൭. സമുച്ചയസങ്ഗഹഅനുദീപനാ

൧൬൨. സമുച്ചയസങ്ഗഹേ. അത്തനോ ആവേണികഭൂതേന സാമഞ്ഞ ലക്ഖണേനതി ച സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞാപദേസേന ഏവ തദുഭയലക്ഖണേന സലക്ഖണാനി നാമ വുച്ചന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘നിബ്ബാനസ്സപി സരൂപതോ ലബ്ഭമാനസഭാവതാ’’തി അഞ്ഞനിസ്സയ രഹിതേന ലബ്ഭമാനസഭാവതാ. നനു നിബ്ബാനമ്പി രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതിആദിനാ അഞ്ഞനിസ്സയദസ്സനം അത്ഥി യേവാതി. ദസ്സനമത്തം അത്ഥി. നിബ്ബാനം പന രാഗാദീഹി പടിബദ്ധം ന ഹോതി. അഥ ഖോ തേഹി ദൂരതരം ഹോതി. പടിപക്ഖതരം, പടിവിരുദ്ധതരം. യഞ്ഹി രൂപസ്സ ഖയോ വയോ ഭേദോ അനിച്ചാതി വുത്തം. തത്ഥ രൂപസ്സ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഖയോ വുത്തോതി സോ രൂപസ്സ നിസ്സിതോ ഏവ ഹോതി. ഇധ പന രാഗാദീനം പുന ഉപ്പാദസ്സപി അഭാവോ വുത്തോതി സോ രാഗാദീസു അനിസ്സിതോ ഏവ. ന കേവലം അനിസ്സിതോ. അഥ ഖോ തേഹി ദൂരതരോ ച പടിപക്ഖതരോ ച തേസം പടിപക്ഖഗുണേഹി ഇമസ്സസിദ്ധത്താതി. അനിപ്ഫന്നരൂപാനിപി അധിപ്പേതാനി ഏവ തേസമ്പി ഖന്ധായതനധാതു സച്ചേസു സങ്ഗഹിതത്താ.

ആസവാദീസു. ‘‘പാരിവാസിയട്ഠേനാ’’തി പരിവാസകരണട്ഠേന. ‘‘മദനീയട്ഠേനാ’’തി മദനജനകട്ഠേന. ‘‘പരിവാസം ഗണ്ഹന്തീ’’തി ദോസവേപുല്ലം ആപജ്ജന്തീതി വുത്തം ഹോതി. പുന ‘‘പരിവാസം’’തി ദുഗ്ഗന്ധതാദിപരിവാസം. ‘‘ആസവഭരിതമേവാ’’തി ആസവേഹി പൂരിതമേവ. ‘‘ഛളാരമ്മണാനി ദൂസേന്തീ’’തി താനി സാസവാദിഭാവം പാപേന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഭവതോ’’തി ഭൂമിതോ ഇച്ചേവത്ഥോ. അവധീയതി പരിച്ഛിന്ദീയതി ഏതസ്മാതി അവധി. അപാദാനം വുച്ചതി. മരിയാദോ നാമ പരിയന്തപരിച്ഛേദോ. മരിയാദമത്തഭൂതോ ക്രിയാവിസയോ മരിയാദവിസയോ. അവധി നാമ ബ്യാപന വിധാനം, ക്രിയാ ബ്യാപനസ്സ വിസയോ അഭിവിധിവിസയോ. ‘‘യസ്സാ’’തി അവധി വത്ഥുസ്സ. ‘‘അത്താനം’’തി അവധിവത്ഥും. ‘‘ബഹികത്വാ’’തി സമ്പത്തമത്തം കത്വാതി അധിപ്പായോ. അവധിവിചാരണായം. ‘‘സദ്ദസ്സാ’’തി ഭഗവതോ കിത്തിസദ്ദസ്സ. ‘‘തം’’തി അവധിഭൂതം അത്ഥം. ‘‘യസോ’’തി കിത്തിസദ്ദോ. ‘‘ഇതരം’’തി അനഭിവിധിവിസയം ബഹി കത്വാ പവത്തതി.

കാമാസവാദീസു. ‘‘തന്നാമേനാ’’തി കാമനാമേന. ‘‘തദാരമ്മണാ’’തി കാമധമ്മാരമ്മണാ. ‘‘അയമത്ഥോ വാ’’തി കാമീയതീതിആദിനാ വുത്തോ പച്ഛിമത്ഥോവ. ‘‘മഹഗ്ഗതകുസലധമ്മാ’’തി ഇധാധിപ്പേതം കമ്മഭവം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘തം നിബ്ബത്താ’’തി തേന നിബ്ബത്താ. ‘‘തദാരമ്മണാ’’തി ദുവിധഭവാരമ്മണാ. ‘‘തണ്ഹാ ഏവാ’’തി ഭവതണ്ഹാ ഏവ. ‘‘ഭവോ ഏവാ’’തി ഭവാരമ്മണതായ ഭവനാമികാ തണ്ഹാ ഏവ. ‘‘ഇമേ ഏവാ’’തി തണ്ഹാദിട്ഠി അവിജ്ജാ ഏവ. ‘‘പരിവുത്ഥേ സതീ’’തി പരിവസിതേ സതി. ‘‘കാമവിസയാ’’തി കാമധമ്മവിസയാ. ‘‘തസ്മിം’’തി കാമാസവേ. ഭവവിസയാ മാനാദയോ പരിവുത്ഥാ ഏവാതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. തഥാ ദിട്ഠിവിസയാതി പദേപി.

‘‘അനസ്സാസികം കത്വാ’’തി അസ്സാസപസ്സാസരഹിതം കത്വാ. ‘‘അവഹനനട്ഠേനാ’’തി അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ മാരണട്ഠേന. അധോകത്വാ മാരണട്ഠേനാതിപി യുജ്ജതി. ‘‘ദുത്തരട്ഠേനാ’’തി തത്ഥ പതന്തസ്സ തരിതും ദുക്കരട്ഠേന. ‘‘വുത്തനയേനാ’’തി ആസവേസു വുത്തനയേന.

‘‘വട്ടസ്മിം’’തി തിവിധവട്ടസ്മിം. ‘‘ഭവയന്തകേ’’തി അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദികേ ഭവചക്കേ. ‘‘ആമസനം’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘തഥാ തഥാ കപ്പേത്വാ ഗഹണ’’ന്തി. ‘‘സാസനേ’’തി പരിയത്തിസാസനേ തസ്മിം തസ്മിം സുത്തന്തേ. ‘‘ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠുപാദാനം’’തി ദിട്ഠിവത്ഥൂസു ദള്ഹഗ്ഗാഹട്ഠേന ദിട്ഠിയോ ഏവ ദിട്ഠുപാദാനം. അത്തവാദുപാദാനേ. പരികപ്പ ബുദ്ധി നാമ മിച്ഛാഞാണം വുച്ചതി. ‘‘ഇസ്സര നിമ്മിതം’’തി സകലലോകിസ്സരേന മഹാബ്രഹ്മുനാ ആദികപ്പകാലേ നിമ്മിതം. ‘‘അധിച്ച സമുപ്പന്നം’’തി അഹേതു അപച്ചയാ സമുപ്പന്നം. ‘‘അച്ചന്തസസ്സതം’’തി ഭവപരമ്പരാസു സസ്സതം. ‘‘ഏകച്ചസസ്സതം’’തി ഭവവിസേസം പത്വാ ഏകച്ചാനം സത്താനം സസ്സതം. ‘‘ഉച്ഛിന്നം’’തി യത്ഥകത്ഥചി പരമ്മരണാ ഉച്ഛിന്നം. പുരാണഞ്ചകമ്മം പരിക്ഖീണം, നവഞ്ചകമ്മം അകതം. ഏവം സംസാര സുദ്ധീതിആദിനാ ഗഹണന്തി അത്ഥോ. സന്തോ കായോ സക്കായോ. ‘‘സന്തോ’’തി പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനോ. ‘‘കായോ’’തി രൂപകായോ, നാമകായോ. അത്തനോ അത്തനോ കായോ വാ സക്കായോ. പച്ചത്തകായോ, പാടിപുഗ്ഗലിക കായോതി വുത്തം ഹോതി. യഥാവുത്തകായ ദ്വയമേവ. സക്കായേ ദിട്ഠി സക്കായദിട്ഠി. തത്ഥ ‘‘സക്കായേ ദിട്ഠീ’’തി പുബ്ബന്താപരന്ത കപ്പികാനം വിയ പുബ്ബന്താ പരന്തേഅചിന്തേത്വാ സബ്ബസത്താനംപി അത്തനോ ഖന്ധേസു ഏവ ‘രൂപം മേ അത്താതി വാ’ അത്താ മേ രൂപവാതി വാ, അത്തനി മേ രൂപന്തി വാ, രൂപസ്മിം മേ അത്താതി വാ, ഏവമാദിനാ ധമ്മതാ സിദ്ധാ ദിട്ഠീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അസ്സുതവാ’’തി ഖന്ധദേസനാദികേ സുഞ്ഞതധമ്മപ്പടിസം യുത്തേ ദേസനാ ധമ്മേ അസ്സുത പുബ്ബത്താ നത്ഥി സുതം ഏതസ്സാതി അസ്സുതവാ. ‘‘പുഥുജ്ജനോ’’തി ലോകിയമഹാജനോ. തത്ഥ പരിയാപന്നോ പന ഏകപുഗ്ഗലോപി പുഥുജ്ജനോത്വേവ വുച്ചതി. സോ സുതവാപി അത്ഥി, അസ്സുതവാപി അത്ഥി. ഇധ അസ്സുതവാ അധിപ്പേതോ. അരിയ പുഗ്ഗലോ പന തത്ഥ പരിയാപന്നോ ന ഹോതി. അഹന്തിവാ, മമാതി വാ, മയീതി വാ, മേതി വാ, പരാമസന പദാനി നാമ. ‘‘സേസധമ്മേവാ ഗഹേത്വാ’’തി രൂപതോ അവസേസേ നാമക്ഖന്ധ ധമ്മേ അത്താ മേതി ഗഹേത്വാ വാ. ‘‘ധമ്മ മുത്തകം വാ അത്താനം ഗഹേത്വാ’’തി പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മവിമുത്തം പരികപ്പസിദ്ധം അത്താനം വാ ഗഹേത്വാ. ചതസ്സോ അവത്ഥാ യസ്സാതി ചതുരാവത്ഥികാ. വേദനായ സമ്ഭോഗരസത്താ ‘‘സംഭുഞ്ജിം’’തി വുത്തം. ‘‘സുഖിതോ’’തി സുഖവേദനായ സമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ. ധമ്മതോ ഖന്ധ പഞ്ചകമേവ. തത്ഥ പന സുഖവേദനാപധാനത്താ തഥാ സമനുപസ്സന്തോ വേദനം അത്താതി സമനുപസ്സതി നാമ. ‘‘സമൂഹതോ ഗഹേത്വാ’’തി അഹമസ്മി, അഹം ഏകോ സത്തോതിആദിനാ സമൂഹതോ. ‘‘വത്ഥൂ’’തി പഞ്ചക്ഖന്ധാ വുച്ചന്തി. ഞാതപരിഞ്ഞാദിവസേന അപരിഞ്ഞാതാനി വത്ഥൂനി ഏതേഹീതി അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാ. ഏകമുഹുത്തമത്തേപി കാലേ. രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതിആദികം ചതുരാവത്ഥം സന്ധായ ‘‘കദാചി അത്തതോ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അത്തനിമിത്തം’’തി അഭിക്കമനാദീസു കായവചീമനോ ക്രിയാസു അഹം അഭിക്കമാമി, അഹം പടിക്കമാമീതിആദിനാ ചിത്തേ ദിസ്സമാനാ അത്തച്ഛായാ വുച്ചതി.

‘‘കാമനട്ഠേനാ’’തി ഇച്ഛനട്ഠേന. ‘‘ഛന്ദനട്ഠേനാ’’തി പത്ഥനട്ഠേന. ലീനഭാവോ നാമ ചിത്തചേതസികാനം പടികുടനം. ആപാദീയതേ ആപാദനം. ലീനഭാവസ്സ ആപാദനന്തി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘തന്ദീ’’തി ആലസ്യം വുച്ചതി. ‘‘വിജമ്ഭിതതാ’’ നാമ കിലേസവസേന കായങ്ഗാനം വിജമ്ഭനം സമിഞ്ജനപ്പസാരണാദികരണം. സാ ഏവ പച്ചയോ ഏതസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ.

അനുസയപദത്ഥേ. ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഉപ്പജ്ജിതും സക്കോന്തി. ന പന ഏകന്തതോ ഉപ്പജ്ജന്തി. സന്തേസുഹി ഏകന്തതോ ഉപ്പജ്ജന്തേസു അനുസയാ നാമ ന ഹോന്തി സയനകിച്ചസ്സേവ അഭാവതോ. ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വാ ഉപ്പജ്ജിതും പഹോന്തി. പത്ഥോദനോ ബഹൂനം ജനാനം പഹോതീതിആദീസു വിയ. പഞ്ഞത്തിയോഹി അസഭാവധമ്മജാതികത്താ കാരണ ലാഭേപി ഉപ്പജ്ജിതും നപ്പഹോന്തി. ഇമേ പന സഭാവധമ്മജാതികത്താ കാരണ ലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജിതും പഹോന്തീതി. ഏവഞ്ഹിസതി, ഉപ്പാദം അപത്താനംപി തേസം പരമത്ഥജാതികതാ സിദ്ധാ ഹോതീതി. ‘‘സഹ അനുസേന്തീ’’തി ഏകതോ അനുസേന്തീതി വുത്താ കാമരാഗാനുസയോ ച പടിഘാനുസയോ ച മാനാനുസയോ ച ദിട്ഠാനുസയോ ച വിചികിച്ഛാനുസയോ ച. ഇമേസം സത്താനം സത്തസന്താനേ അനുസയകിച്ചമത്തം ഠപേത്വാ ഏകതോ ഉപ്പത്തി നാമ നത്ഥി. യദി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും. ദ്വാദസാ കുസലചിത്താനി സത്തസന്താനേ നിച്ചകാലമ്പി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും. ന ച ഉപ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ വിഞ്ഞായതി ഉപ്പജ്ജനം നാമ അപ്പഹീനട്ഠേന ഉപ്പജ്ജനാരഹഭാവോ വുത്തോതി. സേന്തീതി വത്വാ തദത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘വിസും’’തിആദിനാ. ‘‘അവുട്ഠിതാ’’തി ഉപ്പാദം അപത്താ. ‘‘തഥാപവത്താ’’തി ചാലനാകാരേന പവത്താ. പുന ‘‘തഥാപവത്താ’’തി ജവനസഹജാതാകാരേന പവത്താ. ‘‘യേസം’’തി കാമരാഗാനുസയാദീനം. ‘‘ആവജ്ജനം’’തി ആവജ്ജനചിത്തം. ‘‘ദമഥം’’തി സുദന്തഭാവം. ‘‘തഥാ പവത്താ’’തി ചിത്തസന്താനാനുസയനാകാരേന പവത്താ. താഅവത്ഥാ യേസം തേ തദവത്ഥികാ. യദി തേ ഉപ്പാദം അപത്താ. ഏവംസതി, തേ പരമത്ഥാപി നാമ ന ഭവേയ്യുന്തി ചോദനം പരിഹരതി ‘‘തേ പനാ’’തിആദിനാ. സചേ തേ കുസലാബ്യാകത ചിത്തസന്താനമ്പി അനുഗതാ. ഏവംസതി, തേ കുസലാബ്യാകതാനി നാമ സിയുന്തി ചോദനം പരിഹരതി ‘‘ന ചാ’’തിആദിനാ. അഥ തേ ഏകന്ത അകുസലാ സിയും. ഏവംസതി, കുസലാബ്യാകതേഹി വിരുദ്ധാ ഭവേയ്യുംതി ചോദനം പരിഹരതി ‘‘നാപീ’’തിആദിനാ. യദി ഉപ്പാദം അപത്താ. ഏവംസതി, കാലവിമുത്താ സിയുന്തി ആഹ ‘‘നാപികാലത്തയ വിനിമുത്താ’’തിആദിം. ‘‘സാനുസയേ ചിത്തസന്താനേ’’തി സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം ചിത്തസന്താനേ. ‘‘സഹ മഗ്ഗുപ്പാദാ’’തി മഗ്ഗുപ്പാദേന സഹേവ. ‘‘തത്ഥ തത്ഥ വുത്തോ’’തി അട്ഠകഥാടീകാസു വുത്തോ. ‘‘അനാഗതസാമഞ്ഞം’’തി അനാഗതസദിസം. ന ഏകന്ത അനാഗതന്തിപി വദന്തി. കഥം തേ സങ്ഖതജാതികാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘തേഹി മഗ്ഗേ’’തിആദിം. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘അപ്പഹീനാ’’തി മഗ്ഗേന അപ്പഹീനാ. ‘‘തദവത്ഥാ’’തി ഉപ്പജ്ജനാരഹാവത്ഥാ. ‘‘തം സഭാവത്താ’’തി കാമരാഗാദി സഭാവത്താ. ‘‘തഥാ വുച്ചന്തീ’’തി അനുസയാതി വുച്ചന്തി. അനാഗതാ നാമ ന ഹോന്തി. ചിത്തസന്താനേ വത്തമാനഭാവേന സിദ്ധത്താ. ‘‘ഹഞ്ചി പജഹതീ’’തി യദിപജഹതി. ‘‘തേനഹീ’’തി തതോ ഏവ. ‘‘രത്തോ’’തി രാഗസമങ്ഗീ ഹുത്വാ. ‘‘ദുട്ഠോ’’തി ദോസസമങ്ഗീ ഹുത്വാ. ‘‘മുള്ഹോ’’തി മോഹസമങ്ഗീ ഹുത്വാ പജഹതീതി ദോസോ ആപജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി. പരിയുട്ഠാന പത്താനം രാഗാദീനം. ‘‘മഗ്ഗവജ്ഝം’’തി മഗ്ഗേന വധിതബ്ബം. ‘‘ഉപ്പന്നം’’തി പച്ചുപ്പന്നം. വത്തമാനഞ്ച തം ഉപ്പന്നഞ്ചാതി വത്തമാനുപ്പന്നം. ‘‘ഭുത്വാ’’തി ആരമ്മണം പരിഭുഞ്ജിത്വാ. വിഗച്ഛതീതി വിഗതം. ഭുത്വാ വിഗതഞ്ച തം ഉപ്പന്നഞ്ചാതി ഭുത്വാ വിഗതുപ്പന്നം. വിപച്ചനത്ഥായ ഓകാസം കരോന്തീതി ഓകാസകതം. ഓകാസകതഞ്ച തം ഉപ്പന്നഞ്ചാതി ഓകാസകതുപ്പന്നം. സമുദാചാരോ വുച്ചതി ഭിയ്യോ പവത്തനം. സമുദാചാരോ ച സോ ഉപ്പന്നഞ്ചാതി സമുദാചാരുപ്പന്നം. ഖന്ധപഞ്ചക സങ്ഖാതം ഭൂമിം ലഭതീതി ഭൂമിലദ്ധം. ഭൂമിലദ്ധഞ്ച തം ഉപ്പന്നഞ്ചാതി ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം. ആരമ്മണം അധികതരം ഗണ്ഹാതീതി ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതം. ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതഞ്ച തം ഉപ്പന്നഞ്ചാതി ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതുപ്പന്നം. മഹഗ്ഗതജ്ഝാനേന അവിക്ഖമ്ഭിതഞ്ച തം ഉപ്പന്നഞ്ചാതി അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം. മഗ്ഗേന അസമുഗ്ഘാടിതഞ്ച തം ഉപ്പന്നഞ്ചാതി അസമുഗ്ഘാടിതുപ്പന്നം. ഏവം മഗ്ഗവജ്ഝാനം അനുസയാനം ഉപ്പന്നഭാവേന വുത്തത്താ പച്ചുപ്പന്നതാ പരിയായോവ തേസം വത്തബ്ബോതി. ‘‘സേക്ഖാ’’തി സത്തസേക്ഖപുഗ്ഗലാ.

ഓരമ്ഭാഗോ വുച്ചതി കാമലോകോചേവ പുഥുജ്ജനഭാവോ ച. ഓരമ്ഭാഗേ സന്ദിസ്സന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. ഉദ്ധംഭാഗോ വുച്ചതി മഹഗ്ഗതഭാവോചേവ അരിയഭാവോ ച. ഉദ്ധംഭാഗേ സന്ദിസ്സന്തീതി ഉദ്ധംഭാഗിയാനി. തത്ഥ. കാമച്ഛന്ദോ, ബ്യാപാദോ,തി ഇമാനി ദ്വേസം യോജനാനി കാമലോകസങ്ഖാതേ ഓരമ്ഭാഗേ ഏവ സന്ദിസ്സന്തി. ദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, സീലബ്ബതപരാമാസോ,തി ഇമാനി തീണി പുഥുജ്ജനഭാവ സങ്ഖാതേ. സേസാനി പന പഞ്ച മഹഗ്ഗതഭാവസങ്ഖാതേ ച അരിയഭാവസങ്ഖാതേച ഉദ്ധംഭാഗേപി സന്ദിസ്സന്തി. അഥവാ. പുരിമാനി പഞ്ചയസ്സ താനി മഗ്ഗേന അപ്പഹീനാനി, തം ഉപരിഭവഗ്ഗേ ഠിതംപി കാമലോകസങ്ഖാതം ഓരമ്ഭാഗം ആകഡ്ഢന്തി, തസ്മാ ഓരമ്ഭാഗായ സംവത്തന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. പച്ഛിമാനി പഞ്ച യസ്സ താനി അപ്പഹീനാനി, തം കാമലോകേ ഠിതംപി ഉദ്ധംഭാഗം ആകഡ്ഢന്തി, തസ്മാ ഉദ്ധംഭാഗായ സംവത്തന്തീതി ഉദ്ധംഭാഗിയാനി. തത്ഥഹി ദ്വേരൂപാരൂപരാഗാ ഏകന്തേന മഹഗ്ഗതഭാവം ആകഡ്ഢന്തിയേവ. മാനോ ച ഉദ്ധച്ചഞ്ച അവിജ്ജാചാതി ഇമാനി ച രൂപാരൂപരാഗസഹഗതാനി ഹുത്വാ ആകഡ്ഢന്തി. ഓരം ഹേട്ഠിമം കാമലോകം ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. ഉദ്ധം രൂപാരൂപലോകം ഭജന്തീതി ഉദ്ധംഭാഗിയാനീതിപി വണ്ണേന്തി. ‘‘ഇതരാനി പനാ’’തി ദ്വേ ഇസ്സാ സംയോജന മച്ഛരിയസംയോജനാനി. ‘‘കമോപന ദ്വിന്നം പീ’’തി ഇധ സങ്ഗഹേ ദ്വിന്നംപി അനുക്കമോപന.

‘‘വിബാധേന്തീ’’തി വിഹിംസന്തി. ‘‘ഉപതാപേന്തിചാ’’തി ഉപഗന്ത്വാ സന്താപേന്തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

അകുസലസങ്ഗഹാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬൩. മിസ്സകസങ്ഗഹേ. ‘‘ചിത്തപ്പടിപാദനം ചിത്തനിയോജനം. ‘‘സുഗതി ദുഗ്ഗതി വിവട്ടസങ്ഖാതാസു ചാ’’തി സുഗതിഭവ ദുഗ്ഗതി ഭവനിബ്ബാനസങ്ഖാതാസു ച. നിബ്ബാനഞ്ഹി വട്ടതോ ഗിഗതത്താ വിവട്ടന്തി വുച്ചതി. ‘‘ദസ്സനാദീഹി ഏവാ’’തി ദസ്സനസങ്കപ്പനാദീഹി ഏവ. ഉജുഗതി നാമ ഹിതസുഖസംവത്തനികാ പവത്തി വുച്ചതി. വങ്കഗതിനാമ അഹിത ദുക്ഖസംവത്തനികാ പവത്തി. ‘‘പഥങ്ഗാനീ’’തി പഥസ്സമഗ്ഗസ്സ അങ്ഗാനി. മഗ്ഗോതി ച ഉപായോ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഉപായങ്ഗാനീ’’തി. ‘‘ഇതരാനീ’’തി സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പാദീനി അങ്ഗാനി. ഉജുഗതിയാ ഗമനസ്സ ഉപായങ്ഗാനി. ഇമേപി ചത്താരോ മഗ്ഗങ്ഗ ധമ്മാ ധമ്മാ നാമ ആഗതാ. ‘‘തഥാ തഥാ പവത്താനം’’തി മുസാവാദാദിവസേന പവത്താനം. ‘‘നാ നാമഗ്ഗോവാ’’തി മിച്ഛാമഗ്ഗോ ച സമ്മാമഗ്ഗോ ച.

‘‘അത്താധീനവുത്തികേ’’തി അത്തായത്തപ്പവത്തികേ. അത്തനോ ഗതി നാമ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനം ദസ്സനാദി കിച്ചമേവ വുച്ചതി. ‘‘ഇസ്സരാ അധിപതിനോ’’തി ഇദം ആധിപ്പച്ചത്ഥപാകടത്ഥം വുത്തം. അത്ഥോ പന ഭാവപ്പധാനവസേന ഗഹേതബ്ബോ. ഇന്ദ്രിയം ഇസ്സരിയം ആധിപ്പച്ചന്തിഹി ഇമേ ഏകത്ഥാതി. ‘‘ഇത്ഥാകാരാനി’’ നാമ ഇത്ഥിലിങ്ഗപുരിസലിങ്ഗാദി. ‘‘അഞ്ഞഥാ അപ്പവത്തിയം’’തി ഇത്ഥിസണ്ഠാനേ പുരിസലിങ്ഗാദീനം, പുരിസസണ്ഠാനേ ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനം അപ്പവത്തിയം. തേനാഹ ‘‘തഥാഹീ’’തിആദിം. മനോ വിജാനനകിച്ചേ സമ്പയുത്തധമ്മാനം ഇസ്സരോ ഹോതി അനഞ്ഞാഭിഭവനീയഭാവേന പവത്തനതോതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം പരത്ഥ. ‘‘ആരമ്മണാധിമുച്ചനേ’’തി ആരമ്മണേ നിരാസങ്കപ്പവത്തിയം. ‘‘ആരമ്മണുപട്ഠാനേ’’തി ചിത്തേ ബുദ്ധഗുണാധികസ്സ ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനേ. ‘‘ചതുസച്ചധമ്മോ’’തി തേന പുഗ്ഗലേന അനഞ്ഞാത പുബ്ബോ ചതുസച്ച ധമ്മോ. അനഞ്ഞാത പുബ്ബം അമതം വാ പദം. അനഞ്ഞാതം ഞസ്സാമി ഇതി പവത്തം ഇന്ദ്രിയന്തി സമാസോ. പടിപന്നസ്സാതി പന അത്ഥതോ സിദ്ധത്താ വുത്തം. ‘‘വിപ്പകതഭാവേനാ’’തി അനിട്ഠങ്ഗതഭാവേന. പുനപ്പുനം ജാനനകിച്ചയുത്താനം മജ്ഝേ ഛന്നംസേക്ഖാനം. ഏതേന അവസദ്ദസ്സയാവ സബ്ബകിലേസപ്പഹാനാ ജാനനന്തി അത്ഥം ദീപേതി. പഥമ മഗ്ഗേന ഞാതം മരിയാദം അനതിക്കമ്മ ജാനനന്തിപി വണ്ണേന്തി. ആജാനിതത്ഥാതി അഞ്ഞാതാവീ. അരഹാ ഖീണാസവോ കതകിച്ചോ വുസിത ബ്രഹ്മചരിയോ. അഞ്ഞാതാവിനോ ഇന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയന്തി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘പരിനിട്ഠിത ആജാനനകിച്ചസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തബ്ബിമുത്തീ’’തി അത്തഗ്ഗാഹ വിമുത്തി. ‘‘തസ്മിം വാ’’തി തസ്മിം അത്തനിവാ. ‘‘സംകിലിട്ഠോ’’തി നാനാകിലേസേഹി സംകിലേസിതോ. ‘‘വിപ്ഫന്ദിതോ’’തി നാനാസുഖദുക്ഖേഹി സംകമ്പിതോ. ‘‘വോദാനപത്തിയാ’’തി വിസുദ്ധിപത്തത്ഥായ. ‘‘തായപടി പത്തിയാ’’തി കരണത്ഥേ, ഹേതു അത്ഥേ വാ കരണവചനം. ‘‘വോദാനപത്തിയാ’’തി സാമിഅത്ഥേ സാമിവചനം.

‘‘ബലീയന്തീ’’തി നാമധാതുനിദ്ദേസോ. തേനാഹ ‘‘ബലസാ കരോന്തീ’’തി. ‘‘ബലസാ’’തി ബലേന. പരിതോ സമന്തതോ സേന്തി പരിവാരേന്തീതി പരിസ്സയാ. അസ്സദ്ധസ്സ ഭാവോ അസ്സദ്ധിയം. കോസജ്ജസങ്ഖാതേന പടിപക്ഖധമ്മേന. മുട്ഠാ നട്ഠാ സതി യസ്സാതി മുട്ഠസ്സതി. മുട്ഠസ്സതിസ്സ ഭാവോ മുട്ഠസ്സച്ചം. ‘‘സേസദുക ദ്വയം’’തി അഹിരികദുകം ഹിരിദുകഞ്ച.

ഗഹപതി, ജായമ്പതീ, തിആദീസു വിയ പതിസദ്ദോ സാമിഇസ്സര പരിയായോതി ആഹ ‘‘പതീതി സാമിഇസ്സരോ’’തി. ‘‘പരേസം’’തി സഹജാതേസു പരേസം ഇന്ദ്രിയാനം. ‘‘പരേഹീ’’തി കമ്മത്ഥേ കരണവചനം. പരേ സഹജാതേ ഇന്ദ്രിയ ധമ്മേതി അത്ഥോ. ‘‘അധികോ’’തി അധികതരോ. ‘‘അത്താധീന വുത്തീനം’’തി അത്തായത്തവുത്തീനം. ‘‘ഛന്ദാഗമനവസേന വാ’’തി ഏത്ഥ ആഗച്ഛതി ഫലം ഏതേനാതി ആഗമനം. ആദികാരണം, മൂലകാരണം, പഭവകാരണം. ഛന്ദോ ഏവ ആഗമനം ഛന്ദാഗമനം. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ അതീതഭവേസൂ’’തിആദിം. സമ്പയുത്ത ധമ്മേ അത്തപരാധീനേ കത്വാതി സമ്ബന്ധോ. മഹോഘോ തിണപണ്ണകസടേ അത്തപരാധീനേ കരോന്തോ വിയാതി യോജനാ. തത്ഥ ‘‘അത്തപരാധീനേ’’തി അത്തസങ്ഖാതോപരോ അത്തപരോ. അത്തപരേന അധീനാ അത്തപരാധീനാതി അത്ഥോ. ‘‘സേസേസുപീ’’തി സേസേസു വീരിയ ചിത്ത വീമംസാധിപതീസുപി. ഏതേന ‘വീരിയമേവ അധിപതി വീരിയാധിപതി. വീരിയവതോ കിം നാമ കമ്മം ന സിജ്ഝതീതി ഏവം പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന വാ പുബ്ബേ അതീതഭവേസു സുട്ഠു ആസേവിതവീരിയാഗമനവസേന വാ തേസു തേസു കല്യാണ പാപകമ്മേസു സമ്പയുത്ത ധമ്മേ മഹോഘോ വിയ തിണപണ്ണകസടേ അത്തപരാധീനേ നിച്ചം പഗ്ഗഹിതധുരേകത്വാ പവത്തം വീരിയ’ന്തിആദിനയം അതിദിസതി. ‘‘പച്ഛിമാ തയോ ധമ്മാ’’തി വീരിയ ചിത്ത വീമംസാ ധമ്മാ. പരവസേപി വത്തന്തി, തദാ തേസം അധിപതിഭാവോ നത്ഥീതി ചോദനാ. അധിപതി കിച്ചം നാമ ധുരവാഹിതാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തം തം കിച്ച വിസേസം അനപേക്ഖിത്വാ’’തി ചക്ഖുന്ദ്രിയം ദസ്സന കിച്ചേ ഇസ്സരോ, സോതിന്ദ്രിയം സവന കിച്ചേതിആദീസു തം തം കിച്ചവിസേസം അപേക്ഖതി, തഥാ അനപേക്ഖിത്വാ. ‘‘വിജാനനാദി കിച്ചം’’തി ‘മനോ ആരമ്മണ വിജാനനേ’തിആദിനാ വുത്തം സബ്ബം ഇന്ദ്രിയ കിച്ചം.

ഭുസോ ഹരന്തി വഹന്തീതി ആഹാരാ. ‘‘ഭുസോ’’തി അതിരേകതരന്തി അത്ഥോ. കഥം പന ഭുസോ ഹരന്തീതി ആഹ ‘‘സഹജാതാദീ’’തിആദിം. തേതേ പച്ചയ ധമ്മാ തേതേ പച്ചയുപ്പന്ന ധമ്മാ ചാതി യോജനാ. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഇമിസ്സം പാളിയം. ‘‘പച്ചയാഹാരോ വാ’’തി ഏത്ഥ ഹേതു ആരമ്മണാദികോ സബ്ബോപച്ചയോ പച്ചയാഹാരോ നാമ. ആഹാര പച്ചയോപന വിസും ഏകോ പച്ചയവിസേസോ. ‘‘പച്ചയട്ഠേനാ’’തി ഹേതു ആരമ്മണാദി പച്ചയട്ഠേന. ‘‘ആഹാരഭൂതാ’’തി ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചവിസേസഭൂതാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘കളീരങ്കുരാനം’’തി കമ്മത്ഥേ സാമിവചനം. ‘‘വഡ്ഢിയാ’’തി വഡ്ഢനത്ഥായ. ‘‘ഠിതിയാ’’തി ഠിതത്ഥായ. ഇമേസത്താ വട്ടേ പവത്തന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം. ‘‘പക്ഖേ വിയൂഹിത്വാ’’തി പക്ഖേ സഞ്ചാലേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പക്ഖേ’’തി വാ പക്ഖേഹി വാതം ബ്യൂഹിത്വാ. ‘‘തദനുസയിതസ്സാ’’തി തസ്മിം വിപാക സന്താനേ അനുസയി തസ്സ. ‘‘വിഭാവേത്വാ’’തി പച്ചക്ഖതോ വിഭൂതം പാകടം കത്വാ. ‘‘അലഭിത്വാ’’തി ചക്ഖുമ്ഹി അലഭിത്വാ. അപസ്സിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘തത്ഥേവാ’’തി നിവാസട്ഠാനേ ഏവ. ‘‘സമ്പയുത്താ’’തി വിഞ്ഞാണേന സമ്പയുത്താ. ഭവിംസു വഡ്ഢിം സൂതി ഭൂതാ. സമ്ഭവം വുഡ്ഢികാരണം ഏസന്തി ഗവേസന്തീതി സമ്ഭവേസിനോ. ‘‘വുത്തനയേനാ’’തി ‘യഥാ യവബീജാനം വാ സാലിബീജാനം വാ’തിആദിനാ വുത്തനയേന. ‘‘ആഹാരേതീ’’തി പവത്തേതി. ‘‘മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ’’തി കുസലാകുസല കമ്മഭൂതോ മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ. ‘‘തയോ ഭവേ’’തി തയോ കാമഭവാദികേ ഉപപത്തിഭവേ. ഠിതിയാതി ച അനുഗ്ഗഹായാതി ച വുത്തം. ഇതരഥാ ഉപ്പത്തിയാതി ച വുത്തം സിയാതി അധിപ്പായോ.

‘‘ദുബ്ബലകിച്ചട്ഠാനവത്ഥുകത്താ’’തി ദുബ്ബലകിച്ചത്താ ദുബ്ബലട്ഠാനത്താ ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താ. ‘‘അഭിനിപാത മത്താനി ഹോന്തീ’’തി ദസ്സന സവനാദി മത്താനി ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘വിതക്ക പച്ഛിമകം ഝാനം’’തി ഝാനാനി നാമ വിതക്കസ്സ പച്ഛാനുഗതം ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘തത്ഥാ’’തി തേസുപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു. ‘‘താ’’തി വേദനാ ഏകഗ്ഗതാ. ‘‘തം’’തി ഝാനകിച്ചം. ഏകഗ്ഗതാ ബലവതീ ന ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘മഗ്ഗിന്ദ്രിയ ബലഭാവായാ’’തി മഗ്ഗിന്ദ്രിയ ബലഭാവത്ഥായ. ലോകുത്തരവിപാകാനി ജവനകിച്ചാനി ച സാധിപതികാനി ച ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘തിഭൂമകാനീ’’തിആദി. സേസമേത്ഥ സുബോധം.

മിസ്സകസങ്ഗഹാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬൪. ബോധിപക്ഖിയസങ്ഗഹേ. ‘‘സതിപട്ഠാനാ’’തി ഏത്ഥ പസദ്ദോ പമുഖത്ഥോ പധാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പമുഖാ പധാനാ ഹുത്വാ’’തി. ഠാസദ്ദോ ഗതിനിവത്തി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ചിത്തഗമനം നിവത്തേത്വാ പവത്തന്തീ’’തി. ‘‘കായേ അനുപസ്സനാ’’തി കായേ പവത്താ അനുപസ്സനാ. പുനപ്പുനം പസ്സന്തി യോഗിനോ ഏതായാതി അനുപസ്സനാ. കതമം പസ്സന്തീതി ആഹ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാദികസ്സാ’’തിആദിം. കഥഞ്ചതം പസ്സന്തീതി വുത്തം ‘‘തം തം കായഭാവേനാ’’തിആദി. ഇദാനി പുനപ്പുന സദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യാവാ’’തിആദിമാഹ. വേദനാനു പസ്സനാദീസുപി ഏസേവനയോ. തം ന സുന്ദരം. കസ്മാ, സകലസ്സ രൂപകായസ്സ അധിപ്പേതത്താ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം. യദി ഏവന്തിആദീസു. ‘‘ഇതരാപി സിദ്ധാ’’തി കായാനുപസ്സനാദയോപി സിദ്ധാ. കസ്മാ, ധമ്മാനുപസ്സനായ അന്തോഗധത്താ. ‘‘തഥാ അനുപസ്സന്തസ്സാ’’തി രൂപ്പനലക്ഖണതോ അനുപസ്സന്തസ്സ. ‘‘തം തം സമൂഹഭൂതരൂപധമ്മവസേനാ’’തി അസ്സാസപസ്സാസാദി സമൂഹഭൂതസ്സ രൂപ ധമ്മസ്സ വസേന. ‘‘സുഭാദിവിപല്ലാസസ്സാ’’തി സുഭ സുഖ നിച്ചവിപല്ലാസസ്സ. ‘‘ഓളാരികസ്സാ’’തി സുപാകടവസേന ഓളാരികസ്സ. ‘‘അത്തൂപനിബന്ധാ’’തി അത്തേന ഉപനിബന്ധാ, പടിബദ്ധാ.

‘‘കാമം’’തി ഏകന്തേന. ഉപസുസ്സതൂതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യന്തം’’തി ഝാനാഭിഞ്ഞാ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനം. ‘‘വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം’’തി വീരിയഗമനസ്സ വീരിയപ്പവത്തനസ്സ നിവത്തിവസേന സണ്ഠാനം. ഉപ്പന്നസദ്ദേന അതീത കിലേസാപി പച്ചുപ്പന്ന കിലേസാപി ഗഹേതബ്ബാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അസുകസ്മിം കാലേ’’തിആദിം. ‘‘മയ്ഹം ഉപ്പന്നം’’തി ഇദാനി ഉപ്പന്നം. ‘‘പഹാനായാ’’തി ഏത്ഥ സമുച്ഛേദപ്പഹാനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘അനുപ്പാദ ധമ്മതാപാദനകരണത്ഥം’’തി. തത്ഥ അനുപ്പാദോ ധമ്മോ യേസം തേ അനുപ്പാദ ധമ്മാ. മഗ്ഗേന പഹീനാ അകുസല ധമ്മാ. അനുപ്പാദ ധമ്മാനം ഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ. അനുപ്പാദ ധമ്മതായ ആപാദനം. തസ്സ കരണന്തി സമാസോ. ‘‘ദിസ്വാ’’തി തേസം ഉപ്പത്തി വത്ഥും ദിസ്വാ. ‘‘പച്ചയസമുച്ഛിന്ദനത്ഥം’’തി പച്ചയഭൂതസ്സ അനുസയസ്സ സമുച്ഛിന്ദനത്ഥം. ‘‘അപത്താ’’തി ഇദാനി അപത്താ. ‘‘സമയേ’’തി ബുദ്ധുപ്പാദനവമക്ഖണേ. ‘‘നിയാമം ന ഓക്കമന്തീ’’തി അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതം സമ്മത്തനിയാമം ന ഓക്കമന്തി. നപ്പവിസന്തി. കിലേസേഹി അകോപേതബ്ബതായ അകുപ്പോ ധമ്മോ യസ്സാതി അകുപ്പ ധമ്മോ. ഖീണാസവോ. അകുപ്പ ധമ്മസ്സ ഭാവോ അകുപ്പ ധമ്മതാ. അരഹത്ത ഫലം. ‘‘തേസം’’തി കുസലാനം ധമ്മാനം. ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം പഹാനായാതി കത്വാ വിസുദ്ധിധമ്മേസു യോഗം കരോന്തസ്സ അനുക്കമേന ഭാവനാ കമ്മേ മത്ഥകം പത്തേആദിതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നാപി പാപകാ പഹിയ്യന്തി. അനുപ്പന്നാപി നുപ്പജ്ജന്തി. അനുപ്പന്നാപി കുസലാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഉപ്പന്നാപി ഭാവനാ പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. ഏസനയോ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അനുപ്പാദായാതിആദീസു. ഏവം ചതൂസു മുഖേസു ഏകേകമുഖേനപി സമ്മാ പദഹന്തസ്സ സമ്മപ്പധാനം ചതുകിച്ചസാധകം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഏതേസു പനാ’’തിആദിം.

അഭിവിസിട്ഠേന ധമ്മവവത്ഥാനഞ്ഞാണേന ഞാതബ്ബാ സബ്ബേ പരമത്ഥ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ നാമ. ‘‘അഭിഞ്ഞാ സിദ്ധീ’’തി അഭിജാനന കിച്ചസിദ്ധി. വിസും വിസും പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഞാതബ്ബാ ചതുസച്ച ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ നാമ. തേഹി ദുക്ഖസച്ച ധമ്മാ പരിഞ്ഞാതബ്ബഭാവേന, സമുദയ സച്ച ധമ്മാ പഹാതബ്ബ ഭാവേന, നിരോധസച്ച ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബ ഭാവേന, മഗ്ഗസച്ച ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബഭാവേന ഞാതബ്ബാ ഹോന്തീതി. ‘‘ഭാവനാസിദ്ധീ’’തി ഭാവനാകിച്ച സിദ്ധി. തം സംയുത്തകേ ഇമായപാളിയാ സമേതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വിഭങ്ഗേ പനാ’’തി ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗേ പന. ‘‘ചിത്ത ചേതസികരാസീ’’തി സഹ പുബ്ബഭാഗഭാവനായ ഉത്തരി മനുസ്സ ധമ്മപരിയാ പന്നാ ചിത്തചേതസികരാസി. ‘‘തത്ഥ പനാ’’തി വിഭങ്ഗേ തസ്മിം ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ പന. ‘‘ഇധാ’’തി ഇമസ്മിം സങ്ഗഹേ.

ചത്താരി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി നാമ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ. ധമ്മേ, സങ്ഘേ, അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോതി ഏവം വുത്താനി സോതാപത്തിയാ അങ്ഗാനി. തത്ഥ ‘‘അരിയകന്തേഹീ’’തി അരിയജനേഹി കാമിതേഹി ഇച്ഛിതേഹി. ‘‘സീലേഹീ’’തി പഞ്ചനിച്ചസീലേഹി, ആജീവട്ഠമകസീലേഹി വാ. ‘‘സമ്മപ്പധാനേസൂ’’തി സമ്മപ്പധാനകിച്ചേസു.

‘‘സോളസഹികിച്ചേഹീ’’തി ഏകേകസ്മിം സച്ചേ ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ സോളസഹി കിച്ചേഹി. പീളനട്ഠോ, സങ്ഖതട്ഠോ, തിആദീഹി സോളസഹി അത്ഥേഹീതി വുത്തം ഹോതി. തേ ച അത്ഥാ പരതോ ആഗമിസ്സന്തി. സതി ഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി വുത്തം, കഥം പന സാസതി സമ്ബോധിം സമുട്ഠാപേതീതി ആഹ ‘‘സാഹീ’’തിആദിം. ഏസനയോ സേസബോജ്ഝങ്ഗേസുപി. ‘‘തേസു ധമ്മേസൂ’’തി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു. ‘‘ലീനസങ്കോച കോസജ്ജപക്ഖം’’തി ലീനപക്ഖ സങ്കോച പക്ഖകോസജ്ജ പക്ഖം. ധുരം സുട്ഠു പഗ്ഗണ്ഹാതി ഉക്ഖിപതീതി ധുരസമ്പഗ്ഗഹോ. ‘‘ധുരം’’തി സമഥധുരം വിപസ്സനാ ധുരഞ്ച. ‘‘അരതി ഉക്കണ്ഠ പക്ഖം’’തി അരതിപക്ഖ നിബ്ബിദാപക്ഖം. ധമ്മേ രതി ധമ്മരതി. ധമ്മേ നന്ദീ ധമ്മനന്ദീ. ധമ്മേ ആരാമോ ധമ്മാരാമോ. ‘‘സാരമ്ഭോ’’ നാമ ചിത്തവിഹേസാ. ‘‘ദരഥോ’’ നാമ ചിത്തസന്താപോ. സമാഹിതോ ഭിക്ഖവേ യഥാഭൂതം പജാനാതി പസ്സതീതി വചനതോ പഞ്ഞായ സമാധി പാദകതാ പാകടാതി വുത്തം ‘‘തസ്സാ’’തിആദിം. സമം അവിസമം അത്തനോ കിച്ചം വഹതി സീലേനാതി സമവാഹീ. സമവാഹിസ്സ ഭാവോ സമവാഹിതാ.

സാ പന ചതുബ്ബിധാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തസ്സാ’’തി സമ്മാദിട്ഠിയാ. ‘‘വിസാഖാ’’തി ആലപന പദം. ‘സബ്ബേ ലോകുത്തരേ ഹോന്തീ’തി വചനസ്സ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും ‘‘തേ പന സത്തതിംസപ്പഭേദാ’’തിആദിമാഹ. ന വട്ഠാനാനി അസ്സ അത്ഥീതി നവട്ഠാനികം. ‘‘ലോകുത്തരേ’’തി ലോകുത്തര ചിത്തേ. ‘‘അത്തപ്പടിപക്ഖാനം’’തി അത്തനാ ഉജുപ്പടിപക്ഖാനം. ‘‘തേ’’തി ബോധിപക്ഖിയ ധമ്മാ. ഏതേന ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കുണ്ഡലിയാ’’തി ഏവം നാമകം ബ്രാഹ്മണം ആലപതി. ‘‘വിജ്ജാ’’തി മഗ്ഗവിജ്ജാ. ‘‘വിമുത്തീ’’തി ഫലവിമുത്തി.

ബോധിപക്ഖിയാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬൫. സബ്ബസങ്ഗഹേ. ‘‘പഞ്ചരാസയോ’’തി പഞ്ചസങ്ഗഹാ. ‘‘അതീതാദിഭേദഭിന്നാനം’’തി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഭേദേന, അജ്ഝത്ത ബഹിദ്ധാഭേദേന, ഓളാരികസുഖുമഭേദേന, ഹീനപണീതഭേദേന, ദൂരസന്തികഭേദേന ച ഭിന്നാനം. ‘‘ഉപപത്തി ദ്വാരേസൂ’’തി ചക്ഖാദി ദ്വാരേസു. ‘‘കമ്മദ്വാരേസൂ’’തി കായകമ്മദ്വാരാദീസു. ‘‘സങ്ഗമ്മാ’’തി സങ്ഗന്ത്വാ. ‘‘സമാഗമ്മാ’’തി സമാഗന്ത്വാ. ‘‘സാധാരണ കിച്ചാനി വാ’’തി സബ്ബിരിയാപഥേഹി സാധാരണ കിച്ചാനിവാ. പാളിപാഠേ. ‘‘കിഞ്ചാ’’തി കസ്മാ ച. ‘‘സങ്ഖാരേവദേഥാ’’തി സങ്ഖാരാ സങ്ഖാരാ ഇതി തുമ്ഹേ വദേഥ. ‘‘കിഞ്ചസങ്ഖതം’’തി കതമഞ്ചസങ്ഖതം. ‘‘രൂപം രൂപത്ഥായാ’’തി രൂപവികതിയാ ജാതത്ഥായ രൂപസങ്ഖാതം സങ്ഖതം അഭിസങ്ഖരോന്തീതി അത്ഥോ. ഉപഭോഗോ നാമ വത്ഥാഭരണാദികോ അന്തോഭോഗോ. പരിഭോഗോ നാമ മഞ്ചപീഠാദികോ ബാഹിര പരിഭോഗോ. സമ്പരായികഞ്ച വേദനന്തി അധികാരോ. സേസേസുപി സഞ്ഞാസങ്ഖാര വിഞ്ഞാണേസുപി. ‘‘ദാനം ദാനത്ഥായാ’’തി ദാനപുഞ്ഞസ്സ ജാതത്ഥായ. ദാനസങ്ഖാതം സങ്ഖതം അഭിസങ്ഖരോന്തീതി അത്ഥോ. അഥവാ ദാനസ്സ അത്ഥോ ദാനത്ഥോ. ‘‘അത്ഥോ’’തി ച വിപാകത്ഥോ ഫലത്ഥോ. ദാനവിപാകത്ഥായ ദാനഫലത്ഥായ ദാനപുഞ്ഞസങ്ഖാതം സങ്ഖതം അഭിസങ്ഖരോന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി. ‘‘അനുയുഞ്ജന്താ’’തി വിപസ്സനാ കമ്മം അനുയുഞ്ജന്താ. ‘‘തീസു ധമ്മേസു കിലമിസ്സന്തീ’’തി വുത്തം. കഥം കിലമിസ്സന്തീതി ആഹ ‘‘തഥാഹി യഥാ’’തിആദിം. ‘‘സുഖസഞ്ഞിതേസു പടിസരണേസൂ’’തി ചിത്തസാതചിത്തരതി പടിലാഭത്ഥായ പടിസരണേസു ആരമ്മണേസു. ‘‘താഹീ’’തി സമ്പത്തീഹി. ‘‘താ’’തി സമ്പത്തിയോ. പരമുക്കംസഗതം സുഖസഞ്ഞിതട്ഠാനം ഹോതി. തസ്മാ തത്ഥ ദുക്ഖാനുപസ്സനാഞാണം അതിരേകതരം പവത്തേതബ്ബന്തി തദത്ഥായ ഭഗവാ തം വേദനം വിസും ഏകം ഖന്ധം കത്വാ ഖന്ധ ദേസനം ദേസേതീതി അധിപ്പായോ. ഏസനയോ പരത്ഥപി. ‘‘ഞാണസമ്മതം’’തി പുഥുജ്ജനേഹി ഞാണസമ്മതം. ‘‘പരമം അത്താനം കത്വാ’’തി ലോകേ വിഞ്ഞുത്തം പരമം ഹോതി, തസ്മാ വിജാനനം പരമം അത്താനം കത്വാ. സേസമേത്ഥ സുപാകടം. ‘‘യത്ഥഭുഞ്ജതീ’’തിആദീസു. ‘‘യത്ഥ ഭുഞ്ജതീ’’തി യസ്മിം ഭാജനേ ഭുഞ്ജതി. ‘‘യഞ്ച ഭുഞ്ജതീ’’തി യഞ്ച ഭോജനം ഭുഞ്ജതി. ‘‘യേന ച ഭുഞ്ജതീ’’തി യേനബ്യഞ്ജനേന ഭുഞ്ജതി. ‘‘യോ ച ഭോജകോ’’തി സമീപേ ഠത്വാ പരിവേസകോ. ‘‘യോ ച ഭുഞ്ജിതാ’’തി യോ ച ഭുഞ്ജകോ.

‘‘സാസവാ ഏവാ’’തി സാസവാ നാമ ലോകിയ ധമ്മാ. ‘‘ഉസ്സാഹന്താ വിയ ഹോന്തീ’’തി അബ്യാപാര ധമ്മത്താ വുത്തം. ന ഹി അബ്യാപാര ധമ്മാനം ഏകന്തേന ഉസ്സാഹോ നാമ അത്ഥി. ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനതോ ഫലത്ഥായ ഉസ്സാഹന്താ വിയ ഹോന്തീതി. ‘‘ആകിരിത്വാ’’തി പത്ഥരിത്വാ. സേസമേത്ഥ സുബോധം.

ധാതുസങ്ഗഹേ. ‘‘അത്തനോ ഏവ സഭാവം’’തി അത്തനോ സഭാവം ഏവാതിപി യുജ്ജതി. ‘‘ഈഹാ ച ബ്യാപാരോ ചാ’’തി അഭിക്കമാമി പടിക്കമാമീതിആദിനാ ഉസ്സാഹോ ച, അഭിക്കമനാദി ബ്യാപാരോ ച. ‘‘ന ച ജീവയോഗാ’’തി ന ച ലോകിയമഹാജന സമ്മതേന ജീവേന യുത്താ. അട്ഠകഥാപാഠേ. യായതി ഏത്ഥാതി യന്തം. ഉദുക്ഖലം. യന്ത ചക്കയട്ഠിനാമ യന്ത ചക്കസമ്ബന്ധാ മുസലയട്ഠി. അരണീ വുച്ചതി അഗ്ഗിനിബ്ബത്തകത്ഥായ കതാ ദ്വേ സാരഘടികാ. അധരാരണീ നാമ ഹേട്ഠാരണീ. ഉത്തരാരണീ നാമ ഉദ്ധാരണീ. ‘‘സല്ലമിവാ’’തി കണ്ഡോവിയ. ‘‘സൂലമിവാ’’തി വിജ്ഝനകദണ്ഡോ വിയ. ‘‘ആതുരാവിയാ’’തി തേഹിസല്ലസൂലേഹി വിദ്ധഗിലാനാ വിയ. അയഥാഭുച്ച നിമിത്തം നാമ അയഥാഭൂതം സത്തപുഗ്ഗലാദിനിമിത്തം. ‘‘വനമിഗോ വിയാ’’തി തിണ രൂപേ പുരിസ സഞ്ഞാലാഭോ വനമിഗോ വിയ. ‘‘അങ്ഗാരകാസുയം’’തി അങ്ഗാരകൂപേ. ‘‘നാനാവിധുപദ്ദവ നിമിത്തതോ’’തി നാനാവിധാനം ഉപദ്ദവാനം ഉപ്പത്തി പച്ചയതോ. ‘‘വനമക്കടോ വിയാ’’തി വനവാനരോ വിയ. ദുക്ഖേന ദമനം അസ്സാതി ദുദ്ദമനോ. ‘‘അസ്സഖളുങ്കോ’’തി ദുട്ഠ അസ്സോ. ‘‘യത്ഥ കാമനിപാതിതോ’’തി യസ്മിം യസ്മിം ആരമ്മണേ പതിതും കാമേതി ഇച്ഛതി, തത്ഥ തത്ഥ നിപാതിതോ. പുഗ്ഗലവസേ അവത്തിത്വാ ആരമ്മണേസു യദിച്ഛകം നിപതനതോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘രങ്ഗനടോ വിയാ’’തി സമജ്ജനടകോ വിയ. സഭാവതോ അത്ഥി സംവിജ്ജതീതി സന്തോ. തഥോതി ച അവിതഥോതി ച അത്ഥതോ ഏകം. അഞ്ഞോ പകാരോ അഞ്ഞഥാ. നത്ഥി അഞ്ഞഥാ അസ്സാതി അനഞ്ഞഥം. ദുക്ഖദുക്ഖം നാമ കായികദുക്ഖ ചേതസികദുക്ഖം. ‘‘കമ്മജാനം’’തി വിപാകക്ഖന്ധകടത്താ രൂപാനം. ‘‘ഉപ്പത്തിയാ’’തി ഉപ്പാദത്ഥായ. ‘‘പഗേവാ’’തി പുരേതരമേവ. ‘‘ഉപ്പന്നം പീ’’തി ഉപ്പന്നമ്പി ചക്ഖു. ‘‘പവത്തിയാ’’തി സന്താനട്ഠിതിയാ ഠിതത്ഥായ. ‘‘പടിജഗ്ഗന ദുക്ഖം’’തി സോധന ദുക്ഖം. പച്ചയവേകല്ലം നാമ ആഹാരച്ഛേദാദികം. നനു ഭിജ്ജനഭയേന പഗേവ പച്ചയസമ്പാദനം നാമ സങ്ഖാര ദുക്ഖമേവ സിയാതി. സച്ചം. ഇധ പന ആസന്നേ ഭിജ്ജനനിമിത്തം ദിസ്വാ കതം പച്ചയ സമ്പാദനം അധിപ്പേതം. ‘‘രക്ഖാവരണഗുത്തി സംവിധാന ദുക്ഖം’’തി നാനാഭയതോ രക്ഖണസ്സ ച ആവരണസ്സ ച ഗോപനസ്സ ച സംവിധാന ദുക്ഖം. ‘‘തദുഭയേന സഹേവ സിജ്ഝതീ’’തി കസിഗോരക്ഖാദീനി സങ്ഖാര കമ്മാനി വാ രക്ഖാവരണ ഗുത്തിസം വിധാനാദീനിവാ കരോന്താനം തം ദുക്ഖ ദുക്ഖം തദുഭയേന ദുക്ഖേന സഹേവ സിജ്ഝതി. ‘‘തേസം’’തി ചക്ഖാദീനി അസ്സാദേന്താനം ന മുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പവത്തി നിരോധ ഭൂതസ്സാ’’തി പവത്തിയാ നിരോധ ഭൂതസ്സ. ‘‘തം പജഹതി യേവാ’’തി തം ലോഭം പജഹതിയേവ. ‘‘യാവദേവാ’’തി ഉപരിമപരിയന്തേന. അഹം അസ്മീതി പവത്തോ മാനോ അസ്മിമാനോ. തസ്സ സമുഗ്ഘാതനം സമുച്ഛിന്ദനം. ‘‘പരിഞ്ഞാതേസൂ’’തി തേസു അനുസയിതായ തണ്ഹായ പഹാനവസേന പരിഞ്ഞാതേസു. ‘‘തബ്ബിപരീതേന പനാ’’തി തതോ വിപരീതേന പന. അസ്മിമാനസ്സ അനധിട്ഠാനഭൂതാതിആദി അത്ഥേന. അനിന്ദ്രിയബദ്ധ ധമ്മാ നാമ പഥവീപബ്ബതാദീസു പവത്താ രൂപ ധമ്മാ.

സത്തേ അനുക്കണ്ഠമാനേ കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇതീ’’തി തസ്മാ. തേസം സത്താനം. ദുജ്ജഹോ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ ലോഭോയേവ ദുക്ഖസമുദയാരിയ സച്ചം നാമാതി യോജനാ. സാസവാ കുസലാ കുസല ധമ്മാ സമുദയസച്ചം നാമ, ദുക്ഖ സച്ചഭൂതാനം വിപാകക്ഖന്ധകടത്താ രൂപാനം സമുദയത്താ സംവഡ്ഢനത്താ. മൂലഭാവേന വുത്താ ‘അവിജ്ജാ പച്ചയാ സങ്ഖാരാ’തിആദീസു. ‘‘നന്ദനസദിസം’’തി ദേവലോകേ നന്ദനവനുയ്യാനസദിസം. ‘‘ആദിപഭവപധാനഭൂതാ’’തി ദുക്ഖ ധമ്മാനം ആദിഭൂതാ, പഭവഭൂതാ, പധാനഭൂതാ. ‘‘പഭവഭൂതാ’’തി ച പഥമുപ്പത്തിഹേതുഭൂതാ. ‘‘തേസം’’തി ദുക്ഖ ധമ്മാനം.

‘‘കത്ഥചീ’’തി കാമഭവാദീസു കിസ്മിഞ്ചിഭവേ. ‘‘കദാചീ’’തി അതീതാദികാലേസു കിസ്മിഞ്ചികാലേ. ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി ദേവമനുസ്സാദീസു സത്തേസു കേസഞ്ചിസത്താനം. ‘‘കുതോചീ’’തി ബഹൂസുകാരണേസു കുതോചികാരണാ. ‘‘കഥഞ്ചീ’’തി കേനചിപകാരേന.

‘‘പരിണാമോ’’തി പരിണമനം അഞ്ഞഥാഭാവോ. ‘‘തം സമങ്ഗീനം’’തി തേഹി ചക്ഖാദീഹി സമങ്ഗീനം പുഗ്ഗലം. പാളിപാഠേ. ‘‘ആദിത്തം’’തിആദീപിതം സമുജ്ജലന്തം. ‘‘കേനാ’’തി കരണഭൂതേന കേന അഗ്ഗിനാ. തഥാ അരിയമഗ്ഗോ വിപരിണാമ ധമ്മോ ച ഹോതി. സോവിപരിണാമ ദുക്ഖേനപി പുഗ്ഗലം ഭുസം പീളേതിയേവാതി യോജനാ. ‘‘നാ’’തി ന സിയാ. സമനം വൂപസമനം സന്തി. സബ്ബദുക്ഖാനം സന്തീതി വിഗ്ഗഹോ. സബ്ബം വട്ടദുക്ഖന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തസ്സാ’’തി അരിയമഗ്ഗസ്സ. ‘‘പവത്തമാനാ ചാ’’തി സന്തതിഠിതിവസേന വത്തമാനാ ച. ‘‘മഹന്തം പരിളാഹദുക്ഖം’’തി സോക പരിദേവ ദുക്ഖ ദോമനസ്സുപായാസാനം പവത്തിവസേന മഹന്തം പരിളാഹ ദുക്ഖം. നിബ്ബാനസ്സ അനുപ്പാദ ധമ്മത്താ ഉപ്പാദത്ഥായ പച്ചയോ നാമ നത്ഥി. തഥാ അപ്പവത്തി ധമ്മത്താ പവത്തത്ഥായ. സമ്പാപുണിതബ്ബത്താ പന സമ്പാപനത്ഥായ പച്ചയോ അത്ഥീതി ആഹ ‘‘സമ്പാപക പച്ചയാഭിസങ്ഖരണലേസം’’തി. സമ്പാപക പച്ചയാ നാമ അരിയ മഗ്ഗോ ച തസ്സ പച്ചയാ ച.

ഭവാഭവസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തദേവാ’’തി തം ദുക്ഖക്ഖന്ധം ഏവ. അനുപുനപ്പുനം പദീയതേ അനുപ്പദാനം. ‘‘നിയ്യാതനട്ഠോ’’തി ഹന്ദ ഗണ്ഹാതി സമ്പടിച്ഛാപനട്ഠോ. ‘‘തതോ’’തി വട്ടദുക്ഖതോ. ‘‘മുച്ചനൂപായസ്സാ’’തി ദാനസീലനിക്ഖമാദികസ്സ മുച്ചനൂപായസ്സ. ‘‘നിസ്സരണവിമുത്തിയാ’’തി നിസ്സരണ സങ്ഖാതായ വിമുത്തിയാ. സങ്ഖാര ദുക്ഖസ്സ അഭാവട്ഠോ. ‘‘സമ്മോഹസ്സ പഹാനവസേനാ’’തി ഏതേന ഇധ ദസ്സനം നാമ ഇതോ പട്ഠായ ചതൂസു സച്ചേസു അസമ്മോഹ ഭാവപത്തി ഏവ ആലോകപത്തി ഏവ വുച്ചതീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘പടിവിജ്ഝനട്ഠോ’’തി. തണ്ഹായ ദാസോ തണ്ഹാദാസോ. തണ്ഹാദാസസ്സ ഭാവോ തണ്ഹാദാസബ്യം. പരവസതോ വിമുത്തിവസേന അപരാധീനതാ ഭുജിസ്സഭാവോ നാമ. ലോകിയമഗ്ഗാഹി തണ്ഹാദാസബ്യം നാതിവത്തന്തി. തണ്ഹാവസം പൂരയമാനാ തണ്ഹാവിസയം വിപാകം ജനേന്തി. അയം അരിയമഗ്ഗോ ഏവ തണ്ഹായ അനാരമ്മണഭാവേ ഠിതോ തണ്ഹാദാസബ്യം അതിവത്തതി. തണ്ഹാവസം ഭിന്ദമാനോ തണ്ഹായ അവിസയം വിപാകം ജനേതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ദുക്ഖമുത്തിയാ’’തി ദുക്ഖതോ മുച്ചനത്ഥം. ‘‘ദുക്ഖവഡ്ഢിയാ’’തി ദുക്ഖവഡ്ഢനത്ഥായ. സേസമേത്ഥ സുബോധം. ‘‘ഖയവിരാഗ നിരോധ ഭൂതോ’’തി ഏത്ഥ കിലേസ ധമ്മാനം വിരജ്ജനം വിഗമനം അന്തരധാനം വിരാഗോ. ‘‘അനത്ഥ പദാനീ’’തി അഹിതപദാനി. ഭയാദീനവപദാനി. ‘‘ദ്വാരഛക്കആരമ്മണ ഛക്കഭേദേനാ’’തി ദ്വാരഛക്കം ധമ്മാരമ്മണം ഹോതി. ഏവംസതി, ആരമ്മണ ഛക്കന്തി ന വത്തബ്ബം ധമ്മാരമ്മണസ്സ വിസും ഗഹിതത്താതി. നോ നവത്തബ്ബം. കസ്മാ, ദ്വാരഛക്കതോ സേസാനം ധമ്മാരമ്മണാനം അത്ഥിതായാതി ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. പരതോ ‘‘ഏത്ഥപീ’’തിആദീസു ഏസേവനയോതി.

സബ്ബസങ്ഗഹാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

സമുച്ചയസങ്ഗഹദീപനിയാഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.