിമിത്തു പട്ഠാനം അട്ഠകഥാസു വുത്തമേവ. ഏവഞ്ചസതി, തത്ഥ ആരമ്മണ പുരേജാതം ലദ്ധബ്ബമേവ. പട്ഠാനേപന തസ്മിംഭവേ സബ്ബം പുരേജാതപച്ചയം പടിക്ഖിപതി. കസ്മാ ഇതി ചേ, വത്ഥു പുരേജാതപച്ചയസ്സ തത്ഥ അലദ്ധബ്ബത്താതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘ആരുപ്പേവിയാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച പട്ഠാനേ അരൂപഭവേ ദ്വേപി പുരേജാതപച്ചയാ പടിക്ഖിത്താ, തസ്മാ സബ്ബേപി അരൂപ പുഗ്ഗലാ സബ്ബംപി രൂപധമ്മം ആരമ്മണം ന കരോന്തീതിപി വദന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ആരമ്മണ സങ്ഗഹദീപനിയം ‘അസഞ്ഞീഭവതോ ചുതാനം വിയ അരൂപഭവതോ ചുതാനംപി ഗതിനിമിത്തഭൂതം കാമപടിസന്ധിയാ ആരമ്മണം ഭവന്തരേ കേനചിദ്വാരേന അഗ്ഗഹിതം, കേവലം കമ്മബലേനേവ ഉപട്ഠാപിത’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഗൂഥകുണപാദീനീ’’തി ഗൂഥഞ്ച മതപൂതിസരീരാനി ച. ‘‘ഏവം വുത്തേഹീ’’തി പട്ഠാനേ വുത്തേഹി. തേ പന അകുസലാ ധമ്മാ കഥം ചതുഭൂമിക കുസലാനം ഉപനിസ്സയ പച്ചയാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘തത്ഥ ആനന്തരിയ വജ്ജാനീ’’തിആദിം. തത്ഥ ആനന്തരിയ കമ്മകതാനം കിലേസാവരണ കമ്മാവരണേഹി സമന്നാഗതത്താ ഝാനമഗ്ഗപ്പടിലാഭോ നാമ നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ആനന്തരിയ വജ്ജാനീ’’തി. ‘‘താനീ’’തി രാഗാദീനി അകുസലാനി ചതുഭൂമിക കുസലാനം ഉപ്പത്തിയാ ബലവനിസ്സയാ ഹോന്തീതി യോജനാ. ‘‘സമതിക്കമമുഖേനാ’’തി പട്ഠാനേ അകുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയ പച്ചയേന പച്ചയോതി ഏതസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിഭങ്ഗേ പാണം ഹന്ത്വാ തസ്സ പടിഘാ തത്ഥായ ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഝാനം ഉപ്പാദേതി, മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി, അഭിഞ്ഞം ഉപ്പാദേതീതി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘തസ്സ പടിഘാതത്ഥായാ’’തി തസ്സ പാണാതിപാതകമ്മസ്സ പടിഹനനത്ഥായ പഹാനത്ഥായ സമതിക്കമനത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. സോ ചേ പാണാതിപാതീ പുഗ്ഗലോ പുന സംവേഗം ആപജ്ജിത്വാ തസ്സ കമ്മസ്സ സമതിക്കമനത്ഥായ ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥ കമ്മം കരോതി. തദാ തം പാണാതി പാതകമ്മം തം പുഗ്ഗലം ദാനകമ്മേനിയോജേതി നാമ. തഥാ സീലകമ്മേ ഉപോസഥ കമ്മേതി. യഥാഹി രാജാ ഏവം വദേയ്യ ഇമസ്മിം ദിവസേ യോ ഉപോസഥം നുപവസതി, തം ഘാതേസ്സാമീതി. തദാ സബ്ബേപി നാഗരാ ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യും. ഏവമിദം ദട്ഠബ്ബം. രാജാവിയ ഹി തസ്സ പാണാതിപാതകമ്മം. നാഗരാ വിയ സോ പാണഘാതകോ. ഉപോസഥ കമ്മ കുസലാനി വിയ തസ്സ ദാനസീല ഉപോസഥ കമ്മ കുസലാനീതി. ‘‘ഝാനം ഉപ്പാദേതി, മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി, അഭിഞ്ഞം ഉപ്പാദേതീ’’തി പദേസുപി ഏസേവനയോ. ഏവം സമതിക്കമമുഖേന ഏകംപി അകുസലം സബ്ബാനി ചതുഭൂമിക കുസലാനി ഉപനിസ്സയ സത്തിയാ ജനേതി പവത്തേതീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘താനിയേവ സബ്ബാനീ’’തി ആനന്തരിയ കമ്മസഹിതാനിസബ്ബാനി അകുസലാനിയേവ സബ്ബേസം അകുസലാനം അബ്യാകത ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിയാ ബലവനിസ്സയാ ഹോന്തീതി യോജനാ. ദാനസീലാദയോ കുസലാ ധമ്മാ. സുട്ഠു ബലവം കമ്മം അധിപ്പേതം, ന ദുബ്ബലം. ഉപനിസ്സയട്ഠാനത്താ. തേസംപി രൂപധമ്മാനം ബലവനിസ്സയാ നനുഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. കഥം ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ബഹിദ്ധാരുക്ഖതിണാദീനം’’തിആദിം. തത്ഥ പഥവീരസ ആപോരസവസ്സോദക ബീജാനി രുക്ഖതിണാദീനം ബലവനിസ്സയാ ഹോന്തി. മൂലഭേസജ്ജാദീനി അജ്ഝത്തം സന്താനം ബലവനിസ്സയാ ഹോന്തീതി യോജനാ. ‘‘പകതസ്സേവാ’’തി പഥമതരം കതസ്സ ഉപ്പാദനാദികമ്മസ്സേവ. ‘‘ന ഏവം രൂപസന്താനേനാ’’തി ഏവം രൂപസന്താനേന ഉപ്പാദിതാ ഉപസേവിതാ ധമ്മാ നത്ഥി. ‘‘തം’’തി ഉതുബീജാദികം. കമ്മാദികഞ്ച. ‘‘പകതം’’തി പുരേതരം ഉപ്പാദിതഞ്ച ഉപസേവിതഞ്ച. സചേതനസ്സേവ ചേതനം പകപ്പനം പകരണന്തി സമ്ബന്ധോ. ചേതനം പകപ്പനം പകരണം നാമാതി അത്ഥോ. ‘‘പകപ്പനം’’തി ച സംവിധാനം. ‘‘കിഞ്ചീ’’തി കിഞ്ചികമ്മാദികം ഉതുഭോജനാദികഞ്ച. അത്തനോ ച ഉപ്പന്നാ രാഗാദയോ പരസ്സ ച സന്താനേ പരസ്സ ച ഉപ്പന്നാ രാഗാദയോ അത്തനോ ച സന്താനേതി യോജനാ. ‘‘നിദസ്സനം’’തി ഉദാഹരണം ഹോതി. മനോപദോസികദേവാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിസ്വാ അത്തനോ മനം പദൂസേന്തി. ബാള്ഹം ഇസ്സാധമ്മം ഉപ്പാദേന്തി. തസ്മിംയേവ ഖണേ ചവന്തി. തേസം ദ്വേ ഇസ്സാധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ബലവനിസ്സയാ ഹോന്തീതി. കാമാവചര കുസലസ്സ ബലവനിസ്സയാ ഹോന്തീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. വിഭാവനിപാഠേ. ഝാന മഗ്ഗ ഫല വിപസ്സനാദിഭേദം ആലമ്ബണം പച്ചവേക്ഖന അസ്സാദനാദി ധമ്മേ അത്താധീനേ കരോതീതി യോജനാ. ‘‘അത്താധീനേ’’തി അത്തായത്തേ അത്താബദ്ധേ. പട്ഠാനേ പഞ്ഹവാരേ ദാനം ദത്വാ സീലംസമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖതി. പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തീതിആദിനാ ആഗതത്താദാന സീല. ല. നിബ്ബാനാനി ചേവാതി വുത്തം. രാഗം ഗരുംകത്വാ അസ്സാദേന്തി, അഭിനന്ദതീതിആദിനാ, ചക്ഖും ഗരും കത്വാ അസ്സാദേന്തീതിആദിനാ ച ആഗതത്താ ‘‘രാഗ ദിട്ഠി ചക്ഖു സോതാദീനിചാ’’തി വുത്തം. ‘‘പരത്ഥ പീ’’തി പരതോ നിസ്സയ പച്ചയാദീസുപി. ‘‘സോ ഏവാ’’തി പച്ചുപത്ഥമ്ഭകോ ഏവ. ‘‘കിഞ്ചീ’’തി കിഞ്ചിമത്തംപി. മഹാഭൂതേ കിഞ്ചി ഉപത്ഥമ്ഭേതും ന സക്കോന്തീതി യോജനാ. നനു ആഹാര രൂപം മഹാഭൂതേ ഉപത്ഥമ്ഭേതും സക്കോതി. ജീവിതരൂപഞ്ച കമ്മജമഹാഭൂതേ അനുപാലേതുന്തി. സച്ചം. ഇധ പന സഹജാതപച്ചയ കിച്ചം അധിപ്പേതം. തേസഞ്ച ദ്വിന്നം സഹജാതപച്ചയ കിച്ചം നത്ഥി. തം പരതോ ആവീ ഭവിസ്സതീതി. ‘‘വത്ഥു വിപാകാനം’’തി വത്ഥുരൂപം വിപാകാനം. പട്ഠാനപാഠേ. ആരമ്മണഞ്ച, നിസ്സയോ ച, പുരേജാതഞ്ച, വിപ്പയുത്തോ ച, അത്ഥി ച, അവിഗതോ ചാ,തി ഛസുപച്ചയേസു ഘടിതേസു തീണി വിസജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തീതി യോജനാ. തീണി വിസജ്ജനാനി നാമ വത്ഥു കുസലാനം ഖന്ധാനം ഛ ഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ. വത്ഥു അകുസലാനം, വത്ഥു അബ്യാകതാനന്തി. ഏത്ഥ ച അത്തനോ അജ്ഝത്തം വത്ഥും ആരബ്ഭ വത്ഥു മേ അനിച്ചന്തിആദിനാ സമ്മസന്തസ്സ വത്ഥുരൂപം കുസലാനം ഖന്ധാനം ഛഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ. ഏതം മമ, ഏസോ ഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ,തി ഉപാദിയന്തസ്സ വത്ഥു രൂപം അകുസലാനം. ഉഭയത്ഥപി ആവജ്ജനക്ഖണേ അബ്യാകതാനം. അരഹതോ പന തം അനിച്ചന്തിആദിനാ സമ്മസന്തസ്സ ക്രിയാബ്യാകതാനം ഖന്ധാനന്തി. തേനാഹ ‘‘പച്ചുപ്പന്നം വത്ഥും’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘പച്ചുപ്പന്നം വത്ഥും’’തി അത്തനോ പച്ചുപ്പന്നം വത്ഥും. അധിട്ഠാനവിധാനേ പന ആകാസ ഗമനേ രൂപകായം ആരബ്ഭചിത്തം വിയ കായം ലഹുകം അധിട്ഠഹന്തസ്സ തപ്പരിയാപന്നം വത്ഥു അഭിഞ്ഞാചിത്ത ദ്വയസ്സാതി യോജേതബ്ബം. ‘‘അനിട്ഠേഠാനേ’’തി ജവനചിത്തസ്സ ആവജ്ജനേന വിനാ ഉപ്പജ്ജനം നാമ കത്ഥചി ഇച്ഛിതബ്ബം ഹോതി. കത്ഥചി അനിച്ഛിതബ്ബം. തത്ഥ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനേ, മഗ്ഗവീഥീസു ഗോത്രഭുവോദാനട്ഠാനേ, ആഗന്തുക ഭവങ്ഗട്ഠാനേതി ഇദം ഇച്ഛിതബ്ബട്ഠാനം നാമ. ഇതോ അഞ്ഞം അനിച്ഛിതട്ഠാനം നാമ. ഏവം അനിച്ഛിതബ്ബേ ഠാനേതി അത്ഥോ. ‘‘പകതികാലേ’’തി മരണാസന്നകാലതോ അഞ്ഞസ്മിംകാലേ. ‘‘താനിവാ’’തി അത്തനോ അത്തനോ നിസ്സയവത്ഥൂനിവാ. ‘‘അഞ്ഞം വാ’’തി വത്ഥുതോ അഞ്ഞം രൂപാദികം വാ. ‘‘ഭിന്നാരമ്മണാനി നാമാ’’തി അഞ്ഞം ആവജ്ജനസ്സ ആരമ്മണം, അഞ്ഞം ജവനാനന്തി ഏവം ജവനാനി ആവജ്ജനേന ഭിന്നാരമ്മണാനി വാ. തേന വുത്തം ‘‘പച്ഛാഉപ്പന്നാനീ’’തിആദി. ‘‘തേസം’’തി വീഥിചിത്താനം. ‘‘തദേവാ’’തി തം ഏവവത്ഥു രൂപം. ‘‘വത്ഥു ചാ’’തി നിസ്സയോ ച. ‘‘തേസം’’തി അട്ഠകഥാചരിയാനം. ന ഹി ഗഹേതും സക്കോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സേസമേത്ഥ സുബോധം. ‘‘കസ്മാ വുത്തം’’തിആദീസു. ‘‘തസ്സ യക്ഖസ്സാ’’തി ഇന്ദകനാമസ്സ തസ്സയക്ഖസ്സ. ‘‘ഇതരേസംപീ’’തി സംസേദജോപപാതികാനംപി. ‘‘ദുവിധേനാ’’തി രൂപജനന കിച്ചം രൂപൂപത്ഥമ്ഭന കിച്ചന്തി ഏവം ദുവിധേന. അഥവാ ‘‘ദുവിധേനാ’’തി അജ്ഝത്താഹാരസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനം ബഹിദ്ധാഹാരസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനന്തി ഏവം ദുവിധേന. ‘‘തഥാരൂപാനഞ്ചാ’’തി അപ്പനാപത്തകമ്മവിസേസേന സിദ്ധാനഞ്ച. ‘‘അജ്ഝത്താഹാരോപീ’’തി പിസദ്ദേന യഥാവുത്തജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച അരൂപാഹാരേ ച സമ്പിണ്ഡേതി. ‘‘വത്ഥുവിപാകാനം’’തി വത്ഥുരൂപം വിപാകാനം. ‘‘സബ്ബഥാ’’തി അബ്യായപദം. തഞ്ച സബ്ബവിഭത്തിയുത്തം. ഇധ പന പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബഥാ’’തി സബ്ബപ്പകാരന്തി. പകാരോ ച വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. കഥം വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘തിവിധോ’’തിആദിം. ‘‘സഹജാതേ സങ്ഗഹേതബ്ബം’’തി പച്ചയഭാവേന സങ്ഗഹേതബ്ബം. സഹജനനം നാമ അത്തനാ സഹ ജനേന്തസ്സ സഹജനനം. തഞ്ച കമ്മചിത്താദീനം വിയ വിസും ജനനകിച്ചം ന ഹോതി. അത്തനി ഉപ്പജ്ജന്തേ ഏവ ഇതരാനി രൂപാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അനുപ്പജ്ജന്തേ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏവരൂപം ജനനകിച്ചം വേദിതബ്ബം.‘‘വിനാവ സഹുപ്പാദനകിച്ചേനാ’’തി അത്തനാ സഹുപ്പാദനകിച്ചേ ആഹാരസ്സ ബ്യാപാരോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തേനേവ സഹജാതാനി ഉപത്ഥമ്ഭന്തോപി സഹജാതപച്ചയത്തം ന ഗച്ഛതീതി. ഏസനയോ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയേപി. തേന വുത്തം ‘‘ജീവിതംപീ’’തിആദി. ‘‘തീസൂ’’തി ആരമ്മണഞ്ച ഉപനിസ്സയോ ച അത്ഥിചാതി ഇമേസു തീസു. ആരമ്മണാധിപതിമ്ഹി പുരേജാതാ രമ്മണാധിപതിപി അത്ഥി. സോ പുരേജാതത്ഥി പച്ചയോ ഏവാതി അത്ഥിപച്ചയേ സങ്ഗഹിതോ. ‘‘തസ്മിം കതേ പവത്തമാനാനം’’തി തസ്മിം കമ്മേ കതേ തസ്സ കതത്താ ഏവ പവത്തമാനാനം. ആരമ്മണാകാരോ ഗോചരവിസയാകാരോ. ‘‘സന്താനവിസേസം കത്വാ’’തി ബീജനിധാനം കത്വാതി അധിപ്പായോ. ‘‘തേ’’തി ആരമ്മണപച്ചയ കമ്മ പച്ചയാ. ‘‘അകാലികോ’’തി മഗ്ഗചേതനാവസേന അകാലികോ. സോഹി അത്തനോ അനന്തരേഫലം ജനേതി. തസ്മാ ആഗമേതബ്ബസ്സ ആയതികാലസ്സ അഭാവാ അകാലികോതി വുച്ചതി. അവസേസോ നാനക്ഖണികപച്ചയോ കാലികോ. ‘‘പച്ചയട്ഠേനാ’’തി പച്ചയകിച്ചേന. ലോകപ്പവത്തിയാ കമ്മഹേതുകത്താതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഫലഹേതൂ പചാരേനാ’’തി ഫലഭൂതായ സബ്ബലോകപ്പവത്തിയാ ഹേതുഭൂതസ്സ കമ്മസ്സ നാമം ഫലമ്ഹി ആരോപേത്വാ വോഹാരേന സബ്ബേപി തേവീസതിപച്ചയാ കമ്മസഭാവം നാതിവത്തന്തീതി യോജനാ. കമ്മപച്ചയ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘വിജ്ജമാനാ യേവാ’’തി അത്ഥിപച്ചയാ ഏവാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സാസനയുത്തിയാ വിരുദ്ധമേവാ’’തി ഏത്ഥ സാസനയുത്തി നാമ തീണിപിടകാനി. ‘‘വിരുദ്ധമേവാ’’തി ആരമ്മണ പച്ചയഭൂതാ സബ്ബേ പഥവീ പബ്ബത നദീസമുദ്ദ അജടാകാസാദയോ ച സബ്ബാപഞ്ഞത്തിയോ ച നിബ്ബാനഞ്ച കമ്മസങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തീതി വദന്തോ ച, സബ്ബേ അതീതാനാഗത ധമ്മാ അത്ഥിപച്ചയാ ഏവാതി വദന്തോ ച, തീഹി പിടകേഹിപി വിരുജ്ഝതിയേവ. പട്ഠാനപാളിയാ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അത്ഥി സദ്ദോഹി പട്ഠാനേ പച്ചുപ്പന്നഭാവേന വിജ്ജമാനത്ഥോ. ന പരമത്ഥ ധമ്മ ഭാവേന. നാപിലോക സമ്മുതിവസേന. ന ഹി പരമത്ഥ ധമ്മ ഭൂതാപി അതീതാനാഗതധമ്മാ ഇധ അത്ഥി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. നാപിപഞ്ഞത്തി ഹോതി. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞപ്പടിബദ്ധഓകാസേ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സയനിസ്സിതഭാവേ ന പടിബദ്ധേ കാമരൂപഭവോകാസേ. ‘‘യതോ’’തി യമ്ഹാപടിസന്ധി വിഞ്ഞാണതോ. ‘‘യതോ’’തി വാ യമ്ഹാസീസതോ, യമ്ഹാബീജതോ നിബ്ബത്തീതി യോജനാ. ‘‘ബീജതോ വിയ മഹാരുക്ഖസ്സാ’’തി ബീജപച്ചയാ കളീരങ്കുരാദികസ്സ മഹാരുക്ഖസന്താനസ്സ നിബ്ബത്തിവിയ. പാളിപാഠേ. ‘‘ന ഓക്കമിസ്സഥാ’’തി സചേ ന ഓക്കമേയ്യ. ‘‘സമുച്ചിസ്സഥാ’’തി അപിനുഖോ സമുച്ചേയ്യ, വഡ്ഢേയ്യ. ‘‘വോക്കമിസ്സഥാ’’തി സചേ വിഗമേയ്യ, വിനാസേയ്യ. ‘‘അഭിനിബ്ബത്തിസ്സഥാ’’തി അപിനുഖോ അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ, പാതുഭവേയ്യ. ‘‘വോച്ഛിജ്ജിസ്സഥാ’’തി സചേഉച്ഛിജ്ജേയ്യ. ‘‘ആപജ്ജിസ്സഥാ’’തി അപിനുഖോ ആപജ്ജേയ്യ. ‘‘യദിദം’’തി യം ഇദം. ‘‘ഇദം’’തി നിപാതമത്തം. ‘‘വിഞ്ഞാണം’’തി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം. യം വിഞ്ഞാണം അത്ഥി. ഏസേവ വിഞ്ഞാണ ധമ്മോതി യോജനാ. ‘‘രൂപുപ്പത്തിയാ’’തി രൂപുപ്പാദസ്സ. വിഞ്ഞാണം പച്ചയോ ഏതസ്സാതി വിഞ്ഞാണ പച്ചയാ. രൂപുപ്പത്തി. ‘‘രൂപപ്പവേണിയാ’’തി കമ്മജരൂപസന്തതിയാ. ‘‘ഉതുആഹാരാപീ’’തി അജ്ഝത്ത ഉതുഅജ്ഝത്ത ആഹാരാപി. ഇദഞ്ച സമ്ഭവയുത്തി വസേന വുത്തം. അത്ഥതോ പന പുരിമുപ്പന്നായ രൂപപ്പവേണിയാ അസതി, അജ്ഝത്തം തേ ഉതുആഹാരാപി നത്ഥിയേവ. ബഹിദ്ധാ ഉതുപന അസതിപി പുരിമുപ്പന്നായ രൂപപ്പവേണിയാ രൂപം ന ജനേതീതി ന വത്തബ്ബം. ടീകാപാഠേ. ‘‘അരൂപം പനാ’’തി അരൂപഭൂമിപന. ‘‘യസ്മിംരൂപേ’’തി കമ്മജരൂപേ. ‘‘പച്ചയഭാവോ അത്ഥീ’’തി പച്ഛിമരൂപുപ്പത്തിയാ പച്ചയസത്തി അത്ഥി. കസ്മാ വിഞ്ഞായതീതി ചേ. ‘‘പുത്തസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ബീജഭാവസങ്ഖാതം’’തി അമ്ബബീജാദീനം ബീജഭാവസങ്ഖാതം. ‘‘നിയാമരൂപം നാമാ’’തി ഉതുവിസേസമാഹ. ‘‘യഥാ വാ തഥാ വാ’’തി അനിയമതോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘യോനിഭാവസങ്ഖാതം’’തി തം തം ഗോത്തകുലജാതീനം ജാതിഭാവസങ്ഖാതം. ‘‘നിയാമരൂപം’’തി ഉതുവിസേസ സങ്ഖാതം നിയാമരൂപം. സദിസാനി രൂപസണ്ഠാനാനി യേസന്തി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘പടിസന്ധിരൂപസ്സേവ ആനുഭാവോ’’തി കലലകാലാദീസു ഉപ്പന്നസ്സ പടിസന്ധിരൂപസ്സേവ ആനുഭാവോ. പുന തമേവത്ഥം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘സമുദാഗതം’’തി സുട്ഠു ഉപരൂപരിആഗതം. ഇത്ഥിഭാവാദിരൂപം ബീജരൂപഞ്ച നിയാമേതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നിയാമകം’’തി നാനാവണ്ണസണ്ഠാനാദീനം നിയാമകം. ‘‘തത്ഥ ഇമസ്മിം ഭവേ’’തിആദീസു. ധനഞ്ച ധഞ്ഞഞ്ച തതോ അവസേസാ സബ്ബേഉപഭോഗപരിഭോഗാചാതി വിഗ്ഗഹോ. വിജ്ജാ ച സിപ്പഞ്ച നാനാബഹുസ്സുതഞ്ച പരിയത്തി ചാതി ദ്വന്ദോ. ‘‘അനാഗതാനം താസം’’തി താസം അഭിനവധനധഞ്ഞാദിസമ്പത്തീനം. ‘‘ഉപനിസ്സയ പച്ചയതാ’’തി പുബ്ബയോഗകമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയ പച്ചയതാ. തത്ഥ ധനധഞ്ഞഭോഗാനം പടിലാഭത്ഥായ പുബ്ബയോഗകരണം നാമ കസികമ്മ വാണിജ്ജകമ്മാദീനം കരണം. തത്ഥ കസികമ്മേ താവ ധനധഞ്ഞഭോഗാനം പടിലാഭത്ഥായ കസികമ്മകരണേ ധനധഞ്ഞഭോഗാ അനാഗതൂപനിസ്സയ പച്ചയോ. ഇദാനി കസികമ്മകരണം തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നം. ധനധഞ്ഞ ഭോഗാനം പടിലാഭപരിഭോഗകാലേസു കസികമ്മകരണം അതീതൂപനിസ്സയ പച്ചയോ. തേസം പടിലാഭോ ച പരിഭോഗോ ച തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നോ. കസികമ്മകരണക്ഖണേ പന ഖേത്ത, വത്ഥു, ബീജ, മേഘവുട്ഠിയോ ച നങ്ഗലാദീനി കസിഭണ്ഡാനി ച ഗോമഹിംസാ ച കമ്മകാരക പുരിസാ ച പച്ചുപ്പന്നൂപനിസ്സയോ. കസികമ്മകരണം തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നം. കമ്മസാധികസ്സ മാതാപിതാദയോ പുബ്ബപുരിസാ തസ്സ കമ്മസ്സ അതീതൂപനിസ്സയ പച്ചയോ. തം കമ്മം തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നന്തി. ഏവം സേസേസുപി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യം.

‘‘പഞ്ചവിധ’’ന്തിആദീസു. ‘‘സണ്ഠാനത്തം’’തി അണു, തജ്ജാരീ, രഥരേണു, ലിക്ഖാദീനി ഉപാദായ സബ്ബേസം രൂപസണ്ഠാനാനം ഭാവോ സണ്ഠാനത്തം. ‘‘ഭാവോ’’തി ച തേസം പവത്തി വുച്ചതി. ‘‘പവത്തി ഹേതൂ’’തി ച പരമത്ഥ രൂപ ധമ്മാ ഏവ. ‘‘അനുപഗമനതോ’’തി ഏത്ഥ സഭാവതോ അതിസുഖുമത്താ അനുപഗമനം വേദിതബ്ബം. അധിവചനസങ്ഖാതം നാമാഭിധാനന്തി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘അധിവചനം’’തി ച അത്ഥപ്പകാസകത്താ അധികം വചനം അധിവചനം. ‘‘നാമാഭിധാന’’ന്തി ച നാമപഞ്ഞത്തി വുച്ചതി. ‘‘ഗഹേതബ്ബ ഭാവോ’’തി ഇദം ചിത്തം നാമ, അയം ഫസ്സോനാമാതിആദിനാ കഥേന്താനം സന്തികാ നാമാഭിധാനം സുത്വാ തദനുരൂപസ്സ സഭാവത്ഥസ്സ ജാനനവസേന ഞാണേന ഗഹേതബ്ബഭാവോ. നാമ പഞ്ഞത്താനുസാരേന ജാനിതബ്ബത്താ നാമന്തി വുച്ചതീതി വുത്തം ഹോതി. ആരമ്മണേ നമതീതി നാമം. ആരമ്മണിക ധമ്മാ വാ ഏത്ഥ നമന്തീതി നാമന്തിപി യുജ്ജതി.

ഇമസ്മിം പച്ചയസങ്ഗഹേ പച്ചയധമ്മേസു പഞ്ഞത്തീനംപി സങ്ഗഹിതത്താ പഞ്ഞത്തി സങ്ഗഹോപി ഥേരേന ഇധ നിക്ഖിത്തോ. തത്ഥ ‘‘പഞ്ഞാവീയതീ’’തി ഏത്ഥ പഞ്ഞാപനം നാമ വോഹാരട്ഠപനം. തഞ്ചഠപനം ദ്വീഹികാരണേഹി സിജ്ഝതി വദന്താനം വോഹാരേന ച, സുണന്താനം സമ്പടിച്ഛനേന ചാതി ദസ്സേതും ‘‘അയം പീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘സമ്പടിച്ഛീയതീ’’തി യഥാ പുബ്ബപുരിസേഹി വോഹരീയതി, തഥാ പച്ഛിമ ജനപരമ്പരാഹി വോഹരീയതീതി വുത്തം ഹോതി. പകാരേന ഞാപീയതീതി പഞ്ഞത്തീതിപി യുജ്ജതി. ‘‘ബ്യഞ്ജനത്ഥോ’’തി മനുസ്സ, ദേവ, പഥവീ, പബ്ബതാദികോ സദ്ദത്ഥോ. ‘‘പഞ്ഞാ പീയന്തീ’’തി പകാരേന ഠപീയന്തി. സദ്ദപഞ്ഞത്തിം ആഹാതി അധികാരോ. അധിമത്തഭാവപ്പകാരോ നാമ പഥവീപബ്ബതാദീസു പഥവീധാതുയാ അധിമത്ത ഭാവവിസേസോ. നദീ സമുദ്ദോദകാദീസു ആപോധാതുയാ. അഗ്ഗിക്ഖന്ധേസു തേജോധാതുയാ. വാതക്ഖന്ധേസു വായോധാതുയാതി ഏവം അധിമത്ത ഭാവവിസേസോ. വിവിധേന പകാരേന പരിണമനം വിപരിണാമോതി ആഹ തഥാ തഥാ വിപരിണാമാകാരന്തി. പഥവീപബ്ബതാദിവോഹാരോ സണ്ഠിതാകാരം നിസ്സായ പവത്തോ ന ഹോതി. പഥവീ നാമ ഏവം സണ്ഠാനാ, പബ്ബതോ നാമ ഏവം സണ്ഠാനോതി സണ്ഠാനനിയമോ നത്ഥി. പംസുസിലാനം രാസിപുഞ്ജപ്പവത്തിമത്തേന വോഹാരോ സിദ്ധോതി വുത്തം ‘‘ന ഹി ഇധ സണ്ഠാനം പധാനം’’തി. ‘‘കട്ഠാദയോ ഏവ വുച്ചന്തീ’’തി തേ ഏവസണ്ഠാനനാനത്തം പടിച്ച നാനാവോഹാരേന വുച്ചന്തി. പഥവീ പബ്ബത നദീ സമുദ്ദാദീസു വിയ ഭൂതാനം പവത്തിവിസേസാകാരേനാതി വുത്തം ‘‘ന ഹി ഇധ സമൂഹോ പധാനം’’തി. ‘‘ഉപാദാപഞ്ഞത്തീ’’തി പഞ്ചക്ഖന്ധ ധമ്മേ ഉപാദായ തേഹി അനഞ്ഞം ഏകീഭൂതം കത്വാ പഞ്ഞത്തി. ന ആകാസ പഞ്ഞത്തി ദിസാദേസപഞ്ഞത്തിയോ വിയ തേഹി ഖന്ധേഹി മുഞ്ചിത്വാ പഞ്ഞത്തി. ‘‘യതോ’’തി യമ്ഹാദിസതോ. ‘‘ലദ്ധപ്പകാസത്താ’’തി ലദ്ധപ്പഭാസത്താ. ‘‘അഹസ്സാ’’തി ദിവസസ്സ. ഉദ്ധുമാതകാദീനി ‘ഉദ്ധുമാതകം പടികൂലം’തിആദിനാ പടികൂലവസേന മനസികരോന്തസ്സപി നിമിത്തം ഉപട്ഠഹന്തം ഭൂതവികാരപ്പകാരേന ഉപട്ഠഹതീതി കത്വാ ഭൂതനിമിത്തേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘അട്ഠകഥായം’’തി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി അട്ഠകഥായം. ‘‘താസം’’തി ഭൂമിപബ്ബതാദികാനം അത്ഥ പഞ്ഞത്തീനം. ‘‘തഥാ തഥാ’’തി അയം ഭൂമി, അയം പബ്ബതോ, തിആദിനാ തേന തേന വോഹാരേന. അത്ഥാനം പരമത്ഥാനം ഛായാതി അത്ഥച്ഛായാ. ‘‘ഛായാ’’തി ച നിമിത്തച്ഛായായോ വുച്ചന്തി. അത്ഥച്ഛായാനം ആകാരോ അത്ഥച്ഛായാകാരോ. ‘‘ആകാരോ’’തി ച നാനാസമൂഹ നാനാസണ്ഠാനാദികോ ആകാരോ. അത്ഥോതി വാ സദ്ദാഭിധേയ്യോ വചനത്ഥോ. സോയേവ സമൂഹാകാരാദി നിമിത്ത മത്തത്താ അത്ഥച്ഛായാകാരോതി വുച്ചതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സദ്ദാഭിധേയ്യ സങ്ഖാതേനാ’’തിആദിനാ. ‘‘ദബ്ബപ്പടിബിമ്ബാകാരേനാ’’തി ദബ്ബസങ്ഖാതേന പടിബിമ്ബാകാരേന. ‘‘ഓലമ്ബിയാ’’തി അവലമ്ബിത്വാ. ‘‘ഗണനൂപഗം കത്വാ’’തി അയ മേകോ അത്ഥോ, ഇദമേകം വത്ഥൂതി ഏവം ഗണനൂപഗം കത്വാ. ‘‘ഇമേഛാ’’തി ഇമേ ഛസദ്ദപഞ്ഞത്തി വോഹാരാ നാമ നാമകമ്മാദി നാമ. ‘‘അത്തനീ’’തി നാമപദ സങ്ഖാതേ അത്തനി. അത്ഥ വിസയം ഏവ ഹുത്വാ പവത്തതി ഭാസഞ്ഞൂനന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘നാമേ സതീ’’തി അക്ഖരസമൂഹോ പദം, പദസമൂഹോ വാക്യന്തി ഏവം വുത്തേ നാമപദേ വിജ്ജമാനേ സതി. ‘‘തദുഗ്ഗണ്ഹന്താനം’’തി തം തം നാമപദം വാചുഗ്ഗതകരണ വസേന ഉഗ്ഗണ്ഹന്താനം ജനാനം. ‘‘തദത്ഥാ’’തി തസ്സ തസ്സ നാമ പദസ്സ അത്ഥാ. ‘‘ആഗച്ഛന്തി യേവാ’’തി ഭാസഞ്ഞൂനം ഞാണാഭിമുഖം ആഗച്ഛന്തിയേവ. ഏതേന അത്തനി അത്ഥസ്സ നാമനം നാമ അത്ഥജോതന കിച്ചമേവാതി ദീപേതി. ‘‘സുണന്താനം ഞാണം’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഞാണം’’തി ഉപലക്ഖണ വചനം, അകുസല വിഞ്ഞാണസ്സപി അധിപ്പേതത്താ. ‘‘തം തം അത്ഥാഭിമുഖം നാമേതീ’’തി ആരമ്മണ കരണവസേന നാമേതി. ‘‘നാമഗ്ഗഹണ വസേനാ’’തി അയം അസുകോനാമ ഹോതൂതി ഏവം നാമഗ്ഗഹണവസേന. ‘‘ധാരീയതീ’’തി യാവജീവംപി അപ്പമുസ്സമാനം കത്വാ ധാരീയതി. നീഹരിത്വാ വുച്ചതി അത്ഥോ ഏതായാതി നിരുത്തി. ‘‘ഏതായാ’’തി കരണഭൂതായ ഏതായനാമജാതിയാ. ‘‘അവിദിതപക്ഖേ’’തി നാമപദം അസ്സുതകാലേ അവിഞ്ഞാതപക്ഖേ. ‘‘തതോ നീഹരിത്വാ’’തി അവിദിതപക്ഖതോ ഞാണേന നീഹരിത്വാ. ‘‘കഥീയതീ’’തി തം സുതകാലേ വദന്തേന സുണന്തസ്സ ആചിക്ഖീയതി ജാനാപീയതി. ‘‘അത്ഥസ്സാ’’തി അവിദിതപക്ഖേ ഠിതസ്സ അത്ഥസ്സ. ‘‘ഏതസ്സേ വാ’’തി നാമപദസ്സേവ. നാമപദന്തി ച ക്രിയ പദംപി, ഉപസഗ്ഗപദമ്പി, നിപാതപദമ്പി, പാടിപദികപദംപി, ഇധ നാമപദന്ത്വേവ വുച്ചതി. ‘‘വിസേസനഭൂതാനം’’തി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേ സമാസപദാനം അത്ഥാ വിസേസനാ നാമ. ഏവം വിസേസനഭൂതാനം. ‘‘പുഗ്ഗലസ്സാ’’തി അഞ്ഞപദത്ഥഭൂതസ്സ അഭിഞ്ഞാലാഭീ പുഗ്ഗലസ്സ. ‘‘വദന്തീ’’തി ആനന്ദാചരിയം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി ധമ്മസങ്ഗണിയം പഞ്ഞത്തിദുകനിദ്ദേസേ മൂലടീകായം തഥാ വദതി. ‘‘തബ്ഭാവം’’തി അക്ഖര പദബ്യഞ്ജനഭാവം. ‘‘അസ്സാ’’തി നാമപഞ്ഞത്തിയാ. അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനം ഗോചരോ ആരമ്മണം അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘അനുസാരേനാ’’തി അനുഗമനേന. ‘‘ലോകസങ്കേത നിമ്മിതാ’’തി ലോകസങ്കേതഞ്ഞാണേന പവത്തിതാ. ‘‘ലോകസങ്കേതഞ്ഞാണം’’തി ച ഇദം നാമം ഇമസ്സത്ഥസ്സ നാമം, അയമത്ഥോ ഇമസ്സ നാമസ്സ അത്ഥോതി ഏവം പുരേതരം ലോകസഞ്ഞാണ ജാനനകഞ്ഞാണം. ‘‘അതീത സദ്ദമത്താരമ്മണാ’’തി സോതവിഞ്ഞാണ വീഥിയാ ആരമ്മണം ഹുത്വാ നിരുദ്ധം അതീത സദ്ദമത്തം കുരുമാനാ. ‘‘തേന വുത്തവചനേ’’തി തേന സിക്ഖം പച്ചക്ഖന്തേന ഭിക്ഖുനാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാമീതി വുത്തവചനേ. പച്ചുപ്പന്നം സദ്ദം സോതവിഞ്ഞാണ വീഥിയാ, അതീതഞ്ച സദ്ദം മനോവിഞ്ഞാണ വീഥിയാതി യോജനാ. ‘‘താനി അക്ഖരാനീ’’തി സിക്ഖം പച്ചക്ഖാമീതി വാക്യേ അവയവക്ഖരാനി. ‘‘അയം അക്ഖര സമൂഹോ’’തി ഇദം നാമപദന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ. ‘‘വിനിച്ഛയവീഥിം’’തി അക്ഖര പദസല്ലക്ഖണവീഥിഞ്ച. ‘‘ഏകക്ഖരേ സദ്ദേ’’തി ‘ഗോ’ ഇച്ചാദികേ ഏകക്ഖരേ പഞ്ഞത്തി സദ്ദേ. ‘‘യാ’’തി നാമ പഞ്ഞത്തി. ‘‘വദന്തസ്സ മനസാ’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പുബ്ബഭാഗേ’’തി യം കിഞ്ചി അത്ഥം പരേസം വത്തുകാമോ വദന്തോ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ നാമം പഥമം മനോദ്വാരവീഥിയാ നിയമേത്വാ ഏവ വദതി, തം നാമം പുബ്ബഭാഗേ വദന്തേന മനസാ വവത്ഥാപിതാ നാമപഞ്ഞത്തീതി വുച്ചതി. പടിപാടികഥനം പവത്തിക്കമകഥനം. ‘‘വുത്തം’’തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. തഥാ അദ്ധമത്തികന്തി ച വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വുത്തം’’തി ച സദ്ദസത്ഥേസു വുത്തം.

ഗാഥായം. ‘‘മത്താ’’തി ഏകവിജ്ജുപ്പാദക്ഖണം വുച്ചതി. ഏകാ മത്തായസ്സാതി ഏകമത്തോ. ‘‘ദീഘമുച്ചതേ’’തി ദീഘോ നാമ വുച്ചതേ. ‘‘പ്ലുതോ’’തി നാനപ്പകാരേന രുതോ ഗായിതോതി പരുതോ. സോ ഏവ രകാരസ്സ ലകാരം കത്വാ പകാരേ ച സരലോപം കത്വാ പ്ലുതോതി വുച്ചതി. ഗീതന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പരമത്ഥ സദ്ദസങ്ഘാടാനം’’തി പരമ്പരാ പവത്താനം പരമത്ഥ സദ്ദരാസീനം. ‘‘അനേകകോടിസതസഹസ്സാനി ചിത്താനീ’’തി ജവനവീഥീനം അന്തരന്തരാ ഭവങ്ഗചിത്തേഹി സദ്ധിം അനേകകോടിസതസഹസ്സാനി ചിത്താനി.

പട്ഠാനനയാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയസങ്ഗഹാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.