൯. കമ്മട്ഠാനസങ്ഗഹഅനുദീപനാ

൧൭൦. കമ്മട്ഠാനസങ്ഗഹേ. വിദിതോ വിഞ്ഞാതോ നാമരൂപ വിഭാഗോ യേനാതി വിഗ്ഗഹോ. യോഗീ പുഗ്ഗലോ. ‘‘കിലേസേ സമേതീ’’തി കാമച്ഛന്ദാദികേ നീവരണകിലേസേ ഉപസമേതി. ‘‘തഥാ പവത്തോ’’തി ഭാവനാവസേന പവത്തോ. വൂപസമനവസേന വാ പവത്തോ. ‘‘തായാ’’തി തായഭാവനാ പഞ്ഞായ, പസ്സന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പസ്സിതം’’തി സമനുപസ്സിതം. കഥം കസിണഭാവനാദികം യോഗകമ്മം അത്താവ അത്തനോ ഠാനം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനംഹീ’’തിആദി. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘പദട്ഠാനതായാ’’തി ഏതേന തിട്ഠതി അനിവത്തമാനം പവത്തതി ഏതേനാതി ഠാനന്തി അത്ഥേന പദട്ഠാനമേവ ഠാനന്തി വുച്ചതീതി ദീപേതി. ‘‘സുഖവിസേസാനം’’തി ഝാനസുഖ മഗ്ഗസുഖ ഫലസുഖാനം. ‘‘ദസകസിണാനീ’’തിആദീസു മുഖ്യതോ വാ ഉപചാരതോ വാ ദ്വിധാപി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ദസകസിണാനീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘സേസാനിപീ’’തി അപ്പമഞ്ഞാദീനി സേസകമ്മട്ഠാനാനിപി. യം യം അനുരൂപം യഥാനുരൂപം. ‘‘സമുദാചരണം’’തി പുനപ്പുനം ഭുസം പവത്തനം. ‘‘സംസഗ്ഗ ഭേദോ’’തി ഏകമേകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കസ്സചി ദ്വേചരിയാ, കസ്സചി തിസ്സോതിആദിനാ സമ്മിസ്സ വിഭാഗോ. അട്ഠകഥായം’’തി വിസുദ്ധിമഗ്ഗ അട്ഠകഥായം. ‘‘സബ്ബായപി അപ്പനായാ’’തി ഝാനപ്പനായ ച മഗ്ഗപ്പനായ ച ഫലപ്പനായ ച. ‘‘യാ ആസന്നേ പവത്താ ദൂരേ പവത്താതി അധികാരോ. ‘‘ഇതരാ പനാ’’തി ദൂരേ പവത്താപന. ‘‘താസം പനാ’’തി തിസ്സന്നം ഭാവനാനം പന. ‘‘തേസം പീ’’തി ദ്വിന്നം നിമിത്താനംപി. ‘‘വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം’’ നാമ വിത്ഥാരതോ ചതുരങ്ഗുലാധികം വിദത്ഥിപ്പമാണം. വിദത്ഥിപ്പമാണം വാ ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണം വാതിപി യുജ്ജതി. തഥാഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വായോകസിണ വിധാനേ ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണം സീസം വാതേന പഹരിയമാനം ദിസ്വാതി വുത്തം. ഖലമണ്ഡലം നാമ കസ്സകാനം കസ്സമദ്ദനഭൂമിഭാഗമണ്ഡലം. ‘‘കതം വാ’’തി നീലാദിവണ്ണവിസേസരഹിതം അരുണവണ്ണം മത്തികക്ഖണ്ഡം ഉദകേന മദ്ദിത്വാ ചക്കമണ്ഡലം വിയ പരിമണ്ഡലം സുമട്ഠതലം പഥവിമണ്ഡലം കരോന്തി. ഏവം കതം വാ. ‘‘അകതം വാ’’തി കത്ഥചി ഭൂമിഭാഗേ കേനചി അകതം സയം ജാതം വാ. ‘‘കസിണേന ജമ്ബുദീപസ്സാ’’തി ഏത്ഥ.

ബുദ്ധോതി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി;

വരമേവ ഹി സാപീതി, കസിണേനപി ജമ്ബുദീപസ്സാതി.

ഗാഥാസേസോ. തത്ഥ ജമ്ബുദീപസ്സ കസിണതോ സാപീതിവരാ ഏവാതി യോജനാ. ‘‘കസിണതോ’’തി ച സകലമണ്ഡലതോ. സകലസ്സ ജമ്ബുദീപമണ്ഡലസ്സ ഇസ്സരിയാധിപതിതോ പീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സന്നിവിട്ഠാ’’തി സമം സണ്ഠിതാ. ‘‘സണ്ഠാന പഞ്ഞത്തീ’’തി മണ്ഡലസണ്ഠാനേന ഉപട്ഠിതാ നിമിത്തപഞ്ഞത്തി ഏവ വുച്ചതി. ‘‘ഫുട്ഠട്ഠാനേ’’തി കായേവാ രുക്ഖഗ്ഗാദീസുവാ വാതേന പഹതട്ഠാനേ. ‘‘വായു വട്ടീ’’തി വാതപരിമണ്ഡലം. ചന്ദസൂരിയാനം അഗ്ഗിസ്സ ച ഓഭാസേന വിസിട്ഠാതി സമാസോ. ‘‘വിസിട്ഠാ’’തി വിസേസിതാ.

‘‘ധൂമാതം’’തി ധൂമായിതം. ധൂമപൂരിതപടം വിയാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സൂനഭാവം ഗതം’’തി. അന്തേ കകാരോ നിന്ദത്ഥജോതകോതി വുത്തം ‘‘കുച്ഛിതത്താ’’തി. ജേഗുച്ഛി തബ്ബത്താതി അത്ഥോ. ‘‘ഛവസരീരസ്സാ’’തി ലാമകസരീരസ്സ. ‘‘തദേവാ’’തി ഛവസരീരമേവ. വിപുബ്ബകം വിച്ഛിന്നകം നാമാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ വിസേസേന നീലന്തിവിനീലം. തമേവ കുച്ഛിതത്താ വിനീലകം. ‘‘തദേവ പുന പച്ചിത്വാ’’തി വിനീലകസരീരമേവ പുന കാലാതിക്കമേ പച്ചിത്വാ. പൂതിലോഹിതാനം പരിപക്കഭാവം പത്വാതി അത്ഥോ. തതോ തതോ ദ്വാരച്ഛിദ്ദതോ. യുത്തം തദേവ സരീരന്തി സമ്ബന്ധോ. വിച്ഛിന്നകം നാമ, വിച്ഛിദ്ദകന്തിപി പഠന്തി. ‘‘അപകഡ്ഢിത്വാ’’തി ഖണ്ഡാനി സരീരതോ മോചേത്വാ തം തം പദേസം കഡ്ഢിത്വാ. ‘‘പഗ്ഘരിതലോഹിത സരീരം’’തി ഛിന്നവിദ്ധട്ഠാനേസു വണമുഖേഹി പഗ്ഘരിതലോഹിതസരീരം.

‘‘ബുദ്ധാനുസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ ബുദ്ധസദ്ദോ ഗുണ്യൂപചാര വചനം ഹോതി. ഗുണിനോ ദബ്ബസ്സ നാമേന ഗുണാനം ഗഹേതബ്ബത്താതി വുത്തം ‘‘ബുദ്ധഗുണസ്സ അനുസ്സതി ബുദ്ധാനുസ്സതീ’’തി. ഏസനയോ ധമ്മാനുസ്സതാദീസു. ‘‘അരഹതാദീ’’തി അരഹതാദിഗുണോ. വിഗതാനി ദുസ്സില്യാദി മലാനി ച മച്ഛേരഞ്ച യസ്സ തം വിഗതമലമച്ഛേരം. തസ്സ ഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘അത്തനാ അധിഗതനിബ്ബാനഞ്ചാ’’തി ഏതേന അരിയപുഗ്ഗലാനം കിലേസാനം അച്ചന്തവൂപസമോ വുത്തോ. ‘‘യം ആരബ്ഭാ’’തി യം പുഗ്ഗലം ആരബ്ഭ. ഹിതൂപസംഹാരോ നാമ അയം പുഗ്ഗലോ അവേരോ ഹോതു, അബ്യാപജ്ജോ ഹോതൂതിആദിനാ അവേരതാദീനി ഹിതസുഖാനി തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ചിത്തേന ഉപസംഹരണം. കരുണാ, മുദിതാ, ഹേട്ഠാ ചേതസികസങ്ഗഹേ വുത്തത്ഥാ ഏവ. ഹിതൂപസംഹാരോ ച ഹിതമോദനാ ച അഹിതാപനയനഞ്ചാതി ദ്വന്ദോ. തത്ഥ ഹിതൂപസംഹാരോ മേത്തായ കിച്ചം. ഹിതമോദനാ മുദിതായ. അഹിതാപനയനം കരുണായ കിച്ചം. തത്ഥ പരം ഹിതസുഖസമ്പന്നം ദിസ്വാ തേന പരഹിതേന അത്തനി പീതിപാമോജ്ജവഡ്ഢനം ഹിതമോദനാ നാമ. പരം ദുക്ഖിതം ദിസ്വാ അയം ഇമമ്ഹാദുക്ഖാ മുച്ചതു, മാകിലമതൂതി ഏവം ചിത്തേന പരസ്മിം അഹിതസ്സ ദുക്ഖസ്സ അപനയനം അഹിതാപനയനം നാമ. ‘‘തേസം’’തി പരസത്താനം. സസ്സ അത്തനോ ഇദന്തി സകം. ‘‘ഇദം’’ സുഖദുക്ഖകാരണം. അത്തനാ കതകമ്മം ഏവ സകം യേസം തേ കമ്മസ്സകാ. പരസത്താ ഏവ. തേസം ഭാവോ. തസ്സ അനുബ്രൂഹനന്തി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘സീമസമ്ഭേദോ’’തി അത്താ ച പിയപുഗ്ഗലോ ച മജ്ഝത്തപുഗ്ഗലോ ച വേരിപുഗ്ഗലോ ചാതി ചതസ്സോ സീമാ. സമ്ഭിന്ദനം സമ്ഭേദോ. സമ്മിസ്സനം അനാനത്തകരണന്തി അത്ഥോ. സീമാനം സമ്ഭേദോ സീമസമ്ഭേദോ. സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ, സബ്ബേപുരിസാതിആദിനാ ഓധിസോ പരിച്ഛേദതോ ഫരണം ഓധിസോഫരണം നാമ. സബ്ബേസത്താ, സബ്ബേപാണാ, സബ്ബേഭൂതാതിആദിനാ അനോധിസോ അപരിച്ഛേദതോ ഫരണം അനോധിസോഫരണം നാമ. പുരത്ഥിമായദിസായ സബ്ബേസത്താ അവേരാഹോന്തൂതിആദിനാ ദിസാവിഭാഗവസേന ഫരണം ദിസാഫരണം നാമ. ‘‘തം സമങ്ഗീനോ ചാ’’തി താഹി അപ്പമഞ്ഞാഹി സമങ്ഗീനോ പുഗ്ഗലാ. ‘‘നിച്ചം സോമ്മഹദയഭാവേനാ’’തി സബ്ബകാലം സന്തസീതല ഹദയഭാവേന. ബ്രഹ്മസദ്ദോ വാ സേട്ഠപരിയായോ ‘ബ്രഹ്മം പുഞ്ഞം പസവതീ’തിആദീസു വിയ. അസിതബ്ബം ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി അസിതം. പഞ്ചഭോജനം. പാതബ്ബന്തി പീതം. അട്ഠവിധം പാനം. ദന്തേന ഖായിതബ്ബം ഖാദിതബ്ബന്തി ഖായിതം. പൂവക്ഖജ്ജഫലക്ഖജ്ജാദികം നാനാഖാദനീയം. അങ്ഗുലീഹിപി ഗഹേത്വാ സായിതബ്ബം ലേഹിതബ്ബന്തി സായിതം. മധുപ്ഫാണിതാദികം സായനീയം. സരസപ്പടികൂലതാ നാമ അത്തനോ സഭാവതോ പടികൂലതാ. ചതുബ്ബിധോപി ഹി ആഹാരോ ഭാജനേസു വാ ഹത്ഥമുഖാദീസു വാ യത്ഥ യത്ഥ സമ്മക്ഖേതി, ലഗ്ഗതി, ലിമ്പതി. തം ഉദകേന ധോവിതബ്ബം ഹോതി. അധോതം പന തമ്പി ജേഗുച്ഛനീയം ഹോതി. ആസയതോ പടികൂലതാ നാമ തസ്സ അജ്ഝോഹരീയമാനസ്സ കണ്ഠാദീസു ഠിതേഹി പിത്തസേമ്ഹാദീഹി ആസയേഹി സമ്മിസ്സനവസേന പടികൂലതാ. നിധാനതോ പടികൂലതാ നാമ നിധാനതോ പടികൂലതാ. ‘‘നിധാനം’’തി ച ആമാസയോ വുച്ചതി. പക്കതോ പടികൂലതാ നാമ തസ്സ നിധാനഗതസ്സ പരിപക്കകാലേ ഗൂഥമുത്താദിഭാവപത്തിതോ പടികൂലതാ. അപക്കതോ പടികൂലതാ നാമ തസ്മിം അപരിപക്കേ അജിണ്ണേ സതി സരീരേ നാനാരോഗുപ്പത്തിവസേന പടികൂലതാ. ഫലതോ പടികൂലതാ നാമ തസ്സ പരിപക്കകാലതോ പട്ഠായ സരീരേ കേസലോമാദീനം പടികൂലരാസീനം വഡ്ഢനവസേന പടികൂലതാ. നിസ്സന്ദതോ പടികൂലതാ നാമ തസ്സ ന വഹിദ്വാരേഹി വാ ലോമകൂപേഹിവാ അഞ്ഞേഹി നാനാവണമുഖേഹി വാ ഉഗ്ഘരണ പഗ്ഘരണാദിവസേന പടികൂലതാ. ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം ചതുബ്ബിധേ ആഹാരേ. ‘‘നികന്തിപ്പഹാനസഞ്ഞാ’’തി കന്താരമഗ്ഗേ മാതാപിതൂനം കന്താരനിത്തരണത്ഥായ പുത്ത മംസഖാദനേ വിയ അതി മനുഞ്ഞേപി ആഹാരേ രസതണ്ഹാ പഹാനവസേന പവത്താ സഞ്ഞാ. ‘‘സലക്ഖണാദിവസേനാ’’തി സലക്ഖണസസമ്ഭാരാദിവസേന. ‘‘രാഗേന ചരതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘രാഗേനാ’’തി കരണത്ഥേ, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേവാ കരണ വചനം. തത്ഥ കരണത്ഥേതാവ ‘‘രാഗേന ചരതീ’’തി ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു യേഭൂയ്യേന രാഗചിത്തേന ചരതി. രാഗചിത്തേന നിയ്യമാനോ വിചരതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇത്ഥമ്ഭൂത ലക്ഖണേ പന ‘‘രാഗേന ചരതീ’’തി തേസു രാഗകേതു രാഗധജോ ഹുത്വാ വിചരതീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അസ്സാ’’തി തസ്സപുഗ്ഗലസ്സ. ‘‘ഉസ്സന്നോ’’തി ഉഗ്ഗതോ പാകടതരോ. ബഹുതരോതിപി വദന്തി. ‘‘പഹാനായാ’’തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ആദി അത്ഥോ. തേന കരുണാ ഭാവേതബ്ബാ വിഹിംസായ പഹാനായ. മുദിതാ ഭാവേതബ്ബാ അരതിയാ പഹാനായാതി ഇമം പാളിസേസം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘നിസ്സരണതാവചനതോ’’തി നിസ്സരണഞ്ഹേതം ബ്യാപാദസ്സ യദിദം മേത്താചേതോ വിമുത്തി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം വിഹേസായയദിദം കരുണാ ചേതോവിമുത്തി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം അരതിയാ യദിദം മുദിതാ ചേതോ വിമുത്തീതി ഏവം നിസ്സരണ ഭാവവചനതോ ച. ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ. ല. ദോസ ചരിതസ്സാതി വുത്തം. ‘‘ദോസ വത്ഥുത്താഭാവതോ ചാ’’തി ദോസുപ്പത്തിയാ വത്ഥു ഭാവസ്സകരണ ഭാവസ്സ അഭാവതോ ച. നീലാദീനി ചത്താരി കസിണാനി ദോസ ചരിതസ്സാതി വുത്തം. കസ്മാപനേത്ഥ ദോസ ചരിതസ്സ ഉപേക്ഖാ സപ്പായകാരണം വിസും ന വുത്തന്തി. അഞ്ഞകാരണത്താ ന വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘തിസ്സോ’’തി തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ. ‘‘മനാപിയരൂപാനീ’’തി മനാപിയവണ്ണാനി. വിക്ഖിത്തചിത്തോ ച ഹോതീതി അധികാരോ. ‘‘തസ്സാ’’തി പമാദ ബഹുലസ്സ വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ. വുത്തം സിയാ. വിസുദ്ധി മഗ്ഗേ പന ഏവം വുത്തം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘ബുദ്ധിവിസയ ഭാവേനാ’’തി വുത്തം. യദി ബുദ്ധിവിസയത്താ മോഹചരിതസ്സ സപ്പായം. ബുദ്ധിവിസയഭൂതാനി മരണ ഉപസമസഞ്ഞാ വവത്ഥാനാനിപി മോഹചരിതസ്സ സപ്പായാനി സിയുന്തി വുത്തം ‘‘ഏവഞ്ഹിസതീ’’തിആദിം. ‘‘ഭൂതകസിണാനീ’’തി പഥവീകസിണാദീനി മഹാഭൂതകസിണാനി. ‘‘തത്ഥാപീ’’തി വാ തേസു ചത്താലീസ കമ്മട്ഠാനേസുപി. ഏവംസതി വണ്ണകസിണാനം പുഥുലഖുദ്ദകതാപി ഏത്ഥ സങ്ഗഹിതാ ഹോതീതി. ‘‘മഹന്തം’’തി വിദത്ഥി ചതുരങ്ഗുലതോ മഹന്തം. യദി ഏവസദ്ദോ യഥാരുതമേവ യുജ്ജേയ്യ. ഏവംസതി ഖുദ്ദകം വിതക്കചരിതസ്സേവ സപ്പായം, ന ബുദ്ധിചരിതാദീനന്തി ഏവമത്ഥോപി ഗണ്ഹേയ്യ. അഥ ബുദ്ധിചരിതസ്സ പന അസപ്പായം നാമ നത്ഥീതി അട്ഠകഥാവചനേന വിരുജ്ഝേയ്യാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘ഖുദ്ദകന്തി പദേയുജ്ജതീ’’തി വുത്തം. അഥവാ, പുഥുലം മോഹചരിതസ്സ, ഖുദ്ദകം വിതക്കചരിതസ്സേവ, നമോഹചരിതസ്സാതി അത്ഥേ സതി, ബുദ്ധിചരിതാദീനം പന പുഥുലംപി ഖുദ്ദകംപി അനുഞ്ഞാതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സബ്ബഞ്ചേതം’’തി സബ്ബഞ്ച ഏതംചരിതവിഭാഗവചനം. ഉജുവിപച്ചനീകവസേന തീസു അകുസല ചരിതേസു പുഗ്ഗലേസു. വിതക്ക ചരിതേ ച അതിസപ്പായതായ സദ്ധാബുദ്ധി ചരിതേസൂതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘രാഗാദീനം പന അവിക്ഖമ്ഭികാ’’തിആദിം.

‘‘ബുദ്ധധമ്മ. ല. ഗുണാനം’’തി ഏത്ഥ ഗുണസദ്ദോ പുബ്ബപദേസു യോജേതബ്ബോ ബുദ്ധഗുണാനഞ്ച ധമ്മഗുണാനഞ്ചാതിആദിനാ. ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം ഗുണപദേ. ന തപ്പേതീതി അതപ്പനീയോ. തപ്പനം സന്തുട്ഠിം ന ജനേതീതി അത്ഥോ. സംവേജനം സംവേഗം ജനേതീതി സംവേജനിയോ. ‘‘ധമ്മോ’’തി സഭാവോ. സംവേജനിയോ ധമ്മോ യസ്സാതി സംവേജനിയ ധമ്മം. മരണം. ‘‘പഞ്ചമജ്ഝാനസമാധിസ്സാ’’തി രൂപാവചര പഞ്ചമജ്ഝാന സമാധിസ്സ. ‘‘ഉദയമത്താനീ’’തി വഡ്ഢിതമത്താനി. ‘‘തത്ഥാ’’തി പടികൂലാരമ്മണേസു. ‘‘പുബ്ബച്ഛട്ടകസ്സാ’’തി പുരാണച്ഛട്ടകസ്സ. ഗൂഥമുത്തവിസ്സജ്ജന കസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഗൂഥരാസി ദസ്സനേ വിയാ’’തി. ന തേ കദാചി സോമനസ്സേന വിനാ അപ്പനം പാപുണന്തി. ബ്യാപാദവിഹിംസാ അരതീനം ദൂരിഭാവേന സോമനസ്സുപ്പത്തിയാ അതിസുകരത്താ പഞ്ചമജ്ഝാനേ വിയ സുഖസോമനസ്സാനഞ്ച അവിക്ഖമ്ഭനതോ. ‘‘ഉദാസിനപക്ഖേ’’തി അജ്ഝുപേക്ഖനപക്ഖേ. ‘‘ദള്ഹം’’തി ഭുസം. ‘‘വിഭൂതം’’തി പാകടം. നിമിത്തം ദള്ഹവിഭൂതം കത്വാ ഗഹണം ദള്ഹ വിഭൂതഗ്ഗഹണം. ‘‘കസ്സചി ആരമ്മണസ്സാ’’തി ബുദ്ധഗുണാദി ആരമ്മണസ്സ. ‘‘പടിഭാഗനിമിത്തം’’തി ഏത്ഥ പടിഭാഗസദ്ദോ തസ്സ ദിസേ പവത്തോതി ആഹ ‘‘താദിസേ’’തിആദിം. ‘‘തംസണ്ഠാനേ’’തി ഏതേന പഥവിമണ്ഡലാദീസു വിയ സണ്ഠാനാകാരേന ഠിതേസു സഭാവ ധമ്മ പുഞ്ജേസു ഏവ തസ്സദിസം പടിഭാഗനിമിത്തം നാമ സിജ്ഝതീതി ദസ്സേതി. ‘‘ഏവ’’ന്തി സമഥസങ്ഗഹേ താവ ദസകസിണാനി, ദസഅസുഭാതിആദിനാ വുത്തേന വചനക്കമേന. ‘‘ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം’’തി ഭാവനാകമ്മം ആരഭിതുകാമേന ഭിക്ഖുനാ ആചരിയസ്സ സന്തികേ സബ്ബസ്സ കമ്മട്ഠാന വിധാനസ്സ ഉഗ്ഗഹണം ഉഗ്ഗഹോ. തസ്മിം കോസല്ലം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം. അപിചേത്ഥ. സബ്ബം ഉഗ്ഗഹിതും അസക്കോന്തേന യം അത്തനാ ആരഭിസ്സതി. തസ്സ ഏകസ്സ വിധാനം പരിപുണ്ണം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ഉകാരോ ഉപരി അത്ഥോ. ‘‘ഗഹണം’’തി ച യഥാ ചിത്തേ അവിനസ്സമാനം ഹുത്വാ ലബ്ഭതി, തഥാ കത്വാ ചിത്തേന ഗഹണന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഉപരൂപരീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘സമനുപസ്സന്തസ്സാ’’തി സമ്മാ പുനപ്പുനം ചക്ഖുനാ ദസ്സനസദിസം കരോന്തസ്സ. പരിതോ സമന്തതോ കരണം പരികമ്മം. തസ്മിം നിമിത്തഗ്ഗഹണകമ്മേ യം യം കത്തബ്ബവിധാനം അത്ഥി, തം തം പരിപുണ്ണം കത്വാ ഗഹണന്തി വുത്തം ഹോതി. ഭാവനാതി വഡ്ഢനാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തിആദിമാഹ. ‘‘നിരന്തരം പദഹന്തസ്സാ’’തി രത്തിദിവം നിരന്തരം ആരഭന്തസ്സ. ഉഗ്ഗഹ നിമിത്തേ സണ്ഠാനം ഗണ്ഹന്തോപി വണ്ണരൂപാദിനാ സഭാവ ധമ്മേന സഹേവ ഗണ്ഹാതി. പടിഭാഗനിമിത്തേ പന സഭാവധമ്മം മുഞ്ചിത്വാ തസ്സ ദിസം നിമിത്ത പഞ്ഞത്തി സങ്ഖാതം സുദ്ധസണ്ഠാനമേവ ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ സിയാ, പടിഭാഗനിമിത്തേപി വണ്ണോ നാമ സന്ദിസ്സതി യേവാതി. സച്ചം. സോ പന പടിഭാഗമത്തം ഹോതി. ന ഏകന്തവണ്ണോ. തേനാഹ ‘‘തപ്പടിഭാഗം വത്ഥു ധമ്മവിമുച്ചിതം’’തി. ‘‘സന്നിസിന്നം’’തി അചലം. ‘‘പവേസിതം’’തി ഭാവനാചിത്തസ്സ അബ്ഭന്തരേ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഓഭാസതീതി ഓഭാസോ. ഓഭാസോ ഹുത്വാ ജാതന്തി ഓഭാസജാതം. ഓഭാസനം വാ ഓഭാസോ. ജാതോ ഓഭാസോ അസ്സാതി ഓഭാസജാതം. ‘‘പാതേന്തീ’’തി പടിപാതേന്തി. പുന ഉപ്പജ്ജനവസേന ഉട്ഠാതും ന ദേന്തി. ‘‘ഏതായാ’’തി കത്തു അത്ഥേ കരണവചനം. ‘‘നിമിത്തരക്ഖണവിധാനം’’തി സമുപ്പന്നസ്സ നിമിത്തസ്സ അനസ്സനത്ഥായ സത്തവിധേഹി പലിബോധ ധമ്മേഹി രക്ഖണത്ഥം. കതമേ പന തേസത്തവിധാ പലിബോധധമ്മാ നാമാതി. ഇധ അമ്ഹേഹി വത്തബ്ബം നത്ഥി. വിസുദ്ധി മഗ്ഗേ ഏവ തേ വുത്താതി ദസ്സേതും ഗാഥമാഹ. ‘‘ആവാസോ’’തി അസപ്പായാവാസോ. ‘‘ഗോചരോ’’തി അസപ്പായഗോചരഗാമോ. ‘‘ഭസ്സം’’തി അസപ്പായവചനം. ഏവം പുഗ്ഗലാദീസു. ‘‘സേവേഥാ’’തി സേവേയ്യ. ‘‘ഏവഞ്ഹിപടിപജ്ജതോ’’തി ഏവംഹിവജ്ജിതബ്ബേ വജ്ജനവസേന സേവിതബ്ബേ സേവനവസേന പടിപജ്ജന്തസ്സ. ‘‘കാമതണ്ഹായ വിസയഭാവം അതിക്കമിത്വാ’’തി ഏതേന കാമഭൂമി കാമഭവസമതിക്കമോ, രൂപഭൂമിരൂപഭവ ഓക്കമോ ച വുത്തോ. വസനം വസീ. സത്തി. സാമത്ഥിയന്തി അത്ഥോ. വസിം ഭൂതം പത്തന്തി വസിഭൂതം. വസീ ഏവ വസിതാ. യഥാ പാരമിതാതി. ‘‘തതോ വിചാരന്തി’’ ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന തതോ പീതിംതിആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇച്ഛന്താനം തേസം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം. ‘‘യത്ഥാ’’തി യേസുദ്വീസുഭവങ്ഗേസു. ‘‘ഭവങ്ഗചാരേ’’തി ഭവങ്ഗപ്പവത്തിയം. ‘‘ദന്ധായിതത്തം’’തി ദന്ധം ഹുത്വാ അയതി പവത്തതീതി ദന്ധായിതം. തസ്സ ഭാവോ ദന്ധായിതത്തം. ‘‘ഠപേതും’’തി അധിട്ഠാനം കത്വാ ഠപേതും. തതോ അനതിക്കമിതും. ‘‘യത്ഥിച്ഛകം’’തിആദീനി ക്രിയാവിസേസനപദാനി. ‘‘യത്ഥിച്ഛകം’’തി യത്ഥ യത്ഥ ഠാനേ ഇച്ഛാനു രൂപം. യദിച്ഛകന്തിയസ്മിം യസ്മിം ഖണേ ഇച്ഛാനു രൂപം. ‘‘യാവതിച്ഛകം’’തി യത്തകേന പമാണേന ഇച്ഛാനു രൂപം. ‘‘വിതക്കാദികം ഓളാരികങ്ഗം പഹാനായാ’’തി ഏത്ഥ കസ്സ ബലേന പഹാനം ഹോതി. തം തം വിരാഗ ഭാവനാ ബലേന പഹാനം ഹോതി. കാച തം തം വിരാഗഭാവനാ നാമ ഹോതി. അജ്ഝാസയ വിസേസ പരിഗ്ഗഹിതാ ഉപചാരഭാവനാ ഏവാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘പഥമജ്ഝാനം താവാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ആതാപവീരിയം’’തി യേനവീരിയേന യോഗിനോ അത്താനം വാ കിലേസ ധമ്മേ വാ ആതാപേന്തി പരിതാപേന്തി. തം ആതാപവീരിയം നാമ. ഉഗ്ഘാടീയമാനമ്പി ആകാസമേവ ഹോതി. തം ആരബ്ഭ ഉപരിഝാനന്തരുപ്പത്തിയാ ഭാവനം കരോന്തസ്സപി പുനപ്പുനം തമേവ പഞ്ചമജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി. ആരമ്മണേ ച അനതിക്കന്തേ ഝാനംപി അനതിക്കന്തമേവ ഹോതീതി. ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം ആകാസകസിണേ. ‘‘തദതിക്കമനസമ്ഭവോ’’തി കസിണ നിമിത്താതിക്കമനസമ്ഭവോ. ‘‘യഥാദിട്ഠേ’’തി ഝാനചക്ഖുനാ ദിട്ഠപ്പകാരേ. ‘‘സമ്ഭാവേത്വാ’’തി ഥോമേത്വാ. സമ്മാ അനുസ്സരണം സമനുസ്സരണം. ‘‘ഇതരേസംപി വാ’’തി പുഥുജ്ജന പണ്ഡിതാനംപി വാ. മരണ സഞ്ഞാ വവത്ഥാനേസു പരികമ്മഞ്ച സമാധിയതി, ഉപചാരോ ച സമ്പജ്ജതീതി യോജനാ തിക്ഖപഞ്ഞാനം പന പുഥുജ്ജനാനംപി സതം ബുദ്ധഗുണാദീസുപി ഉപചാര സമ്ഭവോ അട്ഠകഥായം വുത്തോയേവ. ‘‘സമഥജ്ഝാനേസൂ’’തി ഇദം അധികാരവസേന വുത്തം. വിപസ്സനാ കമ്മംപി ഗഹേതബ്ബമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. പുബ്ബേദാനം ദത്വാ ഇമിനാ പുഞ്ഞേന ആയതിം ഝാനാഭിഞ്ഞായോ വാ മഗ്ഗഫലാനി വാ പടിലഭിസ്സാമീതി പത്ഥനം കത്വാ ആഗതോപി കതാധികാരോ ഏവാതിപി വദന്തി. കതമോ പന കതാധികാരോ നാമാതി ആഹ ‘‘ആസന്നഭവേ’’തിആദിം. അട്ഠവിധേസു ചതുക്കനയവസേന, നവവിധേസു പഞ്ചകനയവസേന വുത്തോതി തേസം വാദീനം സാധകവചനം. വിചാരേത്വാ പന ഗഹേതബ്ബം. ആകാസ കസിണേന വിനാ അരൂപജ്ഝാനാനി ലഭിത്വാ പുന അഭിഞ്ഞത്ഥായ പരികമ്മേകതേ ആകാസകസിണേപി കത്തബ്ബത്താ തസ്സ അഭിഞ്ഞാപാദകതാ സമ്ഭവോ വുത്തോതി അത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ. പുബ്ബേ അഭാവിത ഭാവനോതി ച അകതാധികാരോതി ച അത്ഥതോ ഏകം. ‘‘ആദികമ്മികോ’’തി അഭിഞ്ഞാകമ്മേ ആദികമ്മികോ. ‘‘താദിസാനം’’തി പുബ്ബേ അകതാധികാരാനം അഭാവിതഭാവനാനം ഇദാനി ഇദ്ധിവികുബ്ബനം കരിസ്സാമീതി ആരഭന്താനം അഭിഞ്ഞാകമ്മേ ആദികമ്മികകുലപുത്താനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇദ്ധിവികുബ്ബനം’’തി ച ഉപലക്ഖണവചനം. ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സദ്ദം സവനം കരിസ്സാമീതിആദികംപി ഗഹേതബ്ബം. ഇദഞ്ച ആദികമ്മികവിധാനാധികാരത്താ വുത്തം. അഭിഞ്ഞാസു വസിപത്താനമ്പി തം പഞ്ചമജ്ഝാനം ഛസുആരമ്മണേസു യഥാരഹം അപ്പേതിയേവ. ‘‘അധിട്ഠാതബ്ബം’’തി യഥിച്ഛിത നിപ്ഫത്തത്ഥായ സതം ഹോതു സഹസ്സം ഹോതൂതിആദിനാ ചിത്തേന അഭിവിധാതബ്ബം. അഭിനീഹരിതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സതം ഹോമി, സഹസ്സം ഹോമീതി വാ’’തി അത്താനം സതം വാ സഹസ്സം വാ നിമ്മിനനവസേന വുത്തം. സേസം പന അഞ്ഞഥാനിമ്മിനനവസേന. സോതും വാ സദ്ദം, പസ്സിതും വാ രൂപം, ജാനിതും വാ പരചിത്തം. അനുസ്സരിതും വാ പുബ്ബേനിവുത്ഥം. അട്ഠകഥാപാഠേ. ‘‘അധിട്ഠാതീ’’തി അഭിഞ്ഞായ അധിട്ഠാതി. അഭിവിധാതി നിബ്ബത്തേതീതി വുത്തം ഹോതി. ദുവിധംഹി അധിട്ഠാനം പരികമ്മേന അധിട്ഠാനം അഭിഞ്ഞായ അധിട്ഠാനന്തി. ഇധ പന അഭിഞ്ഞായ അധിട്ഠാനം വുത്തം. ‘‘അധിട്ഠാന ചിത്തേനാ’’തി അഭിഞ്ഞാചിത്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പരികമ്മചിത്തസ്സാ’’തി പുബ്ബഭാഗേ ആവജ്ജന പരികമ്മ അധിട്ഠാനപരികമ്മചിത്തസ്സ. പച്ഛിമം പന പാദകജ്ഝാന സമാപജ്ജനം. പരികമ്മചിത്തസ്സ സമാധാനത്ഥായാതി വുത്തം. പരികമ്മചിത്തേ സമാഹിതേ കിം പയോജനന്തി ആഹ ‘‘തഥാഹീ’’തിആദിം. ‘‘സേസാഭിഞ്ഞാസുപി യഥാരഹം വത്തബ്ബോ’’തി ദിബ്ബസോതപരികമ്മേ തേനേവപരികമ്മ സമാധിഞ്ഞാണസോതേന ആസന്നേ ദിബ്ബവിസയംപി സദ്ദം സുണാതീതിആദിനാ വത്തബ്ബോ. ‘‘ഇതി കത്വാ’’തി ഇതി മനസികത്വാ. ‘‘തം’’തി പച്ഛിമം പാദകജ്ഝാന സമാപജ്ജനം. ‘‘ഇധ നഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം’’തി ഥേരസ്സ മതേന ദട്ഠബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ഇധ പന ആദികമ്മികവിധാനപ്പധാനത്താ പച്ഛിമംപി പാദകജ്ഝാന സമാപജ്ജനം വത്തബ്ബമേവാതി. ‘‘കായഗതികം അധിട്ഠഹിത്വാ’’തി അയം കായോ വിയ ഇദം ചിത്തംപി ദന്ധഗമനം ഹോതൂതി ഏവം ചിത്തം കായഗതികം കരണേന അധിട്ഠഹിത്വാ. ‘‘ദിസ്സമാനേന കായേനാ’’തി ദന്ധഗമനേന ഗച്ഛന്തത്താ ബഹുജനാനമ്പി ദിസ്സമാനേന രൂപകായേന. തബ്ബി പരീതേന സീഘഗമനം വേദിതബ്ബം. ‘‘ആരമ്മണമത്തം ഹോതീ’’തി അനിപ്ഫന്നരൂപം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ആരമ്മണ പുരേജാതം’’തി നിപ്ഫന്നരൂപം. ഇതരം പന ഹദയ വത്ഥുരൂപം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. പരചിത്ത വിജാനനട്ഠാനേ അട്ഠകഥാടീകാചരിയാനം വിചാരണാ അത്ഥീതി തം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ച അട്ഠകഥായം താവാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അട്ഠകഥായം’’തി ധമ്മസങ്ഗണി അട്ഠകഥായംപി വിസുദ്ധിമഗ്ഗ അട്ഠകഥായംപി. ‘‘ഖണികവസേനാ’’തി ഖണികപച്ചുപ്പന്നവസേന. ആവജ്ജനേ നിരുദ്ധേതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏകം ചിത്തം’’തി പരസ്സ ചിത്തം. തദേവ അതീതം ചിത്തം ഗണ്ഹന്തി. ‘‘താനീ’’തി ജവനാനി. ‘‘തേസം’’തി ജവനാനം. ‘‘തേനാ’’തി ആവജ്ജനേന. ‘‘ഇതരഥാ’’തി അഞ്ഞഥാ സന്തതി അദ്ധാവസേന വുത്തന്തി ഗഹിതേ സതി. വുത്തോ സിയാ. കസ്മാ, സന്തതി അദ്ധാവസേന പച്ചുപ്പന്നേ ഗഹിതേ സതി, സബ്ബായ ഏകജവനവീഥിയാ ഏകപച്ചുപ്പന്നത്താ. ‘‘സബ്ബാനി ചിത്താനീ’’തി ജവനചിത്താനി. ‘‘സഹുപ്പന്നാനീ’’തി ഇദം സഹുപ്പന്നാനംപി അത്ഥിതായ വുത്തം. ആവജ്ജനാദീനി പന ഖണഭേദം നഗണ്ഹന്തി. സബ്ബം പരസ്സ ചിത്തം ഏകചിത്തമിവ ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ കാലഭേദോപി നത്ഥീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘നിബ്ബാനഞ്ചാ’’തി വുത്തം, കഥം നിബ്ബാനം പുബ്ബേനിവുത്ഥം നാമ സിയാതി. അതീതേ പരിനിബ്ബുതാനം മഗ്ഗഫലാനി അനുസ്സരണകാലേ തേസം ആരമ്മണഭൂതം നിബ്ബാനംപി അനുസ്സരതിയേവ. തത്ഥ തേസം മഗ്ഗഫലാനം അതീതത്താ നിബ്ബാനംപി പുബ്ബേനിവുത്ഥം നാമ ഹോതീതി.

‘‘യം യം അധിട്ഠാതീ’’തി യം യം സതാദികം സംവിധാതി. ‘‘യഥാ യഥാ അധിട്ഠാതീ’’തി യേന യേന ആവിഭാവാദികേന പകാരേന സംവിധാതി. ‘‘പകതിവണ്ണം’’തി പകതിസണ്ഠാനം. ‘‘തസ്സേവാ’’തി പകതിവണ്ണസ്സേവ. ദേവാനം പസാദസോതന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ആരമ്മണ സമ്പടിച്ഛന സമത്ഥം’’തി ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനം സമ്പടിച്ഛന സമത്ഥം. തദേവ ചേതോപരിയഞാണന്തിപി വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ചേതോ’’തി ചിത്തം. ‘‘പരിച്ഛിജ്ജാ’’തി ഇദം സരാഗചിത്തം, ഇദം വിരാഗചിത്തന്തിആദിനാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. ‘‘ഗോചര നിവാസവസേനാ’’തി ഗോചരം കത്വാ നിവസനവസേന. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം അനാഗതം സഞ്ഞാണന്തി അധിപ്പായോ. അനാഗതേ സത്തദിവസതോ ഓരിമാ ചിത്തചേതസിക ധമ്മാ ചേതോപരിയഞ്ഞാണസ്സ വിസയോതി കത്വാ അനാഗതേ സത്തദിവസതോതി വുത്തം. പട്ഠായ പവത്തമാനാതി പാഠസേസോ. ഇമസ്മിം ദിവസേ ച അനാഗതപക്ഖേ സബ്ബംപി ആരമ്മണം പകതിഞാണസ്സ വിസയോതി കത്വാ ‘‘ദുതീയദിവസതോ പട്ഠായാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഏതം’’തി ഏതം അനാഗതം സഞ്ഞാണം. ‘‘യഥാ ചേതം’’തി യഥാ ച ഏതം ഇമസ്മിം ഭവേ അനാഗത ധമ്മേ ജാനാതി. ‘‘അസാധാരണകാലവസേനാ’’തി അഞ്ഞേനഞാണേന അസാധാരണ കാലവസേന. പച്ചുപ്പന്നഭവോഹി അഞ്ഞഞ്ഞാണസാധാരണോതി.

സമഥകമ്മട്ഠാനാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൭൧. വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേ. ‘‘യഥാദിട്ഠം’’തി സക്കായദിട്ഠിയാ യഥാദിട്ഠം. നിച്ചനിമിത്തം നാമ സത്തപുഗ്ഗലാദിനിമിത്തമേവ. സത്തനിമിത്തഞ്ഹി പഞ്ഞത്തി ധമ്മത്താ ഖണേഖണേ ഖയവയഭേദാഭാവതോ സോ ഏവഗച്ഛതി സോ ഏവ തിട്ഠതീതിആദിനാ നിച്ചാകാരസണ്ഠിതം ഹോതീതി. ‘‘ധുവനിമിത്തം’’തി ഥിരനിമിത്തം. ഇദമ്പി സോ ഗച്ഛന്തോപി നനസ്സതി, തിട്ഠന്തോപി നനസ്സതീതിആദിനാ ഥിരാകാരസണ്ഠിതം സത്തനിമിത്തമേവ. ‘‘സുഖനിമിത്തം’’തി ഖണേഖണേ ഖയവയഭേദ ദുക്ഖാനം അഭാവതോ സുഖിതോ നിദ്ദുക്ഖോ നിബ്ഭയോതിആദിനാ സുഖാകാരസണ്ഠിതം സത്തനിമിത്തമേവ. ‘‘അത്തനിമിത്തം’’തി ഗന്തും ഇച്ഛന്തോ ഗച്ഛതി, ഠാതും ഇച്ഛന്തോ തിട്ഠതീതിആദിനാ വസവത്തനാകാര സണ്ഠിതം സത്തനിമിത്തമേവ. ‘‘കിരിയാ’’തി ഭാവനാകിരിയാ.

വിസുജ്ഝതീതി വിസുദ്ധി. വിസോധേതീതി വാ വിസുദ്ധി. സീലമേവ വിസുദ്ധി സീലവിസുദ്ധീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘നിച്ചസീലമേവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നിച്ചസീലമേവ ഉപരിഝാനാദിവിസേസാനം അധിട്ഠാന കിച്ചസാധകത്താ ഇധ അധിപ്പേതന്തി വുത്തം ‘‘നിച്ചസീലമേവാ’’തി. സമാധി അധിപ്പേതോ. വക്ഖതിഹി ‘‘ദുവിധോപി സമാധി ചിത്തവിസുദ്ധി നാമാ’’തി. ഏതേന വിസുജ്ഝതി ഏതായാതി വിസുദ്ധി. ചിത്തസ്സ വിസുദ്ധി ചിത്തവിസുദ്ധി. സമാധി ഏവാതിപി ദീപേതി. വിസുജ്ഝനം വാ വിസുദ്ധി. ചിത്തസ്സ വിസുദ്ധി ചിത്തവിസുദ്ധി. അത്ഥതോപന വിസുദ്ധചിത്തമേവ വുച്ചതീതിപി യുജ്ജതി. വിസുദ്ധിസദ്ദ സമ്പന്നേ ഹി സതി, ചിത്തവിസുദ്ധി ഇച്ചേവ വുച്ചതി. ന സമാധിവിസുദ്ധീതി. ‘‘സോളസവിധം കങ്ഖം’’തി അഹോസിം നു ഖോ അഹ മതീതമദ്ധാനന്തിആദിനാ സുത്തന്തേആഗതം സോളസവിധം വിചികിച്ഛം. ‘‘അട്ഠവിധം വാ കങ്ഖം’’തി സത്ഥരികങ്ഖതീതിആദിനാ അഭിധമ്മേ ആഗതം അട്ഠവിധം വിചികിച്ഛം. വിസമഹേതുദിട്ഠി നാമ സത്താനം ഉപ്പത്തിയാ അകാരണമേവ കാരണം കത്വാ ഗഹണദിട്ഠി. ‘‘മനസികാരവിധീ’’തി അനിച്ചലക്ഖണാദീസു മനസികാരവിധി. അനുപായഭൂതോ മനസികാരോ നാമ നിച്ചാദിവസേന മനസികാരോ. അധിമാനവത്ഥു നാമ ഓഭാസാദീനി. ‘‘മഗ്ഗതോ’’തി മഗ്ഗഭാവേന. ‘‘അമഗ്ഗതോ’’തി അമഗ്ഗഭാവേന. ‘‘ദസ്സനഞ്ചാ’’തി തേസംഅധിമാനവത്ഥൂനം അനിച്ചതാദിദസ്സനഞ്ച. തമേവ വിസുദ്ധിനാമാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സമ്മോഹമലതോ’’തി ചതുസച്ചപ്പടിച്ഛാദക സമ്മോഹമലതോ. നനു ദസ്സനന്തി ഞാണമേവ. ഏവംസതി, ഞാണന്തി വുത്തേ സിദ്ധേ കത്വാ ദസ്സനസദ്ദേന സഹ ഞാണദസ്സനന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥചാ’’തിആദിം. ‘‘സുതമയാദിവസേനാ’’തി സുതമയ ചിന്താമയവസേന. തത്ഥ യഥാസുതസ്സ പാളിധമ്മസ്സ അത്ഥമത്തജാനനം സുതമയഞ്ഞാണം നാമ. അത്ഥം ഞത്വാ അത്ഥാനുരൂപസ്സ സഭാവലക്ഖണസ്സ ചിന്തനാവസേന ഉപ്പന്നം ഞാണം ചിന്താമയഞ്ഞാണം നാമ. ‘‘അനുമാനാദിഞാണംപീ’’തി നാമരൂപ ധമ്മേസു സഭാവാനുമാനഞ്ഞാണ സഭാവജാനനഞ്ഞാണംപി. ‘‘അത്തപച്ചക്ഖഞ്ഞാണമേവാ’’തി അത്തനാ പച്ചക്ഖകരണഞ്ഞാണമേവ. ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞ്ഞാണദസ്സനാദീസു സബ്ബേസു ഠാനേസു. ഏത്ഥ ച ദസസു വിപസ്സനാഞാണേസുപി വിപസ്സനാ വചനേന പച്ചക്ഖദസ്സനമേവ അധിപ്പേതന്തി കത്വാ സബ്ബത്ഥഗ്ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സമ്മസനഞ്ഞാണതോ പട്ഠായ ഹി ദസ്സനമേവ അധിപ്പേതം. ന സഭാവജാനനമത്തം. യതോ ചക്ഖുനാ പസ്സന്തസ്സേവ സുട്ഠു പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനത്ഥായ പുനപ്പുനം ഭാവനാ കമ്മം നാമ തത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബം ഹോതി.

‘‘ധമ്മാ’’തി സങ്ഖത ധമ്മാ. അനിച്ചതാ ഏവ ലക്ഖണന്തി അനിച്ചലക്ഖണം. അനിച്ചാനം വാ സങ്ഖത ധമ്മാനം ലക്ഖണന്തി അനിച്ചലക്ഖണന്തിപി യുജ്ജതി. ‘‘അഭിണ്ഹസമ്പടിപ്പീളനാകാരോ’’തി യഥാ സീഘസോതായം നദിയം നാവായ ഉദ്ധം ഗച്ഛന്തം സാനാവാ അഭിസങ്ഖരണദുക്ഖേന അഭിണ്ഹം സുട്ഠു പടിപ്പീളേതി. കസ്മാ, അസതി അഭിസങ്ഖാരേ തങ്ഖണേ ഏവ അധോവുയ്ഹനതോ. അധോവുയ്ഹനഞ്ഹി നാവായ പകതി കിച്ചം. ഉദ്ധം ആരൂഹനം അഭിസങ്ഖാര സിദ്ധം. ഏവമേവം സീഘസോതേ സംസാരേ അത്തഭാവേന ഉദ്ധം ഖണതോ ഖണം ദിവസതോ ദിവസം ഗച്ഛന്തം പുഗ്ഗലം അയം അത്തഭാവോ അഭിസങ്ഖരണ ദുക്ഖേന അഭിണ്ഹം സുട്ഠു പടിപ്പീളേതി. കസ്മാ, അസതി അഭിസങ്ഖാരേ, പച്ചയവേകല്ലേ ച സതി, തങ്ഖണേ ഏവ വിപരിണമനതോ. വിപരിണമനഞ്ഹി അത്തഭാവസ്സ പകതി കിച്ചം. ഉദ്ധംഗമനം അഭിസങ്ഖാര സിദ്ധം. ഏവം അഭിണ്ഹ സമ്പടിപ്പീളനം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച സംസാരസ്സ സീഘസോതതാ നാമ അത്തഭാവപരിയാപന്നാനം നാമ രൂപധമ്മാനം പവത്തിനിവത്തി സീഘതാ വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച മരണം ദുവിധം സമ്മുതി മരണഞ്ച പരമത്ഥ മരണഞ്ച. തത്ഥ സമ്മുതി മരണം നാമ സമ്മുതി സച്ചഭൂതസ്സ സത്തസ്സ മരണം. തം ഏകഭവപരിയന്തേ സന്ദിസ്സതി. പരമത്ഥ മരണം നാമ പരമത്ഥ സച്ചഭൂതാനം നാമരൂപ ധമ്മാനം മരണം. ഇദമേവ ഏകന്തമരണം, സച്ചമരണം, സഭാവമരണം ഹോതി. ഇമസ്മിം വിപസ്സനാ കമ്മേ ഇദം പരമത്ഥ മരണം ഏവ അനിച്ചതാതി ച വുച്ചതി. ധമ്മാനം സുസാനക്ഖേത്തന്തി ച സുസാനഭൂമീതി ച വുച്ചതീതി. സാ ച സുസാനഭൂമിനാമ സത്താനം പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ സന്താനം അനുബന്ധതിയേവ. അനുബന്ധത്താ ച സത്താനം പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ സോ നാമ സമയോ നത്ഥി, യത്ഥ സത്താ ന മരന്തീതി. ഇദഞ്ച അനുബന്ധനം സത്താനം അഭിണ്ഹസമ്പടിപ്പീളനമേവ ഹോതി. തേസം സബ്ബിരിയാപഥേസു ജീവിതസ്സ ച അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനഞ്ച കായവചീമനോ കമ്മാനഞ്ച സമ്ബാധപത്തിതോ. അവസവത്തനാകാരോ പന അഭിസങ്ഖാര ദുക്ഖം അഭിണ്ഹം പച്ചനുഭവന്താനം പാകടോയേവ. വസവത്തനേഹി സതി, അഭിസങ്ഖരണ കിച്ചസ്സ ഓകാസോ നത്ഥി. വസവത്തനേനേവ യഥിച്ഛി തസ്സ കിച്ചസ്സ സമ്പജ്ജനതോ. ലോകസ്മിഞ്ഹി സബ്ബംപി അഭിസങ്ഖാര കിച്ചം നാമ അന്തമസോ അസ്സാസനപസ്സാസന കിച്ചം ഉപാദായ ധമ്മാനം വസവത്തനാഭാവതോ കരോന്തീതി.

അനിച്ചസ്സ ധമ്മസ്സ അനുഅനുപസ്സനാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അനുഅനുപസ്സനാ’’തി ച ഞാണചക്ഖുനാ പുനപ്പുനം നിജ്ഝായനാ ഓലോകനാ. ‘‘ധമ്മാനം’’തി പഞ്ചക്ഖന്ധ ധമ്മാനം. ‘‘യത്ഥ യത്ഥാ’’തി യസ്മിം യസ്മിം സരീരങ്ഗേ. ‘‘പുരാണ ധമ്മാനം’’തി പുരാണാനം പാതുബ്ഭൂതാനം, വഡ്ഢിതാനഞ്ച ധമ്മകോട്ഠാസാനം അന്തരധാനം വയോ വുച്ചതി. വിപസ്സനാ കമ്മം പത്വാ ഖണികവസേന ഏകേകധമ്മവിഭാഗവസേന ച അനുപസ്സനാ കിച്ചം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സമൂഹ സന്തതിവസേന പനാ’’തി. ഏകേകധമ്മവിഭാഗവസേന അനുപസ്സനാപി പന പകതിയാ സുപാകടേസു ചിത്തവേദനാദീസു ഇച്ഛിതബ്ബായേവ. ‘‘അനിച്ചതായ പരമാകോടീ’’തി തതോ ഉത്തരി അനിച്ചതാ നാമ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ധമ്മാനം തഥാ തഥാ ഭായിതബ്ബപ്പകാരോ നാമ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ‘അനിച്ചതോ, ദുക്ഖതോ, രോഗതോ, ഗണ്ഡതോ, സല്ലതോ, അഘതോ, ആബാധതോ, തിആദിനാ വുത്തോ ഭായിതബ്ബപ്പകാരോ. തസ്സ സമനുപസ്സനാഞാണം ഭയഞാണം. ഏതേന അപായദുക്ഖ സംസാര ദുക്ഖഭീരുകേഹി ജനേഹി ഭായിതബ്ബന്തി ഭയം. തേ വാ ഭായന്തി ഏതസ്മാതി ഭയം. ഭയസ്സ സമനു പസ്സനാഞാണം ഭയഞാണന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘കിഞ്ചിഭയവത്ഥും’’തി സീഹബ്യഗ്ഘാദികം ഭയവത്ഥും. ‘‘പടിസ്സരണേ’’തി ഗുഹാലേണാദികേ പടിസ്സരണേ. ‘‘തേസം’’തി ഭിജ്ജനസഭാവാനം ധമ്മാനം. ‘‘തേഹീ’’തി ഭിജ്ജനസഭാവേഹി. ഉക്കണ്ഠതാ നാമ ചിത്തസ്സ വിരുദ്ധതാ നിക്ഖമാഭിമുഖതാ. ‘‘ചത്താലീസായ ആകാരേഹീ’’തി പഞ്ചക്ഖന്ധേ ‘അനിച്ചതോ, ദുക്ഖതോ, രോഗതോ, ഗണ്ഡതോ, സല്ലതോ, അഘതോ, ആബാധതോ, പരതോ, പലോകതോ, ഈതിതോ,. ഉപദ്ദവതോ, ഭയതോ, ഉപസഗ്ഗതോ, ചലതോ, പഭങ്ഗുതോ, അദ്ധുവതോ, അതാണതോ, അലേണതോ, അസ്സരണതോ, രിത്തതോ,. തുച്ഛതോ, സുഞ്ഞതോ, അനത്തതോ, ആദീനവതോ, വിപരിണാമ ധമ്മതോ, അസാരകതോ, അഘമൂലതോ, വധകതോ, വിഭവതോ, സാസവതോ,. സങ്ഖതതോ, മാരാമിസതോ, ജാതിധമ്മതോ, ജരാധമ്മതോ, ബ്യാധിധമ്മതോ, മരണധമ്മതോ, സോകപരിദേവധമ്മതോ, ദുക്ഖദോമനസ്സ ധമ്മതോ, ഉപായാസ ധമ്മതോ, സംകിലേസിക ധമ്മതോ, പസ്സന്തോ സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതീതി ഏവം മഹാനിദ്ദേസേ മോഘപഞ്ഹനിദ്ദേസേ ആഗതേഹി ചത്താലീസായ ആകാരേഹി. തത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധേ അനിച്ചതോ പസ്സന്തോതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ‘‘അനിച്ചതോ’’തി ച അനിച്ചഭാവേനാതി അത്ഥോ. സബ്ബേപി പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ ഏവാതി പസ്സന്തോതി വുത്തം ഹോതി. കഥം പന അനിച്ചതോ പസ്സന്തോ സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതീതി. നിച്ചഗുണ സുഞ്ഞതായ സുഞ്ഞതോ പഞ്ചക്ഖന്ധഭൂതം ലോകം അവേക്ഖതി. സേസപദേസുപി ഏസേവനയോ. തത്ഥ ‘‘അനിച്ചാ ഏവാ’’തി പടിസന്ധിക്ഖണതോ പട്ഠായ യദാകദാചി മരണ ധമ്മത്താ അനിച്ചാ ഏവ. ‘‘ദുക്ഖാ ഏവാ’’തി അനിച്ച ധമ്മത്തായേവ ദുക്ഖാ ഏവ. യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖംതിഹി വുത്തം. ദുക്ഖ സച്ചധമ്മത്താ വാ. ‘‘രോഗാ ഏവാ’’തി രോഗജാതികത്താ രോഗാ ഏവ. യേഹി കേചി ലോകേ ചക്ഖു രോഗാദികാ അനേകസഹസ്സാ രോഗാ നാമ സന്ദിസ്സന്തി. സബ്ബേതേ ഇമേപഞ്ചക്ഖന്ധാ ഏവ. ഇതോ അഞ്ഞോകോചി രോഗോ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ തേ ഏകന്തേന രോഗജാതികാ ഏവാതി. അപി ച, ദുക്ഖസച്ച ധമ്മത്താതീഹി ദുക്ഖതാഹി ചതൂഹി ദുക്ഖട്ഠേഹി ച അഭിണ്ഹസമ്പടിപ്പീളനതോ രുജ്ജനട്ഠേന രോഗാ ഏവ. തത്ഥ ‘‘തീഹി ദുക്ഖതാഹീ’’തി ദുക്ഖദുക്ഖതാ സങ്ഖാര ദുക്ഖതാ വിപരിണാമ ദുക്ഖതാതി ഇമാഹി തീഹിദുക്ഖതാഹി. ‘‘ചതൂഹി ദുക്ഖട്ഠേഹീ’’തി ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ, സങ്ഖതട്ഠോ, സന്താപട്ഠോ, വിപരിണാമട്ഠോ,തി ഇമേഹി ചതൂഹി ദുക്ഖട്ഠേഹി. ദുക്ഖ കിച്ചേഹീതി അത്ഥോ. ഏസനയോ ഗണ്ഡാദീസു. തത്ഥ ഗണ്ഡോനാമ പീളകാബാധോ. സല്ലം നാമ വിജ്ഝനട്ഠേന കിലേസ സല്ലഞ്ച ദുക്ഖസല്ലഞ്ച. അഘന്തി നിരത്ഥകം. ഇമേ ച ഖന്ധാ വിപത്തിപരിയോസാനത്താ നിരത്ഥകാ ഏവ ഹോന്തി. സബ്ബാസമ്പത്തിയോ വിപത്തിപരിയോസാനാതി ഹി വുത്തം. അവിസ്സാസികട്ഠേന പരേ ഏവ. ന ഹി തേ ഏതം മമ, ഏസോ ഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താതി ഏവം വിസ്സാസം അരഹന്തി. തഥാ വിസ്സാസം കരോന്തസ്സ നാനാദുക്ഖേഹി നിച്ചം വിഹിംസനതോ. പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യദാകദാചി പലുജ്ജനധമ്മത്താ പലോകധമ്മാ ഏവ. ‘‘ഈതീ’’തി അന്തരായോ വുച്ചതി. ഖന്ധാ അന്തരായ ജാതികാ ഏവാതി വുത്തം ഹോതി. അജ്ഝത്തഭാവം ഉപഗന്ത്വാ ദുതത്താ വിബാധകത്താ ഉപദ്ദവാ ഏവ. ഭായിതബ്ബത്താ ഭയാ ഏവ. അനത്താ ഏവ സമാനാ അജ്ഝത്തഭാവം ഉപഗന്ത്വാ സജ്ജനതോ ലഗ്ഗനതോ ദുമ്മോ ചയതോ ഉപസഗ്ഗാ ഏവ. നിച്ചകാലം ലോകധമ്മേഹി ചലനത്താ വിപ്ഫന്ദനത്താ ചലാഏവ. നാനപ്പകാരേന ഭഞ്ജനധമ്മത്താ പഭങ്ഗുനോ ഏവ. ഖണമത്തമ്പി അഥിരത്താ അദ്ധുവാ ഏവ. ജരാമരണാദിതോ അപായവിനിപതനാദിതോ ഭയതോ തായതി രക്ഖതീതി താണം. തേ ച ഖന്ധാ കസ്സചിതാണാ ന ഹോന്തി. തേസഞ്ച കിഞ്ചിതാണം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ അതാണാ ഏവ. ഭയതോ ഭീരുകാ ജനാ ലീയന്തി നിലീയന്തി ഏത്ഥാതി ലേണം. തേ ച കസ്സചിലേണാ ന ഹോന്തി. തേസഞ്ച കിഞ്ചിലേണം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ അലേണാ ഏവ. ഭയം സരതിഹിംസതീതി സരണം. തേ ച കസ്സചിസരണം ന ഹോന്തി. തേസഞ്ച കിഞ്ചിസരണം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ അസ്സരണാ ഏവ. നിച്ചതാദീഹി സബ്ബേഹി സോഭണഗുണേഹി സബ്ബസോ രഹിതത്താ തുച്ഛത്താ സുഞ്ഞത്താരിത്താ ഏവ. തുച്ഛാ ഏവ. സുഞ്ഞാ ഏവ. അത്താ വുച്ചതി യസ്സകസ്സചി കോചി സാരഭൂതോ പടിസ്സരണോ. തേ സയഞ്ച കസ്സചി അത്താന ഹോന്തി. അത്തനോ ച കോചി അത്താനാമ നത്ഥി. തസ്മാ അനത്താ ഏവ. അനിച്ചതാദീഹി ആദീനവേഹി ദോസേഹി സമ്പുണ്ണത്താ ആദീനവാ ഏവ. വിപരിണാമ സഭാവത്താ വിപരിണാമാ ഏവ. സാരഭൂതസ്സ കസ്സചി അധിട്ഠാനസ്സ അഭാവാ അസാരാഏവ. അഘസ്സ സബ്ബനിരത്ഥകസ്സ പതിട്ഠാനത്താ അഘമൂലാ ഏവ. തേ സയം മരണ ധമ്മസമങ്ഗീനോ ഹുത്വാ തേന മരണസത്ഥേന മരണാവുധേന സംസാരേ സത്താനം നിച്ചം മാരകത്താ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകത്താ വധകാ ഏവ. നിച്ചസുഖഹിത വുഡ്ഢിവിഗതത്താ വിഭവാ ഏവ. ആസവേഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ സാസവാ ഏവ. നിച്ചകാലം പച്ചയായത്തവുത്തികത്താ സങ്ഖതാ ഏവ. കിലേസമാരമച്ചുമാരാനം ആമിസാഹാരത്താ മാരാമിസാ ഏവ. അനിച്ഛന്തസ്സേവ സതോ ചക്ഖുരോഗാദിഭാവേന അപായഭവാദിഭാവേന ജാതസഭാവത്താ ജാതിധമ്മാ ഏവ. അനിച്ഛന്തസ്സേവ സതോ ഹായനമരണസഭാവത്താ ജരാമരണ ധമ്മാ ഏവ. സോകാദീനം വത്ഥുഭാവേന ധാരണത്താ സോകാദി ധമ്മാ ഏവ. തണ്ഹാ സംകിലേസ ദിട്ഠിസംകിലേസ ദുച്ചരിത സംകിലേസേഹി നിയുത്തത്താ സംകിലേസിക ധമ്മാ ഏവാതി. തേന വുത്തം ‘‘ചത്താലീസായ ആകാരേഹീ’’തി. ‘‘പടിസങ്ഖാനവസേനാ’’തി പരിവീമംസനവസേന.‘‘നികന്തിയാ’’തി നികന്തിതണ്ഹായ. ‘‘പരിയാദിന്നായാ’’തി സുക്ഖഭാവപത്തായ. ‘‘ഭയഞ്ചാ’’തി ഭയഞാണവസേന ഉപ്പന്നം ഓത്തപ്പഭയഞ്ച.

ലോകേ അത്തജീവാ നാമ സത്താനം അജ്ഝത്ത ധമ്മേസു സാരധമ്മാ ഹോന്തി. തേസു വിഗതേസു സേസധമ്മാ നിസ്സത്ത നിജ്ജീവഭാവം പത്വാ ഫേഗ്ഗുഭൂതാ കചവരഭൂതാതി ലോകസ്സ അഭിമാനോ. തേ ച അത്തജീവാ നാമ സബ്ബസോ നത്ഥീതി ദിട്ഠേ ഖന്ധേസു കചവരഭാവദസ്സനം അത്തജീവ സുഞ്ഞതാ ദസ്സനം നാമ. ‘‘വിമുച്ചമാനോ’’തി ഏതേന വിമുച്ചതീതി വിമോക്ഖോതി അത്ഥം ദസ്സേതി. വിമുച്ചന്തി ഏതേനാതി വിമോക്ഖോതിപി യുജ്ജതി. ‘‘നിമിത്താനീ’’തി വിപല്ലാസധമ്മേഹി നിമ്മിതാനി നിച്ചനിമിത്ത സുഖനിമിത്ത അത്തനിമിത്ത ജീവനിമിത്താനി. സത്ത പുഗ്ഗല ഇത്ഥി പുരിസ ഹത്ഥ പാദ സീസ ഗീവാദീനി നിമിത്താനി ച. തത്ഥ സങ്ഖാരാനം ഖണിക ധമ്മത്താ അനിച്ചാനംയേവ സതം സന്തതി ഘനേന പടിച്ഛന്നത്താ ഹിയ്യോപി സോ ഏവ, അജ്ജപി സോ ഏവാതിആദിനാ നിച്ചാകാരേന ഉപട്ഠാനം നിച്ചനിമിത്തം നാമ. കിലേസമലേഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ അസുഭാനംയേവ സതം അവിജ്ജായ പടിച്ഛന്നത്താ ഇദം ഇട്ഠം, കന്തം, മനാപം, പിയരൂപ, ന്തിആദിനാ സുഭാകാരേന ഉപട്ഠാനം സുഭനിമിത്തം നാമ. ഭയട്ഠേന അഖേമട്ഠേന ദുക്ഖാനംപി സതം തായേവ പടിച്ഛന്നത്താ ഇദം സുഖം, നിബ്ഭയം, ഖേമം, സാതരൂപ, ന്തിആദിനാ സുഖാകാരേന ഉപട്ഠാനം സുഖനിമിത്തം നാമ. പച്ചയാ യത്തവുത്തികത്താ പച്ചയേന വിനാ കേവലം അത്തനോ വസായത്തവുത്തിതാ ഭാവതോ അനത്താനംയേവ സതം അത്തനോ ഇച്ഛാവസേന കരോതി, കഥേതി, ചിന്തേതി, ഗന്തും ഇച്ഛന്തോ ഗച്ഛതി, ഠാതും ഇച്ഛന്തോ തിട്ഠതീ, തിആദിനാ വസവത്തനാകാരേന ഉപട്ഠാനം അത്തനിമിത്തം നാമ. തഥാ സത്തോനാമ സത്താഹംപി ജീവതി, മാസംപി ജീവതി, സംവച്ഛരംപി ജീവതീതിആദിനാ ജീവാകാരേന ഉപട്ഠാനം ജീവനിമിത്തം നാമ. നനു ചേത്ഥ അത്തനോ ഇച്ഛാവസേന കരോതീതിആദീസു ഇച്ഛാനാമ തണ്ഹാവാഛന്ദോ വാ. തദുഭയമ്പി ചിത്തസമ്പയുത്തം. കരണഞ്ച നാമ കായികക്രിയാഭൂതാനം ചിത്തജരൂപകലാപാനം പവത്തിവിസേസോ. ഏവഞ്ചസതി തേസം ചിത്തവസേന പവത്തത്താ അത്തനോ ഇച്ഛാവസേന കരോതീതി ഇദം അഭിധമ്മവിരുദ്ധം ന ഹോതീതി. ന ന ഹോതി. അത്തനോതി ച കരോതീതി ച വുത്തത്താ. ന ഹി അത്താനാമ അത്ഥി, യോ അത്തനോതി വുച്ചേയ്യ. ന ച കത്താനാമ അത്ഥി, യോ കരോതീതി വുച്ചേയ്യ. ഇധ പന തസ്മിം സമയേ പവത്തം ഖന്ധപഞ്ചകമേവ അത്താതി ച കത്താതി ച ഗഹേത്വാ അത്തനോതി ച കരോതീതി ച വുത്തം. ‘‘അവസ്സയോ ഹോതീ’’തി പതിട്ഠാ ഹോതി. ‘‘വിധമിത്വാ’’തി ഞാണേന അന്തരധാപേത്വാ. സഭാവതോ വിജ്ജമാനാനി ന ഹോന്തീതി ദസ്സനഞാണേന വിനിച്ഛയം പാപേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഭാവദസ്സനം നാമ സോകദുക്ഖാദീനം അഭാവദസ്സനം.

‘‘തം തം ഘനവിനിബ്ഭുജ്ജനവസേനാ’’തി സമൂഹസന്തതി ഘനാദീനം ഭിന്ദന ഛിന്ദനവസേന. തത്ഥ സമൂഹഘനഭിന്ദനം ആദിതോ ധമ്മവവത്ഥാനഞാണകിച്ചം. തദാ അത്തദിട്ഠി വിക്ഖമ്ഭിതാ ഹോതി. ജീവദിട്ഠി ച നാമ സുഖുമതരാ അത്തദിട്ഠി ഏവ വുച്ചതി. മഗ്ഗക്ഖണം പത്വാ ഏവ തദുഭയംപി സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്ദതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘പണിഹിതഗുണസ്സാ’’തി പത്ഥിതഗുണസ്സ.

‘‘പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘പതീ’’തി ജേട്ഠകോ വുച്ചതി. ‘‘മുഖം’’തി മൂലകാരണം. പതി ച സോ മുഖഞ്ചാതി പതിമുഖം. പതിമുഖമേവ പാതിമോക്ഖന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘തം ഹീ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബലോകിയസീലാനി നാമ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാനി. തേസം മജ്ഝേ. ‘‘ജേട്ഠകത്താ’’തി ജേട്ഠകസീലത്താ. ‘‘തമേവാ’’തി വിനയപഞ്ഞത്തിസീലമേവ +. ‘‘യേസം ധമ്മാനം’’തി ഉദ്ധച്ച മുട്ഠസ്സച്ചാദി ധമ്മാനം. ‘‘വിപ്ഫന്ദിതാനി നാമാ’’തി വിപ്പകിണ്ണാനി നാമാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ലോലാനി നാമാ’’തി. ‘‘തദനുബന്ധാ’’തി താനിവിപ്ഫന്ദിതാനി ഇന്ദ്രിയാനി അനുഗതാ. ‘‘ബുദ്ധപ്പടികുട്ഠേഹീ’’തി ബുദ്ധേനഭഗവതാ പടിക്കോസിതേഹി നീവാരിതേഹി. ‘‘മിച്ഛാപയോഗേഹീ’’തി അട്ഠകുലദൂസനകമ്മേഹി ചേവ ഏകവീസതിഅനേസനകമ്മേഹി ച. ‘‘തിവിധകുഹനവത്ഥൂഹീ’’തി പച്ചയപ്പടിസേവനഞ്ച, സാമന്തജപ്പനഞ്ച, ഇരിയാ പഥ സന്നിസ്സിതഞ്ചാതി ഇമേഹി തിവിധേഹി കുഹനവത്ഥൂഹി. തിവിധേഹി അച്ഛരിയ കമ്മവിധാനേഹീതി വുത്തം ഹോതി. പരിസുജ്ഝതീതി പരിസുദ്ധി. പരിസുദ്ധി ഏവ പാരിസുദ്ധി. ‘‘സമ്മോഹസ്സാ’’തി ധാതുമനസികാരാദീസു സമ്മുയ്ഹനസ്സ. ‘‘ഗേധസ്സാ’’തി സമ്മോഹത്തായേവ പച്ചയേസു ഭത്തനിക്ഖിത്തകാ കസ്സവിയ ഗേധസ്സ, അഭികങ്ഖസ്സ. ‘‘മദസ്സാ’’തി ലാഭസക്കാരാ ദിമൂലകസ്സ മാനമദസ്സ. ‘‘പമാദസ്സാ’’തി കുസലേസു ധമ്മേസു പമാദസ്സ മുട്ഠസ്സച്ചസ്സ. തം തം പയോജന മരിയാദോ നാമ ചീവരപച്ചയേ താവ സീതപ്പടിഘാതാദികോ പയോജനമരിയാദോ. ‘‘മരിയാദോ’’തി ച യാവദേവാതി പദേന ദസ്സിതോ സീതപ്പടിഘാതാദികോ ചീവരപ്പയോജന പരിച്ഛേദോ. സോ ച ചീവരപച്ചയേ സമ്മോഹാദികേ സാവജ്ജപക്ഖേ അപതനത്ഥായ ഠപിതോ. തേന വുത്തം ‘‘സമ്മോഹസ്സ ഗേധസ്സ മദസ്സ പമാദസ്സ പഹാനത്ഥം’’തി. ഏസനയോ പിണ്ഡപാതപച്ചയാദീസുപി. ഏതേന പച്ചവേക്ഖനാപാഠേസു അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ഇധ ഭിക്ഖു ചീവരം പടിസേവതി യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായ ഉണ്ഹസ്സ പടിഘാതായാതിആദീസു യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായ പടിസേവതി. ന തതോ ഉത്തരി സമ്മോഹത്ഥായ ഗേധത്ഥായ മദത്ഥായ പമാദത്ഥായ പടിസേവതീതിആദി. ഏവഞ്ചസതി, യം ചീവരം പടിസേവന്തസ്സ സമ്മോഹഗേധമദപ്പമാദാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തം ന സേവിതബ്ബം. ഇതരം സേവിതബ്ബന്തി ദസ്സിതം ഹോതീതി.

‘‘പച്ചത്തസഭാവോ’’തി പച്ചേകസഭാവോ. ‘‘കാരിയസങ്ഖാതം’’തി കാതബ്ബം അഭിനിപ്ഫാദേതബ്ബന്തി കാരിയം. ആസന്നപ്ഫലം. തേനാഹ ‘‘അഗ്ഗിസ്സധൂമോവിയാ’’തി. ആസന്നകാരണം പദട്ഠാനം നാമ അഗ്ഗികാരകോ വിയ. പജ്ജതി ഗച്ഛതി പവത്തതി ഫലം ഏതേനാതി പദം. തിട്ഠതി ഫലം ഏത്ഥാതി ഠാനം. ഉഭയംപി കാരണ പരിയായോ ഏവ. തേന അതിസ്സയത്ഥോപി സിജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘ആസന്നകാരണം’’തി. ‘‘സദ്ധിം സഞ്ഞാ ചിത്ത വിപല്ലാസേഹീ’’തി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേഹീതി അധിപ്പായോ. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താ പന സഞ്ഞാ ചിത്ത വിപല്ലാസാ വിക്ഖമ്ഭിതും സക്കോതീതി ന വത്തബ്ബാ. ‘‘സാസന ധമ്മേ’’തി അനത്തലക്ഖണ സുത്തന്താദികേ സുഞ്ഞത ധമ്മപ്പടിസംയുത്തേ ദേസനാധമ്മേ. ‘‘ദിട്ഠിവിപല്ലാസോ വിക്ഖമ്ഭിതോ’’തി താദിസം ധമ്മദേസനം സുത്വാ ദേസകേ സത്ഥരി ച ദേസിതേ ധമ്മേ ച സദ്ധം പടിലഭിത്വാ സച്ചമേവ ഭഗവാ ആഹ, അഹം പന ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ,തി ഗണ്ഹാമി, മിച്ഛാവതായം മമഗാഹോതി ഏവം വിക്ഖമ്ഭിതോ ഹോതി. തതോ പട്ഠായ ഏസോ മേ അത്താതി വദന്തോപി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തേന ന വദതി. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തചിത്തേന ഏവ വദതീതി അധിപ്പായോ. ഇദമ്പന ദള്ഹഗ്ഗാഹ വിക്ഖമ്ഭനമത്തം ഏവ. ന അത്തദസ്സന വിക്ഖമ്ഭനം. തം പന ധമ്മവവത്ഥാനഞ്ഞാണേ സിദ്ധേ ഏവ സിജ്ഝതീതിപി വദന്തി. ചതുന്നം ആഹാരാനം വസേന ചതുധാ നാമരൂപം പരിഗ്ഗഹേതബ്ബമേവ. കസ്മാ, ചത്താരോ ആഹാരേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ തേസ്വേവ ലക്ഖണത്തയം സമനുപസ്സന്തസ്സ അന്തേ ലോകുത്തരഞ്ഞാണദസ്സനപ്പടിലാഭകിച്ചസ്സ സിദ്ധത്താതി അധിപ്പായോ. പഞ്ചധാതിആദീസു ഏസനയോ. ആദികമ്മികാനം അവിസയോ, വിസും വിസും ലക്ഖണ രസാദീഹി പരിഗ്ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. പരിഗ്ഗഹണേ സക്കോന്തസ്സപി വിപസ്സനാ കമ്മേ വിസും വിസും പസ്സിതും അസക്കുണേയ്യത്താ ച. തഥാഹി വക്ഖതി ‘‘കലാപവസേന സംഖിപിത്വാ’’തി. ‘‘അഞ്ഞസ്സ കസ്സചീ’’തി അത്തജീവാദികസ്സ. സോ കരോതി കുസലാകുസലം കമ്മം. സോ പടിസംവേദേതി ഭവന്തരം പത്വാ തബ്ബിപാകം. സംസരതി ഭവതോ ഭവം. സന്ധാവതി കമ്മവേഗേന ഖിത്തോ. സുദ്ധേ നാമേ ഏവ വാ രൂപേ ഏവ വാ ഈഹാബ്യാപാരാനം അഭാവദസ്സനതോതി യോജനാ. പുഗ്ഗലസത്താനം ക്രിയായോതി സഞ്ഞിതാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘അത്താതി പവത്താ ദിട്ഠീ’’തി കാരക ദിട്ഠി. ‘‘തദത്ഥാ ഭിനിവേസവസേനാ’’തി സത്തോ, പുഗ്ഗലോ, തിആദി വോഹാരസ്സ സബ്ഭാവതോ തസ്സ അത്ഥഭൂതോ സത്തപുഗ്ഗലാദികോപി സഭാവതോ അത്ഥിയേവ. നോ നത്ഥീതി ഏവം ദള്ഹം ഹദയേ സന്നിധാനകരണ വസേന. ‘‘അതിധാവനഞ്ചാ’’തി വോഹാര പഞ്ഞത്തിമത്തേ അട്ഠത്വാ തം അതിക്കമിത്വാ പഞ്ചക്ഖന്ധേ സത്താദിഭാവേന ഗഹണഞ്ചാതി അധിപ്പായോ.

‘‘കമ്മചിത്തോതുകാഹാരവസേനാ’’തി ഏത്ഥ കകാരോ സന്ധി വസേന ആഗമോ. കമ്മവസേന ചിത്തവസേന ഉതുവസേന ആഹാരവസേനാതി അത്ഥോ. അനുരൂപാനം പച്ചയാനം സാമഗ്ഗീതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘അഞ്ഞഥാ പവത്തിയാ’’തി അഞ്ഞേന പകാരേന പവത്തനസ്സ. ‘‘ഹേതുസമ്ഭാരപച്ചയേഹീ’’തി ഹേതുപച്ചയ സമ്ഭാരപച്ചയേഹി. ജനക പച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ നാമ. പരിവാരപച്ചയാ സമ്ഭാരപച്ചയാ നാമ. ‘‘കമ്മപ്പവത്തിയാ’’തി കമ്മപ്പവത്തിതോ. ‘‘വിപാകപ്പവത്തിയാ’’തി വിപാകപ്പവത്തിതോ. ഏകസ്സ സത്തസ്സ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ സംസരന്തസ്സ രൂപകായോപി അത്ഥി നാമകായോപി അത്ഥി. തതോ അഞ്ഞോ കോചിസഭാവോ നാമ നത്ഥി. ദ്വേ ച കായാ പഞ്ചവോകാരേ സംസരന്തസ്സ ഏകതോ പവത്തന്തി. അസഞ്ഞസത്തേ സംസരന്തസ്സ രൂപകായോ ഏവ പവത്തതി. സോ ഏവ തത്ഥ ഏകോസത്തോതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. അരൂപേ സംസരന്തസ്സ നാമ കായോ ഏവ പവത്തതി. സോ ഏവ തത്ഥ ഏകോ സത്തോതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ‘‘സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി ച പഞ്ഞത്തിമത്തം ഗച്ഛതീതി അധിപ്പായോ. തേസു ച കായേസു രൂപകായേ ചുതി പടിസന്ധീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനന്തര പച്ചയതാ നാമ നത്ഥി. ഏകമേകസ്മിം ഭവേ ഏകമേകോ ഹുത്വാ ചുതികാലേ ഭിജ്ജതി. രൂപസന്തതി ഛിജ്ജതി. പടിസന്ധിരൂപേന സഹ പച്ചയ പച്ചയുപ്പന്നതാ പബന്ധോ നപ്പവത്തതി. നാമ കായേ പന ചുതി പടിസന്ധീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനന്തരപച്ചയതാ അത്ഥി. ചുതികാലേപി നാമസന്തതി ന ഛിജ്ജതി. പടിസന്ധി നാമേന സഹ പച്ചയ പച്ചയുപ്പന്നതാ പബന്ധോ പവത്തതിയേവ. തത്ഥ പടിച്ചസമുപ്പാദ കുസലോ ഭിക്ഖു പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ഞാണേ ഠത്വാ ഏകസ്മിംഭവേ ഏകസ്സ സത്തസ്സ പവത്തിം പസ്സന്തോ സത്തം നാമ ന പസ്സതി. പുഗ്ഗലം നാമ ന പസ്സതി. അഹന്തിപി ന പസ്സതി. പരോതിപി ന പസ്സതി. അഹം അതീതേസു ഭവേസു അഹോസിന്തിപി ന പസ്സതി. ഇമസ്മിംഭവേ അസ്മീതിപി ന പസ്സതി. അനാഗതേസു ഭവിസ്സാമീതിപി ന പസ്സതി. അഥ ഖോ അവിജ്ജാ പച്ചയാ സങ്ഖാരാ പവത്തന്തി. സങ്ഖാര പച്ചയാ ഭവന്തരേ വിഞ്ഞാണം പവത്തതീതിആദിനാ നയേന നാമരൂപ ധമ്മാനം ഹേതുഫല പരമ്പരാവസേന അവിച്ഛേദപ്പവത്തിമേവ പസ്സതി. ഏകസ്മിംഭവേ പവത്തിം പസ്സന്തേ സതി, അനമതഗ്ഗേസംസാരേ അനന്തേസു ഭവേസു തസ്സ സത്തസ്സ പവത്തി ദിട്ഠാ ഏവ ഹോതി തത്ഥപി ഏവമേവ, തത്ഥപി ഏവമേവാതി. തദാ തസ്സ സോളസവിധാ കങ്ഖാ പഹീയതീതി ഇമമത്ഥം ‘‘ദസ്സേന്തോ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കതമാ സോളസവിധാ കങ്ഖാതി. അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാനം. ന നു ഖോ അഹോസിം. കിം നു ഖോ അഹോസിം. കഥം നു ഖോ അഹോസിം. കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാനന്തി ഏവം പുബ്ബന്തേ പഞ്ചവിധാ കങ്ഖാവുത്താ. ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനം. ന നു ഖോ ഭവിസ്സാമി. കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി. കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി. കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനന്തി ഏവം അപരന്തേ പഞ്ചവിധാ കങ്ഖാ വുത്താ. അഹം നു ഖോ സ്മി. നോ നു ഖോ സ്മി. കിന്നു ഖോ സ്മി. കഥം നു ഖോ സ്മി. അഹം നു ഖോ സത്തോ കുതോ ആഗതോ. സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സാമീതി ഏവം പച്ചുപ്പന്നേ ഛബ്ബിധാ കങ്ഖാ വുത്താ. ഇമാ സോളസവിധാ കങ്ഖാതി. തത്ഥ അഹോസിം നു ഖോ, ന നു ഖോ അഹോസിന്തി ഇമിനാ പദദ്വയേന അതീതകാലേ അത്തനോ അത്ഥി നത്ഥിഭാവേ കങ്ഖതി. സചേ അത്ഥി, കിം നു ഖോ അഹോസിന്തി കങ്ഖതി. കേനചി ഹേതുനാ പച്ചയേന വാ അഹോസിം. കേനചി ഇദ്ധിമന്തേന വാ നിമ്മിതോ അഹോസിം. അഹേതു അപച്ചയാ വാ അനിമ്മിതോ വാ സയംജാതോ അഹോസിന്തി അത്ഥോ. യദി തേസുപകാരേസു അഞ്ഞതരേന അഹോസിം. കഥം നു ഖോ അഹോസിം. അപാദകോവാ അഹോസിം. ദ്വിപാദകോ വാ. ചതുപ്പാദകോവാ. ബഹുപ്പാദകോവാ. രൂപീവാ. അരൂപീവാ. സഞ്ഞീവാ. അസഞ്ഞീവാ ഇച്ചാദി. അഥ തേസു അപാദകാദീസു അഞ്ഞതരോ അഹം അഹോസിം. കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിം. പഥമഭവേ കിം ഹുത്വാ ദുതീയ ഭവാദീസു കിം അഹോസിന്തി ഇദം ഭവപരമ്പരാവസേന വുത്തം. ഏസനയോ അപരന്തേപി. പച്ചുപ്പന്നേ ‘‘അഹം നു ഖോ സ്മി, നോ നു ഖോ സ്മീ’’തി യഥാ ഖുദ്ദകവത്ഥു വിഭങ്ഗേ അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതേസു. സതസ്മീതി ഹോതി. സീതസ്മീതി ഹോതീതി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘സതസ്മീ’’തി അഹം സസ്സതോ വാ ഭവാമി. ‘‘സീതസ്മീ’’തി അഹം ഉച്ഛിന്നോവാ ഭവാമീതി അത്ഥോ. യഥാ ച. അത്ഥീതി ഖോ ഏകോ അന്തോ. നത്ഥീതി ഖോ ദുതീയോ അന്തോതി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘അത്ഥീ’’തി അത്താനാമ ഭവാഭവേസു നിച്ചകാലം അത്ഥി. ‘‘നത്ഥീ’’തി തഥാ നത്ഥി, ഉച്ഛിജ്ജതി. ന ഹോതി പരമ്മരണാതി അത്ഥോ. തഥാ ഇധാപി അഹം നു ഖോ സ്മി. നോ നു ഖോ സ്മീതി കങ്ഖതി. തത്ഥ ‘‘അഹം നു ഖോസ്മീ’’തി അയം അഹം നാമ ഭവാഭവേസു നിച്ചകാലം അസ്മി നു ഖോ, മമ അത്താനാമ സസ്സതോ ഹുത്വാ സബ്ബകാലം അത്ഥി നു ഖോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘നോ നു ഖോ സ്മീ’’തി തഥാ നോ അസ്മി നു ഖോ. മമ അത്താ തഥാ നത്ഥി നു ഖോതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഭവാഭവേസൂ’’തി പവത്തേപി പച്ചുപ്പന്നേ വത്തമാനം അത്താനം ഗഹേത്വാ പവത്താ പച്ചുപ്പന്നേ സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കിം നു ഖോ സ്മീ’’തി അഹം നാമ സന്തോ ജാതോ കിം നു ഖോ അസ്മി. കേനചി ഹേതുനാ പച്ചയേന വാ അസ്മി നു ഖോ. കേനചി ഇദ്ധിമന്തേന വാ നിമ്മിതോ ഭവാമി നു ഖോ. ഉദാഹു അഹേതു അപച്ചയാ വാ കേനചി അനിമ്മിതോ വാ സയം നു ഖോ ഭവാമി നു ഖോതി അത്ഥോ. ‘‘കഥം നു ഖോ സ്മീ’’തി ഏത്ഥ പന അപദാദീഹി അയോജേത്വാ അഹം നു ഖോ കിം ഗോത്തോ ഭവാമി. ഗോതമഗോത്തോ വാ വാസേട്ഠ ഗോത്തോ വാ തിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ആദി കപ്പകാലേ താനി ഗോത്താനി ഏതരഹി സമ്ഭേദം ഗച്ഛന്തി. തസ്മാ തേസു കങ്ഖന്തോ കങ്ഖതിയേവ. ‘‘അഹം കുതോ ആഗതോ’’തി അഹം അതീതേ കുതോഭവതോ ആഗതോ അസ്മി. ‘‘സോകുഹിംഗാമീ ഭവിസ്സാമീ’’തി സോ അഹം ആയതിം ഭവേ കുഹിം ഗാമികോ ഭവിസ്സാമീതി കങ്ഖതി. ‘‘കങ്ഖായ അതിക്കമോ’’തി സോ ഭിക്ഖു പടിച്ചസമുപ്പാദേ അവിജ്ജാദികം അതീതഹേതു പഞ്ചകം പസ്സന്തോ തസ്മിംഭവേ സബ്ബംപി പടിച്ചസമുപ്പാദം പസ്സതിയേവ. ഏവം പസ്സന്തോ ന തത്ഥ അഹം നാമ കോചി അത്ഥി, യം പടിച്ച അതീത വിസയാ പഞ്ചവിധാ കങ്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി. ധമ്മ മത്തമേവ തത്ഥ അത്ഥീതി ഏവം അതീതേ കങ്ഖാ വത്ഥുസ്സ അഭാവദസ്സനേന പഞ്ചവിധായ കങ്ഖായ അതിക്കമോ ഹോതി. നനു തഥാ പസ്സന്തസ്സപി കഥം നു ഖോ സ്മി, കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിം നു ഖോതി അയം കങ്ഖാ അത്ഥിയേവ. തഥാ പസ്സന്തോപി ഹി വിനാ പുബ്ബേനിവാസഞ്ഞാണേന അതീതേ ഭവേ അഹം ദ്വിപാദകോ അഹോസിന്തിവാ ചതുപ്പാദകോ അഹോസിന്തി വാ തതോ ചുതോ അസുകഭവേ ഉപ്പന്നോതി വാ ന ജാനാതി ന പസ്സതീതി. വുച്ചതേ. സാ പന കങ്ഖാ ധമ്മ മത്തപ്പവത്തി ദസ്സനതോ പട്ഠായ അന്തരായിക കങ്ഖാ ന ഹോതി. വിചികിച്ഛാ പടിരൂപികാ ഏവ. സാ ഹി അരിയാനംപി ലബ്ഭതി യേവാതി. തഥാ അനാഗതേ ഫലപഞ്ചകം പസ്സന്തോ അപരന്തേ പഞ്ചവിധം കങ്ഖം അതിക്കമതി. പച്ചുപ്പന്നേ ഫലപഞ്ചകഞ്ച ഹേതുപഞ്ചകഞ്ച പസ്സന്തോ പച്ചുപ്പന്നേ കങ്ഖാ ഛക്കം അതിക്കമതി. സേസം സബ്ബം പുബ്ബന്തേ വുത്തനയമേവാതി. അട്ഠവിധായ കങ്ഖായ അതിക്കമനേ പന പടിച്ചസമുപ്പാദം അനുലോമപ്പടിലോമം പസ്സന്തോ ദേസനാ ധമ്മേ ച ലോകുത്തര ധമ്മേസു ച കങ്ഖം അതിക്കമതി. ധമ്മേ കങ്ഖാതിക്കമനേന സഹേവ ദേസേന്തേ സത്ഥരി ച, യഥാനുസിട്ഠം പടിപന്നേ സങ്ഘേ ച, തീസു സിക്ഖാസു ച, യഥാവുത്തേ പുബ്ബന്തേ ച, അപരന്തേ ച, പുബ്ബന്താ പരന്തേസു ച, പടിച്ചസമുപ്പാദേന സഹ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ച സബ്ബം കങ്ഖം അതിക്കമതിയേവ. തേനാഹ ‘‘സഭാവ ധമ്മപ്പവത്തിയാ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘സഭാവധമ്മപ്പവത്തിയാ ചാ’’തി പച്ചയപരമ്പരാവസേന സഭാവധമ്മാനം പരമ്പരപ്പവത്തിയാ ച. ധമ്മസു ധമ്മതാ നാമ ദേസനാ ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതതാദിഭാവേന സുന്ദര ധമ്മതാ. അനവജ്ജധമ്മതാ. ബുദ്ധസുബുദ്ധതാ നാമ തം ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ബുദ്ധസ്സ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധതാ.

പരിയുട്ഠിതാനം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം വിക്ഖമ്ഭനം നാമ ഹേട്ഠാ ധമ്മവവത്ഥാന വസേന പച്ചയപരിഗ്ഗഹവസേന ച സിജ്ഝതി. വിപസ്സനാ കമ്മം പന അനുസയഭൂതാനം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം സല്ലിഖനത്ഥായ കരീയതീതി വുത്തം ‘‘അനുസയ സമൂഹനനത്ഥഞ്ചാ’’തിആദി. ‘‘തത്ഥ പനാ’’തി തസ്മിം പടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗേ പന. വിഭത്തേസൂതി പാഠസേസോ. ‘‘യസ്സാ’’തി യോഗീ പുഗ്ഗലസ്സ. ‘‘യം ദൂരേ സന്തികേവാ’’തി യം ദൂരേ പവത്തം രൂപം വാ, സന്തികേ പവത്തം രൂപംവാതി പാഠസേസോ. ‘‘തദത്ഥസ്സ പനാ’’തി സമ്മസിതധമ്മുദ്ധാരത്ഥസ്സ. ‘‘ഞാണേന ദള്ഹം ഗഹേത്വാ’’തി ധമ്മവവത്ഥാനഞ്ഞാണേന സുട്ഠുവിഭൂതം കത്വാതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി യം യം ദള്ഹം ഗഹേതബ്ബം. തം തം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. പുന ദള്ഹം ഗഹിതസ്സ രൂപസ്സ അനിച്ചലക്ഖണം ദസ്സേതും ‘‘സാ ച ക്രിയാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘നസ്സന്തീ’’തി ഭിജ്ജന്തി. അനിച്ചതം ഗച്ഛന്തി. ‘‘വിത്ഥമ്ഭന ക്രിയാ’’തി ഏത്ഥ വിവിധേന ഥമ്ഭനം വിത്ഥമ്ഭനം. നാനാദിസാഭിമുഖവസേന ഥമ്ഭനം വഹനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഇമാസഞ്ചാ’’തി ചതുന്നം മഹാഭൂതാനഞ്ച. വിസും വിസുന്തി വുത്തത്താ താസം അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച സഹജാതേസു ഗഹണം സമ്ഭവതീതി വുത്തം ‘‘ആപാദീനം’’തി. ആപാദീനം സേസമഹാഭൂതാനഞ്ചാതി അത്ഥോ. സന്തതിയാ സരീരാനി സന്തതി സരീരാനി. ‘‘തഥാ തഥാ കപ്പേത്വാ’’തി രൂപധമ്മാനം സന്തതി പരിവത്തി നാമ അഭിക്കമന്തസ്സ ഏവം ഭവേയ്യ, പടിക്കമന്തസ്സ ഏവം ഭവേയ്യ, തഥാ സമിഞ്ജന്തസ്സ പസാരേന്തസ്സാതിആദിനാ പരികപ്പേത്വാ. ‘‘സേസഖന്ധേസുപി തം തം സന്തതി നാനത്തം’’തി വേദനാക്ഖന്ധേ താവ കായേ കായികസുഖസന്തതി ദുക്ഖസന്തതീനം നാനത്തം. ചിത്തേ സോമനസ്സ ദോമനസ്സ സന്തതീനം. ഉപേക്ഖാ സന്തതി പന അവിഭൂതാ ഹോതി. കപ്പേത്വാ ഗഹേതബ്ബാ. യദാ ചിത്തേ സോമനസ്സ ദോമനസ്സാനി ന സന്ദിസ്സന്തി, തദാ ഇദാനി ഉപേക്ഖാ മേ വേദനാ പവത്തതീതി വാ, യദാ താനി സന്ദിസ്സന്തി, തദാ സാ നിരുജ്ഝതീതി വാ ഏവം തക്കേത്വാ സമ്മസിതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. സഞ്ഞാക്ഖന്ധേ രൂപസഞ്ഞാസദ്ദസഞ്ഞാദീനം വസേന. സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ രൂപസഞ്ചേതനാ സദ്ദസഞ്ചേതനാദീനം വസേന, നാനാവിതക്ക വിചാരാദീനം വസേന, ലോഭാലോഭ ദോസാദോസ മോഹാമോഹാദീനം വസേന ച. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം, കുസലാ കുസലവിഞ്ഞാണാദീനഞ്ച വസേന സന്തതി നാനത്തം വേദിതബ്ബം. വിസ്സാസം കരോതീതി വത്വാ തദത്ഥം വിവരതി ‘‘ഏതം മേ’’തിആദിനാ. തത്ഥ തയോവിസ്സാസാ തണ്ഹാവിസ്സാസോ, മാനവിസ്സാസോ, ദിട്ഠിവിസ്സാസോ. തത്ഥ ഏതം മമാതി തണ്ഹാവിസ്സാസോ. ഏസോഹമസ്മീതി മാനവിസ്സാസോ. ഏസോ മേ അത്താതി ദിട്ഠിവിസ്സാസോ. ‘‘പരിഹരതീ’’തി ഭവാഭവേസു പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഹരതി വഹതി. ‘‘പരമജ്ഝത്തഭാവേനാ’’തി പധാനഅജ്ഝത്തഭാവേന. അജ്ഝത്തസാരഭാവേനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പരിഗ്ഗഹിതോ’’തി ഏസോ മേ അത്താതി ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹേന പരിഗ്ഗഹിതോ. തയോ ഹി പരിഗ്ഗഹാ തണ്ഹാ പരിഗ്ഗഹോ, മാനപരിഗ്ഗഹോ, ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹോതി. വസേ സബ്ബസോ വത്തന്തോ നാമ കേവലം വസായത്തവുത്തികോ ഏവ സിയാ, ന പച്ചയായത്തവുത്തികോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാവുത്തേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘യഥാവുത്തേഹീ’’തി സബ്ബസങ്ഗഹേ വുത്തപ്പകാരേഹി കമ്മാഭിസങ്ഖരണാദീഹി. ‘‘തഥാപരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി ഏസോ മേ അത്താതി ഏവം പരമജ്ഝത്തഭാവേന പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. തഥാ ഹി യോ അത്തനോ വസേന വത്തതി, തസ്മിം അത്തനോ സാമിഭാവോ നത്ഥി. യസ്മിഞ്ച സാമിഭാവോ നത്ഥി, തസ്മിം രൂപാദികേ ധമ്മേ അത്താനം സാമികം കത്വാ ഏസോ മമ അത്താതി പരിഗ്ഗഹോ നാമ മിച്ഛാ ഏവ. തഥാ യോ ച ഖണിക ധമ്മോ ഹോതി, ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജതി, തം രൂപാദികം ഖന്ധപഞ്ചകം അത്തനോ സാരം കത്വാ തഥാ പരിഗ്ഗഹോപി മിച്ഛാ ഏവ. ഏത്ഥ ച ‘‘മിച്ഛാ ഏവാ’’തി പരമത്ഥ സച്ചം പത്വാ മിച്ഛാ ഏവ. വിപല്ലാസോ ഏവാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സുഖം വിദ്ധംസേതീ’’തി കായികസുഖഞ്ച ചേതസിക സുഖഞ്ച വിദ്ധംസേതി. വിനാസേതി. ‘‘നാനാദുക്ഖം ജനേതീ’’തി കായികദുക്ഖഞ്ച ചേതസിക ദുക്ഖഞ്ച ജനേതി ഉപ്പാദേതി. ‘‘ഇദഞ്ച രൂപം ഏദിസമേവ ഹോതീ’’തി കഥം ഹോതി. മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതാനം സത്താനം യഥാപവത്തം മനുസ്സ സുഖം വിദ്ധംസേതി, ജിണ്ണഭിന്നഭാവം പാപേതി, നാനാദുക്ഖം ജനേതി. സയം അപായത്തഭാവം ഗഹേത്വാ തേസം നാനാഅപായ ദുക്ഖം ജനേതി. തഥാ ദേവത്തഭാവേ സക്കത്തഭാവേ ബ്രഹ്മത്തഭാവേ ഠിതാനന്തിആദിനാ വത്തബ്ബം. തഥാ മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതാനം നാനാവിപരിണാമ കിച്ചേഹി യഥാപവത്തം സുഖം വിദ്ധംസേതി, നാനാപച്ചയാഭിസങ്ഖരണകിച്ചേഹി നാനാദുക്ഖം ജനേതി. തേന വുത്തം ‘‘ഇദഞ്ച രൂപം ഏദിസമേവാ’’തി. ‘‘സാരോനാമ ഥാമബലവിസേസോ വുച്ചതീ’’തി ഏതേന ഥാമബലവിസേസേന സമ്പന്നം വത്ഥുംപി സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘അസാരകട്ഠേനാ’’തി ഏത്ഥ സാരോ ഏവ സാരകം, ന സാരകം അസാരകന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘രൂപം പന സയംപി ഏവരൂപോ സാരോ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം. സത്താനം അത്തസാരോ ജീവസാരോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. നത്ഥി സാരോ ഏതസ്സാതി അസാരകന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘ന ച ഏവരൂപേന സാരേന യുത്തം’’തി വുത്തം. അത്തസാരേന ജീവസാരേന സംയുത്തം ഹോതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ പുരിമോ അത്ഥോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇദം സന്ധായ വുത്തോ. പച്ഛിമോ രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനംതി ഇമാനി സന്ധായ വുത്തോ. ഏതേന അസാരകട്ഠേനാതി അസാരഭാവേന, അസാരയുത്തഭാവേന വാതി ച. അനത്താതി ഏത്ഥപി ന അത്താ അനത്താ, നത്ഥി അത്താ ഏതസ്സാതി വാ അനത്താതി ച ദ്വിധാ അത്ഥോ സിജ്ഝതി. ‘‘യഞ്ചാ’’തി യഞ്ച രൂപം. ‘‘പീളേതീ’’തി തം സമങ്ഗീ പുഗ്ഗലം പീളേതി. ഏതേന അനത്തഭാവേ സിദ്ധേ ദുക്ഖഭാവോപി സിദ്ധോതി ദസ്സേതി. ‘‘തിണ്ണം വയാനം വസേന അദ്ധാഭേദോ യോജേതബ്ബോ’’തി പഥമവയേ പവത്തം രൂപം ദുതീയവയം ന പാപുണാതി, പഥമവയേ ഏവ നിരുജ്ഝതീതിആദിനാ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേ അന്തോഗധഭേദോ യോജേതബ്ബോ. ‘‘സഭാഗേകസന്താനവസേനാ’’തി സഭാഗാനം ധമ്മാനം സഭാഗട്ഠേന ഏകീഭൂതാ സന്തതി സഭാഗേകസന്തതി. ‘‘സഭാഗാനം ധമ്മാനം’’തി ച ചിത്തജേസുതാവ നിരന്തരപ്പവത്തേന ലോഭസമ്പയുത്തചിത്തേന സഹജാതാ രൂപധമ്മാ സഭാഗരൂപധമ്മാ നാമ. തഥാ നാമ ധമ്മാ ച. ഏവം ദോസസമ്പയുത്താദീസുപി. ഉതുജേസു നിരന്തരപ്പവത്തേന സീതഉതുനാ സമുട്ഠിതാ രൂപധമ്മാ സഭാഗരൂപ ധമ്മാ നാമ. തഥാ ഉണ്ഹഉതുനാ സമുട്ഠിതാ. ഏസനയോ ആഹാരജേസുപീതി ഏവം സഭാഗേകസന്തതിവസേന. ‘‘സമ്പാപുണിതും’’തി ഞാണേന സമ്പാപുണിതും. ‘‘അദ്ധാസന്തതിവസേനാ’’തി ഏത്ഥ സന്തതിവസേന സമ്മസനം വിസേസതോ അധിപ്പേതം. ഏവഞ്ച കത്വാ ഹേട്ഠാ അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതി പദേ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം സന്തതി വിഭാഗനയോ സുട്ഠു ദസ്സിതോതി. ‘‘അനിച്ചലക്ഖണ ദസ്സനമേവ പധാനം’’തി ഇമസ്മിം ഞാണേപി ഉദയബ്ബയഞ്ഞാണേപി ഭങ്ഗഞ്ഞാണേപി അനിച്ചലക്ഖണ ദസ്സനമേവ പധാനം. ഭയഞ്ഞാണേ ച ആദീനവഞ്ഞാണേ ച നിബ്ബിദാഞാണേ ച ദുക്ഖലക്ഖണ ദസ്സനം പധാനം. ഉപരി ചതൂസു ഞാണേസു അനത്തലക്ഖണ ദസ്സനം പധാനന്തി. ‘‘സമുദിതേസൂ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിനാഭാവസഹായഭാവേന സമുപ്പന്നേസു. ഇദഞ്ച അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ. തണ്ഹാസമുദയാ ഉപാദാന സമുദയോ. ആഹാര സമുദയാ രൂപസമുദയോതി പാളിവസേന വുത്തം. അപ്പഹീന വസേനാതി പാളിപദേ പന അവിജ്ജാ തണ്ഹാ ദിട്ഠാനുസയാനം അപ്പഹീനട്ഠേന സന്താനേ വിജ്ജമാനതാ ഏവ പമാണന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സമുദേന്തീ’’തി പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ ഏകതോ ഉദേന്തി. ഉപരൂപരി ഏന്തി. ആഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ഏകഭവഭാവേന പാതുബ്ഭവന്തീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘യാവമരണകാലാ’’തിആദിം. ‘‘പസവന്തീ’’തി പവഡ്ഢമാനാ സവന്തി, പവത്തന്തി, സന്ദന്തി. ‘‘തേസു പനാ’’തി അവിജ്ജാ തണ്ഹുപാദാന കമ്മേസു. ‘‘നിരുജ്ഝന്തീ’’തി തസ്മിംഭവേ ഏവ നിരുജ്ഝന്തി. തസ്മിം ഭവേ നിരോധോ നാമ ഭവന്തരേ പുന അനുപ്പാദോ യേവാതി വുത്തം ‘‘ഭവന്തരേ’’തിആദി. ‘‘തം സന്തതിയം’’തി തസ്മിം പച്ചുപ്പന്ന ഭവേതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പുന അനുപ്പാദസങ്ഖാതം നിരോധം’’തി സന്തതി നിരോധോ നാമ വുത്തോ. ന നിബ്ബാന നിരോധോ. ഏതാഹി പച്ചയേ സതി, ഭവന്തരേ ഉപ്പജ്ജീസ്സന്തി യേവാതി. ഇദാനി യഥാപവത്ത സന്തതീസു പരിയാപന്നാനം സബ്ബപച്ഛിമാനം നാമരൂപാനം ഖണികനിരോധവസേന അത്ഥം വദന്തോ ‘‘യഥാപവത്ത സന്തതിയോ വാ ഛിജ്ജന്തി ഭിജ്ജന്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘ഉദയബ്ബയം സമനുപസ്സന്തസ്സ ചാ’’തി ഏത്ഥ കതമോ ഉദയോ നാമ, കതമോ വയോ നാമ, കഥഞ്ച തദുഭയം സമനുപസ്സതീതി ആഹ ‘‘ഉദയബ്ബയം പസ്സന്തസ്സാതി ഏത്ഥ യഥാ നാമാ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘തമോ ഖന്ധോ’’തി തമോരാസി. ‘‘വേതീ’’തി വിഗച്ഛതി. അന്തര ധായതി.‘‘ഉദയോ’’തി ഉപ്പാദോ ചേവ വഡ്ഢി ച. ‘‘വയോ’’തി വിഗമനം, അന്തരധാനം. ‘‘നാനാപയോഗവസേനവാ’’തി സമിഞ്ജനപ്പസാരണാദി നാനാപയോഗവസേന വാ. ഉദയപക്ഖാനം നാനാസന്തതീനം ഉദയഞ്ച ഉദയതോ. വയപക്ഖാനം നാനാസന്തതീനം വയഞ്ച വയതോതി യോജനാ.

ബോജ്ഝങ്ഗ ധമ്മേഹി സമ്പന്നത്താ ആരാധേതി അത്തനോ ചിത്തംതി ആരദ്ധോ. തുട്ഠചിത്തോതി അത്ഥോ. വിപസ്സതീതി വിപസ്സകോ. ആരദ്ധോ ഹുത്വാ വിപസ്സകോ ആരദ്ധവിപസ്സകോ. ദുവിധോഹി വിപസ്സകോ തരുണ വിപസ്സകോ ച ആരദ്ധ വിപസ്സകോ ച. തത്ഥ ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം സുട്ഠു അപസ്സന്തോ ദുബ്ബലവിപസ്സകോ തരുണ വിപസ്സകോ നാമ. ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം സുട്ഠു പസ്സന്തോ വിപസ്സനാ കമ്മേ ആരാധിത ചിത്തോ ബലവവിപസ്സകോ ആരദ്ധവിപസ്സകോ നാമ. യം സന്ധായ വുത്തം.

[ക]

‘സുഞ്ഞാഗാരേ പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മ ധമ്മം വിപസ്സതോ,തി ച.

[ഖ]

‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, അപസ്സം ഉദയബ്ബയം;

ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, പസ്സതോ ഉദയബ്ബയം,തി ച.

അയമിധ അധിപ്പേതോ. വിപസ്സനം ഉപേച്ച കിലേസേന്തി, മലീനഭാവം ഗമേന്തീതി വിപസ്സനുപക്കിലേസാ. പരിബന്ധന്തി നീവാരേന്തീതി പരിബന്ധകാതി ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ അന്തരായിക ധമ്മാനം നാമം. ‘‘സരീരോഭാസോ’’തി സകലസരീരതോ നിക്ഖന്തോ ഓഭാസോ. ‘‘പഞ്ചവിധാ പീതീ’’തി ഖുദ്ദികാ പീതി, ഖണികാ പീതി, ഓക്കന്തികാ പീതി, ഉബ്ബേഗാ പീതി, ഫരണാ പീതീതി. ‘‘ദുവിധാ പസ്സദ്ധീ’’തി അതിബലവന്തീ കായപസ്സദ്ധിചേവ ചിത്തപസ്സദ്ധി ച. വിപസ്സനാ കമ്മേ ഓകപ്പനാകാരപ്പവത്താ സദ്ധാഏവ അധിമുച്ചനട്ഠേന അധിമോക്ഖോ സദ്ധാധിമോക്ഖോ. ‘‘വീരിയം’’തി തസ്മിം കമ്മേ അനിക്ഖിത്തധുരം പഗ്ഗഹിതസീസം വീരിയം. ‘‘സുഖം’’തി ചിത്തസുഖം. തേനാഹ ‘‘സോമനസ്സം’’തി. ‘‘വിപസ്സനാഞാണം’’തി ഇന്ദവിസ്സട്ഠവജിരസദിസം ബലവവിപസ്സനാഞാണം. ‘‘സതീ’’തി തസ്മിം കമ്മേ അപ്പമുട്ഠാ സതി. ‘‘തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ’’തി ചിത്തസ്സ ലീനുദ്ധച്ചാദീഹി വിസമന്തേഹി വിമുത്താ തത്രമജ്ഝത്തതാസങ്ഖാതാ ഉപേക്ഖാ. ‘‘ആവജ്ജനുപേക്ഖാ’’തി വസിഭാവപത്താ ആവജ്ജനസങ്ഖാതാ ഉപേക്ഖാ. ‘‘ആലയം’’തി തണ്ഹാലയം. ‘‘കുരുമാനാ’’തി കരോന്തീ. ‘‘സുഖുമാ തണ്ഹാ’’തി കുസലേഹി മിസ്സകത്താ ഇദം അകുസലന്തിപി ജാനിതും അസക്കുണേയ്യാ സുഖുമതണ്ഹാ. ‘‘ന വതമേ’’തി മമ ന ഉപ്പന്നപുബ്ബോവതാതി യോജനാ. ‘‘അസ്സാദസഹിതാ’’തി ഓഭാസാദീസു അസ്സാദതണ്ഹാ സഹിതാ. ‘‘അധിമാന വസേനാ’’തി അധികതരം മഞ്ഞനാവസേന. ‘‘താവദേവാ’’തി നികന്തിയാ ഉപ്പത്തിക്ഖണേയേവ. ‘‘നികാമനാകാരോ’’തി ഇച്ഛനാകാരോ. അസ്സാദനാകാരോ. ‘‘നികാമനസ്സവത്ഥൂ’’തി നികന്തിയാ വത്ഥു. ‘‘അദ്ധാ’’തി ഏകന്തേന. ‘‘ഹന്ദാ’’തി ചിത്തവിസ്സട്ഠകരണേ നിപാതപദം. ഇദാനേവ നം വിസോധേമി, ന ചിരം പവത്തിതും ദസ്സാമീതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. ‘‘തേസ്വേവാ’’തി തേസുഓഭാസാദീസു ഏവ. അട്ഠകഥായ ന സമേതി. അട്ഠകഥായം നികന്തി വിക്ഖമ്ഭനസ്സ വിസും വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. വിപസ്സനാപരിപാകോ നാമ വിസേസന്തരപ്പവത്തേന പാകടോതി ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖാരുപേക്ഖാഭാവം പത്താ’’തിആദിമാഹ. വുട്ഠാനഗാമിനി വിപസ്സനാഭാവപത്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ദ്വേ വിപസ്സനാ ചിത്താനീ’’തി ഉപചാരാനുലോമചിത്താനി. സോ ഹി വുട്ഠാനന്തി വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഖാര നിമിത്തതോ വാ വുട്ഠാതി. നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പവത്തിതോ. യദി ഏവം ഗോത്രഭുപി വുട്ഠാനം നാമ സിയാതി. ന സിയാ. മഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനമത്തേ ഠിതത്താ. പടിവേധകിച്ചസ്സച സമ്മോഹ സമുച്ഛേദകിച്ചസ്സ അഭാവതോ. ‘‘സയം’’തി മഗ്ഗസങ്ഖാതോ സയം. ‘‘തം സമങ്ഗീപുഗ്ഗലം വാ’’തി തേന മഗ്ഗേന സമങ്ഗീപുഗ്ഗലം വാ. ‘‘വട്ടപ്പവത്തതോ ചാ’’തി ആയതിം ഭവേസു അപായവട്ടപ്പവത്തതോ വാ, അട്ഠമ ഭവതോ പട്ഠായ കാമസുഗതി വട്ടപ്പവത്തതോ വാ. അവസ്സം വുട്ഠാനം ഗമേതി സമ്പാപേതീതി വുട്ഠാനഗാമിനീതി വചനത്ഥോ. ‘‘അവസ്സം വുട്ഠാനം ഗച്ഛന്തീ’’തി ഇധ ഠിതാനം വുട്ഠാനതോ നിവത്തി നാമ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഇദഞ്ച പച്ചേകബുദ്ധാനം ബുദ്ധസാവകാനഞ്ച വസേന ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബഞ്ഞു ബോധിസത്താ പന പുബ്ബബുദ്ധാനം സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനാ കമ്മം ആരഭന്താ അനുലോമഞ്ഞാണം ആഹച്ച ഠപേന്തീതി അട്ഠക ഥാസു വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ആഹച്ചാ’’തി ഇദം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണസ്സ മത്ഥകപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ആവജ്ജനട്ഠാനിയം’’തി തതോ പുബ്ബഭാഗേ കേനചി ചിത്തേന അഗ്ഗഹിതേ നിബ്ബാനാ രമ്മണേ ആവജ്ജനട്ഠാനിയം. ‘‘തം’’തി ഗോത്രഭുഞ്ഞാണം. ഗോത്തം ഭവതി അഭിഭവതി ഛിന്ദതീതി ഗോത്രഭു. ഗോത്തം വാ അഭിസമ്ഭുണാതി പാപുണാതീതി ഗോത്രഭൂതി വചനത്ഥോ. കഥം പന ഗോത്രഭു ചിത്തം ഗോത്രഭുഞ്ഞാണം പുഥുജ്ജനഗോത്തം ഛിന്ദതി, അരിയഗോത്തം പാപുണാതീതി യുജ്ജേയ്യ, സോഹി പുഗ്ഗലോ തസ്മിംഖണേ പുഥുജ്ജനഗോത്തപരിയാപന്നോഏവാതി. സച്ചം. അത്തനി പന ഛിന്നത്താ സയം ഛിന്ദതി നാമ. നിബ്ബാനസ്സ ച അരിയഗോചരത്താ തം ആരമ്മണ കരണവസേന അരിയഗോത്തം പാപുണാതി നാമാതി ദട്ഠബ്ബം. പച്ചയസത്തിവിസേസേന അത്തനോ അനന്തരേ അരിയഗോത്തം ഭാവേതി, പാതുഭാവേതീതി ഗോത്രഭൂതിപി യുജ്ജതി. ‘‘പരിച്ഛിജ്ജാ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദീഹി സബ്ബവിപ്ഫന്ദനേഹി മുഞ്ചിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. സമ്മോഹസ്സ പഹാനമേവ ദട്ഠബ്ബം. ന തേ ധമ്മേ ആരമ്മണ കരണ വസേന ജാനനം. കഥം തേ ധമ്മേ ആരമ്മണം അകരോന്തോ മഗ്ഗോ തേ ധമ്മേ പരിജാനാതി നാമാതി. കിച്ചസിദ്ധി വസേന. സോ ഹി സമ്മോഹം പജഹന്തോ ആരമ്മണം കരോന്താനിപി ഹി പുബ്ബഭാഗഞ്ഞാണാനി തപ്പഹാനകിച്ചസ്സ അസാധകത്താ ദുക്ഖ സച്ചം പരിജാനന്താനീതി ന വുച്ചന്തി. മഗ്ഗോ പന ആരമ്മണം അകരോന്തോപി തപ്പഹാനകിച്ചസ്സ സാധകത്താതം സച്ചം പരിജാനാതീതി വുച്ചതി. കസ്മാ. തതോ പട്ഠായ തസ്സപുഗ്ഗലസ്സ സബ്ബകാലം തസ്മിംസച്ചേ പരിജാനന കിച്ചസ്സ സിദ്ധത്താ. യഥാഹി ഏകോ പുരിസോ ചക്ഖുമ്ഹി പിത്തസേമ്ഹാദിദോസേഹി പലിബുദ്ധത്താ അന്ധോ ഹോതി. ന കിഞ്ചി പസ്സതി. യദാ പന സോ ഏകം തേജവന്തം അഞ്ജനം ലഭിത്വാ ചക്ഖും അഞ്ജയന്തോ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദായതി. തസ്സ നിദ്ദായന്തസ്സേവ ചക്ഖുമ്ഹി സബ്ബദോസാ നസ്സന്തി. ചക്ഖു വിപ്പസന്നം ഹോതി. തങ്ഖണതോ പട്ഠായ സോ നിദ്ദായന്തോപി രൂപാനി പസ്സതീതി വുച്ചതി. കസ്മാ, അന്ധഭാവവിഗമേന ദസ്സനകിച്ചസ്സ സിദ്ധത്താ. ഏവമേവമിദം ദട്ഠബ്ബന്തി. ഏകദേസേന വാ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേസു, അനവസേസേന വാ അരഹത്തമഗ്ഗേ. ‘‘അപച്ഛാവത്തികം’’തി ഏത്ഥ പച്ഛതോ ആവത്തനം പച്ഛാവത്തം. നത്ഥി പച്ഛാവത്തം അസ്സാതി അപച്ഛാവത്തികന്തി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘പുന അനുപ്പാദധമ്മതാപത്തിവസേന നിരോധസങ്ഖാതം’’തി മഗ്ഗക്ഖണേ ഏവ താനിവട്ടാനി പുന അനുപ്പാദസഭാവം ആപജ്ജന്തി, നിരുജ്ഝന്തി. തഥാ നിരോധസങ്ഖാതം. ‘‘ഉപ്പാദനസങ്ഖാതായ ഭാവനായാ’’തി ഏതേന മഗ്ഗസ്സ ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ വഡ്ഢനസങ്ഖാതായ ഭാവനായ ഓകാസോ നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം. അരിയമഗ്ഗം പടിലാഭത്ഥായ പന പവത്തിതാ പുബ്ബഭാഗഭാവനാപി മഗ്ഗഭാവനാ ഏവ. സാ ച അരിയമഗ്ഗം പത്വാ മത്ഥകപത്താ ഹോതി. തസ്മാ അരിയമഗ്ഗോ ഏവ മത്ഥകപത്തോ ഭാവനാനുത്തരോ ഹോതീതി ഇമിനാപരിയായേന വഡ്ഢന സങ്ഖാതായ ഭാവനായാതിപി യുജ്ജതിയേവ. അത്തനോ അനന്തരേ പവത്തം ആനന്തരികം. ആനന്തരികം ഫലം ഏതസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. തസ്സ ച തതോപരം ദ്വേ വാ തീണി വാ ഫലചിത്താനി പവത്തന്തീതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. അപനീതോ അഗ്ഗി ഏതസ്മാതി അപനീതഗ്ഗികോ. ‘‘നിബ്ബാപേന്തോ വിയാ’’തി ഏതേന പടിപ്പസ്സമ്ഭനപ്പഹാനകിച്ചേന മഗ്ഗാനുകുലപ്പവത്തിം ദസ്സേതി. ‘‘തേസം’’തി തേസം ചക്ഖൂനം. തം രൂപം തസ്സ പാകടം ന താവ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തസ്സാ’’തി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. ‘‘പച്ചവേക്ഖനവാരേസൂ’’തി ഏത്ഥ പസാദചക്ഖുനാ ദിട്ഠേ പവത്താ അനുബന്ധക വീഥിയോപി സങ്ഗയ്ഹന്തി.

ഉപരിമഗ്ഗേഹി വധിതബ്ബാ മാരേതബ്ബാതി ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝാ. ‘‘കിലേസവിഭാഗേസൂ’’തി അസുകമഗ്ഗേന അസുകാകിലേസാ പഹീയന്തീതി ഏവം കിലേസവിഭാഗേസു. ‘‘പാളിയം’’തി പടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗപാളിയം. വുച്ചമാനേ പന വത്തബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. മഗ്ഗങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാദീനം പച്ചവേക്ഖനം നാമ മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖനമേവ. തഥാ പച്ഛാ വാ പവത്തതീതി സിദ്ധം. ‘‘അവിരുദ്ധാ ഹോതീ’’തി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേന അസമേന്താപി പച്ചവേക്ഖന്താനം ഇച്ഛാനുരൂപസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘അധിമാനനിദ്ദേസ അട്ഠകഥാസൂ’’തി വിനയേ ചതുത്ഥപാരാജികേ അധിമാനപദനിദ്ദേസ അട്ഠകഥാസു. ‘‘സോ’’തി അരിയഭൂതോ ഭിക്ഖു. ‘‘നോ ലദ്ധും ന വട്ടതീ’’തി അലദ്ധും ന വട്ടതീതി അത്ഥോ. ലദ്ധും നോ ന വട്ടതീതി വാ യോജനാ. ചതുബ്ബിധം മഗ്ഗഞ്ഞാണം ഗഹിതം. ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമാതി വുത്തത്താ.

‘‘അഭിനിവിസനം’’തി അജ്ഝത്തം ദള്ഹതരം പതിട്ഠാനം. ‘‘നിഖാതസിനേരുപാ ദസ്സവിയാ’’തി തസ്സ പവത്തനം വിയ. ‘‘കേവലം പച്ചയായത്ത വുത്തിതായ അദിട്ഠത്താ’’തി ഏതേന ഏസോ മേ അത്താ, ന പരസ്സ അത്താതി ഏവം അത്താനം അത്തസ്സ സാമികം കത്വാ ഗഹണകാരണം വദതി. തത്ഥ കേവലസദ്ദേന പരമത്ഥ സച്ചം പത്വാ അത്തസ്സേവ അഭാവതോ ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ അത്തനോവസായത്ത വുത്തിതം നിവത്തേതി. സമ്മുതി സച്ചം പന പത്വാ അത്തസ്സ വിജ്ജമാനത്താ മഹാജനോ അത്തനോ ഖന്ധപഞ്ചകം അത്തനോ വസായത്ത വുത്തിം മഞ്ഞമാനോ ഏസോ മേ അത്താതി ഗണ്ഹാതി. ‘‘ഖണഭങ്ഗസ്സ ച അദിട്ഠത്താ’’തി ഏതേന ഏസോ മേ സാരട്ഠേന അത്താ. ഏസോ മമ സാരോ. ഏതം മമ സരീരം. യാവ വസ്സസതംപി വസ്സസഹസ്സമ്പി ഏതം ഖന്ധപഞ്ചകം ന ഭിജ്ജതി, ന വിനസ്സതി. താവ അഹം ന മരാമി. യദാ ഏതം ഭിജ്ജതി, വിനസ്സതി. തദാ അഹം മരാമി. അഹഞ്ച മമ ഖന്ധപഞ്ചകഞ്ച അദ്വയം അനാനത്തന്തി ഏവം ഗഹണകാരണം വദതി. തത്ഥ ‘‘ഖണഭങ്ഗസ്സാ’’തി നാമരൂപധമ്മാനം ഖണേ ഖണേ ഭഞ്ജനസ്സ ഭിജ്ജനസ്സ മരണസ്സ. ഇദമ്പനമരണം സമ്മുതി സച്ചേ നത്ഥി. പരമത്ഥ സച്ചേ ഏവ അത്ഥി. തസ്മാ തം അപസ്സന്തോ മഹാജനോ അത്തനോ ഖന്ധപഞ്ചകം അത്തനോസാരം മഞ്ഞമാനോ ഏസോ മേ അത്താതി ഗണ്ഹാതീതി. ‘‘തം ദ്വയം സുദിട്ഠം കത്വാ’’തി ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ കേവലം പച്ചയായത്ത വുത്തിതഞ്ച ഖണഭങ്ഗഞ്ച ഞാണ ചക്ഖുനാ സുട്ഠുദിട്ഠം കത്വാ. തത്ഥ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം പടിച്ചസമുപ്പാദം സുട്ഠുപസ്സന്തോ കേവലം പച്ചയായത്ത വുത്തിതഞ്ച അവസായത്ത വുത്തിതഞ്ച സുട്ഠു പസ്സതി. യോ ച അത്തനോ വസായത്തവുത്തി ന ഹോതി. സോ പരമത്ഥസച്ചം പത്വാ ഏസോ മമ സന്തകന്തിപി വത്തും നാരഹതി. കുതോ മമ അത്താതി. അപി ച, സത്തോ നാമ സഭാവതോ നത്ഥി. പഞ്ഞത്തിമത്തം ഹോതി. യോ ‘അഹന്തി വാ, മേതി വാ, മമാതി വാ, ഗയ്ഹേയ്യ. അസന്തേ ച അത്തസ്മിം കോ മമ അത്താ നാമ ഭവേയ്യാതി. ഖണഭങ്ഗോ ഹോതി. ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജതി. സത്തോ ച നാമ ഏകസ്മിംഭവേ ആദിമ്ഹി സകിം ഏവ ജായതി. അന്തേ സകിം ഏവ മരതി. അന്തരാ വസ്സസതംപി വസ്സസഹസ്സംപി മരണം നാമ നത്ഥി. അഞ്ഞാഹി ഖണികധമ്മാനം ഗതി. അഞ്ഞാ സത്തസ്സ. ഏവംസന്തേ കഥം ഖണികധമ്മാ സത്തസ്സ സാരട്ഠേന അത്താനാമ ഭവേയ്യുന്തി. തസ്മാ തേ അവസവത്തനട്ഠേന അസാരകട്ഠേന ച അനത്താ ഏവ. അപിച ‘‘അവസവത്തനട്ഠേനാ’’തി ഏത്ഥ വസോ നാമ സത്തസന്താനേ ഏകോ പധാനധമ്മോ. സചേ അത്താനാമ അത്ഥി. സോ ഏവ പധാനഭൂതസ്സ വസസ്സപി അത്താ ഭവേയ്യ. ഏവംസതി, യോ വസോ, സോ അത്താ. യോ അത്താ, സോ വസോതി ഭവേയ്യ. തഥാ ച സതി, രൂപം അത്താതി ഗണ്ഹന്തോ രൂപഞ്ച വസഞ്ച അത്താനഞ്ച ഏകത്തം കത്വാ ഗണ്ഹാതി നാമ. തഥാ വേദനം അത്താതി. സഞ്ഞം, സങ്ഖാരേ, വിഞ്ഞാണം അത്താതി ഗണ്ഹന്തേപി. ഏവഞ്ചസതി, സത്തോ ച ഖന്ധപഞ്ചകഞ്ച വസോ ച അത്താ ച സബ്ബമേതം ഏകത്തം ഗച്ഛതി, ഏകോ സത്തോതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ന ഹി ഇമസ്മിം വസവത്തനട്ഠേ ഏകസ്സസത്തസ്സ ദ്വേ അത്താ തയോ അത്താ ബഹൂഅത്താതി സക്കാ ഭവിതും. അഥ യഥാ യഥാ സത്തസ്സ വസോ വത്തതി, ഇച്ഛാ പവത്തതി. തഥാ തഥാ ഖന്ധപഞ്ചകമ്പി നിച്ചകാലം സത്തസ്സവസം അനുഗച്ഛേയ്യ. കസ്മാ, സത്തസ്സ ച ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ ച വസസ്സ ച നാനത്താഭാവതോ. ഏവം അനുഗച്ഛന്തേ സതി. രൂപം മേ അത്താ, വേദനാ മേ അത്താതിആദിഗ്ഗഹണം വട്ടേയ്യ. സഭാവതോ അവിരുദ്ധം ഭവേയ്യ. ന പന തഥാ അനുഗച്ഛതി. ന ഹി ദുബ്ബണ്ണോ ദുരൂപോ പുരിസോ അത്തനോ രൂപകായം അത്തനോ വസേനേവ സുവണ്ണം സുരൂപം കാതും സക്കോതി. തഥാ ദുസ്സദ്ദോവാ സുസദ്ദം, ദുഗ്ഗന്ധോവാ സുഗന്ധം. ന ച അന്ധോവാ അനന്ധം. ബധിരോവാ അബധിരം. രോഗീവാ അരോഗം. കുട്ഠീവാ അകുട്ഠം. ഗണ്ഡീവാ അഗണ്ഡം. ജിണ്ണോവാ തരുണം. അജരം വാ അമരണം വാ കാതും സക്കോതി. നാപി അപായേസു ച അപതന്തം. പതിത്വാ വാ തതോ വിമുത്തം കാതും സക്കോതി. തഥാ ദേവോ വാ ദേവത്താ അചാവേതും. സക്കോവാ സക്കത്താ, മാരോ വാ മാരത്താ, ബ്രഹ്മാ വാ ബ്രഹ്മത്താതി. ഏസനയോ സേസഖന്ധേസുപി. തഥാ പന അവസാനുഗമനതോ പരമത്ഥ സച്ചം പത്വാ ഖന്ധപഞ്ചകേ അത്തനോ സാമികിച്ചം ഇസ്സരകിച്ചം നാമ നത്ഥി. അസാമികമേവ തം ഹോതി, അനിസ്സരം. തഥാ ച സതി, അത്താനം തസ്സ സാമിം ഇസ്സരം കത്വാ രൂപം മേ അത്താതി ഗഹണം മിച്ഛാഗഹണം നാമ ഹോതീതി. ലോകേ പന മഹാജനോ ധമ്മാനം പടിച്ചസമുപ്പാദം ന ജാനന്തി, ന പസ്സന്തി, ന പടിവിജ്ഝന്തി. തേസം പരമ്പര പച്ചയവസേന പവത്തമാനേ ഖന്ധസന്താനേ സമ്മുതി സച്ചവസേന നാനാവസവത്തനാകാരാ നാമ സന്തി. നാനാസാമി ഇസ്സരാധിപതിവോഹാരാ ച ലോകേ സന്ദിസ്സന്തി. തേ സമ്മുതി സച്ചവസേന ഉപ്പന്നേസു തേസു സാമിഇസ്സരാധിപതി വോഹാരേസു വോഹാരമത്തേ അഠത്വാ സഭാവസച്ചം മഞ്ഞന്താ മിച്ഛാഗഹണം ഗണ്ഹന്തി. ഏത്ഥ സിയാ. ന നു വസോനാമ ഇച്ഛാ. സത്തോ ച ഗന്തും ഇച്ഛന്തോ ഗച്ഛതി. ഠാതും ഇച്ഛന്തോ തിട്ഠതി. ഏവംസതി. തസ്സ ഖന്ധപഞ്ചകം തസ്സ വസായത്ത വുത്തി ഏവ ഹോതീതി. ന ഹോതി. കസ്മാ, പച്ചയായത്ത വുത്തിത്താ ഏവ. തഥാഹി ഗന്തും ഇച്ഛാനാമ ബഹിദ്ധാ ധനഹേതുവാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. നാനാഭോഗഹേതു വാ. അഞ്ഞേന വാ നാനാകാരണേന. തത്ഥ യേസം ധനേ അസതി, യം യം ദുക്ഖം ആഗച്ഛേയ്യ കായികം വാ ചേതസികം വാ. തേസം തം തം ദുക്ഖപച്ചയാ ധനിച്ഛാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. ധനിച്ഛാ പച്ചയാ ഗന്തിച്ഛാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി. തഥാ നാനാഭോഗിച്ഛാ നാനാകമ്മിച്ഛാസു ചാതി. നാനാദുക്ഖഭയുപദ്ദവമൂലികാസു ഇച്ഛാസു വത്തബ്ബ മേവ നത്ഥി. തഥാ നാനാരമ്മണാനം പലോഭന ദുക്ഖമൂലികാസു ച നാനാവിതക്കാനം വിപ്ഫന്ദനമൂലികാസു ച ഇച്ഛാസു. ഏവം വസോപി പച്ചയായത്ത വുത്തികോ ഏവ ഹോതി. ‘‘ഗമനം’’തി ഗമനാകാരേന പവത്തം ഖന്ധപഞ്ചകം. യേനയേനധനാദിഹേതുനാ സോ സോ വസോ ഉപ്പജ്ജതി. ഗമനമ്പി തേന തേനേവ ഉപ്പജ്ജതി ആഹാരുപത്ഥമ്ഭനാദിപച്ചയേന ച. വസോ പന ഗമനസ്സ പച്ചയേക ദേസമത്തം ഹോതി. സോ ഹി തദഞ്ഞപച്ചയേഹി വിനാ സയം ഉപ്പജ്ജിതും ന സക്കോതി. കുതോ ഗമനം ഉപ്പാദേതും. ഏവം ഠാനാദീസു. ഏവഞ്ച സതി, ഇദം ഖന്ധപഞ്ചകം പച്ചയായത്ത വുത്തികന്തിച്ചേവ വത്തും അരഹതി. നോ വസായത്ത വുത്തികന്തി. അപി ച ഗന്തും ഇച്ഛന്തോ ഗച്ഛതീതി പഞ്ഞത്തി മത്തഭൂതോ സത്തോ ഗച്ഛതി. ഖന്ധപഞ്ചകം പന ഖണിക ധമ്മത്താ ന ഗച്ഛതി. ഉപ്പന്നുപ്പന്നം തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജതി. സന്തതി വസേന ഗമനാകാര നിമിത്തം പഞ്ഞായതി. ഏവം അവസവത്തനം ഹോതീതി. ഹോതു തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജനം. അവിച്ഛേദപ്പവത്തിയാ സതി, ഗമനം സമ്പജ്ജതിയേവ. ഗമനേ ച സമ്പജ്ജമാനേ ഖണികഭിജ്ജനേന ദോസോ നത്ഥീതി ചേ. അത്ഥി. ഖണികമരണഞ്ഹി സത്തസ്സ സുസാനഭൂമി നാമ ഹോതി. അന്തരായേവാ ആഗതേ പക്ഖലന്തേ വാ സതി, ഗച്ഛന്തോ സത്തോ യദാ കദാചി മരണം വാ നിഗച്ഛതി മരണ മത്തം വാ ദുക്ഖന്തി. കിലേസേ നിമിനാതി പവത്തേതീതി നിമിത്തന്തി വചനത്ഥോ. ‘‘വിപല്ലാസനിമിത്തം’’തി ച വിപല്ലാസ ധമ്മാനം വസേന ഉപട്ഠിതം കിച്ച നിമിത്തം. തണ്ഹാ ഏവ പണിധീതി സമ്ബന്ധോ. മഹന്താനം ആദീനവാനം രാസി മഹാആദീനവരാസി. ഖന്ധേസു സുഞ്ഞതലക്ഖണം നാമ അതി ഗമ്ഭീരം ഹോതി. ഞാണസ്സേവ വിസയഭൂതം. സുഞ്ഞത ദസ്സനഞ്ച ദിട്ഠിയാ ഉജുപ്പടിപക്ഖന്തി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരേസു സുഞ്ഞതദസ്സനവസേനാ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘അത്ഥ സിദ്ധി നാമാ’’തി മഗ്ഗഫലപ്പടിലാഭസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ സിദ്ധി നാമ. അത്താതി അഭിനിവേസോ അത്താഭിനിവേസോ. ഗണ്ഹാതീതി ഗാഹോ. ഉപാദീയതീതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിസങ്ഖാതോ ഗാഹോ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ. അത്ഥാഭിനിവേസോ ച സോ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ ചാതി വിഗ്ഗഹോ. തസ്സ പടിപക്ഖം അനത്താനുപസ്സനാഞാണം. അനു അനു ഭവനം ആനുഭാവോ. പരമ്പരതോ വഡ്ഢനന്തി അത്ഥോ. ‘‘തഥാ സമനുപസ്സിത്വാ’’തി സുഞ്ഞതാ കാരേന സമനുപസ്സിത്വാ. വിമുഞ്ചന്തസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ. ‘‘അനിച്ചലക്ഖണം നാമ നാതി ഗമ്ഭീരം ഹോതി. സദ്ധായപി വിസയഭൂതം. ഉന്നതിലക്ഖണോ ച അഹം മാനോ ഖന്ധേസു നിച്ചധുവവിപല്ലാസമൂലകോ സദ്ധായ ച പടിപക്ഖോതി ആഹ ‘‘അനിച്ചദസ്സനവസേനാ’’തിആദിം. ‘‘നിമിത്താഭിനിവേസഭൂതസ്സാ’’തി നിച്ചധുവനിമിത്താഭിനിവേസഭൂതസ്സ. ‘‘മാനഗ്ഗാഹസ്സാ’’തി മാനസങ്ഖാതസ്സ ഗാഹസ്സ. ‘‘സദ്ധായ പീ’’തിപിസദ്ദേന ഞാണം സമ്പിണ്ഡേതി. ദുക്ഖലക്ഖണം നാമ ഭയസംവേഗ ജനകം ഹോതി. ആരമ്മണേസു തണ്ഹാലോലസ്സ തണ്ഹാവിപ്ഫന്ദനസ്സ പടിപക്ഖം. വിസേസതോ സമാധിസ്സ അനുരൂപന്തി ആഹ ‘‘ദുക്ഖദസ്സന വസേനാ’’തിആദിം. ‘‘തിണ്ണം ധമ്മാനം’’തി പഞ്ഞിന്ദ്രിയ സദ്ധിന്ദ്രിയ സമാധിന്ദ്രിയ സങ്ഖാതാനം തിണ്ണം ഇന്ദ്രിയ ധമ്മാനം. ‘‘വിപസ്സനാ ഗമനവസേനേ വാ’’തി വുട്ഠാനഗാമിനി വിപസ്സനാ സങ്ഖാതസ്സ ആഗമന കാരണസ്സ വസേനേവ.

ഇദാനി പുബ്ബേ യം വുത്തം ‘സത്തഅരിയ പുഗ്ഗലവിഭാഗസ്സ പച്ചയഭാവപത്തിയാ ചാ’തി. തത്ഥ സത്ത അരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. ധമ്മാനുസാരീ നാമാതി ഏത്ഥ ‘‘ധമ്മോ’’തി പഞ്ഞാ വുച്ചതി ‘സച്ചം, ധമ്മോ, ധീതി, ചാഗോ,തി ഏത്ഥ വിയ. തിക്ഖതരം ധമ്മം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. പഞ്ഞാബലാനുസാരേന ആദിമ്ഹി മഗ്ഗം ലഭതീതി വുത്തം ഹോതി. അഥവാ. ‘‘ധമ്മോ’’തി നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന സങ്ഖാര ധമ്മോ വുച്ചതി. സുഞ്ഞതദസ്സനഞ്ച നാമ വിസേസതോ സുദ്ധധമ്മ ദസ്സനം നാമ. ഇതി സുദ്ധധമ്മം അനുസ്സരതി, ഞാണഗതിയാ അനുഗച്ഛതീതി ധമ്മാനുസാരീ. ദിട്ഠിപത്തോതി ഏത്ഥ ദിട്ഠിനാമ ദസ്സനഞ്ഞാണം വുച്ചതി. ആദിതോ പട്ഠായ പരിസുദ്ധ ദസ്സനസമ്പന്നത്താ ദിട്ഠിബലേനേവ സുഖേന തം തം മഗ്ഗഫലം പത്തോതി ദിട്ഠിപത്തോ. തേനേവ ദസ്സന പഞ്ഞാബലേന കിലേസബന്ധനതോ വിമുത്തോതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ. സങ്ഖാര ധമ്മാനം ഖണിക ധമ്മഭാവേ സുട്ഠു സദ്ദഹനം അവേച്ചപ്പസാദോ സദ്ധാ നാമ. തത്ഥ ‘‘അവേച്ചപ്പസാദോ’’തി ഞാണസമ്പയുത്തപ്പസാദോ. ‘‘ഞാണം’’തി ച സങ്ഖാര ധമ്മാനം ഖണികഭാവനിമിത്താനം ദസ്സനഞ്ഞാണം. താദിസേ ഹി ഞാണേ സതി, തത്ഥ അവേച്ചപ്പസാദോ നാമ ജായതി, നോ അഞ്ഞഥാതി. സദ്ധം അനുസ്സരതീതി സദ്ധാനുസാരീ. സദ്ധാബലേനേവ ആദിമ്ഹി അരിയമഗ്ഗം പാപുണാതീതി വുത്തം ഹോതി. സദ്ധാബലേന വിമുത്തോതി സദ്ധാവിമുത്തോ. ‘‘കായസക്ഖി നാമാ’’തി ഏത്ഥ സക്ഖംതി സന്ദിട്ഠം. യം സാധകന്തിപി വുച്ചതി. അത്തനോ കായേ ഏവ ലദ്ധം സക്ഖം യസ്സാതി കായസക്ഖീ. ദുക്ഖാനു പസ്സീ പുഗ്ഗലോ ഹി സംവേഗ ബഹുലോ ഹോതി. സംവേഗോ ച പധാന വീരിയസ്സ പദട്ഠാനം. സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതീതി ഹി വുത്തം. തസ്മാ സോ സംവേഗവസേന ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ യം യം പുരിസഥാമേന പത്തബ്ബം ഹോതി. തം തം പാപുണാതി. പാപുണന്തോ ച അത്തനോ കായേ ഏവ സക്ഖം ലഭതി. സന്ദിട്ഠം ഝാനസുഖം വാ മഗ്ഗഫലസുഖം വാ ലഭതീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഉഭതോഭാഗ വിമുത്തോ’’തി അരൂപജ്ഝാനേഹി രൂപകായതോ അരഹത്തമഗ്ഗഫലേഹി നാമകായതോതി ഏവം ഉഭോഹി കായഭാഗേഹി വിമുത്തോ. ഏത്ഥ ച തയോ അരിയപുഗ്ഗലാ പഞ്ഞാധികോ ച സദ്ധാധികോ ച വീരിയാധികോ ച. തത്ഥ ധമ്മാനുസാരീ ച ദിട്ഠിപത്തോ ച പഞ്ഞാവിമുത്തോ ച പഞ്ഞാധികോ നാമ. സദ്ധാനുസാരീ ച സദ്ധാവിമുത്തോ ച സദ്ധാധികോ നാമ. കായസക്ഖീ ച ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ച വീരിയാധികോ നാമാതി ദട്ഠബ്ബം. അയഞ്ച പുഗ്ഗലവിഭാഗനയോ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗനയേന വുത്തോ. അഭിധമ്മേ പന പുഗ്ഗല പഞ്ഞത്തിയം സദ്ധാവിമുത്തോ ച കായസക്ഖീ ച ദ്വേപുഗ്ഗലാ സേക്ഖേസു ഏവ വുത്താ. അരഹത്തം പത്താ പന ഏതേ ദ്വേപി പഞ്ഞാവിമുത്താ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഏത്ഥ സിയാ, സങ്ഖാര ധമ്മാനം ഖണിക ധമ്മഭാവേ സുട്ഠു സദ്ദഹനം അവേച്ചപ്പസാദോ സദ്ധാ നാമാതി വുത്തം. കിം പന താദിസേന സദ്ധാമത്തേന സോതാപത്തി മഗ്ഗം പാപുണാതീതി. ഏത്ഥ അമ്ഹേഹി വത്തബ്ബം നത്ഥി. ഭഗവതാ ഏവ വുത്തം. യഥാഹ മഹാവഗ്ഗേ ഓക്കന്ത സംയുത്തേ ചക്ഖു ഭിക്ഖവേ അനിച്ചം വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ, യോ ഏവം സദ്ദഹതി, ഏവം അധിമുച്ചതി. അയം വുച്ചതി സദ്ധാനുസാരീ. ഓക്കന്തോ അരിയഭൂമിം. അതിക്കന്തോ പുഥുജ്ജനഭൂമിം. സോ യേനകമ്മേന അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം ഉപ്പജ്ജേയ്യ. ന തം കമ്മം കരോതീതി. സോതം ഭിക്ഖവേ അനിച്ചം. വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീതിആദിനാ ദ്വാദസായതനാനി വിത്ഥാരേ തബ്ബാനി. തത്ഥ ‘‘വിപരിണാമീ’’തി വിപരിണാമോ യസ്സ അത്ഥീതി വിപരിണാമീ. വിപരിണാമോതി ച ഖണേ ഖണേ ജീരണതാ ഭിജ്ജനതാ വുച്ചതി. ‘‘അഞ്ഞഥാഭാവീ’’തി തസ്സേവ വേവചനം. ‘‘ഏവം അധിമുച്ചതീ’’തി ഏതേന ഞാണസമ്പയുത്തസദ്ധം ദീപേതി. സാ ഏവ സോതാപത്തിയങ്ഗേസു ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ, ധമ്മേ, സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോതി വുത്താ. തത്ഥ ഞാണസമ്പയുത്തസദ്ധാ നാമ ചക്ഖാദീനം അനിച്ചനിമിത്ത ദസ്സനഞ്ഞാണേന സമ്പയുത്താ ഓകപ്പനസദ്ധാ. അനിച്ചനിമിത്തഞ്ച നാമ രൂപം അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതിപദേ വുത്തനയേന ചക്ഖാദിനിസ്സയാനം മഹാഭൂതാനം സന്തതി പരിവത്തനാദികം വുച്ചതി. തഞ്ഹി പസ്സന്തോ ചക്ഖാദീനം അനിച്ചഭാവേ സദ്ദഹതി, അധിമുച്ചതി. താനിപി ഖണേ ഖണേ ഏകന്തേന ഭിജ്ജതി യേവാതി സദ്ധാധിമോക്ഖം സദ്ധാവിനിച്ഛയം പടിലഭതീതി അത്ഥോ. ‘‘ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേനാ’’തി ഏത്ഥ പന അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധതാദീനം ബുദ്ധഗുണാദീനം ദസ്സനഞ്ഞാണേന സമ്പയുത്തോ പസാദോ അവേച്ചപ്പസാദോ നാമ. അരിയഭൂമി നാമ ദിട്ഠാനുസയ വിചികിച്ഛാനുസയേഹി പരിസുദ്ധാ അവത്ഥാഭൂമി വുച്ചതി. തേഹി സഹിതാ അവത്ഥാഭൂമി പുഥുജ്ജനഭൂമി നാമ. കഥം പന തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പുഥുജ്ജനഭൂമിം അതിക്കന്തതാ അരിയഭൂമിം ഓക്കന്തതാ ച വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘സോ യേനാ’’തിആദിം. യോ അത്തനോ ജീവിതഹേതുപി കിഞ്ചി കമ്മപഥപത്തം അപായഗാമി കമ്മം ന കരോതി. സോ ഏകന്തേന പുഥുജ്ജനഭൂമിം അതിക്കന്തോ, അരിയഭൂമിം ഓക്കന്തോതി വിഞ്ഞായതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദം സദ്ധാനുസാരിസുത്തം. അപരംപി വുത്തം ചക്ഖു ഭിക്ഖവേ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. യസ്സ ഏവം മത്തസോ നിജ്ഝാനം ഖമതി. അയം വുച്ചതി ധമ്മാനുസാരീ തിആദി. തത്ഥ ‘‘മത്തസോ നിജ്ഝാനം ഖമതീ’’തി സദ്ധാനുസാരീവിയ സദ്ദഹനമത്തേ അട്ഠത്വാ ചക്ഖാദീനം താദിസം അനിച്ചതം സമനുപസ്സന്തോ ഥോകം ഥോകം ദസ്സനം ലഭതിയേവ. ഏവംസതി, ചക്ഖാദീനി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിജ്ഝാനം ഓലോകനം മത്തസോ ഖമന്തി നാമ. ഇദം ധമ്മാനുസാരിസുത്തം. അപരംപി വുത്തം ചക്ഖു ഭിക്ഖവേ അനിച്ചം വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. യോ ഏവം പജാനാതി പസ്സതി. അയം വുച്ചതി സോതാപന്നോ തിആദി. തത്ഥ ‘‘പജാനാതി പസ്സതീ’’തി ധമ്മാനുസാരീവിയ മത്തസോ നിജ്ഝാനക്ഖമമത്തേ അട്ഠത്വാ പഞ്ഞായ പജാനാതി, ഞാണചക്ഖുനോ പച്ചക്ഖതോ പസ്സതീതി അത്ഥോ. ഇദം ദിട്ഠിപത്താദീനം സുത്തം.

‘‘യഥാ സകം ഫലം’’തി ഏത്ഥ സസ്സ അത്തനോ ഇദം സകം. യം യം സകം യഥാസകന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി സോതാപന്നസ്സാതിആദിനാ. ഫലസമാപത്തി വീഥിയം പന അനുലോമജവനാനി ഏവ ഫലാനം ആസന്നകാരണാനി, ന മഗ്ഗജവനാനീതി ആഹ ‘‘ന മഗ്ഗാഗമനവസേനാ’’തി. ‘‘സോ’’തി മഗ്ഗോ. സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ സബ്ഭാവോ. ‘‘അസ്സാ’’തി മഗ്ഗസ്സ.

അനിച്ചാനുപസ്സനാ കിച്ചതോ അനിമിത്താ ഹോതി. സഭാവതോ സനിമിത്താഏവ. നിച്ചനിമിത്തസഹിതാഏവ. യതോ സാ ഏസോഹമസ്മീതിഗ്ഗഹണം ലഭതി. ഇദംപി വിപസ്സനാഞാണം അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതി സമനുപസ്സിതബ്ബാ ച ഹോതീതി. തത്ഥ ച അഭിധമ്മം പത്വാ സഭാവപ്പധാനം ഹോതി, ന കിച്ചപ്പധാനം. തസ്മാ അഭിധമ്മ നയേന വിപസ്സനാ അത്തനോ നിമിത്ത നാമം മഗ്ഗസ്സ ദാതും ന സക്കോതി. അയം അട്ഠകഥായ അധിപ്പായോ. കിലേസ ധമ്മാ നാമ യസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം പുഗ്ഗലം പലിബുന്ധന്തി. സമ്ബാധം കരോന്തി. തസ്മാ പലിബോധകരാനാമ. തം പുഗ്ഗലം നിച്ചനിമിത്ത സുഭനിമിത്ത സുഖനിമിത്ത അത്തനിമിത്താനി ഗാഹേന്തി. തസ്മാ നിമിത്തകരാനാമ. തം പുഗ്ഗലം ആരമ്മണേസു ഭുസം നിഹിതം നിവിട്ഠം കരോന്തി. തസ്മാ പണിധികരാനാമ. തേ ച മഗ്ഗഫലാനി ആരമ്മണം ന കരോന്തി. മഗ്ഗഫലേഹി ച സമ്പയോഗം ന ഗച്ഛന്തി. ഏവം ആരമ്മണകരണാ ദിവസേന മഗ്ഗഫലേസു തേസം അഭാവോ. അഭാവത്താഏവ ച താനി മഗ്ഗഫലാനി അത്തനോ ധമ്മതായ തീണിനാമാനി ലഭന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘ആരമ്മണ കരണവസേനവാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അത്തനോ സഭാവേനാ’’തി അത്തനോ ധമ്മതായ.

‘‘അത്തദിട്ഠിയാ ഉപ്പന്നായ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഇദം താസം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം അത്തദിട്ഠിയാ അവിനാഭാവം ദീപേതി. ന പന അത്തദിട്ഠിയാ താഹി അവിനാഭാവന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിപച്ചന്തീതി അപായേസു വിപച്ചന്തി. അപായപടിസന്ധിം ജനേന്തി. ദിട്ഠസച്ചാനഞ്ച അരിയപുഗ്ഗലാനം. ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസമ്പയുത്താ അകുസലധമ്മാ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ വിപ്പയുത്താ’’തി. ‘‘അകുസലധമ്മാചേ വാ’’തി പച്ചുപ്പന്നഭൂതാ ദസാകുസലകമ്മപഥ ധമ്മാ ചേവ. ‘‘സത്തഹി ഭവേഹീ’’തി ക്രിയാപവഗ്ഗേ കരണവചനം. യഥാ സത്തഹി മാസേഹി വിഹാരം നിട്ഠാപേതീതി. ക്രിയാപവഗ്ഗോതിച ക്രിയായസീഘതരം നിട്ഠാപനം വുച്ചതി. ‘‘സത്തക്ഖത്തും’’തി സത്തവാരാ. തീണി സംയോജനാനിനാമ ‘സക്കായദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനാനി,. ‘‘അവിനിപാത ധമ്മോ’’തി വിരൂപം ഹുത്വാ പതനം വിനിപാതോ. അപായനിപാതോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ധമ്മോ’’തി സഭാവോ. നത്ഥി വിനിപാതോ ധമ്മോ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘നിയതോ’’തി സുഗതിഭവേസു നിയത ഗതികോ. സമ്മാ ബുജ്ഝതീതി സമ്ബോധി. മഗ്ഗഞ്ഞാണം. ‘‘പരായനം’’തി പരഭാഗേ ഗന്തബ്ബട്ഠാനം വുച്ചതി. സമ്ബോധിസങ്ഖാതം പരായനം അസ്സാതി സമ്ബോധിപരായനോ. ‘‘അനിയമത്ഥോ’’തി വാസദ്ദത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. വാ സദ്ദത്ഥേസു ച അനിയമത്ഥോ. ന വികപ്പത്ഥോ. വികപ്പത്ഥേഹി സതി ദ്വേ ഏവ സത്തക്ഖത്തുപരമാ ലബ്ഭന്തി. മിസ്സകഭവോന ലബ്ഭതി. അനിയമത്ഥേ തയോപി ലബ്ഭന്തി. അട്ഠകഥായം പന സമുച്ചയത്ഥസ്സ ഗഹിതത്താ ഏകോ മിസ്സകഭവോ ഏവ ലബ്ഭതി. നനു ച സദ്ദോ നാമ സമുച്ചയത്ഥേ പാകടോ, ന അനിയമത്ഥേ. തസ്മാ സമുച്ചയത്ഥോവ ഇധ യുത്തോതി ചേ. ന യുത്തോ. കസ്മാ. ദ്വിന്നം അസങ്ഗഹിതത്താ. അട്ഠകഥായം പന സമുച്ചയത്ഥം ഗഹേത്വാ തേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഇമസ്മിം പാഠേ അസങ്ഗഹിതാതി വുത്തം. യദി തേ ഇമസ്മിം പാഠേ അസങ്ഗഹിതാ. കത്ഥതേ സങ്ഗഹിതാ ഭവേയ്യും. ന ഹി കോചി സത്തക്ഖത്തു പരമോ നാമ ഇധ അസങ്ഗഹിതോതി യുത്തോതി. ‘‘അസ്സാ’’തി തസ്സപാളിപാഠസ്സ. ‘‘ഏത്ഥ ച യസ്മാ. ല. പരമോ നാമ വുത്തോ’’തി ഇദം ഉപരി ‘യേ കാമഭവേ യേവാ’തിആദിനാ ‘യേദിട്ഠ ധമ്മേ വാ’തിആദിനാ ച യോജേതബ്ബം. സോ ച സുക്ഖവിപസ്സകോ വാ പരിഹീനജ്ഝാനോ വാ ദട്ഠബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പാളിയം’’തി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി പാളിയം. ‘‘ഇധ നിട്ഠാ’’തി ഇമസ്മിം കാമലോകേ ആസവക്ഖയം പത്വാ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനപത്തി വസേന നിട്ഠാ. നിട്ഠാനം പരിയോസാനന്തി അത്ഥോ. കുലതോ കുലം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. ഭവതോ ഭവം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഏകമേവ പടിസന്ധിസങ്ഖാതം ഭവബീജം അസ്സ അത്ഥീതി ഏകബീജീ. യോ ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അരഹാ. തസ്സ ച ഇധ നിട്ഠാതി യോജനാ. കേന പന തിണ്ണം സോതാപന്നാനം വിസേസോ കതോതി. സത്തക്ഖത്തു പരമോ താവ കേവലം പഥമമഗ്ഗ സമ്പയുത്തേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി കതോ. ഇതരേ ദ്വേ ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ പവത്തിതേഹി വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി കതോതി. തത്ഥ സത്തക്ഖത്തു പരമോ സബ്ബമുദുകോ ഹോതി. തതോ കോലംകോലോ തിക്ഖോ. സോ പന ഛ ഭവികോ, പഞ്ചഭവികോ, ചതുഭവികോ, തിഭവികോ, ദ്വിഭവികോതി പഞ്ചവിധോ. തത്ഥ പഞ്ചഭവികോ തിക്ഖോ. സേസാ അനുക്കമേന തിക്ഖതരാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഏകബീജീ പന ഏകഭവികോ സബ്ബതിക്ഖോ. തത്ഥ സത്തക്ഖത്തു പരമോ കേവലേന പഥമമഗ്ഗാനുഭാവേന സിദ്ധത്താ സബ്ബമുദുകോ ഹോതി. ഇതരേ ദ്വേപകതിയാ സത്തക്ഖത്തു പരമഭാവേ ഠത്വാ ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സനാ കമ്മം പട്ഠപേന്തി. തദാ തേസം ഇന്ദ്രിയാനി പുന വിസേസ പത്താനി ഹോന്തി, തിക്ഖാനി. തസ്മാ തേ സത്തക്ഖത്തു പരമതോ തിക്ഖാനാമ ഹോന്തീതി. ‘‘സത്തവാരതോ ഓരം വാ’’തി ഇദം കോലംകോല ഏകബീജിനോ സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ നിയാമേതീ’’തി ഇദം ഉപരിമേ ദ്വേസോതാപന്നേ സന്ധായ വുത്തം. സത്തക്ഖത്തു പരമോപന പഥമമഗ്ഗേനേവ നിയമിതോതി ദട്ഠബ്ബം. തഥാഹി സോയേവ സങ്ഗഹപാഠേ സരൂപതോ ആഗതോ സോതാപത്തി മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാപഹാനേന പഹീനാപായഗമനോ സത്തക്ഖത്തു പരമോ സോതാപന്നോ നാമ ഹോതീതി. ഇതരേ പന ദ്വേ പാളിയം സോതാപന്ന പുഗ്ഗലവിഭാഗട്ഠാനേസ്വേവ ആഗതാതി. ‘‘യേ പനാ’’തി യേ സോതാപന്ന പുഗ്ഗലാപന. ഗാഥായം ‘‘ഇതോസത്താ’’തി ഇമസ്മിം മനുസ്സലോകേ സത്ത സംസരാനി. ‘‘തതോസത്താ’’തി തസ്മിം ദേവലോകേ സത്താതി അത്ഥോ. അങ്ഗുത്തരപാഠേ ‘‘തേനചിത്തപ്പസാദേനാ’’തി മഹാസഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേതും സമത്ഥസ്സ സത്ഥുഗുണേ ചിത്തപ്പസാദോ ജായതി. തേന ചിത്തപ്പസാദേന. ‘‘തേന പരിയായേനാ’’തി സചേ സോ ദേവേസു ഏവ സംസരതി. സത്തക്ഖത്തും ഓപപാതിക പടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായിസ്സതി. യദി മനുസ്സേസു ഏവ സംസരതി. സത്തഗബ്ഭസേയ്യക പടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹിത്വാ ഏത്ഥേവ പരിനിബ്ബായിസ്സതി. ഏവം ദേസനാ വാരേന ചുദ്ദസ കത്വാ ദേസിതേന പരിയായേനാതി അത്ഥോ. ‘‘തം വീമംസിതബ്ബം’’തി വദന്തേന ടീകാചരിയേന സയം ചുദ്ദസപടിസന്ധിയോവ ഇച്ഛതീതി ദീപേതി. ഇദാനി തം ചുദ്ദസപടിസന്ധിവാദം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘വിഭങ്ഗേ പനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘വിഭങ്ഗേ’’തി അഭിധമ്മേ ഞാണവിഭങ്ഗേ. നത്ഥി ഠാനമസ്സാതി അട്ഠാനം. ‘‘ഠാനം’’തി മൂലകാരണം. നത്ഥി അവകാസോ അസ്സാതി അനവകാസോ. ‘‘അവകാസോ’’തി പച്ചയകാരണം. ‘‘യം’’തി ക്രിയാപരാമസനം. യം നിബ്ബത്തേയ്യ, തം നിബ്ബത്തനം അട്ഠാനം. സോ നിബ്ബത്തന ധമ്മോ അനവകാസോതി യോജനാ. ‘‘അഭിസങ്ഖാര വിഞ്ഞാണസ്സാ’’തി സത്തഭവതോ ഉദ്ധം കാമഭവേ പടിസന്ധിജനകസ്സ കുസലാ കുസലകമ്മ വിഞ്ഞാണസ്സ. ‘‘നിരോധേനാ’’തി സോതാപത്തി മഗ്ഗക്ഖണേ ഏവ നിരോധനേന. നിരുജ്ഝന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാ’’തി യേ നാമ രൂപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും. ഏതേ നാമ രൂപധമ്മാ ഏത്ഥ ഏതസ്മിം അഭിസങ്ഖാര വിഞ്ഞാണ നിരോധക്ഖണേ നിരുജ്ഝന്തീതി യോജനാ. ‘‘യഥാവുത്തനയേനേവാ’’തി തേന പരിയായേനാതി വുത്തപ്പകാരനയേനേവ. ‘‘തദേകട്ഠമോഹസ്സാ’’തി തേന രാഗേന തേന ദോസേന ഏകസ്മിം ചിത്തേ ഏകതോ ഠിതസ്സ മോഹസ്സ. ന ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ സമ്പയുത്തസ്സ മോഹസ്സ. തസ്സ പഥമമഗ്ഗേ ഏവ പഹീനത്താ. നാപി ഉദ്ധച്ചചിത്തസമ്പയുത്തസ്സ മോഹസ്സ. തസ്സ ചതുത്ഥമഗ്ഗേ ഏവ പഹാതബ്ബത്താ. ഉപ്പജ്ജന്താ രാഗദോസമോഹാ. ‘‘ധമ്മികേസൂ’’തി ധമ്മേന സമേന ഉപ്പന്നേസു. ‘‘യതോ’’തി യംകാരണാ. ബലവന്തകാരണാതി അത്ഥോ. ‘‘തേസം’’തി സോതാപന്നാനം. ‘‘സല്ലിഖന വസേനാ’’തി ബഹലപക്ഖം ഥൂലഭാഗം സുട്ഠുലിഖനവസേന. അധിച്ചുപ്പത്തി നാമ പുബ്ബേ യഥാപവത്തം കാലം അധിച്ച അതിക്കമ്മ ഉപ്പത്തി. ഉപ്പജ്ജന്താനമ്പി രാഗദോസമോഹാനം. ‘‘തേസം പീ’’തി സകദാഗാമീനമ്പി. ‘‘മേഥുനവത്ഥു സമായോഗോ ഇച്ഛിതോ’’തി ജായമ്പതീനം മേഥുനകമ്മസമായോഗോ നാമ സകദാഗാമീനം അത്ഥീതി ഇച്ഛിതോ. ഥേരോഹി അധിച്ചുപ്പത്തിമത്തം ഇച്ഛതി. പരിയുട്ഠാനമന്ദതം ന ഇച്ഛതി. സകദാഗാമീനം പുത്തധീതരോപി സന്ദിസ്സന്തീതി വദതി. ‘‘മഹാഅട്ഠകഥായം പടിക്ഖിത്തോ’’തി ഥേരസ്സ മനോരഥമത്തംതി വത്വാ പടിക്ഖിത്തോ. ഇദം സബ്ബം അട്ഠസാലിനിയം വുത്തം. ‘‘ഛക്കനിപാതേ’’തി അങ്ഗുത്തരേ ഛക്കനിപാതേ. ‘‘മിഗാസാളവത്ഥുമ്ഹീ’’തി മിഗാസാളനാമികായ ഉപാസികായ വത്ഥുമ്ഹി. കേചി ഇമം വത്ഥും ദിസ്വാ മഹാഅട്ഠകഥാവാദം ന രോചേന്തി. മഹാസിവത്ഥേരവാദം രോചേന്തി. ‘‘അബ്രഹ്മചാരിനോ’’തി മേഥുന ധമ്മാ അപ്പടിവിരതസ്സ. ‘‘സകദാഗാമിത്തം ബ്യാകതം’’തി തസ്മിം കാലങ്കതേ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഇധ സകദാഗാമിഭാവം പത്വാ തുസിതാകായം ഉപപന്നോതി ഏവം തസ്സ യം സകദാഗാമിത്തം ഭഗവതാ ബ്യാകതം. ‘‘അധിഗമവസേനാ’’തി സകദാഗാമിഭാവം പടിലാഭവസേന. ന പന അബ്രഹ്മചാരിനോ സതോ അധിഗമവസേനാതി അധിപ്പായോ. മരണാസന്നകാലേപി ഹി സിക്ഖാപദാധിട്ഠാനേന സഹ ഉപരിമഗ്ഗഫലാധിഗമനം നാമ തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ അരിയസാവകസ്സ ന ദുക്കരന്തി. ഏതേന കേസഞ്ചി ഥേരവാദരോചനം പടിക്ഖിത്തം ഹോതി. ‘‘സകിംദേവ ഇമംലോകം ആഗന്ത്വാ’’തി ഏതേന ഇതോ പരലോകം ഗമനസ്സ ച തതോ പുന ഇധാഗമനസ്സ ച സിദ്ധത്താ അയം പുഗ്ഗലോ സുദ്ധേന മഗ്ഗനിയാമേന കാമഭവേ ദ്വിക്ഖത്തു പരമോനാമ ഹോതീതി സിദ്ധോ. കഥം. ഇധ പത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്തിത്വാ ഇധ പരിനിബ്ബായീ, തത്ഥ പത്വാ ഇധ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീതി. സേസാപന ചത്താരോ വിപസ്സനാനിയാമേന സിദ്ധാ ഹോന്തീതി വിഞ്ഞായതി. കതമേ ചത്താരോ. ഇധ പത്വാ ഇധ പരിനിബ്ബായീ. തത്ഥ പത്വാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ. ഇധ പത്വാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ. തത്ഥ പത്വാ ഇധ പരിനിബ്ബായീതി. ഏത്ഥ ച തീസു സോതാപന്നേസു ഏകോസത്തക്ഖത്തു പരമോ ഏവ മഗ്ഗനിയാമേന സിദ്ധോ. സേസാ പന ദ്വേ സോതാപന്നാ വിപസ്സനാനിയാമേന സിദ്ധാ. ഛ സകദാഗാമീസു ദ്വേ ഏവ മഗ്ഗനിയാമേന സിദ്ധാ. സേസാ പന ചത്താരോ വിപസ്സനാനിയാമേന സിദ്ധാ. തത്ഥ മഗ്ഗസിദ്ധേസു സോതാപന്ന സകദാഗാമീസു സങ്കരോ നത്ഥി. വിപസ്സനാസിദ്ധേസു പന സങ്കരോ അത്ഥി. അത്ഥതോ അവിരുദ്ധേ സതി, വോഹാരമത്തേന സങ്കരേ ദോസോ നത്ഥീതി ദട്ഠബ്ബം. ആഗന്ത്വാതി പാഠവസേന ആഗമനതോതി വുത്തം. ആഗന്താതി പന പാഠോ യുത്തോ. ആഗമനസീലോ ആഗമന ധമ്മോ ഹുത്വാ സകദാഗാമീ നാമാതി അത്ഥോ. അനാഗന്ത്വാ ഇത്ഥത്തന്തി ഏത്ഥപി ഏസേവനയോ. അരഹതോ ഭാവോ അരഹത്തം. അരഹത്ത മഗ്ഗം. ദക്ഖിണായ വിപത്തികരാനാമ അപ്പപ്ഫല അപ്പാനിസംസകരാ. സമ്പത്തികരാ നാമ മഹപ്ഫല മഹാനിസംസകരാ. സീലക്ഖന്ധാദിഗുണാ നാമ സീലക്ഖന്ധ സമാധിക്ഖന്ധ പഞ്ഞാക്ഖന്ധ വിമുത്തിക്ഖന്ധ വിമുത്തിഞ്ഞാണ ദസ്സനക്ഖന്ധഗുണാ. ‘‘ദക്ഖിണേയ്യേസൂ’’തി ദക്ഖിണാരഹ പുഗ്ഗലേസു. ‘‘ധുരം’’തി പധാനസീസട്ഠാനിയം വുച്ചതി. സദ്ധാ ഏവ ധുരം അസ്സാതി സദ്ധാധുരോ. ഏവം പഞ്ഞാധുരോ. കസ്മാ പനേത്ഥ വീരിയധുരോ ന ഗഹിതോതി. പാളിയം സദ്ധാവാഹീ മഗ്ഗം ഭാവേതി, പഞ്ഞാവാഹീ മഗ്ഗം ഭാവേതീതി വുത്തം. ന പന വുത്തം വീരിയവാഹീ മഗ്ഗം ഭാവേതീതി. തസ്മാ ന ഗഹിതോതി. കസ്മാ പന വീരിയവാഹീ മഗ്ഗം ഭാവേതീതി ന വുത്തന്തി. വുച്ചതേ. മഗ്ഗം ഭാവേന്തസ്സ നാമ ആദിമ്ഹി ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം പഹാനായ കമ്മം മഹന്തം ഹോതി. കസ്മാ, അപായമൂലകത്താ. തത്ഥ സദ്ധാ ച വിചികിച്ഛാ ച ദ്വേ ഉജുപ്പടിപക്ഖാ ഹോന്തി. യസ്മിം ആരമ്മണേ സദ്ധാ നിവിസതി, തസ്മിം വിചികിച്ഛാ നത്ഥി. യസ്മിം വിചികിച്ഛാ നിവിസതി, തസ്മിം സദ്ധാ നത്ഥി. തഥാ പഞ്ഞാദിട്ഠിയോ ച ഉജുപ്പടിപക്ഖാ. യത്ഥ പഞ്ഞാ, ന തത്ഥ ദിട്ഠി. യത്ഥ ദിട്ഠി, ന തത്ഥ പഞ്ഞാതി. അപി ച സദ്ധാ അത്തനോ വിസയേ ദിട്ഠിം വിധമതിയേവ. പഞ്ഞായ വിചികിച്ഛാവിധമനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തസ്മാ ആരദ്ധ വിപസ്സകോ അനിച്ചാദീസു അവേച്ചപ്പസാദമത്തേനപി ദിട്ഠിവിചികിച്ഛായോ പജഹിത്വാ സദ്ധാനുസാരിഭാവഞ്ച സുട്ഠുതരം പസീദിത്വാ സദ്ധാവിമുത്തഭാവഞ്ച പാപുണാതി. പഞ്ഞായ അനിച്ചാദീനി നിജ്ഝാനക്ഖമം കത്വാ ധമ്മാനുസാരിഭാവഞ്ച സുട്ഠുതരം പസ്സിത്വാ ദിട്ഠിപത്തപഞ്ഞാ വിമുത്തഭാവഞ്ച പാപുണാതി. വീരിയം പന ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം പടിപക്ഖമത്തമ്പി ന ഹോതി. അഥ ഖോ താസം സഹായോപി ഹോതി, ധുരഭൂതഞ്ച. പഗ്ഗഹലക്ഖണഞ്ഹി വീരിയം. തം സദ്ധംപി പഗ്ഗണ്ഹാതി, പഞ്ഞംപി പഗ്ഗണ്ഹാതി, ദിട്ഠിംപി പഗ്ഗണ്ഹാതി, വിചികിച്ഛമ്പി പഗ്ഗണ്ഹാതിയേവ. കുതോപന അത്തനോ സഭാവേന ദിട്ഠിവിചികിച്ഛായോ പജഹിതും സക്ഖിസ്സതി. തസ്മാ ഇമസ്മിം ഠാനേ വീരിയവാഹീതി ച വീരിയധുരോതി ച ന വുത്തോതി. കായസക്ഖിമ്ഹി പന സദ്ധാ ച പഞ്ഞാ ച സമബലാ ഹോന്തി. വീരിയഞ്ച സയം സമ്മപ്പധാനട്ഠാനേ ഠത്വാ തദുഭയം ഉപബ്രൂഹേതി. സോ ച പുഗ്ഗലോ തദുഭയബലേന ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദയോ പജഹിത്വാ കായസക്ഖിഭാവം പാപുണാതി. അട്ഠവിമോക്ഖേ വാ ഉപ്പാദേത്വാ ഉഭതോഭാഗ വിമുത്തഭാവം പാപുണാതി. ഇമേസു പന ദ്വീസു പുഗ്ഗലേസു വീരിയസ്സ ഥാമോ സുട്ഠു പാകടോ. തസ്മാ ഇമേ ദ്വേ വീരിയാധികാത്വേവ വത്തബ്ബാ. ന വീരിയധുരോതി. ചതുപ്പടിപദാ നാമ ദുക്ഖാപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ. ദുക്ഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. സുഖാപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ. സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. തിവിധവിമോക്ഖോ നാമ സുഞ്ഞതോ വിമോക്ഖോ. അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോ. അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോ. ‘‘തയോ അന്തരാ പരിനിബ്ബായിനോ’’തി ഏത്ഥ ആയുകപ്പസ്സ പരിയന്തം അപത്വാ അന്തരാ ഏവ കിലേസപരിനിബ്ബാനപത്താ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ നാമ. സോ തിവിധോ. ആയുകപ്പസ്സ പഥമഭാഗേ പരിനിബ്ബായീ, ദുതീയഭാഗേ, തതീയഭാഗേതി. ഇമേ തയോ അന്തരാ പരിനിബ്ബായിനോ നാമ. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ നാമ ആയുകപ്പ പരിയന്തേ പരിനിബ്ബായീ. ഉദ്ധം മുഖോ വട്ടസോതോ ഏതസ്സാതി ഉദ്ധംസോതോ. അകനിട്ഠം അവസ്സം ഗമിസ്സതീതി അകനിട്ഠഗാമീ. വിപസ്സനാ കമ്മം സസങ്ഖാരം സപ്പയോഗം കത്വാ പരിനിബ്ബായീ സസങ്ഖാര പരിനിബ്ബായീ. സങ്ഖാരരഹിതേന സുഖേന വിപസ്സനാ കമ്മേന പരിനിബ്ബായീ അസങ്ഖാര പരിനിബ്ബായീ. ‘‘ദ്വാദസ സോതാപന്നാ’’തി ഏകബീജികാ തയോ. തേ ഏവ ചതൂഹി പടിപദാഹി ഗുണിതാ ദ്വാദസ. ദ്വാദസ സകദാഗാമിനോ പുബ്ബേ വുത്തനയാ ഏവ.

ഏകച്ചാനം ഏവ അനാഗാമി അരഹന്താനം ഏവ. ‘‘അജ്ഝോസിതസ്സാ’’തി അധിഓസിതസ്സ. മമേവിദന്തി നിട്ഠാനം കത്വാ ഠപിതസ്സ. ഗിലിത്വാ ഠപിതസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ബഹലേന ഥൂലേന കാമരാഗേന വിമുത്താ ബഹലരാഗവിമുത്താ. ആരുപ്പേസു ച തസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോ ഏവ അത്ഥി. ന ചതസ്സോ രൂപസമാപത്തിയോ. തസ്മാ തത്ഥ അനുപുബ്ബനിരോധോ ന ലബ്ഭതി. ‘‘ആദിതോ പട്ഠായാ’’തി അട്ഠസു സമാപത്തീസു പഥമജ്ഝാന സമാപത്തിആദി. തതോ പട്ഠായ. അനുപുബ്ബനിരോധോ നാമ പഥമജ്ഝാനേ പടിഘസഞ്ഞാനാനത്തസഞ്ഞാനം നിരോധോ. പടിഘസഞ്ഞാ നാമ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസഞ്ഞാ. നാനത്തസഞ്ഞാ നാമ കസിണ നിമിത്തതോ അഞ്ഞേസു നാനാരമ്മണേസു പവത്തമനോവിഞ്ഞാണ സഞ്ഞാ. ദുതീയജ്ഝാനേ വിതക്ക വിചാരാനം നിരോധോതിആദിനാ അനുപുബ്ബ നിരോധോ. ‘‘തതോ പഞ്ചമജ്ഝാനം’’തി പഞ്ചകനയേന വുത്തം. അട്ഠസമാപത്തി വചനം പന ചതുക്കനയേന വുത്തം. തദുഭയംപി പുഗ്ഗലാനുരൂപം ലബ്ഭതിയേവ. യുഗനന്ധം നാമ ദ്വന്ദബന്ധനം, സമഥവിപസ്സനാനം യുഗനന്ധന്തി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘സമാപജ്ജന വുട്ഠാന വിപസ്സനാവസേനാ’’തി ഏത്ഥ വസിഭാവപത്തം സമാപജ്ജനഞ്ച വുട്ഠാനഞ്ച ഗഹേതബ്ബം. അത്തനോ സരീരാ ബദ്ധേസു പരിക്ഖാരേസു സമാപത്തിബലേനേവ അന്തരായാഭാവതോ വിസും അധിട്ഠാതബ്ബ കിച്ചം നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘അത്തനോ സരീരാബദ്ധേ പരിക്ഖാരേ ഠപേത്വാ’’തി. ‘‘നാനാബദ്ധാനീ’’തി നാനാഠാനേഹി ആബദ്ധാനി. നാനാഠാനേസു ഠപിതാനീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പരിസ്സയേനാ’’തി അന്തരായേന. മാവിനസ്സന്തൂതി വാ നാനാബദ്ധ അവികോപനം അധിട്ഠാതബ്ബം. തദാ വുട്ഠഹാമീതിവാ സങ്ഘപ്പതിമാനനം അധിട്ഠാതബ്ബം. ഏവം സത്ഥുപക്കോസനംപി. ‘‘അദ്ധാനപരിച്ഛേദോ’’തി അത്തനോ ജീവിതകാലസ്സ ഉപപരിക്ഖണം. മരണഞ്ഹി നാമ സമാപത്തിബലേനപി പടിബാഹിതും ന സക്കാഹോതി. അന്തോ സമാപത്തിയഞ്ച മരണേ സതി സബ്രഹ്മചാരീസു കത്തബ്ബവത്തം ന കരേയ്യ. ഏതഞ്ഹി വത്തം യം അരിയസാവകാനം മരണാസന്നേ സബ്രഹ്മചാരീനം വാ ഉപട്ഠാകാനം വാ അപ്പമാദകഥാനു സാസനികമ്മം. സമാപത്തിയം വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം ഗരഹാ വിവജ്ജനത്ഥം. ഏവഞ്ഹി തേ ഗരഹേയ്യും. ഗോതമസാവകാനം നിരോധസമാപത്തി നാമ ഏകം മരണമുഖം. യം സമാപജ്ജന്തോ അസുകോ ഭിക്ഖു മരണം ഗച്ഛതി. അനരിയ കമ്മം ഹേതന്തി.

‘‘യദത്ഥം’’തി പടിപത്തി രസസ്സാദത്ഥം. ‘‘തദത്ഥേ’’തി തസ്മിം അത്ഥേ. നിരാമിസ സുഖം നാമ ആമിസരഹിത സുഖം. ദുവിധഞ്ഹി സുഖം സാമിസസുഖഞ്ച നിരാമിസസുഖഞ്ച. തത്ഥ യേ ലോകേ ഇട്ഠ കന്ത മനാപിയാ പഞ്ചകാമഗുണാ നാമ അത്ഥി. തേ കിലേസേഹി ആമസിതബ്ബത്താ ആമിസാ നാമ. യഞ്ചസുഖം തേ ആമിസേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി, തം സാമിസസുഖം നാമ. യം ലോകേ ദിബ്ബം സുഖം മാനുസകം സുഖന്തി മമായന്തി. യഞ്ച അനുഭവന്തം മഹാജനം സബ്ബാനി അപായഭയ വട്ടഭയാനി സമ്പരിവാരേന്തി. ഝാനസുഖ മഗ്ഗസുഖ ഫലസുഖ നിബ്ബാനസുഖം പന നിരാമിസസുഖം നാമ. യം നേക്ഖമ്മസുഖന്തി ച പവിവേകസുഖന്തി ച ഉപസമസുഖന്തി ച സമ്ബോധിസുഖന്തി ച വിമുത്തിസുഖന്തി ച അരിയസുഖന്തി ച അനവജ്ജസുഖന്തി ച വുച്ചതി. യഞ്ച അനുഭവന്തം അരിയജനം സബ്ബാനി അപായഭയ വട്ടഭയാനി സമ്പരിവജ്ജന്തി. ‘‘അസ്സാദിതബ്ബട്ഠേനാ’’തി കിലേസപലിബോധേഹി വിമുത്തത്താ വിപുല ഗമ്ഭീര സന്ത പണീതരസത്താ ച അഹോസുഖം അഹോസുഖന്തി ഉദാഹരന്തേനപി അസ്സാദിതബ്ബട്ഠേനാതി.

കമ്മട്ഠാനസങ്ഗഹാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമഗാഥാസു.

൨൬൨. ചരിതബ്ബന്തി ചാരിത്തം. ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മജാതം. ‘‘കുലാചാരേനാ’’തി കുലപരമ്പരതോ ആഗതേന ആചാരേന. ‘‘ഞാതി മിത്ത ധന ഭോഗസമ്പത്തിയാ’’തി ഹേതുഅത്ഥേ കരണവചനം. ‘‘വിസാലേ’’തി വിപുലേ. ‘‘തേനാ’’തി തസ്സപദസ്സ വിഭത്യന്ത ദസ്സനം. ‘‘സദ്ധായാ’’തി രതനത്തയേ അവേച്ചപ്പസാദസദ്ധാവസേന. ‘‘അഭിവുഡ്ഢാനം’’തി ഹാനഭാഗിയ ഠിതിഭാഗിയഭാവം അതിക്കമ്മവിസേസഭാഗിയ നിബ്ബേധഭാഗിയ ഭാവപത്തിവസേന അതിസ്സയ വുഡ്ഢാനം. ‘‘പരിസുദ്ധാനഞ്ചാ’’തി അത്തുക്കംസന പരവമ്ഭനാദി ദോസേഹി പരിസുദ്ധാനഞ്ച. നം നം ജനം പാതിരക്ഖതീതി നമ്പോ. ദിട്ഠദിട്ഠേസു മേത്താവിഹാരീതി വുത്തം ഹോതി. ആവ്ഹാതബ്ബോതി അവ്ഹയോ. നാമം. നമ്പോ ഇതി അവ്ഹയോ അസ്സാതി നമ്പവ്ഹയോതി വചനത്ഥോ. ‘‘പണിധായാ’’തി പത്ഥേത്വാതി അത്ഥം നിവത്തേതി ‘‘ഭുസം നിധായാ’’തിആദിനാ. ‘‘ഉപാദായ പടിച്ചാ’’തി തസ്സ പദസ്സ പരിയായദസ്സനമേതം. ‘‘അത്തനോ മന്ദബുദ്ധീനം’’തി പച്ചക്ഖേ ധരമാനാനന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘പച്ഛിമ ജനാനം വാ’’തി. അനുകമ്പനം അനുകമ്പോ. കഥം നു ഖോ ഇമേ ജനാ അഭിധമ്മത്ഥേസു സുഖേന ആജാനേയ്യുന്തി ഏവം പവത്തോ ചിത്തബ്യാപാരോ. അത്ഥതോ അനുദയസങ്ഖാതാ കരുണായേവ. തേനാഹ ‘‘അനുദയം കാരുഞ്ഞം’’തി. ‘‘പത്ഥിതം’’തി വാ സാധുവതസ്സ യം ഥേരോ ഏവരൂപം പകരണം കരേയ്യാതി ഏവം ചിരകാലം പത്ഥിതം ആസിംസിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഖുദ്ദസിക്ഖാടീകായം’’തി പോരാണടീകം സന്ധായ വുത്തം. സോമവിഹാരോത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ തസ്മിം ദീപേതി അധിപ്പായോ. ഗാഥായം ‘‘അഥാ’’തി തസ്മിംകാലേ. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഏതസ്മിം നഗരേ. ‘‘സദ്ദോ’’തി കസ്മാ രാജാ ഏവരൂപം മങ്ഗലഹത്ഥിം ബ്രാഹ്മണാനം അദാസി. നേതം പതിരൂപം യം രഞ്ഞാ കതന്തി ഏവം പവത്തോ അമനാപസദ്ദോ. ‘‘ഭേരവോ’’തി ഭീരുതാജനകോ ഭയാനകോ. ‘‘സിവീനം’’തി സിവിരട്ഠവാസീനം. ‘‘രട്ഠവഡ്ഢനേ’’തി രട്ഠം വഡ്ഢേതീതി രട്ഠവഡ്ഢനോ. ഹത്ഥിനാഗോ. സോ ഹി ലക്ഖണസമ്പന്നോ ആജാനിയോ ഹോതി. യസ്മിം രട്ഠേ തം അഭിമങ്ഗലം കരോന്തി, തസ്മിം രട്ഠേ ദേവോ സമ്മാ വസ്സതി, നാനാഭയുപദ്ദവാ തസ്മിം നുപ്പജ്ജന്തീതി ലോകസമ്മതോ മങ്ഗലഹത്ഥീ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘സിവീനം രട്ഠവഡ്ഢനേ’’തി. ‘‘വിത്ഥിണ്ണോ’’തി വിത്ഥാരിതോ. അതിവിത്ഥാരോതി വുത്തം ഹോതി. ധനീയന്തി മഹാജനേഹി ദട്ഠും പത്ഥീയന്തീതി ധഞ്ഞാ. മഹിദ്ധികാ. അധിവസന്തി ഏത്ഥാതി അധിവാസോ. ധഞ്ഞാനം അധിവാസോതി സമാസോ. അജ്ഝാവസിംസു ഏത്ഥാതി അജ്ഝാവുത്ഥം. കിത്തിഗുണവസേന ഉദേന്തി ഉഗ്ഗച്ഛന്തീതി ഉദിതാ. ഉദിതാനംപി ഉദിതോതി വിഗ്ഗഹോ. തേനാഹ ‘‘നഭമജ്ഝേ’’തിആദിം. സാരജ്ജനം സാരദോ. വിഗതോ സാരദോ യസ്സാതി വിസാരദോ. വിസാരദസ്സ ഭാവോ വേസാരജ്ജം. പരിയത്തിയം വേസാരജ്ജം പരിയത്തിവേസാരജ്ജം. തേപിടകപരിയത്തിയം വേയ്യത്തിയഞ്ഞാണം. തം ആദി ഏതിസ്സാ പഞ്ഞായാതി പരിയത്തിവേസാരജ്ജാദി പഞ്ഞാ. പാപതോ ലജ്ജനസീലാതി ലജ്ജിനോതി ആഹ ‘‘പാപഗരഹിനോ’’തി. പാപം ധമ്മം ഗരഹന്തിആദീനവം കഥയന്തി സീലേനാതി പാപഗരഹിനോ. ‘‘അനുസ്സരന്തൂ’’തി പുനപ്പുനം സരന്തു. വിസേസേന ഭവന്തി വേപുല്ലം ഗച്ഛന്തീതി വിഭവാ. പുഞ്ഞാനി ച താനി വിഭവാചാതി പുഞ്ഞവിഭവാ. വിപുലപുഞ്ഞാനീതി ദസ്സേതും ‘‘വിപുലാനം’’തിആദിമാഹ. അനുത്തരിയ ധമ്മാ നാമ ദസ്സനാനുത്തരിയ സവനാനുത്തരിയാദയോ. ലോകേ ബഹൂസു ദസ്സനേസു ഇതോ ഉത്തരം അഞ്ഞം ദസ്സനം നാമ നത്ഥീതി ദസ്സനാനുത്തരിയം. രതനത്തയദസ്സനം. ചതുസച്ചദസ്സനഞ്ച. രതനത്തയഗുണകഥാസവനം, ഖന്ധായതന ധാതു സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദകഥാസവനഞ്ച സവനാനുത്തരിയം നാമ. തേസു രതനത്തയാദീസു സദ്ധാ പടിലാഭോ ലാഭാനുത്തരിയം നാമ. തേസമേവ പുനപ്പുനം സരണം അനുസ്സതാനുത്തരിയം നാമ. രതനത്തയേ ചതൂഹി പച്ചയേഹി വാ വത്തപ്പടിവത്തകരണേന വാ പരിചരണം പാരിചരിയാനുത്തരിയം നാമ. ബുദ്ധപഞ്ഞത്താസു തീസു സിക്ഖാസു സമാദായ സിക്ഖനം സിക്ഖാനുത്തരിയം നാമ. താദിസേ പഞ്ഞാവദാതഗുണസോഭാദികേ ഗുണേ അവസ്സം ഭജന്തി പാപുണന്തീതി താദിസഗുണഭാഗിനോ. ‘‘ഭവിസ്സാമാ’’തി ഭവിതും ഉസ്സാഹം കരിസ്സാമാതി വുത്തം ഹോതി.

ദീപനിയാ നിഗമഗാഥാസു.

‘‘ബസ്ഹ്യുസുഞ്ഞചമ്മേകമ്ഹീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ബസ്ഹ്യൂ’’തി അട്ഠസങ്ഖ്യായ സങ്കേത വചനം. ‘‘ചമ്മം’’തി ദ്വിസങ്ഖ്യായ. ഏകഞ്ച ദുകഞ്ച സുഞ്ഞഞ്ച അട്ഠചാതി ഗണനക്കമോ. സഹസ്സ ദ്വിസത അട്ഠസങ്ഖാതേ സാകേതി അത്ഥോ. ഏസനയോ പരതോ ‘‘നവപഞ്ച ചമ്മേകമ്ഹീ’’തി പദേപി. ഗാഥാവണ്ണനാസു. നഗരതി ന ചവതീതി നഗരം. ഥാവരിയന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘രഞ്ജേതീ’’തി രമേതി. ഖേമസുഭിക്ഖതാദിഗുണേഹി അനാഗതേ ജനേ ഗമാപേതി, ആഗതേ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും ന ദേതീതി വുത്തം ഹോതി. രോഹിതമിഗാ നാമ സുവണ്ണവണ്ണമിഗാ. ‘‘സാകേ’’തി സാകനാമേന രഞ്ഞാ പുന സങ്ഖതത്താ ഇമം കലിയുഗം സാകന്തി വുച്ചതി. യം ഏതരഹി സാക്രരാജന്തിപി വോഹരന്തി. സാകരാജാ ച നാമ ഉത്തരാപഥേസു ഏകോ ഗന്ധാരരാജാ. യം ജേട്ഠകം കത്വാ ഭിന്നലദ്ധികാ വജ്ജീഭിക്ഖൂ ഇമം ധമ്മ വിനയം മഹാസങ്ഘീകം നാമ സങ്ഗഹം ആരോപേന്തി. സോ ച ധമ്മവിനയസങ്ഗഹോ ഉത്തരാപഥേസു വത്തതി. വേസാലിയം യസത്ഥേര സങ്ഗഹോ പന ദക്ഖിണാപഥേസൂതി. ചത്താരിയുഗാനി നാമ ലോകേ പഞ്ഞപേന്തി സത്യയുഗം, ദ്വാപരയുഗം, തേത്രയുഗം, കലിയുഗ,ന്തി. യുഗന്തി ച ആയുപരിമാണം വുച്ചതി. ഇദാനിപന കലിയുഗം വത്തതി. തേന വുത്തം ‘‘സാകേതി കലിയുഗേ’’തി. പാപയുഗേതി അത്ഥോ. ‘‘ല തീ’’തി സാലിക്ഖേത്താനം സോധനട്ഠാനത്താ ഏവം മ്രമ്മദേസവോഹാരേന ലദ്ധനാമം അരഞ്ഞം. തം പന മുംര്വാനഗരസ്സ ഏസന്നേ പഞ്ചധനുസതികേ പദേസേ ജാതം. ‘‘വിസ്സുതേ’’തി വിസേസേന കിത്തിതേ. സാരഞ്ച അസാരഞ്ച വിവേചേന്തി വിചാരേത്വാ ജാനന്തിസീലേനാതി സാരാസാര വിവേകിനോതി വചനത്ഥോതി.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാ അനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧. പരമത്ഥദീപനീ നാമ, യേന ഥേരേന സാ കതാ.

തേനേവേ സാ കതാ ഹോതി, അയം തസ്സാനു ദീപനീ.

൨. അട്ഠസത്തദ്വയേകമ്ഹി, സാകേ സാ ജേട്ഠമാസകേ.

കാളേ നവമിയം ദിവാ, മജ്ഝന്ഹികേ നിട്ഠം ഗതാ.

അനുദീപനീ നിട്ഠിതാ.