൬. രൂപസങ്ഗഹഅനുദീപനാ

൧൫൬. രൂപസങ്ഗഹേ. ‘‘ചിത്തചേതസികേ’’തി ചിത്തചേതസിക ധമ്മേ. ‘‘ദ്വീഹി പഭേദപ്പവത്തീഹീ’’തി ദ്വീഹി പഭേദസങ്ഗഹപവത്തി സങ്ഗഹേഹി. ‘‘യേ വത്തന്തീ’’തി യേ ധമ്മാ വത്തന്തി പവത്തന്തി. ‘‘ഏത്താവതാ’’തി ഏത്തകേന ‘തത്ഥ വുത്താഭിധമ്മത്ഥാ’തിആദികേന വചനക്കമേന. നിപാതം ഇച്ഛന്താ ഏത്തകേഹി പഞ്ചഹി പരിച്ഛേദേഹീതി വണ്ണേന്തി. വചനവിപല്ലാസം ഇച്ഛന്താതിപി യുജ്ജതി. ‘‘സമുട്ഠാതീ’’തി സുട്ഠു ഉട്ഠാതി, പാതുബ്ഭവതി, വിജ്ജമാനതം ഗച്ഛതി. ‘‘കമ്മാദീ’’തി കമ്മാദിപച്ചയോ. ‘‘പിണ്ഡീ’’തി ഏകഗ്ഘനതാ വുച്ചതി. ഉപാദായ മഹന്താനി ഏവ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഇന്ദ്രിയബദ്ധസന്താനം സത്തസന്താനം. അജ്ഝത്ത സന്താനംതിപി വുച്ചതി. ‘‘വിസംവാദകട്ഠേനാ’’തി വിരാധകട്ഠേന. ഭൂതഞ്ച അഭൂതം കത്വാ അഭൂതഞ്ച ഭൂതം കത്വാ സന്ദസ്സകട്ഠേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഭൂതവജ്ജപ്പടിച്ഛാദനകമ്മം മഹാമായാ നാമ. മായം കരോന്തീതി മായാകാരാ. ആവിസനം നാമ സത്താനം സരീരേസു ആവിസനം. ഗഹണം നാമ സത്താനം അത്തനോവസം വത്താപനം. തദുഭയം കരോന്താ കത്ഥ ഠത്വാ കരോന്തി. അന്തോവാഠത്വാ കരോന്തി, ബഹിവാ ഠത്വാ കരോന്തീതി പാകതികേഹി മനുസ്സേഹി ജാനിതും പസ്സിതും അസക്കുണേയ്യത്താ അചിന്തേയ്യട്ഠാനം നാമ. ‘‘വഞ്ചകട്ഠേനാ’’തി ഏതാ പകതിയാ അതിദുബ്ബണ്ണം അത്താനം ദേവച്ഛരാവണ്ണം കത്വാ വഞ്ചേന്തി. വസനരുക്ഖഗുമ്ബംപി ദിബ്ബവിമാനം കത്വാ വഞ്ചേന്തി. ഏവരൂപേന വഞ്ചകട്ഠേന. ‘‘തേനേവട്ഠേനാ’’തി വിസംവാദകട്ഠാദിനാ തിവിധേനേവ അത്ഥേന. താനിപിഹി അസത്തഭൂതംയേവ അത്താനം സത്തോതി വിസംവാദേന്തി. അരുക്ഖംയേവ അത്താനം രുക്ഖോതി വിസംവാദേന്തി. അനിട്ഠം, അകന്തം, അമനാപംയേവ അത്താനം ഇട്ഠോ, കന്തോ, മനാപോതി വഞ്ചേന്തി, തഥാ സഹജാതാനഞ്ച തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അന്തോ വാ തിട്ഠന്തി. ഉദാഹുബഹിവാതിട്ഠന്തീതി ജാനിതും പസ്സിതും അസക്കുണേയ്യം ഠാനം ഹോതീതി. ‘‘ഉഭയത്ഥപീ’’തി മായാകാരാദി മഹാഭൂതേസു ച പഥവിയാദിമഹാഭൂതേസു ച. ‘‘അഭൂതാനീ’’തി അസന്താനി, അസച്ചാനി.‘‘അബ്ഭുതാനീ’’തി അച്ഛരിയകമ്മാനി. ‘‘ഇമസ്മിം പാഠേ’’തി ചതുന്നം മഹാഭൂതാനന്തി ഏവം സമ്ബന്ധ പദസഹിതേ പാഠേ. അഞ്ഞത്ഥ പന ഉപാദാരൂപം അനുപാദാരൂപന്തിആദീസു യകാര വിരഹോ ദിട്ഠോതി അധിപ്പായോ. ധാതൂനം അനേകത്ഥത്താ ‘‘പഥയതി പക്ഖായതീ’’തി വുത്തം. ‘‘പുഥൂ’’തി പാടിപദികപദം. തമേവ ജാതത്ഥേ നിരുത്തിനയേന പഥവീതി സിദ്ധന്തി ദസ്സേതും ‘‘പുഥുമഹന്തീ’’തിആദി വുത്തം. പകാരേന ഥവീയതീതി അത്ഥേ പഥവീതി ഇദം ഉജുകമേവ. ‘‘ആപേതീ’’തി ബ്യാപേതി. ‘‘അപ്പായതീ’’തി ഭുസം പായതി, വഡ്ഢേതി. തേനാഹ ‘‘സുട്ഠു ബ്രൂഹേതീ’’തിആദിം. നിസാനത്ഥവസേനേവ പരിപാചനത്ഥോപി ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘പരിപാചേതിവാ’’തി. ‘‘സമീരേതീ’’തി സുട്ഠു ഈരേതി കമ്പേതി. വായതി വഹതീതി വായോ അത്ഥാതിസ്സയ നയേന. ‘‘വിത്ഥമ്ഭനം’’തി വിവിധേന ആകാരേന ഭൂതസങ്ഘാടാനം ഥമ്ഭനം വഹനം അഭിനീഹരണം. കക്ഖളതാ നാമ ഖരതാ ഫരുസതാ. സഹജാതരൂപാനം പതിട്ഠാനത്ഥായ ഥദ്ധതാ ഥൂലതാ. സാ സേസഭൂതേസു നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സേസഭൂതത്തയം ഉപാദായാ’’തി. ‘‘അനവട്ഠാനതാ’’തി ഏത്ഥ അവട്ഠാനം നാമ അചലട്ഠാനം. ന അവട്ഠാനന്തി അനവട്ഠാനം. ചലനന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘മുദുഭൂതാപീ’’തിആദിം. ആബന്ധകം നാമ ആബന്ധിതബ്ബേ വത്ഥുമ്ഹി മുദുമ്ഹി സതി, ദള്ഹം ന ബന്ധതി. ഥദ്ധേസതി, ദള്ഹം ബന്ധതീതി ഇദം ലോകതോവ സിദ്ധന്തി ആഹ ‘‘ആബന്ധിതബ്ബായാ’’തിആദിം. ‘‘തബ്ഭാവം’’തി പരിണതഭാവം. ‘‘പരിപാചകതാ ദസ്സനതോ’’തി ഹേമന്തേ അജ്ഝോഹടാഹാരാനം സുട്ഠുപരിപാചകതാ ദസ്സനതോതി വദന്തി. ഉസതി ദഹതീതി ഉണ്ഹം. ‘‘ദഹതീ’’തി ച ഉണ്ഹതേജോപി ഉണ്ഹഭാവേന ദഹതി, സീതതേജോപി സീതഭാവേന ദഹതി. ഉണ്ഹേന ഫുട്ഠം വത്ഥു ഉണ്ഹത്തം ഗച്ഛതി, സീതേന ഫുട്ഠം വത്ഥു സീതത്തം ഗച്ഛതി. യഞ്ച ഉണ്ഹത്തം ഗച്ഛതി, തം ഉണ്ഹതേജോ ഉണ്ഹഭാവേന ദഹതിനാമ. യഞ്ച സീതത്തം ഗച്ഛതി, തം സീതതേജോ സീതഭാവേന ദഹതിനാമ. ഏവം സീതതേജോപി ഉസതിദഹതീതി അത്ഥേന ഉണ്ഹത്ത ലക്ഖണോനാമ ഹോതീതി. ഏവംസന്തേ നീലേനവണ്ണേന ഫുട്ഠം വത്ഥു നീലം ഹോതി. പീതേന ഫുട്ഠം പീതം ഹോതി. നീലംപി പീതംപി തം വത്ഥും ദഹതിനാമാതി ചേ. നീലേന വണ്ണേന ഫുട്ഠംനാമ നത്ഥി. തഥാ പീതേന. കസ്മാ, നീലാദീനം ഉപാദാരൂപാനം ഫുസന കിച്ചാ ഭാവതോ. സമ്മിസ്സിതം നാമ ഹോതി. ന ച സമ്മിസ്സനമത്തേന ദഹതി. ഫുസന്തോ ഏവ ദഹതി. ഫുസന്താനംപി പഥവിവാതാനം ദഹനകിച്ചം നത്ഥി. പരിപാചനകിച്ചം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. സചേ ഘനഥദ്ധേ സിലാഥമ്ഭേ വിത്ഥമ്ഭനം അത്ഥി, സകലോ സിലാഥമ്ഭോ കപ്പാസപിചുഗുള്ഹോവിയ സിഥിലോ ച ലഹുകോ ച ഭവേയ്യ. നച ഭവതി. തസ്മാ തത്ഥ വിത്ഥമ്ഭനം നത്ഥീതി അധിപ്പായേന ‘‘സോ പന ഘനഥദ്ധേസു സിലാഥമ്ഭാദീസു ന ലബ്ഭതീ’’തി ചോദേതി. തത്ഥ പന വിത്ഥമ്ഭനം ലബ്ഭമാനം അധിമത്തേന ന ലബ്ഭതി, സഹജാതഭൂതാനം ഉപത്ഥമ്ഭനമത്തേന ലബ്ഭതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നാ’’തി വത്വാ ‘‘തത്ഥഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘വഹതീ’’തി ഥദ്ധകക്ഖള കിച്ചം വഹതി.

പസാദരൂപേസു. ‘‘സമവിസമം’’തി സമട്ഠാനഞ്ച വിസമട്ഠാനഞ്ച, സമദേസഞ്ച വിസമദേസഞ്ച, സമപഥഞ്ച വിസമപഥഞ്ചാതി ഏവമാദിം സമവിസമം. ‘‘ആചിക്ഖതീ’’തി ആചിക്ഖന്തം വിയ തം ജാനന കിച്ചം സമ്പാദേതി. തേനാഹ ‘‘സമവിസമജാനനസ്സ തം മൂലകത്താ’’തി. ‘‘അനിരാകരണതോ’’തി അപ്പടിക്ഖിപനതോ. ‘‘തം വാ’’തി രൂപം വാ. സുണന്തി ജനാ. സുയ്യന്തി ജനേഹി. ഏവം ഘായന്തീതിആദീസു. ‘‘ജീവിത നിമിത്തം’’തി ജീവിതപ്പവത്തികാരണഭൂതോ. ‘‘നിന്നതായാ’’തി വിസയവിസയീഭാവൂപഗമനേന നിന്നതായ. ‘‘ജീവിതവുത്തി സമ്പാദകത്താ’’തി നാനാവചീഭേദവചീകമ്മപ്പവത്തനേനാതി അധിപ്പായോ. ഇമേ പന പഞ്ച ചക്ഖു പസാദാദയോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദട്ഠുകാമതാ’’തി രൂപതണ്ഹാ വുച്ചതി. ആദിസദ്ദേന സോതുകാമതാ ഘായിതുകാമതാ സായിതുകാമതാ ഫുസിതുകാമതായോ സങ്ഗയ്ഹന്തി. അത്ഥതോ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ഏവ. ‘‘നിദാനം’’തി കാരണം. ദട്ഠുകാമതാദയോ നിദാന മസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. കുസലാ കുസലകമ്മം. സമുട്ഠാതി ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം. കമ്മമേവ. ദട്ഠുകാമതാദിനിദാനകമ്മം സമുട്ഠാനം യേസന്തി സമാസോ. പഥവിആദീനി ഭൂതാനി. തേസം പസാദോ ലക്ഖണം ഏതേസന്തി വിഗ്ഗഹോ. ദുതീയ വികപ്പേ. രൂപാദീനം പഞ്ചാരമ്മണാനം അഭിഘാതം അരഹതീതി രൂപാദിഅഭിഘാതാരഹോ. ഭൂതാനം പസാദോ ഭൂതപ്പസാദോ. സോ ലക്ഖണം ഏതേസന്തി വിഗ്ഗഹോ. ചക്ഖു ഊകാസിരപ്പമാണേ ദിട്ഠ മണ്ഡലേ തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദിട്ഠമണ്ഡലേ’’തി മഹാജനേഹി പകതി ചക്ഖുനാ ദിട്ഠേ പസന്നമണ്ഡലേ. തേലം സത്തപിചുപടലാനി ബ്യാപേത്വാ തിട്ഠതിവിയാതി യോജനാ. ‘‘സോതബിലം’’ നാമ സോതകൂപോ. ‘‘അങ്ഗുലിവേഠനാ’’ നാമ അങ്ഗുലിമുദ്ദികാ. ‘‘ഉപചിതതനുതമ്ബലോമം’’തി രാസീകതഞ്ച വിരളഞ്ച തമ്ബലോഹവണ്ണഞ്ച സുഖുമലോമം. ഉപചിതം രാസീകതം തനുതമ്ബലോമം ഏത്ഥാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘അജപദസണ്ഠാനം’’തി അജസ്സ പാദേന അക്കന്തപദസണ്ഠാനവന്തം. ‘‘ഉപ്പലദലം’’ നാമ ഉപ്പലപണ്ണം. ഉപ്പലദലസ്സ അഗ്ഗസണ്ഠാനവന്തം. ‘‘വട്ടി’’ നാമ ഇധ മനുസ്സാനം സരീരാകാരസണ്ഠിതാ ആയതപിണ്ഡി. ‘‘സുക്ഖചമ്മാനി ച ഠപേത്വാ’’തി സമ്ബന്ധോ. തേ പന പഞ്ചപ്പസാദാ. സമുദീരണം ചഞ്ചലനം. ‘‘യഥാതം’’തി കതമം വിയ തം. ഇമേ പസാദാ വിചിത്താ, കഥംവിചിത്താതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസാ’’തി. കഥം അസദിസാതി ആഹ ‘‘തേഹീ’’തിആദിം.

ഗോചരരൂപേസു. ‘‘വണ്ണവിസേസം’’തി വണ്ണവിസേസത്ഥം. വണ്ണവികാരന്തി വുത്തം ഹോതി. ഹദയേ ഗതോ പവത്തോ ഭാവോ ഹദയങ്ഗതഭാവോ. ‘‘ഭാവോ’’തി ച അധിപ്പായോ വുച്ചതി. തം പകാസേതി, മുഖേ വണ്ണവികാരം ദിസ്വാ അയം മേ തുസ്സതി, അയം മേ രുച്ചതി, അയം മേ കുപ്പതി, അയം സോമനസ്സിതോ, അയം ദോമനസ്സിതോതി ഏവം ജാനനപച്ചയത്താ. ‘‘പകതിയാ പീ’’തി വണ്ണവിസേസം അനാപജ്ജിത്വാപീതി അധിപ്പായോ. ‘‘യം കിഞ്ചിദബ്ബം’’തി സവിഞ്ഞാണകവത്ഥും. സമവിസമം പുബ്ബേ പകാസിതം. തം തം അത്ഥം വാ ആചിക്ഖതി തം സുത്വാ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ ജാനനതോ. അത്തനോ വത്ഥും വാ ആചിക്ഖതി തം സുത്വാ തസ്സ വത്ഥുസ്സപി ജാനനതോ. ‘‘അത്തനോ വത്ഥും സൂചേതീ’’തി ഇധ ഇദം നാമ അത്ഥീതി പകാസേതി. ‘‘ഫുസീയതീ’’തി ഫുസിത്വാ വിജാനീയതി. ‘‘തം’’തി ഫുസനം. ‘‘തസ്സാ’’തി ആപോധാതുയാ. ‘‘ദ്രവതാവാ’’തി അദ്ദതിന്തരസതാവാ. ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതി, സാ ച ആപോധാതു സിയാതി ചോദേതി. വുച്ചതേ പരിഹാരോ. ഏവം പന ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ സാ തേജോയേവ. ന ആപോതി. ഏത്ഥ ഏവം അലബ്ഭമാനാപി സാസീതതാ ആപോയേവ, ന തേജോ. കസ്മാ, ആപസ്സപി സീതുണ്ഹവസേന ദുവിധതാ സമ്ഭവതോ. തസ്മിഞ്ഹി ലോഹരസേ ഉണ്ഹതാ ഉണ്ഹആപോ, സീതവത്ഥൂസു സീതതാ സീതആപോതി ചേ. ഏവം പന സതി തേജോ നാമ നത്ഥീതി ആപജ്ജതീതി പരിഹാരോ. ‘‘സഹ അപ്പവത്തനതോ’’തി ഏകതോ അപ്പവത്തനതോ. ‘‘ഓരപാരാനം വിയാ’’തി നദിയം തീരം നാമ ഇദം ഓരിമതീരം, ഇദം പാരിമന്തി നിയമതോ നത്ഥി. യത്ഥ സയം തിട്ഠതി, തം ഓരിമന്തി, ഇതരം പാരിമന്തി വോഹരതി. ഏവം ഓരപാരാനം അനവട്ഠാനം ഹോതീതി. ഏത്ഥ ച ‘‘സീതുണ്ഹാനം സഹ അപ്പവത്തനതോ’’തി ഏതേന യദി തേ സഹ പവത്തേയ്യും. തത്ഥ സീതതാ ആപോനാമ, ഉണ്ഹതാ തേജോനാമാതി വത്തബ്ബാ സിയും. ന പന തേ സഹ പവത്തന്തി, തസ്മാ തഥാ ന വത്തബ്ബാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. ന ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ, ഉണ്ഹതേജേന യുത്തോഹി ആപോ ഉണ്ഹത്തമേവ ഗച്ഛതി. യഥാതം ഉണ്ഹതേജേന യുത്താ പഥവീപി വായോപി ഉണ്ഹത്തമേവ ഗച്ഛന്തീതി. തസ്മാ തേ സഹ ന പവത്തന്തി. സഹ അപ്പവത്തേസുപി തേസു അഞ്ഞത്ഥ സീതവത്ഥൂസു സീതതാ ആപോനാമാതി വത്തബ്ബമേവ ഹോതീതി ചോദനാ. ഏവംസന്തേ തസ്മിം ലോഹരസേ സബ്ബേപി രൂപധമ്മാ ഉണ്ഹത്തം ഗച്ഛന്തീതി സബ്ബേപി തേജോഭാവം പാപുണന്തി. ‘ഉണ്ഹത്ത ലക്ഖണോ തേജോ’തിഹി വുത്തം. യദി ച സീതവത്ഥൂസു സീതഭാവോ നാമ സിയാ. തത്ഥപി തേന യുത്താ സബ്ബേപി രൂപധമ്മാ സീതതം ഗച്ഛന്തിയേവ. തത്ഥപി തവമതിയാ സബ്ബേപി ആപോഭാവം പാപുണന്തി. ന പന സക്കാ തഥാ ഭവിതും. ന ഹി ഏവരൂപം ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം നാമ തേസം അത്ഥി. ഭാവഞ്ഞഥത്തമേവ അത്ഥി. തത്ഥ ‘‘ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം’’ നാമ പഥവീ ആപോഭാവം ഗച്ഛതി. ആപോ പഥവിഭാവം ഗച്ഛതീതിആദി. ‘‘ഭാവഞ്ഞഥത്തം’’ നാമ പഥവീ കദാചി കക്ഖളാ ഹോതി. കദാചി മുദുകാ. ആപോ കദാചി ആബന്ധനമത്തോ ഹോതി. കദാചി പഗ്ഘരണകോ. തേജോ കദാചി ഉണ്ഹോ, കദാചി സീതോ. വായോ കദാചി വിത്ഥമ്ഭനമത്തോ, കദാചി സമുദീരണോതി. ഏവം ഏകമേകസ്സാ ധാതുയാ തിക്ഖ മന്ദ ഓമത്താധിമത്തവസേന ക്രിയാസങ്കന്തി നാമ അത്ഥീതി. തസ്മാ യം വുത്തം ‘ഉണ്ഹതേജേന യുത്തോഹി ആപോ ഉണ്ഹത്തമേവ ഗച്ഛതി, യഥാ തം ഉണ്ഹതേജേന യുത്താ പഥവീപി വായോപി ഉണ്ഹത്തമേവ ഗച്ഛന്തീ’തി. തം ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തവചനം ഹോതി. ന യുജ്ജതി. ന ഹി ഉണ്ഹതേജേന യുത്താ സബ്ബേതേധമ്മാ ഉണ്ഹത്തം ഗച്ഛന്തി. അത്തനോ അത്തനോ സഭാവം ന വിജഹന്തി. തഥാഹി തസ്മിം പക്കുഥിതേ സന്തത്തേ ലോഹരസേ ഭാവോ ഉണ്ഹത്തം ന ഗച്ഛതി. ആബന്ധന സഭാവം വാ പഗ്ഘരണ സഭാവം വാ ന വിജഹതി. യദി ഉണ്ഹത്തം ഗച്ഛേയ്യ, തം സഭാവം വിജഹേയ്യ. ഏവംസതി, തസ്മിം ലോഹരസേ ആബന്ധനാകാരോ വാ പഗ്ഘരണാകാരോ വാ ന പഞ്ഞായേയ്യ. സബ്ബേരൂപ ധമ്മാ വിക്കിരേയ്യും. വിക്കിരിത്വാ അന്തരധാരേയ്യും. ന ച ന പഞ്ഞായതി. നാപി വിക്കിരന്തി. നോച തത്ഥ ആബന്ധനാകാരോ ഉണ്ഹത്തം ഗച്ഛതി. അഞ്ഞോഹി ആബന്ധനാകാരോ, അഞ്ഞം ഉണ്ഹത്തം. ആബന്ധനാകാരോ ആപോ, ഉണ്ഹത്തം തേജോ. തത്ഥ പഥവിവായേസുപി ഏസേവനയോ. തസ്മാ യം വുത്തം ‘‘യദി തേ സഹ പവത്തേയ്യും. തത്ഥ സീതതാ ആപോനാമ, ഉണ്ഹതാ തേജോ നാമാതി വത്തബ്ബാ സിയും. ന പന തേ സഹ പവത്തന്തി. തസ്മാ തഥാ ന വത്തബ്ബാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതീ’’തി. തം സുവുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘തേസം അനവട്ഠാനതോ’’തി ഏതേന സചേ തേ സീതുണ്ഹാ അവട്ഠിതാ സിയും. അഥ സബ്ബകാലേപി സീതതാ ആപോനാമ, ഉണ്ഹതാ തേജോനാമാതി വത്തബ്ബാ സിയും. ന പന തേ അവട്ഠിതാ ഹോന്തി. അനവട്ഠിതാ ഏവ ഹോന്തി. തസ്മാ തഥാ ന വത്തബ്ബാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച അനവട്ഠിതേസു സന്തേസു യദി സീതതാ ആപോ നാമ, ഉണ്ഹതാ തേജോനാമാതി വദേയ്യും. ഏവഞ്ചസതി, ആപതേജാപി അനവട്ഠിതാ സിയും. യോ ഇദാനി ആപോ, സോയേവ ഖണന്തരേ തേജോ നാമ. യോ വാ ഇദാനി തേജോ, സോയേവ ഖണന്തരേ ആപോ നാമാതി ആപജ്ജേയ്യും. ന ച സക്കാ തഥാ ഭവിതും. ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തേ അസന്തേ വോഹാരഞ്ഞഥത്തസ്സപി അസമ്ഭവതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഓരപാരാനം വിയ തേസം അനവട്ഠാനതോ ച വിഞ്ഞായതീ’’തി. തത്ഥ ‘‘വിഞ്ഞായതീ’’തി സാസീതതാ തേജോയേവ, ന ആപോതി വിഞ്ഞായതീതി.

‘‘അഥ പനാ’’തിആദീസു. യം പുബ്ബേ പരേന വുത്തം ‘നനു ദ്രവതാ വാ ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതീ’തി. തം വിചാരേതും ‘‘അഥ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘അഥ പനാ’’തി യദി പന ഗയ്ഹതി, ഏവംസതീതി ച. ഏവഞ്ചസതി ആരമ്മണ ഭൂതോ ഏവ സിയാതി സമ്ബന്ധോ. അയം പനേത്ഥാ ധിപ്പായോ. സചേ ദ്രവഭാവഭൂതോ ആപോ ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹേയ്യ. ഏവം സതി, അയോപിണ്ഡാദീസു ആബന്ധനമത്തഭൂതോ ആപോപി ഫുസിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ സിയാ. കസ്മാ, ആപഭാവേന ഏകത്താ. ഏവഞ്ചസതി, തേസു അയോപിണ്ഡാദീസു സോ ആപോ താനി ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ ഫുസന്തസ്സ പഹരന്തസ്സ വിനാ ഇതര മഹാഭൂതേഹി വിസും കായിക സുഖദുക്ഖാനം ആരമ്മണ പച്ചയോ സിയാ. യഥാതം, തേസ്വേവ അയോപിണ്ഡാദീസു പഥവിമഹാഭൂതം വിനാ ഇതരമഹാഭൂതേഹി വിസും കായികസുഖദുക്ഖാനം ആരമ്മണ പച്ചയോ ഹോതി. ഏവം തേജോവായേസുപീതി. ന പന സോ വിസും കായികസുഖദുക്ഖാനം ആരമ്മണ പച്ചയോ ഹോതി. തസ്മാ സോ ഫോട്ഠബ്ബ സഭാവോ ന ഹോതി. യഥാ ച സോ ഫോട്ഠബ്ബസഭാവോ ന ഹോതി. തഥാ പകതി ഉദകാദീസു ദ്രവഭാവഭൂതോപി ആപോ താനി ഫുസന്തസ്സ പഹരന്തസ്സ കായികസുഖദുക്ഖാനം ആരമ്മണ പച്ചയോ ന ഹോതി. ന ച ഫോട്ഠബ്ബ സഭാവോതി. ഏവഞ്ചസതി, കഥം അയോപിണ്ഡാദീസു ആബന്ധനമത്തഭൂതോ ആപോ കായികസുഖദുക്ഖാനം പച്ചയോ ന ഹോതി. കഥഞ്ച തേസു ഇതരമഹാഭൂതാനി വിസും വിസും കായികസുഖദുക്ഖാനം പച്ചയാ ഹോന്തീതി. തം ദസ്സേതും ‘‘യഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘സണ്ഹഥദ്ധതാവസേനവാ’’തി തേസു ഠിതായ പഥവിധാതുയാ സണ്ഹഥദ്ധതാവസേന വാ. സണ്ഹപഥവീസുഖവേദനായ ഥദ്ധപഥവീദുക്ഖവേദനായ ആരമ്മണ പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സേസേസു. ‘‘അബ്ഭന്തരത്ഥമ്ഭനസ്സാ’’തി തേസം അയോപിണ്ഡാദീനം അബ്ഭന്തരേ ഠിതസ്സ വിത്ഥമ്ഭന സഭാവസ്സ. ‘‘നോ അഞ്ഞഥാ’’തി താനിതീണി കാരണാനി ഠപേത്വാ ആബന്ധന ക്രിയം പടിച്ച കായികസുഖദുക്ഖുപ്പത്തി നാമ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി പകതി ഉദകാദീസു ദ്രവഭാവഭൂതം ആപോധാതുമ്പി ഫുസിത്വാ ജാനന്തീതി മഹാജനാ മഞ്ഞന്തി. തബ്ബിസോധനേന സഹ ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘പഥമം ദ്രവതാ സഹിതാനി. ല. ജാനന്തീ’’തി ഇദം പധാന വചനം. ലോകേ ഹത്ഥേന പരാമസിത്വാ വാ ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ വാ ഇദം രസ്സം, ഇദം ദീഘം, ഇദം വട്ടം, ഇദം മണ്ഡലന്തിആദിനാ സണ്ഠാനം ജാനന്താ ഹത്ഥ ഫുസനേന വാ ചക്ഖു ദസ്സനേന വാ സഹേവ തം ജാനന്തീതി മഞ്ഞന്തി. തത്ഥ പന പുരിമഭാഗേ കായദ്വാരവീഥി ചിത്തേന പച്ചുപ്പന്നാനി തീണിഭൂതാനി ഫുസിത്വാ വാ ചക്ഖുദ്വാര വീഥിചിത്തേന പച്ചുപ്പന്നം രൂപം ദിസ്വാ വാ പച്ഛാ വത്ഥുഗ്ഗഹണവീഥിയാ ഉപ്പന്നായ ഏവ സണ്ഠാനം ജാനന്തി. ഏസേവനയോ രത്തിയം അലാതചക്കസണ്ഠാനം ജാനന്തസ്സപി. തത്ഥ പന ബഹൂനിപി പുബ്ബാപരവീഥിചിത്തസന്താനാനി ഇച്ഛിതബ്ബാനി. തഥാ ലോകേ ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ ദ്വാരവാതപാനാദീനം ഛിദ്ദവിവരാനി ജാനന്താ ചക്ഖുനാ ദസ്സനേന സഹേവ താനി ജാനന്തീതി മഞ്ഞന്തി. തത്ഥ പന പുരിമഭാഗേ ചക്ഖുദ്വാരികവീഥി ചിത്തേന പച്ചുപ്പന്നാനി കവാടരൂപഭിത്തി രൂപാനി പുനപ്പുനം ദിസ്വാ പച്ഛാ അലാതചക്കസ്സ മജ്ഝേ വിവരംപി ജാനന്താ വിയ വിസും ഉപ്പന്നായ മനോദ്വാരിക വിഞ്ഞാണവീഥിയാ ഏവ തം ഛിദ്ദവിവരഭൂതം ആകാസം ജാനന്തി. തഥാ ഹത്ഥേന ഉദകം ഫുസന്തസ്സ പഥമം ദ്രവസഹിതാനി വിലീനാനി മുദൂനി തീണിഫോട്ഠബ്ബ മഹാഭൂതാനി വിസും വിസും കായദ്വാരിക വീഥി ചിത്തേഹി ഫുസനകിച്ചേന ആരമ്മണം കരിത്വാ പച്ഛാ വിസും സുദ്ധായ മനോദ്വാരിക വീഥിയാ ഏവ ദ്രവഭാവസങ്ഖാതം പഗ്ഘരണക ആപോധാതും ജാനന്തി. ഏവം സന്തേപി തം ദ്രവഭാവംപി ഹത്ഥേന ഫുസനേന സഹേവ ജാനന്തീതി മഞ്ഞന്തീതി അധിപ്പായോ.

ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ആഹ ‘‘ഗുന്നം ചരണട്ഠാനം’’തി. അക്ഖര വിദൂ പന ഗോസദ്ദം ഇന്ദ്രിയത്ഥേപി ഇച്ഛന്തീതി ആഹ ‘‘ഗോതി വാ’’തിആദിം. താനി ചക്ഖാദീനി ഏതേസു രൂപാദീസു ചരന്തി, ഏതാനി വാ രൂപാദീനി തേസു ചക്ഖാദീസു ചരന്തി. തത്ഥ പുരിമേന ഗാവോ ഇന്ദ്രിയാനി ചരന്തി ഏതേസൂതി ഗോചരാനീതി ദസ്സേതി. പച്ഛിമേന ഗോസുഇന്ദ്രിയേസു ചരന്തീതി ഗോചരാനീതി. ഇമാനി പന പഞ്ച രൂപാദീനി.

ഭാവദ്വയേ. ഇച്ഛനട്ഠേന ഠാനട്ഠേന ഠപനട്ഠേന ച ഇത്ഥീ. സാഹികാമരതി അത്ഥായ സയംപി അഞ്ഞംകാമികം ഇച്ഛതി. സയഞ്ച കാമികേന ഇച്ഛീയതി. അഞ്ഞോ ച കാമികോ ഘരാവാസ സുഖത്ഥായ തത്ഥ ഠാനം ഉപേതി, പതിട്ഠാതി. ആയതിഞ്ച കുലവംസപ്പതിട്ഠാനത്ഥായ തത്ഥ കുലവംസ ബീജം ഠപേതീതി. പൂരണട്ഠേന ഇച്ഛനട്ഠേന ച പുരിസോ. സോഹി അത്തഹിതഞ്ച പൂരേതി, പരഹിതഞ്ച ഇച്ഛതി. ഇധലോകഹിതഞ്ച പൂരേതി, പരലോകഹിതഞ്ച ഇച്ഛതി. ഉഭയലോകഹിതഞ്ച പൂരേതി, ലോകുത്തരഹിതഞ്ച ഇച്ഛതി, ഏസതി, ഗവേസതീതി. പുമസ്സസകം പുംസകം. പുരിസലിങ്ഗാദി. നത്ഥി പുംസകം ഏതസ്സാതി നപുംസകം. ‘‘യസ്സ പന ധമ്മസ്സാ’’തി ഭാവരൂപധമ്മസ്സ. ‘‘തം’’തി ഖന്ധപഞ്ചകം. മഹാസണ്ഠാനം സത്താനം ജാതിഭേദം ലിങ്ഗേതി ഞാപേതീതി ലിങ്ഗം. ലക്ഖണപാഠകാ നിമിനന്തി സഞ്ജാനന്തി കല്യാണ പാപകം കമ്മവിപാകം ഏതേനാതി നിമിത്തം. കിരിയാ കുത്തം. ആയുകന്തം കപ്പീയതി സങ്ഖരീയതീതി ആകപ്പോ. സബ്ബേപേതേലിങ്ഗാദയോ. സോച അവിസദാദിഭാവോ. ‘‘വചനേസുചാ’’തി ഇത്ഥിസദ്ദപുരിസസദ്ദാദീസു ച. ‘‘വചനത്ഥേസു ചാ’’തി ഇത്ഥി സണ്ഠാന പുരിസസണ്ഠാനാദി അത്ഥേസു ച. ‘‘നിമിത്തസദ്ദോ വിയാ’’തി നിമിത്ത സദ്ദോ അങ്ഗജാതേ പാകടോ വിയാതി. ന പാകടോ ദിട്ഠോ. അപാകടോ പന കത്ഥചി ദിട്ഠോതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഭവന്തി സദ്ദബുദ്ധിയോ’’തി സദ്ദസത്ഥനയോ. ‘‘ഭവന്തി ലിങ്ഗാദീനീ’’തി അട്ഠകഥാനയോ. തത്ഥ ഹി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനം ഹേതുഭാവ ലക്ഖണന്തി വുത്തം. ‘‘ഏതസ്മിം സതീ’’തി ച ജാതിയാ സതി, ജരാമരണം ഹോതി. അസതി ന ഹോതീതി ഏത്ഥവിയ ഹേതു ഫലഭാവപാകടത്ഥം വുത്തം.

വത്ഥുരൂപേ. നിരുത്തിനയേന വചനത്ഥാ ഭവന്തി. ധാതു ദ്വയം നാമ മനോധാതു മനോവിഞ്ഞാണധാതു ദ്വയം. ‘‘അവത്വാ’’തി ഹദയ വത്ഥും അവത്വാ. ‘‘തം’’തി ഹദയ വത്ഥു രൂപം. ‘‘പഞ്ചാ’’തി പഞ്ചവത്ഥൂനി. ‘‘തേസം’’തി തേസം കുസലാദീനം. ‘‘തത്ഥ വുത്തം’’തി പട്ഠാനേ വുത്തം. ‘‘യം രൂപം നിസ്സായാ’’തി യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തീതി ഇമം പാഠം നിദ്ദിസതി. ‘‘അനഞ്ഞ സാധാരണേസു ഠാനേസൂ’’തി ചക്ഖു വത്ഥാദീഹി അഞ്ഞവത്ഥൂഹി അസാധാരണേസു കുസലാകുസലട്ഠാനേസു.

ജീവിതരൂപേ. ‘‘ആധിപ്പച്ചയോഗേനാ’’തി അധിപതിഭാവയോഗേന. ‘‘അധിപതിഭാവോ’’തി ച ഇന്ദ്രിയപച്ചയ കിച്ചം വുച്ചതി. ന അധിപതി പച്ചയകിച്ചം. ‘‘ജീവന്തീ’’തി ഹരിതഭാവം ന വിജഹന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ന ഹി താനി ഏകന്തേന ജീവന്താനി നാമ ഹോന്തി. ജീവിത രൂപസ്സ ഏകന്ത കമ്മജസ്സ ബഹിദ്ധാ അനുപലദ്ധത്താ. കമ്മജരൂപാനി ജീവന്തി യേവാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കമ്മേ അസന്തേപീ’’തി കമ്മചേതനായ പുബ്ബേ നിരുദ്ധത്താ വുത്തം. തദത്ഥം ബ്യതിരേകതോ പാകടം കരോന്തോ ‘‘തഥാഹീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഇതര രൂപാനീ’’തി ചിത്തജരൂപാദീനി. ഏകവീഥിവാരോ നാമ പഞ്ചദ്വാരവീഥിവാരോ. മനോദ്വാരവീഥിവാരോ ഏകജവന വാരോതി വുത്തോ. പരിച്ഛിന്നം ഹോതി. കസ്മാ, ഏകേകസ്മിം വീഥിവാരേ നിരുദ്ധേ ഭവങ്ഗ സമയേ അസദിസസ്സ രൂപസന്താനസ്സ പാതുബ്ഭാവതോതി അധിപ്പായോ. തഞ്ച ഖോ രൂപവിസേസം ജാനന്തസ്സേവ പാകടം ഹോതി. അജാനന്തസ്സ പന തങ്ഖണമത്തേ അപാകടം. കസ്മാ, താദിസസ്സപി ഉതുജരൂപസന്താനസ്സ ഥോകം പവത്തനതോ. യസ്സഹി ദോസ സമുട്ഠിതേന രൂപസന്താനേന മുഖരൂപം ദുബ്ബണ്ണം ഹോതി. തസ്സ ദോസേ നിരുദ്ധേപി തം രൂപം ഥോകം ദുബ്ബണ്ണമേവ ഖായതീതി. ‘‘ഉതുജാഹാരജാനഞ്ച സന്തതി പച്ചുപ്പന്നം’’തി അധികാരോ. ഏകം അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നമേവ ഹോതീതി വുത്തം. ന നു ചക്ഖുസോതാദീനി കമ്മജരൂപസന്താനാനിപി പവത്തികാലേ കദാചി സുപ്പസന്നാനി, കദാചി പസന്നാനി, കദാചി അപ്പസന്നാനി ദിസ്സന്തീതി. സച്ചം, തഥാ പവത്തി പന സന്താന വിച്ഛേദേന ന ഹോതി, നാനാവിച്ഛിന്നേ ച ഏകേകസ്മിം സന്താനേ തേസം പുനഘടനം നാമ നത്ഥി. സകിം അന്ധോ അന്ധോയേവ ഹോതി. ബധിരോച ബധിരോയേവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘യദി ഏവം’’തി ഏവം യദി സിയാതി അത്ഥോ. ‘‘അരൂപ ധമ്മാനം സന്തതി പച്ചുപ്പന്നം’’തി അധികാരോ. ‘‘വിപാകാനീ’’തി ഭവങ്ഗഭൂതാനി വിപാകാനി. ഏകസന്തതിവസേന പവത്തിസ്സന്തിയേവ, തസ്മാ തേസം നാനാസന്തതി പച്ചുപ്പന്നം നാമ ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ, യാവജീവമ്പി ഏക കമ്മനിബ്ബത്തത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഇതരാനി പനാ’’തി കുസലാ കുസല ക്രിയചിത്താനി പന. ‘‘തദാരമ്മണാ’’തി നിരുദ്ധാരമ്മണാ. അദ്ധാനപ്ഫരണാനുഭാവേന പവത്തന്തിയേവ. ന പന ചിത്തജരൂപാദീനി വിയ അത്തനോ ജനകപച്ചയേ നിരുദ്ധേ നിരുജ്ഝന്തി. അയം അരൂപധമ്മാനം ജീവന്തത്തേ വിസേസോതി അധിപ്പായോ. ‘‘അയമത്ഥോ വത്തബ്ബോ’’തി അരൂപ ധമ്മാനം ജീവന്തതാവിസേസോ വത്തബ്ബോ. യഥാ രൂപസന്തതിയം അനന്തര പച്ചയോ നാമ നത്ഥി. ചുതികാലേ ഭവന്തരരൂപസന്താനസ്സ കിഞ്ചി പച്ചയത്തം അനുപഗന്ത്വാ നിരുജ്ഝതി. തേന ഭവന്തര പാതുബ്ഭാവോ നാമ തേസം നത്ഥി. ന തഥാ അരൂപസന്തതിയം. തത്ഥ പന ചുതിചിത്തമ്പി പടിസന്ധിയാ അനന്തര പച്ചയോ ഹുത്വാ നിരുജ്ഝതി. തേന ഭവന്തരപാതുബ്ഭാവോ നാമ തേസം അത്ഥി. അയമ്പി അരൂപധമ്മാനം ജീവന്തത്തേ വിസേസോ. തസ്മാ അരൂപധമ്മാനംപി കമ്മജരൂപാനം വിയ നിച്ചം ജീവിതയോഗേന ജീവന്തത്താ സന്തതി പച്ചുപ്പന്നം നാമ ന ഭവേയ്യാതി ന ചോദേതബ്ബന്തി. കുസലാ കുസല ക്രിയചിത്താനി നാമ അകമ്മജാനി ഹോന്തി. ചിത്തജരൂപാദീനി വിയ അതീതം കമ്മം അനപേക്ഖിത്വാ തങ്ഖണികേഹി നാനാപച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ തേസം ജീവന്താനംപി സതം അജീവന്താനം ചിത്തജരൂപാദീനം വിയ നാനാസന്തതി പച്ചുപ്പന്നം നാമ അത്ഥി. ജീവന്തതാ വിസേസോപി അത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ കേചി വദന്തി. രുക്ഖാദീസുപി ജീവിതം നാമ അത്ഥി. യതോ തേസം ഹരിതതാ ച അഹരിതതാ ച രൂഹനഞ്ച-അരൂഹനഞ്ച ദിസ്സതീതി. വുച്ചതേ, യദി തേസം ജീവിതം നാമ അത്ഥി, അരൂപജീവിതം വാ സിയാ, രൂപജീവിതം വാ. തത്ഥ സചേ അരൂപജീവിതം ഹോതി. യഥാ തേന സമന്നാഗതോ സത്തോ പുനപ്പുനം മരിത്വാ പുനപ്പുനം ഭവന്തരേ പാതുബ്ഭവന്തി. തഥാ രുക്ഖാപി മരിത്വാ ഭവന്തരേ പാതുബ്ഭവേയ്യും. അഥ രൂപജീവിതം സിയാ. യഥാ സത്താനം ചക്ഖാദി അങ്ഗേസു ജീവിത സന്താനേ ഭിന്നേ താനി അങ്ഗാനി പുന ജീവന്താനി കാതും ന സക്കോന്തി. തഥാ രുക്ഖാപി ഖന്ധേസു വാ സാഖാസുവാ ഛിന്നേസു ജീവിതസന്താനേ ഭിന്നേ തേഖന്ധാവാ സാഖായോ വാ പുന അഞ്ഞത്ഥ രോപേതും ന സക്കാ ഭവേയ്യും. സക്കാ ഏവ ഭവന്തി. തസ്മാ തദുഭയംപി ജീവിതം നാമ തേസം നത്ഥീതി ദട്ഠബ്ബം. വിഭാവനിപാഠേ. ന ഹി തേസം കമ്മംയേവ ഠിതികാരണം ഹോതീതി ഏത്ഥ കമ്മം ഠിതികാരണം ഏവ ന ഹോതീതി യോജേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ആഹാരജാദീനം’’തിആദിം. ഏകകലാപേ ഗതാ പവത്താ സഹജാത പച്ചയാ, തേഹി ആയത്താ പടിബദ്ധാതി വിഗ്ഗഹോ. കമ്മാദീനം രൂപജനകപച്ചയാനം ജനകാനുഭാവോ നാമ രൂപകലാപാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ ഫരതി, ന ഠിതിക്ഖണേ. ഉപചയസന്തതിയോ ച ഉപ്പാദക്ഖണേ ലബ്ഭന്തി, ന ഠിതിക്ഖണേ. തസ്മാ താ ജനകപച്ചയാനുഭാവക്ഖണേ ലദ്ധത്താ കുതോചിജാതനാമം ലഭന്തി. ജരതാപന ഠിതിക്ഖണേ ഏവ ലബ്ഭതി, ന ഉപ്പാദക്ഖണേ. തസ്മാ സാ കുതോചിജാത നാമം ന ലഭതി. യദി പന ആഹാരജാദീനം രൂപധമ്മാനം ഠിതി നാമ ആഹാരാദി ജനകപച്ചയായത്താ ഭവേയ്യ. ജരതാപി ജനകപച്ചയാനുഭാവക്ഖണേവ ലബ്ഭമാനാ സിയാ. ഏവഞ്ചസതി, സാപി കുതോചിജാത നാമം ലഭേയ്യ. ന പന ലഭതി. തസ്മാ തേസം ഠിതി നാമ ജനകപച്ചയായത്താ ന ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതരഥാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭമാനാ’’തി കലാപന്തരേ ഠത്വാ ഉപത്ഥമ്ഭമാനാ. ‘‘ന ഖണഠിതിപ്പവത്തിയാ’’തി ഖണഠി തിഭാവേന പവത്തിഅത്ഥായ ഉപത്ഥമ്ഭന്തി, അനുപാലേതീതി യോജനാ. സബ്ബേസംപി രൂപാരൂപധമ്മാനം. ‘‘തം’’തി വിഭാവനിവചനം. ‘‘ഇദം പനാ’’തി ജീവിതരൂപം പന.

ആഹാരരൂപേ. ‘‘സവത്ഥുകവചനം’’തി ഭോജനാദി വത്ഥുനാ സഹ പവത്തതീതി സവത്ഥുകം. വചനം. ന ഹി നിബ്ബത്തിതം ആഹാര രൂപം നാമ കബളം കാതും സക്കാ ഹോതീതി. ‘‘വിവേചിതാനീ’’തി പാചന കിച്ചേന വിഭജിതാനി. വിസും വിസും കതാനി. ‘‘പഞ്ചധാ വിഭാഗം ഗച്ഛന്തീ’’തി ഏകം ഭാഗം പാണകാ ഖാദന്തി. ഏകം ഭാഗം ഉദരഗ്ഗി ഝാപേതി. ഏകോ ഭാഗോ മുത്തം ഹോതി. ഏകോഭാഗോ കരീസം. ഏകോഭാഗോ രസഭാവം ആപജ്ജിത്വാ സോണിതമംസാദീനി ഉപബ്രൂഹയതീതി ഏവം വുത്തനയേന പഞ്ചധാ വിഭാഗം ഗച്ഛന്തി. ‘‘ലോകേ’’തി ലോകിയ ഗന്ഥേ. ‘‘തതോ’’തി ആമാസയതോ. അനുഫരന്തോ ഹുത്വാ. ‘‘തസ്സാ’’തി രസഭാഗസ്സ. ‘‘ഭൂതേസൂ’’തി മഹാഭൂതേസു. സഹ ഇന്ദ്രിയേന വത്തതീതി സേന്ദ്രിയോ. കായോ. ഉദയതീതി ഓജാ. ദകാരസ്സ ജകാരോ. അവതി ജനേതീതി ഓജാ. അവസദ്ദസ്സ ഓകാരോ. ‘‘അത്തനോവത്ഥും’’തി അത്തനോനിസ്സയഭൂതം രൂപകായം.

‘‘അഞ്ഞാപദേസോ’’ നാമ രൂപസ്സ ലഹുതാതിആദീസു അഞ്ഞസ്സ രൂപസ്സ ക്രിയാമത്തഭാവേന അപദിസനം വുച്ചതി. ‘‘ഉജുകതോവ നിപ്ഫാദിതം’’തി മുഖ്യതോവ ജനിതം. യഥാഹി സബ്ബം അനിപ്ഫന്നരൂപം അജാതി ധമ്മത്താ ഉജുകതോ കമ്മാദീഹി ജാതം നാമ ന ഹോതി. കമ്മാദീഹി ജാതം പന നിപ്ഫന്നരൂപം നിസ്സായ ദിസ്സമാനത്താ ഠാനൂപചാരേന വിഞ്ഞത്തി ദ്വയം ചിത്തജംതിആദിനാ വുച്ചതി. ന തഥാ ഇദം നിപ്ഫന്നരൂപം. ഇദം പന ജാതിധമ്മത്താ ഉജുകതോവ കമ്മാദീഹി പച്ചയേഹി നിപ്ഫാദിതം ജനിതന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘രൂപം’’തി വുത്തേ അനിപ്ഫന്നരൂപംപി ലബ്ഭതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം രൂപരൂപന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘രുപ്പനലക്ഖണ സമ്പന്നം’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘രുപ്പനലക്ഖണം’’ നാമ സീതുണ്ഹാദീഹി വികാരപത്തിലക്ഖണം. തമ്പന അനിപ്ഫന്ന രൂപേ മുഖ്യതോ ന ലബ്ഭതി. നിപ്ഫന്നരൂപേ ഏവ ലബ്ഭതി. കസ്മാ, നിപ്ഫന്നരൂപസ്സഹി നാനാവികാരോ വികാരരൂപന്തി വുച്ചതി. ലക്ഖണം ലക്ഖണ രൂപന്തി വുച്ചതി. വികാരസ്സ പന വികാരോ നാമ നത്ഥി. ലക്ഖണസ്സ ച ലക്ഖണം നാമ നത്ഥി. യദി അത്ഥീതി വദേയ്യ. വികാരസ്സ വികാരോ, തസ്സ ച വികാരോ, തസ്സ ച വികാരോതി അപരിയന്തമേവ സിയാ. തഥാ ലക്ഖണേപീതി.

ആകാസധാതുയം. ‘‘പകാസന്തീ’’തി ഇദം ഏകം ഇദം ഏകന്തി പഞ്ഞായന്തി. ‘‘പരിച്ഛിന്ദതീ’’തി ആഹ ‘‘പരിതോ’’തിആദിം. ‘‘അസമ്മിസ്സം’’തി വത്വാ തദത്ഥം വിവരതി ‘‘ഏകത്തം അനുപഗമനം’’തി. പരിച്ഛിന്ദീയതീതി പരിച്ഛേദോതി ആഹ ‘‘തേഹി വാ’’തിആദിം. ‘‘തേഹി വാ’’തി കലാപന്തരഭൂതേഹി വാ. ‘‘അത്തനോ വാ പരേസം വാ അകത്വാ’’തി അത്തനോപക്ഖികം വാ പരേസം പക്ഖികം വാ അകത്വാ. പരിച്ഛേദ ക്രിയാമത്തം പരിച്ഛേദോതി ആഹ ‘‘തേസം വാ’’തിആദിം. ‘‘തേസം വാ’’തി കലാപന്തരഭൂതാനം വാ. ‘‘അയം പനാ’’തി അയം പരിച്ഛേദോ പന. ‘‘തസ്സാ’’തി പരിച്ഛേദസ്സ. സോ പാളിയം വുത്തോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇതി കത്വാ’’തി ഏവം മനസികത്വാ. ‘‘ഏതേഹീ’’തി ഏതേഹി മഹാഭൂതേഹി. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ അബ്യാപിതതാ’’തി ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ രൂപകലാപാനം ഏകകലാപത്തൂപഗമനം അഞ്ഞമഞ്ഞ ബ്യാപിതാ നാമ, തഥാ അനുപഗമനം അഞ്ഞമഞ്ഞ അബ്യാപിതതാ നാമ. തേനാഹ ‘‘ഏകത്തം’’തിആദിം. ‘‘തത്ഥാ’’തി തിസ്സം പാളിയം. ‘‘നാനാകലാപഗതാനം ഭൂതാനം’’തി ഏതേന കലാപപരിയന്തതാ ഏവ വുത്താ ഹോതി.

വിഞ്ഞത്തി ദ്വയേ. ‘‘സയഞ്ചാ’’തി വിഞ്ഞത്തി സങ്ഖാതം സയഞ്ച. ‘‘തേനാ’’തി ചലമാനേന കായങ്ഗേന. ‘‘തേഹീ’’തി പച്ചക്ഖേ ഠിതേഹി ജനേഹി. തത്ഥാതിആദീസു. ‘‘കായങ്ഗവികാരം കരോന്തസ്സാ’’തി അഭിക്കമനാദി അത്ഥായ ഹത്ഥപാദാദീനം കായങ്ഗാനം ചലന സങ്ഖാതം വികാരം കരോന്തസ്സ. ഉപ്പജ്ജന്താ ച സബ്ബേതേ ചിത്തജവാതകലാപാ യഥാധിപ്പേത ദിസാഭിമുഖാ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി യോജനാ. ‘‘യഥാ വാ തഥാ വാ അനുപ്പജ്ജിത്വാ’’തി അനിയമതോ അനുപ്പജ്ജിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. യസ്സ ചോപന കായസ്സ. ‘‘തേഹീ’’തി ചിത്തജവാതകലാപേഹി. നിയാമകോ നാവാനിയോജകോ. ‘‘തേ ചാ’’തി തേചിത്തജവാതകലാപസങ്ഘാടാ. ഏതേന സകലം കായങ്ഗം നിദസ്സേതി. സകലകായങ്ഗം നാവാസദിസന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ചാരേത്വാ’’തി വിയൂഹിത്വാ. കഥം പന സാ നിയാമകസദിസീ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യഥാഹീ’’തിആദി. യദേതം സക്കോതീതി വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കതീപയജവന വാരേഹീ’’തി ദ്വത്തി ജവനവാരേഹി. ‘‘തതോ’’തി യസ്മിം വാരേ ചലന സങ്ഖാതം ദേസന്തര പാപനം ജായതി. തതോ ചലനവാരതോ. സന്ഥമ്ഭന സന്ധാരണാനി ഏവ സമ്പജ്ജന്തി, ന ചലനസങ്ഖാതം ദേസന്തര പാപനം. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഏതിസ്സം അട്ഠകഥായം. നാനാജവനവീഥീസു. ല. ഉപത്ഥമ്ഭനേ ച യുജ്ജതിയേവ. ന ഏകിസ്സായ ജവനവീഥിയം ഏവ യുജ്ജതീതി അധിപ്പായോ. യദി നാനാജവനവീഥീസു തഥാ ഉപത്ഥമ്ഭനഞ്ച ഗയ്ഹേയ്യ. ഏവംസതി, അന്തരന്തരാ ബഹൂ ഭവങ്ഗവാരാപി സന്തി. തത്ഥ കഥം തദുപത്ഥമ്ഭനം സമ്പജ്ജേയ്യാതി ആഹ ‘‘തഥാഹീ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘ഉതുജരൂപസങ്ഘാടാനി പീ’’തി ഭവങ്ഗസമയേ പവത്താനി ഉതുജരൂപകലാപസന്ധാനകാനി. ‘‘തദാകാര വന്താനീ’’തി തസ്സാ ചിത്തജരൂപസന്തതിയാ ആകാര വന്താനി. പച്ഛിമ പച്ഛിമാനം രൂപകലാ പസങ്ഘാടാനം അപരാപരം ഉപ്പജ്ജനന്തി സമ്ബന്ധോ. പുരിമപുരിമാനം രൂപകലാപസങ്ഘാടാനം ഖണികധമ്മതാ ച തേസം ന സിയാ. ന ച തേ ഖണികധമ്മാ ന ഹോന്തി. അഞ്ഞഥാ ദേസന്തര സങ്കമനസങ്ഖാതം ചലനം ഏവ ന സിയാ. ചലനം തിഹി നാനാക്രിയാനം പാതുബ്ഭാവോ വുച്ചതി. നാനാക്രിയാ ച നാമ നാനാധമ്മാ ഏവ. യസ്മാ ച അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം ഖണേഖണേ ചലനം നാമ ലോകേ പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠം. തസ്മാ തേസം ഖണികധമ്മതാപി ദട്ഠബ്ബാ ഹോതീതി. ഏതേന തേസം ഖണികമരണം ദസ്സേതി, യം രൂപാരൂപധമ്മാനം അനിച്ചലക്ഖണന്തി വുച്ചതി. അബ്യാപാര ധമ്മതാ ച അവസവത്തിതാ ച തേസം ന സിയാ. ന ച തേ അബ്യാപാര ധമ്മാ, ന അവസവത്തി ധമ്മാ ച ന ഹോന്തി. അഞ്ഞഥാ പച്ചയായത്ത വുത്തിതാ ഏവ തേസം ന സിയാ. പച്ചയായത്ത വുത്തിതാതി ച പച്ചയേ സതി, തേ വത്തന്തി, അസതി ന വത്തന്തീതി ഏവം പവത്താ പച്ചയായത്ത വുത്തിതാ യസ്മാ ച പച്ചയസാമഗ്ഗിയം സതി, തേ വത്തന്തിയേവ. തേസം വത്തനത്ഥായ കേനചിബ്യാപാരേന കിച്ചം നത്ഥി. തേ മാവത്തന്തൂതി ച അത്തനോ വസേന വത്തന്തി. പച്ചയേ അസതി, ന വത്തന്തിയേവ. തേസം അവത്തനത്ഥായ കേനചിബ്യാപാരേന കിച്ചം നത്ഥി. തേമാവത്തന്തൂതി ച അത്തനോ വസേനവത്തന്തി. യസ്മാ ച തേസം പച്ചയായത്ത വുത്തിതാ നാമ ലോകേ വിഞ്ഞൂനം പച്ചക്ഖതോദിട്ഠാ. തസ്മാ തേസം അബ്യാപാരതാ ച അവസവത്തിതാ ച ദട്ഠബ്ബാ ഹോതി. ഏതേന തേസം സബ്ബേഹി സത്തപുഗ്ഗല അത്താകാരേഹി സബ്ബസോ സുഞ്ഞം ദസ്സേതി, യം രൂപാരൂപധമ്മാനം അനത്തലക്ഖണന്തി വുച്ചതീതി.

‘‘വചീഭേദം’’തി അക്ഖര പദഭാവപത്തം വചീമയസദ്ദപ്പകാരം. ഉപാദിന്നകപഥവീധാതുയോ നാമ കമ്മജ പഥവീധാതുയോ. താസു സങ്ഘട്ടനന്തി സമ്ബന്ധോ. അത്തനാ സഹജാതേനയേന ആകാരവികാരേന ഉപഗച്ഛതി, യേന ച ഉപലബ്ഭതീതി സമ്ബന്ധോ. അജ്ഝത്ത സന്താനഗതാ സബ്ബേ ചതുജരൂപധമ്മാപി കത്ഥചി ഉപാദിന്നകാതി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘ചതുജഭൂതായ ഏവ വാ’’തി. ദ്വീസുഠാന കരണേസു കരണപക്ഖേ ചലനാകാരപ്പവത്താ ചിത്തജപഥവീധാതു ഠാനപക്ഖേ പഥവിധാതുയം സങ്ഘട്ടയമാനാ കമ്മജപഥവിയം ഏവ ഘട്ടേതി. ഇതര പഥവിയം ന ഘട്ടേതീതി ന സക്കാ വത്തുംതി കത്വാ ഇധ ഏവഗ്ഗഹണം കതം. ‘‘വികാര ദ്വയഞ്ചാ’’തി കായവികാര വചീവികാര ദ്വയഞ്ച. കഥം പന അസമ്മിസ്സം കത്വാ വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥചാ’’തിആദിം. യം പന താസം ഘട്ടനപ്പകാരവിധാനം അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘താസം’’ ചിത്തജപഥവീനം. ‘‘തം തം വണ്ണത്തപത്തിയാ’’തി ക, ഖാ, ദിവണ്ണത്തപത്തത്ഥായ. യം പന കായവിഞ്ഞത്തിട്ഠാനേ ‘അയഞ്ച അത്ഥോ ഉപരി അക്ഖരുപ്പത്തി വിചാരണായം പാകടോ ഭവിസ്സതീ’തി വുത്തം. തം ഇധ പാകടം കരോന്തോ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. തേനേവ ഹി മൂലടീകായം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തി മൂലടീകാപാഠേ. ‘‘പുബ്ബഭാഗേ’’തി പരിബ്യത്ത അക്ഖരപ്പവത്തവീഥിതോ പുബ്ബഭാഗേ. ‘‘നാനാജവനവീഥീഹീ’’തി നാനപ്പകാരേഹി ജവനവീഥിവാരേഹി. ‘‘പഥമജവനചിത്തസ്സപീ’’തി പരിബ്യത്ത അക്ഖരപ്പവത്തിവീഥിയം ഉപ്പന്നപഥമജവന ചിത്തസ്സപി. തസ്സ ആസേവനഞ്ച നാമ തതോ പുരിമേഹി വീഥിവാരേഹി ഏവ ലദ്ധം സിയാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ആസേവനം’’തി ച ഉപചാര വചനം ദട്ഠബ്ബന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ‘‘തസ്സാ’’തി പരിബ്യത്തക്ഖരസ്സ. വുത്തഞ്ച സദ്ദസത്ഥേസു. ‘‘ദീഘമുച്ചരേ’’തി പഞ്ചദീഘാ വുച്ചന്തി. മിഥിന്ദ പഞ്ഹാപാഠേ. ‘‘സാധികേ വീഹിവാഹസതേ’’തി വീഹിധഞ്ഞപൂരോ സകടോ വീഹിവാഹോ നാമ. വീഹിവാഹാനം സാധികേ സതസ്മിം. അഭിമഞ്ഞനം അഭിമാനോ. ‘‘സേസമേത്ഥ കായവിഞ്ഞത്തിയം വുത്തനയേ നാ’’തി തഥാഹി ചലനചിത്തജരൂപസന്തതിയം പവത്താനീതിആദിനാ വുത്ത നയേനാതി അത്ഥോ. ഇധ പന വചീഭേദകര ചിത്തജസദ്ദസന്തതിയം പവത്താനി ഉതുജരൂപസങ്ഘാടാനീതിആദിനാ വത്തബ്ബം. തേനാഹ ‘‘യഥാസമ്ഭവം’’തി. ‘‘പവത്തനത്ഥോ’’തി അഭിക്കമനാദി സജ്ഝായനാദീനം പവത്താപനത്ഥോ. ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദീസു. ‘‘ബോധേതു കാമതാ രഹിതേസൂ’’തി അഭിക്കമനപടിക്കമനാദീസു കായവിഞ്ഞത്തി ച, സുത്തന്ത സജ്ഝായനാദീസു വചീവിഞ്ഞത്തി ച പരം ബോധേതുകാമതാ രഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘ദ്വീസു ബോധകവിഞ്ഞത്തീസൂ’’തി ബോധകകായവിഞ്ഞത്തി ബോധകവചീ വിഞ്ഞത്തീസു. പുരിമാ കായവിഞ്ഞത്തി, പച്ഛിമാ ച വചീവിഞ്ഞത്തി. പച്ഛാ സുദ്ധേന മനോദ്വാരിക ജവനേന ഏവ വിഞ്ഞായതി, ന പഞ്ചദ്വാരിക ജവനേനാതി യോജനാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ വീഥിയാ ഗഹേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കായവിഞ്ഞാണ വീഥിയാ’’തി വചീഭേദം അകത്വാ ഹത്ഥഗ്ഗഹണാദി വസേന അധിപ്പായ വിഞ്ഞാപനേ അയം കായവിഞ്ഞാണവീഥി ദട്ഠബ്ബാ. കസ്മാ പന സയഞ്ചവിഞ്ഞായതീതി വിഞ്ഞത്തീതി അയം വികപ്പോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘സാഹി അത്താനം’’തിആദിം. ‘‘മജ്ഝേ’’തി വിഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണവീഥി അധിപ്പായഗ്ഗഹണവീഥിനം മജ്ഝേ. കഥം പവത്തകവിഞ്ഞത്തീസു അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതി, സയഞ്ചവിഞ്ഞായതീതി ദ്വേ അത്ഥാ ലബ്ഭന്തീതി ആഹ ‘‘ദ്വീസു പനാ’’തിആദിം. അയം അഭിക്കമതി, അയം പടിക്കമതീതി ജാനന്താ അഭിക്കമനപയോഗഞ്ച തപ്പയോഗ ജനകചിത്തഞ്ച ജാനന്തി. ‘‘പരസ്സകഥം’’തി ബോധേതുകാമതാരഹിതമ്പി പരസ്സവചനസദ്ദം. രാഗചിത്തഞ്ച ജാനന്തി. തേന വുത്തം മൂലടീകായം പരം ബോധേതുകാമതായ വിനാപി അഭിക്കമനാദിപ്പവത്തനേന സോചിത്തസഹഭുവികാരോ അധിപ്പായം. ല. ദ്വിധാപി വിഞ്ഞത്തി യേവാതി.

വികാരരൂപേസു. ‘‘കമ്മയോഗ്യം’’തി അഭിക്കമനാദികമ്മേസു യോജേതും യുത്തം. അദന്ധതാ വുച്ചതി സീഘപ്പവത്തി. സാ ലക്ഖണം അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. സരീര ക്രിയാനുകുലോ കമ്മഞ്ഞഭാവോ ലക്ഖണം യസ്സാതി സമാസോ. ‘‘ധാതുയോ’’തി മഹാഭൂതധാതുയോ വാ, പിത്തസേമ്ഹാദിധാതുയോ വാ. പൂതിമുഖസപ്പസങ്ഖാതസ്സ ആപസ്സ പരിയുട്ഠാനന്തി വാക്യം. അസയ്ഹഭാരോ നാമ വഹിതും അസക്കുണേയ്യഭാരോ. ‘‘സാ പവത്തതീ’’തി കായലഹുതാ പവത്തതി. ഥദ്ധം കരോന്തി സരീരഗതാ ധാതുയോതി അധികാരോ. ഭുസം മാരേതീതി ആമരികോ. ദകാരോ ആഗമോ. ഗാമനിഗമവിലുപ്പകോ ചോരഗണോ. തസ്സ ഭയേന പരിയുട്ഠിതം. ‘‘വിവട്ടമാനം’’തി വിരൂപം ഹുത്വാ വട്ടന്തം. ‘‘മൂലഭൂതാ ഹോതീ’’തി അസപ്പായ സേവനേ സതി, സാ പഥമം പരിയുട്ഠാതി. സീതാധികാവാ ഹോതി, ഉണ്ഹാധികാവാ. തായ പരിയുട്ഠിതായ ഏവ സബ്ബപരിയുട്ഠാനാനി പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഇമാപനതിസ്സോ രൂപജാതിയോ രൂപകായസ്സ വിസേസാകാരാ ഹോന്തി. ഇതി തസ്മാ വികാരരൂപം നാമാതി യോജനാ.

ലക്ഖണരൂപേസു. ‘‘ചയനം’’തി സഞ്ചിതഭാവഗമനം. ‘‘ആദിതോ’’തിആദിമ്ഹി. ‘‘ഉപരിതോ’’തി ഉപരിഭാഗേ. ‘‘ആചയോ’’തിആദിമ്ഹി ചയോ. ‘‘ഉപചയോ’’തി ഉപരൂപരിചയോ. ‘‘അദ്ധാനപൂരണവസേനാ’’തി വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി ദീഘകാലം അത്തഭാവം പൂരണവസേന. ‘‘തേന പരിയായേനാ’’തി ഉപസദ്ദസ്സ അത്ഥനാനത്തം അചിന്തേത്വാ നിബ്ബത്തിം വഡ്ഢിയം അന്തോഗധം കത്വാ വുത്തേന തേനപരിയായേന. തസ്സ ച ഏകേകസ്സ സന്തതി പച്ചുപ്പന്നസ്സ. തത്ഥ ചിത്തജരൂപേസു അസ്സാസ പസ്സാസാനം വാ പദവാരഹത്ഥവാരാദീനം വാ അക്ഖരാനം വാ നിബ്ബത്തി വഡ്ഢി പവത്തിയോ ദിസ്സന്തിയേവ. തഥാ നാനാചിത്തസമുട്ഠിതാനം നാനാരൂപസന്തതീനം പീതി. ഉതുജരൂപേസു ഇരിയാ പഥനാനത്തം പടിച്ച സുഖദുക്ഖജനകാനം നാനാരൂപസന്തതീനം നിബ്ബത്തിവഡ്ഢിപവത്തിയോ ദിസ്സന്തിയേവ. തഥാ ബഹിദ്ധാ ഖാണുകണ്ടകാദിസമ്ഫസ്സേന സീതുണ്ഹാദിസമ്ഫസ്സേന വാതാതപാദിസമ്ഫസ്സേന വാ സരീരേ ഉപ്പന്നാനം നാനാരൂപസന്തതീനമ്പി ചക്ഖുരോഗാദിരൂപാനമ്പീതി. ആഹാരജരൂപേസു ആഹാരനാനത്തം പടിച്ച സരീരേ ഉപ്പന്നാനം സമവിസമരൂപസന്തതീനംതി. ‘‘അയം നയോ’’തി ബഹിദ്ധാസന്താനേ നിദസ്സന നയോ. തേന അജ്ഝത്തസന്താനേപി സത്തസന്താനാനം ഹത്ഥപാദാദിസന്താനാനം കേസലോമാദി സന്താനാനഞ്ച നിബ്ബത്തി വഡ്ഢിപവത്തിയോ നിദസ്സേതി. ‘‘ജീരണം’’തി അഭിനവാവത്ഥതോ ഹായനം. പാളിപാഠേ. ‘‘ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം’’തി അഞ്ഞോ പകാരോ അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാ ഭാവോ അഞ്ഞഥത്തം. ഏതേന ജരാവസേനവാ നാനാരോഗാബാധാദിവസേന വാ വിപരിണാമോ വുത്തോ. ‘‘തഥാ അവത്ഥാഭേദയോഗതോ’’തി ജാതിരൂപമേവ ആദിമ്ഹി നിബ്ബത്തി ഹോതി. തതോപരം തമേവ വഡ്ഢി ഹോതി. തതോ പരം തമേവ പവത്തി ഹോതീതി ഏവം തഥാ അവത്ഥാഭേദയോഗതോ. തേനാഹ ‘‘സാഹീ’’തിആദിം. ‘‘പബന്ധയതീ’’തി പബന്ധം കരോതി. സങ്ഗഹഗാഥാദീസു പന സുവിഞ്ഞേയ്യാ. ‘‘ഏത്ഥ ച പച്ഛിമാനീ’’തിആദീസു. വോഹാരസിദ്ധമത്തഭാവം’’തി പുഗ്ഗലോ സത്തോ അത്താ ജീവോതിആദികാ പഞ്ഞത്തി നാമ വോഹാര സിദ്ധമത്താ ഹോതി. സഭാവസിദ്ധാ ന ഹോതി. സാഹി മഹാജനേഹി ഖന്ധ പഞ്ചകം ഉപാദായ പുഗ്ഗലോ നാമ അത്ഥീതി സമ്മതത്താ വോഹരിതത്താ വോഹാരസിദ്ധാ നാമ. സഭാവസിദ്ധാ പന ന ഹോതി. തസ്മാ അരിയാനം വോഹാരേ പുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥീതി സിജ്ഝതി. ഇമാനി പന രൂപാനി സഭാവസിദ്ധത്താ അരിയാനം വോഹാരേപി അത്ഥീതി സിജ്ഝന്തി. തേനാഹ ‘‘താദിസേനാ’’തിആദിം. ‘‘സുദ്ധധമ്മഗതിയാ സിദ്ധേനാ’’തി പഥവീധാതു നാമ സുദ്ധധമ്മോ ഹോതി. സാ ഉപ്പാദമ്പി ഗച്ഛതി, ജരമ്പി ഗച്ഛതി, ഭേദമ്പി ഗച്ഛതി. തസ്മാ തസ്സാ ഉപ്പാദോപി ജരാപി ഭേദോപി സുദ്ധധമ്മഗതിയാ സിദ്ധോ നാമ. ഏവം ലക്ഖണരൂപാനം സുദ്ധധമ്മഗതിസിദ്ധം പരമത്ഥലക്ഖണം വേദിതബ്ബം. തഥാ വിഞ്ഞത്തി ദ്വയസ്സപി വികാരരൂപത്തയസ്സപി പരിച്ഛേദ രൂപസ്സപീതി. യഥാ ച ഇമേസം രൂപാനം. തഥാ നിബ്ബാനസ്സപി സുദ്ധധമ്മഗതിസിദ്ധം പരമത്ഥലക്ഖണം അത്ഥിയേവ. കിലേസധമ്മാഹി അരിയമഗ്ഗേ അഭാവിതേ ഭവപരമ്പരായ ഉപ്പാദം ഗച്ഛന്തിയേവ. ഭാവിതേപന അനുപ്പാദം നിരോധം ഗച്ഛന്തിയേവ. തസ്മാ കിലേസധമ്മാനം അനുപ്പാദനിരോധോപി സുദ്ധധമ്മഗതിയാ സിദ്ധോ നാമ. ഏവം നിബ്ബാനസ്സപി സുദ്ധധമ്മഗതിസിദ്ധം പരമത്ഥലക്ഖണം വേദിതബ്ബം. അത്ഥി ഭിക്ഖവേ അജാതം അഭൂതന്തി ഇദം സുത്തംപി ഏത്ഥ വത്തബ്ബം. ഏതേന അരിയവോഹാരേ നിബ്ബാനസ്സ ഏകന്തേന അത്ഥിതാ ഭഗവതാ വുത്താ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഇതരഥാ’’തിആദിം. ‘‘നസഭാവതോ അനുപലദ്ധത്താ അനിപ്ഫന്നാനി നാമ ഹോന്തീ’’തി ഏതേന ഏതാനി അസഭാവരൂപാനീതി ച അലക്ഖണ രൂപാനീതി ച അസമ്മസനരൂപാനീതി ച ന സക്കാ വത്തുംതിപി ദീപേതി. കസ്മാ, യഥാസകം സഭാവേഹി സഭാവവന്തത്താ യഥാസകം ലക്ഖണേ ഹി സലക്ഖണത്താ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ സമ്മസനഞ്ഞാണ വിഭങ്ഗേ ജാതിജരാമരണാനമ്പി സമ്മസിതബ്ബധമ്മേസു ആഗതത്താതി. അട്ഠസാലിനിയമ്പി അയമത്ഥോ വുത്തോയേവ. യഥാഹ പരിനിപ്ഫന്നന്തി പന്നരസരൂപാനി പരിനിപ്ഫന്നാനി നാമ. ദസരൂപാനി അപരിനിപ്ഫന്നാനി നാമ. യദി അപരിനിപ്ഫന്നാനി നാമ. ഏവംസതി, അസങ്ഖതാനി നാമ സിയും. തേസംയേവ പനരൂപാനം കായവികാരോ കായവിഞ്ഞത്തി നാമ. വചീവികാരോ വചീവിഞ്ഞത്തി നാമ. ഛിദ്ദം വിവരം ആകാസധാതു നാമ. ലഹുഭാവോ ലഹുതാ നാമ. മുദുഭാവോ മുദുതാ നാമ. കമ്മഞ്ഞഭാവോ കമ്മഞ്ഞതാ നാമ. നിബ്ബത്തി ഉപചയോ നാമ. പവത്തി സന്തതി നാമ. ജീരണാകാരോ ജരതാ നാമ. ഹുത്വാ അഭാവാകാരോ അനിച്ചതാ നാമാതി സബ്ബം പരിനിപ്ഫന്നം സങ്ഖതമേവാതി. തത്ഥ ‘‘തേസംയേവ രൂപാനം’’തി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. തേസംയേവ ദസന്നം രൂപാനം മജ്ഝേതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഇതിസബ്ബം’’തി ഇദം സബ്ബം ദസവിധം രൂപം പരിനിപ്ഫന്നമേവ സങ്ഖതമേവാതി അത്ഥോ. ഖന്ധവിഭങ്ഗട്ഠകഥായമ്പി വുത്തോവ. യഥാഹ പഞ്ചവിപനഖന്ധാ പരിനിപ്ഫന്നാവ ഹോന്തി, നോ അപരിനിപ്ഫന്നാ. സങ്ഖതാവ, നോ അസങ്ഖതാ. അപിച നിപ്ഫന്നാപി ഹോന്തിയേവ. സഭാവധമ്മേസുഹി നിബ്ബാനമേവേകം അപരിനിപ്ഫന്നം അനിപ്ഫന്നഞ്ചാതി ച. നിരോധസമാപത്തി ച നാമ പഞ്ഞത്തി ച കഥന്തി. നിരോധസമാപത്തി ലോകിയലോകുത്തരാതി വാ സങ്ഖതാസങ്ഖതാതി വാ പരിനിപ്ഫന്നാപരിനിപ്ഫന്നാതി വാ ന വത്തബ്ബാ. നിപ്ഫന്നാ പന ഹോതി. സമാപജ്ജന്തേന സമാപജ്ജിതബ്ബതോ. തഥാ നാമപഞ്ഞത്തി, സാപിഹി ലോകിയാദിഭേദം നലഭതി. നിപ്ഫന്നാ പന ഹോതി. നോ അനിപ്ഫന്നാ. നാമഗ്ഗഹണഞ്ഹി ഗണ്ഹന്തോവ ഗണ്ഹാതീതി ച. ഏതേന ലക്ഖണരൂപാനമ്പി നിപ്ഫന്നതാ സിദ്ധാ ഹോതി. വിസുദ്ധി മഗ്ഗേപന നിപ്ഫന്നം അനിപ്ഫന്നംതിദുകസ്സ നിദ്ദേസേ. അട്ഠാരസവിധം രൂപം പരിച്ഛേദവികാര ലക്ഖണഭാവം അതിക്കമിത്വാ സഭാവേനേവ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബതോ നിപ്ഫന്നം, സേസം തബ്ബിപരീതതായ അനിപ്ഫന്നന്തി ച. നിപ്ഫന്നരൂപം പന രൂപരൂപം നാമാതി ച. യം ചതൂഹി കമ്മാദീഹി ജാതം, തം ചതുജം നാമ. തം ലക്ഖണ രൂപവജ്ജം അവസേസരൂപം. ലക്ഖണരൂപം പന ന കുതോചിജാതന്തി ച വുത്തം. സബ്ബഞ്ചേതം ആചരിയേഹി ഗഹിതനാമമത്തത്താ വത്തിച്ഛാനുഗതം ഹോതി. യം രുച്ചതി, തം ഗഹേത്വാ കഥേതബ്ബന്തി.

രൂപസമുദ്ദേസാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൯൭. രൂപവിഭാഗേ.‘‘ഏകവിധനയം താവ ദസ്സേതും’’തി രൂപവിഭാഗതോ പഥമം ദസ്സേതും. ഏതേന ഏകവിധനയോ രൂപവിഭാഗോ നാമ ന താവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. തം ന സമേതി. കേന ന സമേതീതി ആഹ ‘‘വക്ഖതിഹീ’’തിആദിം. ‘‘അജ്ഝത്തികാദിഭേദേന വിഭജന്തി വിചക്ഖണാ’’തി ഏതേന സബ്ബംരൂപം അജ്ഝത്തികബാഹിരവസേന ദുവിധന്തിആദികോ ദുവിധനയോ ഏവ രൂപവിഭാഗനയോ നാമാതി വിഞ്ഞായതി. തസ്മാ തേന ന സമേതീതി വുത്തം ഹോതി. അപിച പാളിയം. സഹേതുകാ ധമ്മാ, അഹേതുകാ ധമ്മാതിആദി ദുകേസു സബ്ബംരൂപം അഹേതുകമേവ, ന സഹേതുകന്തിആദി നിയമകരണമ്പി രൂപവിഭാഗോ ഏവാതി കത്വാ തഥാ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ഇതരാനി പനാ’’തി കാമാവചരന്തിആദീനി പന. ‘‘ജനകേന പച്ചയേനാ’’തി പധാനവചനമേതം. ഉപത്ഥമ്ഭകാദി പച്ചയാപി ഗഹേതബ്ബാ ഏവ. ‘‘സങ്ഗമ്മാ’’തി സമാഗന്ത്വാ. ‘‘കരീയതീ’’തി നിപ്ഫാദീയതി. യോധമ്മോതിആദീസു. ‘‘പഹീനോ പീ’’തി ഛിന്ദനഭിന്ദനാദിവസേന പഹീനോപി. ‘‘തസ്മിം സതീ’’തി സമുദയപ്പഹാനേ സതി. കിച്ചപച്ചയാനം അരഹത്ഥസ്സ ച സക്കത്ഥസ്സ ച ദീപനതോ ദുവിധം അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാനത്താ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തബ്ബിസയസ്സാ’’തി രൂപവിസയസ്സ. ‘‘ഏവം’’തി ഏവംസന്തേ. ‘‘പഹീനം ഭവിസ്സതീ’’തി അനാഗതഭവേ പുന അനുപ്പാദത്ഥായ ഇധേവ പഹീനം ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഉച്ഛിന്നമൂലം’’തിആദിം. ‘‘താലാവത്ഥുകതം’’തി ഛിന്നതാലക്ഖാണുകം വിയ കതം ഭവിസ്സതി. ‘‘അനഭാവം കതം’’തി പുന അഭാവം കതം. ‘‘പാകടോ’’തി ദസ്സനാദികിച്ചവിസേസേഹി പഞ്ഞാതോ. ‘‘തദുപാദായാ’’തി തം ഉപനിധായ. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘അജ്ഝത്തികരൂപം’’തി പദുദ്ധാരണം. അത്താനം അധികിച്ച പവത്തം അജ്ഝത്തം. അജ്ഝത്തമേവ അജ്ഝത്തികന്തി ദസ്സേതി ‘‘അത്തഭാവസങ്ഖാതം’’തിആദിനാ. തം ന സുന്ദരം. കസ്മാ, അജ്ഝത്തധമ്മ അജ്ഝത്തിക ധമ്മാനഞ്ച അവിസേസോ ആപജ്ജതീതി വക്ഖമാനകാരണത്താ. ‘‘ദ്വാരരൂപം നാമാ’’തി പദുദ്ധാരപദം. കസ്മാ ദ്വാരരൂപം നാമാതി ആഹ ‘‘യഥാക്കമം’’തിആദിം. പരതോപി ഏസനയോ. ‘‘ദേസനാഭേദ രക്ഖണത്ഥം’’തി ദുകദേസനാഭേദതോ രക്ഖണത്ഥം. തത്ഥ ദേസനാഭേദോ നാമ രൂപകണ്ഡേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം വത്ഥു രൂപഞ്ച, ന വത്ഥു രൂപഞ്ച, ആരമ്മണ രൂപഞ്ച, ന ആരമ്മണ രൂപഞ്ച വത്വാ മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ന വുത്തം. യദി വുച്ചേയ്യ, ആരമ്മണദുകേ മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണ രൂപം, ന ആരമ്മണ രൂപന്തി ദുകപദം ന ലബ്ഭേയ്യ. അയം ദേസനാഭേദോ നാമ. വത്ഥുദുകേസു ഹദയവത്ഥുവസേന ലബ്ഭമാനം മനോവിഞ്ഞാണദുകം ന വുത്തന്തി. ‘‘ഥൂലസഭാവത്താ’’തി സുഖുമരൂപം ഉപാദായ വുത്തം. ‘‘ദൂരേ പവത്തസ്സപീ’’തി യഥാ സുഖുമരൂപം അത്തനോ സരീരേ പവത്തമ്പി ഞാണേന സീഘം പരിഗ്ഗഹേതും ന സക്കാ ഹോതി, തഥാ ഇദം. ഇമസ്സ പന ദൂരേ പവത്തസ്സപി. ‘‘ഗഹണയോഗ്യത്താ’’തി ഞാണേന പരിഗ്ഗഹണപത്തത്താതി അധിപ്പായോ. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘സയംനിസ്സയവസേന ചാ’’തി സയഞ്ച നിസ്സയ മഹാഭൂതവസേന ച. തത്ഥ സയം സമ്പത്താ നാമ ഫോട്ഠബ്ബധാതുയോ. നിസ്സയവസേന സമ്പത്താ നാമ ഗന്ധരസാ. ഉഭയഥാപി അസമ്പത്താ നാമ ചക്ഖു രൂപ, സോത സദ്ദാ. യോ പടിമുഖഭാവോ അത്ഥി, യം അഞ്ഞമഞ്ഞപതനം അത്ഥീതി യോജനാ. ന ച താനി അഞ്ഞപ്പകാരാനി ഏവ സക്കാ ഭവിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അനുഗ്ഗഹ ഉപഘാതവസേനാ’’തി വഡ്ഢനത്ഥായ അനുഗ്ഗഹവസേന, ഹായനാദി അത്ഥായ ഉപഘാതവസേന. ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി ചതുസമുട്ഠാനികരൂപം ഗണ്ഹാതി. ‘‘ആദിന്നപരാമട്ഠത്താ’’തി തണ്ഹാമാനേഹി ഏതം മമ ഏസോഹമസ്മീതിആദിന്നത്താ, ദിട്ഠിയാ ഏസോ മേ അത്താതി പരാമട്ഠത്താ ച. ‘‘നിച്ചകാലം പവത്തിവസേനാ’’തി ഏകേന ജനകകമ്മേന പടിസന്ധിക്ഖണതോ പട്ഠായ നിച്ചകാലം പവത്തിവസേന. ‘‘ഉപചരീയതീ’’തി വോഹരീയതി. ‘‘അത്ഥവിസേസബോധോ’’തി രൂപാരമ്മണസ്സ കിച്ചവിസേസബോധോ. ‘‘അസമ്പത്തവസേനാ’’തി വിസയട്ഠാനം സയം അസമ്പജ്ജനവസേന. അത്തനോഠാനം വാ വിസയസ്സ അസമ്പജ്ജനവസേന. തത്ഥ വിസയസ്സ അസമ്പത്തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തഥാ സോതസദ്ദേസു ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ലഗ്ഗിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേസു. ‘‘സമ്പത്തിയാ ഏവാ’’തി സമ്പജ്ജനത്ഥായ ഏവ. തഥാ ആപോ ച സമ്പത്തിയാ ഏവ പച്ചയോതി യോജനാ. ദുബ്ബലപഥവീ ഏവ സന്നിസ്സയോ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘അസ്സാ’’തി ചക്ഖുസ്സ. ‘‘സോതസ്സപനകഥം’’തി സോതസ്സ അസമ്പത്തഗ്ഗഹണം കഥം പാകടം. സമ്പത്തഗ്ഗഹണം ഏവ പാകടന്തി ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘തത്ഥഹീ’’തിആദിം. ദക്ഖിണപസ്സതോ വാ സുയ്യതി, ചേതിയാദികസ്സ പുരത്ഥിമദിസാഭാഗേ ഠിതാനന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘പടിഘട്ടനാനിഘംസോ’’തി സോതേസു പടിഘട്ടനവേഗോ. ‘‘തേസം’’തി ആസന്നേവാ ദൂരേ വാ ഠിതാനം. ഹോതു ദൂരേ ഠിതാനം ചിരേന സുതോതി അഭിമാനോ. കസ്മാ പന ഉജുകം അസുത്വാ ദക്ഖിണപസ്സതോവാ ഉത്തരപസ്സതോ വാ സുണേയ്യ, അസുയ്യമാനോ ഭവേയ്യാതി പുച്ഛാ. തം കഥേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘ഗന്ത്വാ വിസയദേസം തം, ഫരിത്വാ ഗണ്ഹതീതി ചേ’’തി തം ചക്ഖുസോത ദ്വയം ദൂരേവിസയാനം ഉപ്പന്നദേസം ഫരിത്വാ ഗണ്ഹതീതി ചേവദേയ്യാതി അത്ഥോ. ദൂരേഠത്വാ പസ്സന്തോ സുണന്തോ ച മഹന്തമ്പിപബ്ബതം ഏകക്ഖണേ പസ്സതി, മഹന്തംപി മേഘസദ്ദം ഏകക്ഖണേ സുണാതി. തസ്മാ ഉഭയം അസമ്പത്തഗോചരന്തി വിഞ്ഞായതി. ഇമസ്മിം വചനേ ഠത്വാ ഇദം പരികപ്പവചനം ദസ്സേതി തം ദ്വയം വിസയപ്പദേസം ഗന്ത്വാ മഹന്തംപി പബ്ബതം വാ മേഘസദ്ദം വാ ഫരിത്വാ ഗണ്ഹാതി. തസ്മാ മഹന്തംപി പസ്സതി, സുണാതി. ന അസമ്പത്തഗോചരത്താ മഹന്തം പസ്സതി സുണാതീതി കോചി വദേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. അധിട്ഠാനവിധാനേപി തസ്സ സോ ഗോചരോ സിയാതി. ഏവംസതി, ദിബ്ബചക്ഖു ദിബ്ബസോതാഭിഞ്ഞാനം അധിട്ഠാനവിധാനേപി സോ രൂപസദ്ദവിസയോ തസ്സ പസാദചക്ഖുസോതസ്സ ഗോചരോ സിയാതി അഭിഞ്ഞാധിട്ഠാന കിച്ചം നാമ നത്ഥി. ചക്ഖുസോതം ദേവലോകമ്പി ഗന്ത്വാ ദിബ്ബരൂപമ്പി ദിബ്ബസദ്ദമ്പി ഗണ്ഹേയ്യ. ന പന ഗണ്ഹാതി. തസ്മാ തസ്സ വിസയദേസഗമനഞ്ച മഹന്തദേസഫരണഞ്ച ന ചിന്തേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി.

രൂപവിഭാഗാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫൮. രൂപസമുട്ഠാനേ. സുത്തന്തേസു ചേതനാസമ്പയുത്താ അഭിജ്ഝാദയോപി കമ്മന്തി വുത്താ. തേ പന പട്ഠാനേ കമ്മപച്ചയം പത്വാ തപ്പച്ചയകിച്ചം ന സാധേന്തി, ചേതനാ ഏവ സാധേതീതി ആഹ ‘‘സാ യേവാ’’തിആദിം. ‘‘തം സമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം’’തി ഹേതൂഹി ച ഹേതുസമ്പയുത്തകധമ്മേഹി ച സമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനന്തി അത്ഥവസേന ചേതസികധമ്മാനമ്പി രൂപസമുട്ഠാപകതാ സിദ്ധാ ഹോതി. സോ ഹി ഉദയതി പസവതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കപ്പസണ്ഠാപനവസേനാ’’തി കപ്പപ്പതിട്ഠാപനവസേന. അജ്ഝത്തികസദ്ദോ ഛസു ചക്ഖാദീസു അജ്ഝത്തികായതനേ സ്വേവ പവത്തതി. ഇധ പന സകലം അജ്ഝത്തസന്താനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘അജ്ഝത്ത സന്താനേതി പന വത്തബ്ബം’’തി. ‘‘ഖണേ ഖണേ’’തി വിച്ഛാവചനം. ‘‘വിച്ഛാ’’തി ച ബഹൂസുഖണേസു ബ്യാപനന്തി ആഹ ‘‘തീസുതീസുഖണേസൂ’’തി.

യമകപാഠേസു. യസ്സ വാ പന പുഗ്ഗലസ്സ. ‘‘നിരുജ്ഝതീ’’തി ഭങ്ഗക്ഖണ സമങ്ഗിതമാഹ. ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഉപ്പാദക്ഖണ സമങ്ഗിതം. ‘‘ഇതീ’’തി അയം പുച്ഛാ. ‘‘നോ’’തി പടിക്ഖേപോ. സമുദയസച്ചസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ദുക്ഖസച്ചഭൂതസ്സ രൂപസ്സവാ നാമസ്സവാ ഉപ്പാദോ നാമ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, യസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ദ്വേ പാഠാഗഹേതബ്ബാ. ‘‘നോ’’തി കുസലാകുസല ധമ്മാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ അബ്യാകതഭൂതാനം രൂപാനം വാ നാമാനം വാ നിരോധോ നാമ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. തേസുപാഠേസു കേസഞ്ചിവാദീനം വചനോകാസം ദസ്സേതും ‘‘അരൂപഭവം’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ചേ’’തി കോചിവാദീ ചേവദേയ്യ. ‘‘നാ’’തി ന വത്തബ്ബം. ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ച ഉദ്ധടാ സിയുന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇതരത്ഥ ചാ’’തി തതോ ഇതരസ്മിം യസ്സ കുസലാ ധമ്മാതിആദിപാഠേ ച. ‘‘തമ്പി നാ’’തി തമ്പി വചനം ന വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ‘‘പുരിമകോട്ഠാസേ’’തി അസഞ്ഞസത്താനം തേസം തത്ഥാതി ഇമസ്മിം പുരിമപക്ഖേതി അധിപ്പായോ. ‘‘പച്ഛിമകോട്ഠാസേ’’തി സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ ചിത്തസ്സഭങ്ഗക്ഖണേതി ഇമസ്മിം പച്ഛിമ പക്ഖേ. ചവന്താനം ഇച്ചേവ വുത്തം സിയാ, ന പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേതി, നോ ച ന വുത്തം, തസ്മാ വിഞ്ഞായതി പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതീതി. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയേ ച അനുപ്പജ്ജമാനേ സതി, സബ്ബാനി കമ്മജരൂപാനി ഉതുജരൂപാനി ആഹാരജരൂപാനി ച ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തീതി വിഞ്ഞാതബ്ബം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘പച്ഛിമകോട്ഠാസേ’’തി സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേതി ഇമസ്മിം പച്ഛിമപക്ഖേ. തത്ഥ ച പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേതി ഇദം അധിപ്പേതം. ഏവം പാളിസാധകം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യുത്തിസാധകം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ ചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘തസ്സാ’’തി ആനന്ദാ ചരിയസ്സ മൂലടീകാകാരസ്സ. വിഭാവനിയം. ഭങ്ഗേ രൂപസ്സ നുപ്പാദോ, ചിത്തജാനം വസേന വാ. ആരുപ്പം വാപി സന്ധായ, ഭാസിതോ യമകസ്സ ഹി. ന ചിത്തട്ഠിതി ഭങ്ഗേ ച, ന രൂപസ്സ അസമ്ഭവോ. തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ന ഹി ന ചിത്തട്ഠിതീ’’തി ചിത്തസ്സഠിതി നാമ ന ഹി നത്ഥി. ‘‘ഭങ്ഗേചാ’’തി ചിത്തസ്സഭങ്ഗക്ഖണേ ച. തം അസമ്ഭാവേന്തോ ‘‘യമകപാളിയോ പനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘നാനത്ഥാ നാനാബ്യഞ്ജനാ’’തി ഏതേന പാളിസംസന്ദനാ നാമ ഗരുകത്തബ്ബാതി ദീപേതി. ‘‘ഗമ്ഭീരോ ച സത്ഥു അധിപ്പായോ’’തി ഏതേന അത്താനം സത്ഥുമതഞ്ഞും കത്വാ ഇദം സന്ധായ ഏതം സന്ധായാതി വത്തും ദുക്കരന്തി ദീപേതി. ‘‘സുദ്ധം അരൂപമേവാ’’തി സുദ്ധം അരൂപപ്പടിസന്ധിം ഏവ. ഛ ചത്താലീസചിത്താനി രൂപം ജനേതും ന സക്കോന്തി. ഏവം സതി അരൂപവിപാകവജ്ജിതന്തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അരൂപവിപാകാപനാ’’തിആദിം. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘ഹേതുനോ’’തി രൂപവിരാഗഭാവനാ കമ്മസങ്ഖാതസ്സ ഹേതുസ്സ. ‘‘തബ്ബീധുരതായാ’’തി രൂപവിരുദ്ധതായ. രൂപാരൂപവിരാഗഭാവനാഭൂതോ മഗ്ഗോ. തേന നിബ്ബത്തസ്സ. രൂപോകാസോ നാമ കാമരൂപഭവോ. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘ഏകൂന ന വുതിഭവങ്ഗസ്സേ വാ’’തി പവത്തികാലേ രൂപജനകസ്സ ഏകൂന ന വുതിഭവങ്ഗ ചിത്തസ്സാതി അത്ഥോ. തത്ഥ പന അരൂപവിപാകം പവത്തികാലേപി രൂപജനകം ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിം. കേചി പന പടിസന്ധി ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ രൂപം പച്ഛാജാത പച്ചയം ന ലഭതി. ഠിതിക്ഖണേ രൂപം പരതോ ഭവങ്ഗചിത്തതോ പച്ഛാജാതപച്ചയം ലഭതീതി വദന്തി. തം ന ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘ന ഹി അത്തനാ’’തിആദി വുത്തം. സയം വിജ്ജമാനോ ഹുത്വാ ഉപകാരകോ പച്ചയോ അത്ഥിപച്ചയോ. പച്ഛാജാതോ ച തസ്സ ഏകദേസോ. ‘‘ആയുസങ്ഖാരാനം’’തി ഉസ്മാദീനം. ‘‘തം’’തി ഖീണാസവാനം ചുതിചിത്തം. ‘‘യഥാഹാ’’തി സോ ഥേരോ കിം ആഹ. ‘‘വുത്തം’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. ഇതി പന വചനതോ അഞ്ഞേസംപി ചുതിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീതി വിഞ്ഞായതീതി പധാനവചനം. പന സദ്ദോ അരുചി ജോതകോ. ‘‘തഥാ വുത്തേപീ’’തി ജോതേതി. വചീസങ്ഖാരോ നാമ വിതക്കവിചാരോ. കായസങ്ഖാരോ നാമ അസ്സാസപസ്സാസവാതോ. സോ സബ്ബേസംപി കാമസത്താനം ചുതി ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ച തതോ പുരിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ച നനിരുജ്ഝതീതി വചനേന ചുതിചിത്തതോ പുബ്ബഭാഗേയേവ അസ്സാസപസ്സാസാനം അഭാവം ഞാപേതി. നനു ഇമിസ്സം പാളിയം ചുതികാലേ അസ്സാസപസ്സാസസ്സ അഭാവം വദതി. അഞ്ഞേസം ചിത്തജരൂപാനം അഭാവം ന വദതി. തസ്മാ ഇമായ പാളിയാ സബ്ബേസമ്പി ചുതിചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസം ന ജനേതീതി വിഞ്ഞായതി. ന അഞ്ഞാനി ചിത്തജരൂപാനീതി ചോദനാ. തം പരിഹരന്തോ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. ന ഹി രൂപസമുട്ഠാപകചിത്തസ്സ കായസങ്ഖാര സമുട്ഠാപനം അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഗബ്ഭഗമനാദിവിനിബദ്ധാഭാവേ’’തി മാതുകുച്ഛിമ്ഹി ഗതസ്സ അസ്സാസപസ്സാസോ ന ഉപ്പജ്ജതി, തഥാ ഉദകേ നിമുഗ്ഗസ്സ. ബാള്ഹം വിസഞ്ഞീഭൂതസ്സ. ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജന്തസ്സ. നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തസ്സ. രൂപാരൂപഭവേ ഠിതസ്സാതി. തസ്മാ ഏതേഗബ്ഭഗമനാദയോ അസ്സാസപസ്സാസം വിനിബദ്ധന്തി നീവാരേന്തീതി ഗബ്ഭഗമനാദിവിനിബദ്ധാ. തേസം അഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ. വിനാ ഇമേഹി കാരണേഹി അസ്സാസപസ്സാസസ്സ ച അഞ്ഞചിത്തജരൂപാനഞ്ച വിസേസോ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞംപി യുത്തിം ദസ്സേതി ‘‘ചുതോ ചാ’’തിആദിനാ. ചുതോ ച ഹോതി, അസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാന രൂപഞ്ച പവത്തതീതി ന ച യുത്തന്തി യോജനാ. സോ ച സുട്ഠു ഓളാരികോ രൂപധമ്മോ. ഇതി തസ്മാ ന സക്കാ വത്തുംതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇമസ്സ അത്ഥസ്സാ’’തി വത്വാ തം അത്ഥം വദതി ‘‘ഓളാരികസ്സാ’’തിആദിനാ. ‘‘കതീപയ ഖണമത്തം’’തി പന്നരസഖണസോളസഖണമത്തം. ‘‘ചിത്തജരൂപപ്പവത്തിയാ’’തി ചിത്തജരൂപപ്പവത്തനതോ. ദുബ്ബലാ ഹോന്തി, തദാ പഞ്ചാരമ്മണാനിപി പഞ്ചദ്വാരേസു ആപാതം നാഗച്ഛന്തി. ‘‘പച്ചയപരിത്തതായ വാ’’തി തദാ പച്ഛാജാതപച്ചയസ്സ അലാഭതോ വുത്തം. ദുബ്ബലാ ഹോന്തി. തദാ ദുബ്ബലത്താ ഏവ പഞ്ചാരമ്മണാനി പഞ്ചദ്വാരേസു ആപാതം നാഗച്ഛന്തി. പരിയോസാനേപി ഏകചിത്തക്ഖണമത്തേ. വത്ഥുസ്സ ആദിഅന്തനിസ്സിതാനി പടിസന്ധിക്ഖണേ ആദിമ്ഹി നിസ്സിതാനി. മരണാസന്നകാലേ അന്തേ നിസ്സിതാനി. സമദുബ്ബലാനി ഏവ ഹോന്തി. തസ്മാ യഥാ സബ്ബപടിസന്ധിചിത്തമ്പി രൂപം ന ജനേതി, തഥാ സബ്ബചുതിചിത്തമ്പി രൂപം ന ജനേതീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി. ‘‘പാളിവിരോധം’’തി പുബ്ബേ ദസ്സിതായ സങ്ഖാര യമകപാളിയാ വിരോധം.‘‘കാരണം വുത്തമേവാ’’തി ചിത്തഞ്ഹി ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ പരിപുണ്ണം പച്ചയം ലഭിത്വാ ബലവം ഹോതീതി വുത്തമേവ. ‘‘തം’’തി അപ്പനാജവനം. അചലമാനം ഹുത്വാ. ‘‘അബ്ബോകിണ്ണേ’’തി വീഥിചിത്ത വാരേന അവോകിണ്ണേ. ന തഥാ പവത്തമാനേസു അങ്ഗാനി ഓസീദന്തി, യഥാ ഠപിതാനേവ ഹുത്വാ പവത്തന്തി. ‘‘ന തതോപരം’’തി തതോ അതിരേകം രൂപവിസേസം ന ജനേതി. ‘‘കിഞ്ചീ’’തി കിഞ്ചിചിത്തം. ‘‘ഉത്തരകിച്ചം’’തി ഉപരൂപരികിച്ചം. ‘‘അട്ഠ പുഥുജ്ജനാനം’’തി അട്ഠ സോമനസ്സ ജവനാനി ഹസനംപി ജനേന്തി. ഛ ജവനാനി പഞ്ചജവനാനീതി അധികാരോ. തേസം ബുദ്ധാനം. സിതകമ്മസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. സിതകമ്മം നാമ മിഹിതകമ്മം. ‘‘കാരണം വുത്തമേവാ’’തി ‘രൂപസ്സ പന ഉപത്ഥമ്ഭകഭൂതാ ഉതുആഹാരാ പച്ഛാജാതപച്ചയ ധമ്മാ ച ഠിതിക്ഖണേ ഏവ ഫരന്തീ’തി ഏവം കാരണം വുത്തമേവ. ‘‘ഉതുനോ ബലവഭാവോ’’തി രൂപുപ്പാദനത്ഥായ ബലവഭാവോ. സന്തതിഠിതിയാ ബലവഭാവോ പന പച്ഛാജാതപച്ചയായത്തോ ഹോതി. രൂപം ന സമുട്ഠാപേയ്യ. നോ ന സമുട്ഠാപേതീതി ആഹ ‘‘വക്ഖതി ചാ’’തിആദിം. അജ്ഝത്ത സന്താനഗതോ ച ബഹിദ്ധാസന്താനഗതോ ച ദുവിധാഹാരോതി സമ്ബന്ധോ.

ഏത്ഥചാതിആദീസു. ഉതു പഞ്ചവിധോ. അജ്ഝത്തസന്താനേ ചതുജവസേന ചതുബ്ബിധോ, ബഹിദ്ധാ സന്താനേ ഉതുജവസേന ഏകോ. തഥാ ആഹാരോപി പഞ്ചവിധോ. തേസു ഠപേത്വാ ബഹിദ്ധാഹാരം അവസേസാനം അജ്ഝത്ത സന്താനേ രൂപസമുട്ഠാപനേ വിവാദോ നത്ഥി. ബഹിദ്ധാഹാരസ്സ പന അജ്ഝത്തസന്താനേ രൂപസമുട്ഠാപനേ വിവാദോ അത്ഥീതി തം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഉതുഓജാനം വിയാ’’തി ഉതുഓജാനം അജ്ഝത്തസന്താനേ രൂപസമുട്ഠാപനം വിയ. അട്ഠകഥാപാഠേ. ‘‘ദന്തവിചുണ്ണിതം പനാ’’തി ദന്തേഹി സങ്ഖാദിത്വാ വിചുണ്ണം കതം പന. ‘‘സിത്ഥം’’തി ഭത്തചുണ്ണസിത്ഥം. ടീകാപാഠേ. ‘‘സാ’’തി ബഹിദ്ധാ ഓജാ. ‘‘നസങ്ഖാദിതോ’’തി ന സുട്ഠുഖാദിതോ. ‘‘തത്തകേനപീ’’തി മുഖേഠപിതമത്തേനപി. ‘‘അബ്ഭന്തരസ്സാ’’തി അജ്ഝത്താഹാരസ്സ. ‘‘അട്ഠഅട്ഠരൂപാനി സമുട്ഠാപേതീ’’തി ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന സമുട്ഠാപേതി, ജനന വസേന പന അജ്ഝത്തികാഹാരോ ഏവ സമുട്ഠാപേതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഉപാദിന്നകാ’’തി അജ്ഝത്ത സമ്ഭൂതാ വുച്ചന്തി. ബഹിദ്ധാ ഓജാപി രൂപം സമുട്ഠാപേതി യേവാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തേനഉതുനാ’’തി അജ്ഝത്ത ഉതുനാ. ‘‘സേദിയമാനാ’’തി ഉസ്മാപിയമാനാ. ‘‘തായ ച ഓജായാ’’തി അജ്ഝത്ത ഓജായ. ‘‘മേദസിനേഹുപചയ വസേനാ’’തി മേദകോട്ഠാസരസസിനേഹ കോട്ഠാസാനം വഡ്ഢനവസേന. ഇതരാനി പന തീണിരൂപസമുട്ഠാനാനി. പാളിപാഠേ. ‘‘ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയ രൂപാനി. ‘‘വിഹാരോ’’തി സമാപത്തി ഏവ വുച്ചതി. സമാപത്തി ചിത്തേന ജാതത്താ താനി ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്ന നീതി കത്വാ കസ്മാ വുത്തന്തി പുച്ഛതി. ‘‘ഉപചരിതത്താ’’തി ഠാനൂപചാരേന വോഹരിതത്താ. ‘‘തേസം ന വന്നം’’തി ഇന്ദ്രിയരൂപാനം. നിധികണ്ഡപാഠേ. സുന്ദരോ വണ്ണോ യസ്സാതി സുവണ്ണോ. സുവണ്ണസ്സ ഭാവോ സുവണ്ണതാ. തഥാസുസ്സരതാ. ‘‘സരോ’’തി ച സദ്ദോ വുച്ചതി. ‘‘സുസണ്ഠാനം’’തി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം സുട്ഠുസണ്ഠാനം. ‘‘സുരൂപതാ’’തി സുന്ദരരൂപകായതാ. ‘‘യഥാ’’തി യേനആകാരേന സണ്ഠിതേ സതി. തഥാ തേന ആകാരേന സണ്ഠിതാ ഹോതീതി യോജനാ.

ലഹുതാദിത്തയേ. ദന്ധത്താദികരാനം ധാതുക്ഖോഭാനം പടിപക്ഖേഹി പച്ചയേഹി സമുട്ഠാതീതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘ഏതസ്സാ’’തി ലഹുതാദിത്തയസ്സ വുത്താ. തസ്മാ ഏതം ലഹുതാദിത്തയം കമ്മസമുട്ഠാനന്തി വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘യമകേസുപി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേനേവ ഗഹിതോ’’തി യസ്സ ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സോതായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി. സചക്ഖുകാനം അസോതകാനം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജതീതിആദീസു ഉപ്പാദവാരേ പടിസന്ധിവസേന, നിരോധവാരേ ചുതിവസേന അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നംവ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. അകമ്മജാനം പവത്തികാലേ കാലഭേദോ വുത്തോതി. ‘‘കമ്മവിപാകജാ ആബാധാതി വുത്തം’’തി വീഥിമുത്തസങ്ഗഹേ ഉപച്ഛേദകകമ്മദീപനിയം ‘അത്ഥി വാത സമുട്ഠിതാ ആബാധാ. ല. അത്ഥി കമ്മവിപാകജാ ആബാധാ’തി വുത്തം. താനി ഉപപീളകുപഘാതക കമ്മാനിപി വിപത്തിയോ ലഭമാനാനി ഏവ ഖോഭേത്വാ നാനാബാധേ ഉപ്പാദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സരീരേ ഠന്തി തിട്ഠന്തീതി സരീരട്ഠകാ. ‘‘തദനുഗതികാനി ഏവ ഹോന്തീ’’തി കമ്മജാദീനിപി ഖുബ്ഭിതാനി ഏവ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ഏതേന അട്ഠസു കാരണേസു യേനകേനചികാരണേന ചക്ഖുരോഗാദികേ ആബാധേ ജാതേ തസ്മിം അങ്ഗേ പവത്താനി സബ്ബാനി രോഗസമുട്ഠാനാനി ആബാധഭാവം ഗച്ഛന്തിയേവ. ഏവം സന്തേപി തപ്പരിയാപന്നാനി കമ്മജരൂപാനി തദനുഗതികഭാവേന ആബാധഭാവം ഗച്ഛന്തി, ന ഉജുകതോ കമ്മവസേനാതി ദീപേതി. കമ്മസമുട്ഠാനോ ആബാധോ നാമ നത്ഥി. തഥാപി അട്ഠസു ആബാധേസുപി അത്ഥി വാതസമുട്ഠാനാ ആബാധാതിആദീസു വിയ അത്ഥി കമ്മസമുട്ഠാനാ ആബാധാതി അവത്വാ അത്ഥി കമ്മവിപാകജാ ആബാധാതി വുത്തം. തത്ഥ ഉപപീളകോ പഘാതകകമ്മാനംവസേന ഉപ്പന്നോ യോകോചിധാതുക്ഖോഭോ സുത്തന്തപരിയായേ ന കമ്മവിപാകോതി വുച്ചതിയേവ. തതോ ജാതോ യോകോചി ആബാധോ കമ്മവിപാകജോതി വുത്തോതി. സുഗമ്ഭീരമിദംഠാനം. സുട്ഠുവിചാരേത്വാ കഥേതബ്ബം. ‘‘യതോ’’തി യസ്മാ കമ്മസമുട്ഠാനാ ബാധപച്ചയാ. ല. ലബ്ഭമാനോ സിയാ. കേവലം സോ കമ്മസമുട്ഠാനോ ആബാധോ നാമ നത്ഥീതി യോജനാ. ‘‘അവിഹിംസാ കമ്മനിബ്ബത്താ’’തി മേത്താകരുണാകമ്മനിബ്ബത്താ. സുവിദൂരതായചേവ നിരാബാധാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സണ്ഠിതിയാ’’തി ദുക്ഖോഭനീയേ വിസേസനപദം. ഹേതുപദം വാ ദട്ഠബ്ബം. ഖോഭേതും ദുക്കരാ ദുക്ഖോഭനീയാ. ‘‘കാമം’’തി കിഞ്ചാപീതി അത്ഥേ നിപാതപദം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

‘‘വുച്ചതേ’’തിആദീസു. രൂപപച്ചയധമ്മാനം പച്ചയകിച്ചം തിവിധം. ജനനഞ്ച ഉപത്ഥമ്ഭനഞ്ച അനുപാലനഞ്ച. തത്ഥ ജനനകിച്ചം ജനേതബ്ബാനം ജാതിക്ഖണേ ഏവ ലബ്ഭതി. സേസദ്വയം പന ഠിതിക്ഖണേപി ലബ്ഭതി. ഭങ്ഗക്ഖണേ പന സബ്ബം പച്ചയകിച്ചം നത്ഥി. തത്ഥ ജനനകിച്ചവസേന വിചാരേന്തോ ‘‘രൂപജനകാനം’’തിആദിമാഹ. ‘‘അപിചാ’’തിആദീസു. ‘‘താസം’’തി ഉപചയസന്തതീനം, ജരതാ അനിച്ചതാനഞ്ച. ‘‘തേസൂ’’തി കുതോചി സമുട്ഠാനേസു. ഇധ പന അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹേപന. ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തി പച്ചയവിസേസേന അദിസ്സമാനവിസേസത്ഥേപി. ‘‘സാരതര’’ന്തി അതിസാരഭൂതം. ‘‘സേയ്യോ’’തി സേട്ഠോ.

രൂപസമുട്ഠാനാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬൯. കലാപയോജനായം. ‘‘സങ്ഖാനേ’’തി ഗണനേ. ‘‘തേനാ’’തി സങ്ഖാനട്ഠേന ഏകസദ്ദേന ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പിണ്ഡീ’’തി ഏകഗ്ഘനോ. മൂലടീകാപാഠേ. ‘‘ഉപ്പാദാദിപ്പവത്തിതോ’’തി ഉപ്പാദാദിവസേന പവത്തനതോ. ‘‘ഇതീ’’തി തസ്മാ. ഉപാദാരൂപാനി ത്വേവ വുച്ചന്തി. ‘‘ഏവം വികാരപരിച്ഛേദ രൂപാനി ച യോജേതബ്ബാനീ’’തി പഞ്ചവികാരരൂപാനി കലാപസ്സേവ ചോപനാദിസഭാവാ ഹോന്തി, ന ഏകമേകസ്സ രൂപസ്സ. തസ്മാ താനി ഏകേകസ്മിം കലാപേ ഏകേകാനി ഏവ ഹോന്തി. പരിച്ഛേദരൂപം പന കലാപപരിയാപന്നം രൂപം ന ഹോതി. തസ്മാ ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം കലാപാനം അന്തരാ തംപി ഏകേകമേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം നിസ്സയതാ സമ്ഭവതോ’’തി ഏത്ഥ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനംപി ലക്ഖണമത്തേന നാനത്തം ഹോതി, പവത്തിവസേന പന ഏകഗ്ഘനത്താ സങ്ഖാനട്ഠേനപി ഏകോ നിസ്സയോതി വത്തബ്ബമേവ. ഏവഞ്ഹിസതി ഏകസദ്ദസ്സ അത്ഥ ചലനം നത്ഥീതി. ‘‘തേന സദ്ദേനാ’’തി ചിത്തജസദ്ദേന. അത്താനം മോചേന്തോ ‘‘അധിപ്പായേനാ’’തി ആഹ. ഥേരസ്സ അധിപ്പായേനാതി വുത്തം ഹോതി. അത്തനോ അധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്ഥ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘സദ്ദേനാ’’തി ചിത്തജസദ്ദേന. ‘‘തായവാചായാ’’തി വചീമയസദ്ദേനാതി അത്ഥോ. ‘‘വിഞ്ഞത്തീ’’തി വിഞ്ഞാപനം ഇച്ചേവത്ഥോ. വിഞ്ഞാപേതീതി വിഞ്ഞാപിതോ. തസ്സ ഭാവോ വിഞ്ഞാവിതത്തം. വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ നാമ കസ്സചി മഹന്തം അത്ഥം ചിന്തേന്തസ്സ സോകവസേന വാ തുട്ഠിവസേന വാ ബലവവിതക്കോ പവത്തതി. സോ സോകം വാ തുട്ഠിം വാ സന്ധാരേ തും അസക്കോന്തോ ദുതീയേന സദ്ധിം മന്തേന്തോ വിയ അത്തനോ മുഖേയേവ അബ്യത്തം സദ്ദം കത്വാ സമുദീരതി. പകതിജനോ തം സദ്ദമത്തം സുണാതി വാ ന വാസുണാതി. സുണന്തോപി അക്ഖരം വാ അത്ഥം വാ അധിപ്പായം വാ ന ജാനാതി. ദിബ്ബസോതേന വാ വിജ്ജാസോതേന വാസുണന്തോ അക്ഖരംപി അത്ഥംപി അധിപ്പായംപി ജാനാതി. ജാനിത്വാ ഏവംപി തേ മനോ, ഇത്ഥംപി തേ മനോതിആദിസതി. അയം വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ നാമ. സോ വിഞ്ഞത്തിരഹിതോ സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തോ. സങ്ഗഹകാരോപന വചീമയസദ്ദോനാമ വിഞ്ഞത്തിരഹിതോതി വാ അസോതവിഞ്ഞേയ്യോതി വാ നത്ഥീതി പടിക്ഖിപതി. ‘‘ആഗതേ’’തി അട്ഠകഥാസു ആഗതേ. ‘‘പച്ചേതബ്ബാ’’തി സദ്ധാതബ്ബാ. ‘‘ടീകാസുപനസ്സാ’’തി അസ്സസച്ചസങ്ഖേപസ്സ ദ്വീസുടീകാസു. അക്ഖരഞ്ച പദഞ്ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥോ ചാതി ദ്വന്ദോ. അപ്പഞ്ഞായമാനാ അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനത്ഥാ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘അന്ധദമിളാദീനം’’തി അന്ധജാതികദമിളജാതികാദീനം മിലക്ഖൂനം. ‘‘ഉക്കാസിതസദ്ദോ ച ഖിപിതസദ്ദോ ച വമിതസദ്ദോ ച ഛഡ്ഡിതസദ്ദോ ചാതി ദ്വന്ദോ. ആദിസദ്ദേന താദിസാ ഉഗ്ഗാര ഹിക്കാര ഹസിത രോദിതാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. സേസമേത്ഥസുവിഞ്ഞേയ്യം.

കലാപയോജനാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬൧. രൂപപ്പവത്തിക്കമേ. നപുഗ്ഗലവസേന വിസേസനം ഹോതി. ഭൂമിവസേന വിസേസനം ഹോതി. തഞ്ച ഖോ പവത്തികാലവസേനാതി അധിപ്പായോ.

ഏത്ഥചാതിആദീസു. പുരിമേസു ദ്വീസു യോനീസു പാളിനയേന വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. നിക്ഖന്താ, ഇതി തസ്മാ അണ്ഡജാതി ച ജലാബുജാതി ച വുച്ചന്തി. കഥം അയം നയോ പാളിനയോ നാമ ഹോതീതി. പാളിയം അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസം അഭിനിബ്ഭിജ്ജ അഭിനിബ്ഭിജ്ജ ജായന്തീതി വചനേന അണ്ഡതോ ജലാബുതോ ജാതാ വിജാതാ നിക്ഖന്താതി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. അട്ഠകഥായം പന അണ്ഡേജാതാ ജലാബുമ്ഹിജാതാതി വുത്തം. ഗബ്ഭപലിവേഠനാസയോ നാമ യേന പലിവേഠിതോ ഗബ്ഭോ തിട്ഠതി. വിഭാവനിപാഠേ ‘‘ഉക്കംസഗതി പരിച്ഛേദവസേനാ’’തി ഉക്കട്ഠപ്പവത്തിനിയമനവസേന. ഉക്കട്ഠനയവസേനാതി വുത്തം ഹോതി. അഭിരൂപസ്സ കഞ്ഞാ ദാതബ്ബാതി ഏത്ഥ കഞ്ഞാ ദാതബ്ബാതി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി അഭിരൂപസ്സ പുരിസസ്സാതി വുത്തത്താ കഞ്ഞാപി അഭിരൂപകഞ്ഞാ ഏവ വിഞ്ഞായതി. അയം ഉക്കട്ഠനയോ നാമ. ‘‘തത്ഥ താനി സബ്ബാനീ’’തിആദീസു. താനിസബ്ബാനിപി ചക്ഖു സോത ഘാന ഭാവ ദ്വയാനി ന ഓമകേന കമ്മേന ലബ്ഭതി. ഉക്കട്ഠേന കമ്മേന ഏവ ലബ്ഭതീതി അധിപ്പായോ. വിഭങ്ഗപാഠേ. സദ്ദായതനം നാമ പടിസന്ധികാലേ ന ലബ്ഭതീതി വുത്തം ‘‘ഏകാദസായതനാനീ’’തി. ചക്ഖുവേകല്ലസ്സ ദസ, സോതവേകല്ലസ്സ അപരാനിദസ, ചക്ഖു സോതവേകല്ലസ്സനവ, ഗബ്ഭസേയ്യസ്സവസേന സത്തായതനാനി. പാളിയം ഓപപാതി കഗബ്ഭസേയ്യകാനം ഏവ വുത്തത്താ ‘‘പാളിയം അവുത്തംപിപനാ’’തി വുത്തം. അവുത്തമ്പി ചക്ഖാദിവേകല്ലം. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിനാഭാവവുത്തിതാ വുത്താ’’തി കഥം വുത്താ യസ്സ ഘാനായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ജിവ്ഹായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി, ആമന്താ. യസ്സ വാ പന ജിവ്ഹായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ഘാനായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി, ആമന്താതിആദിനാ വുത്താ പേയ്യാലമുഖേന. ആചരിയാനന്ദത്ഥേരേ ന പന ഇച്ഛിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ജിവ്ഹാവേകല്ലതാവിയാ’’തി ജിവ്ഹാവേകല്ലതാനാമ നത്ഥി വിയ. ‘‘ഘാനവേകല്ലതാപി അത്ഥീതി യുത്തം’’തി ഏത്ഥ പാളിയം അഘാനകാനം ഇത്ഥീനം പുരിസാനംതി ഇദം മാതുഗബ്ഭേ ഘാനായതനേ അനുപ്പന്നേയേവ പുരേതരഞ്ച വന്താനം ഇത്ഥിപുരിസാനം വസേന വുത്തം. ന ഘാനവേകല്ലാനം അത്ഥിതായാതിപി വദന്തി. ഗബ്ഭേ സേന്തീതി ഗബ്ഭസയാ. ഗബ്ഭസയാ ഏവ ഗബ്ഭസേയ്യാ.

പവത്തികാലേതിആദീസു. മൂലടീകാപാഠേ. ‘‘ഓരതോ’’തി പടിസന്ധിം ഉപാദായ വുത്തം. ഏകാദസമസത്താഹേ അനാഗതേതി വുത്തം ഹോതി. രൂപായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി. നോ ച ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി ഇദം അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നവസേന വുത്തം. തസ്മാ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നം രൂപായതനം യാവജീവംപി ഉപ്പന്നന്ത്വേവ വുച്ചതി. ന ഉപ്പജ്ജിസ്സമാനന്തി. ചക്ഖായതനം പന ഏകാദസമസത്താഹാ ഓരതോ ഠിതസ്സ ന ഉപ്പന്നം. തദാ അനുപ്പന്നത്താ ഏകാദസമേ സത്താഹേ സമ്പത്തേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി വത്തബ്ബം ഹോതി. പച്ഛിമ ഭവികത്താ പന തദുഭയമ്പി ഭവന്തരേ നുപ്പജ്ജിസ്സതിയേവാതി. ഘാനായതനം നിബ്ബത്തേതീതി ഘാനായതനാനിബ്ബത്തതം, കമ്മം. തേന കമ്മേന ഗഹിതപ്പടിസന്ധികാനം. ഇദഞ്ച യദി തന്നിബ്ബത്തകേന കമ്മേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹേയ്യും. ഘാനായതനേ അനുപ്പന്നേ അന്തരാ ന കാലങ്കരേയ്യുന്തി കത്വാ വുത്തം. തന്നിബ്ബത്തകേന കമ്മേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്താപി തതോ ബലവന്തേ ഉപച്ഛേദകകമ്മേ ആഗതേ സതി. ഘാനായതനുപ്പത്തികാലം അപത്വാ അന്തരാ നകാലങ്കരോന്തീതി നത്ഥി. ‘‘ചക്ഖുഘാനേസു വുത്തേസൂ’’തി ടീകായം വുത്തേസു. ‘‘അത്ഥതോ സിദ്ധാ ഏവാ’’തി ഏകാദസമസത്താഹേ ഉപ്പന്നാതി സിദ്ധാ ഏവ. ‘‘ഈദിസേസുഠാനേസൂ’’തി സഭാവം വിചാരേ തും ദുക്കരേസു ഠാനേസു. അട്ഠകഥായേവ പമാണം കാതും യുത്താതി അധിപ്പായോ. അട്ഠകഥാപാഠേ. ‘‘പുരിമം ഭവചക്കം’’തി അവിജ്ജാമൂലകം വേദനാവസാനം ഭവചക്കം. ‘‘അനുപുബ്ബപ്പവത്തിദീപനതോ’’തി യഥാ പച്ഛിമേ തണ്ഹാമൂലകേ ഭവചക്കേ ഉപപത്തിഭവപ്പവത്തിം വദന്തേന ഭവപച്ചയാജാതീതി ഏവം ഏകതോ കത്വാ വുത്താ, ന തഥാ പുരിമേ ഭവചക്കേ. തത്ഥ പന സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണ പച്ചയാ നാമ രൂപന്തിആദിനാ അനുപുബ്ബപ്പവത്തിദീപനതോ. ‘‘സോ പടിക്ഖിത്തോയേവാ’’തി ആയതനാനം കമതോ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ ദേസനാക്കമോവ യുത്തോതി വത്വാ സോ ഉപ്പത്തിക്കമോ പടിക്ഖിത്തോ.

സംയുത്തകേ യക്ഖസംയുത്തപാളിയം. ഗാഥാസു. ‘‘കലലാ’’തി കലലതോ. ‘‘അബ്ബുദാ’’തി അബ്ബുദതോ. ‘‘പേസിയാ’’തി പേസിതോ. ‘‘ഘനാ’’തി ഘനതോ. ‘‘ജാതിഉണ്ണംസൂഹീ’’തി സുദ്ധജാതികസ്സ ഏലകസ്സ ലോമംസൂഹി. ‘‘പരിപക്കസമൂഹകം’’തി കലലതോ പരം ഥോകം പരിപക്കഞ്ച സമൂഹാകാരഞ്ച ഹുത്വാ. ‘‘വിവത്തമാനം തബ്ഭാവം’’തി കലലഭാവം വിജഹിത്വാ വത്തമാനം. ‘‘വിലീനതി പുസദിസാ’’തി അഗ്ഗിമ്ഹി വിലീനതിപുരസസദിസാ. ‘‘മുച്ചതീ’’തി കപാലേ നലഗ്ഗതി. ഏതാനിജായന്തീതി ഏവം അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തം. ‘‘ദ്വാ ചത്താലീസമേ സത്താഹേ’’തി നവമാസേ അതിക്കമ്മ വീസതിമേദിവസേ. യദി ഏവം, പഞ്ചമേസത്താഹേ പഞ്ചപ്പസാഖാ ജായന്തി, ഏകാദസമേസത്താഹേ ചത്താരി ആയതനാനി ജായന്തി, മജ്ഝേപന പഞ്ചസത്താഹാ അത്ഥി. തത്ഥ കഥന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിം. ‘‘ഛസത്താഹാ’’തി ഏകാദസമേന സദ്ധിം ഛസത്താഹാ. ഏകാദസമേപി ഹി പച്ഛിമദിവസേ ജാതത്താ ഛദിവസാനി അവസിട്ഠാനി ഹോന്തി. ‘‘പരിണതകാലാ’’തി പരിപക്കകാലാ. പരിപാകഗതാ ഏവ ഹി കമ്മജമഹാഭൂതാ സുപ്പസന്നാ ഹോന്തി. തേസഞ്ച പസാദഗുണാ പസാദരൂപാ ഹോന്തീതി. ‘‘തസ്സാ’’തി കലലസ്സ. വണ്ണജാതം വാ സണ്ഠാനം വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ആകാസകോട്ഠാസികോ’’തി മനുസ്സേഹി ആകാസകോട്ഠാസേ ഠപിതോ. ഹുത്വാതി പാഠസേസോ. കഥം പരമാണുതോ പരിത്തകം സിയാതി ആഹ ‘‘സോഹീ’’തിആദിം. ‘‘സോ’’തി പരമാണു. പടിസന്ധിക്ഖണേ കലലരൂപം കലാപത്തയപരിമാണം. പരമാണു പന ഏകൂനപഞ്ഞാസകലാപപരിമാണോ. തസ്മാ തം തതോ പരിത്തകന്തി വുത്തം ഹോതി. പടിസന്ധിക്ഖണതോ പരം പന തംപി ഖണേഖണേ ഉപചിതമേവ ഹോതി. ‘‘ധാതൂനം’’തി ചതുധാതുവവത്ഥാനേ ആഗതാനം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം. കലലസ്സവാ ഉപചിതപ്പമാണം ഗഹേത്വാ വുത്തന്തിപി യുജ്ജതി. ‘‘വത്ഥുസ്മിം’’തി അബ്ബുദാദിവത്ഥുമ്ഹി. ‘‘ജലാബുമൂലാനുസാരേനാ’’തി ജലാബുജാതകാലേ തസ്സ മൂലാനു സാരേനാതി അധിപ്പായോ. ഗാഥായം. ‘‘മാതുതിരോ കുച്ഛിഗതോ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധവസേന ‘‘മാതുകുച്ഛിഗതോ തിരോ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മാതുയാ തിരോകുച്ഛി ഗതോ’’തി. ‘‘ഛിദ്ദോ’’തി സുഖുമേഹി ഛിദ്ദേഹി സമന്നാഗതോ. ലദ്ധംവാ പാനഭോജനം. ‘‘തതോ പട്ഠായാ’’തി സത്തരസമഭവങ്ഗചിത്തതോ പട്ഠായ. ‘‘രൂപസമുട്ഠാനേ വുത്തമേവാ’’തി രൂപസമുട്ഠാനേ മൂലടീകാവാദ വിചാരണായം ‘യം പിതത്ഥ ന ച യുത്ത’ന്തിആദിനാ വുത്തമേവ. ‘‘അജ്ഝോഹടാഹാരാഭാവതോ’’തി ബഹിദ്ധാഹാരാഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘തത്ഥാ’’തി രൂപബ്രഹ്മലോകേ. അഭാവം വണ്ണേതി. കസ്മാപന വണ്ണേതി, നനു വണ്ണേന്തസ്സ അട്ഠകഥാ വിരോധോ സിയാതി. വിരോധോ വാ ഹോതു, അവിരോധോ വാ. പാളിയേവ പമാണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘രൂപധാതുയാ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ പാളിം ആഹരി. തത്ഥ ‘‘രൂപധാതുയാ’’തി രൂപലോകധാതുയാ. രൂപ ബ്രഹ്മലോകേതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഉപപത്തിക്ഖണേ’’തി പടിസന്ധിക്ഖണേ. ആചരിയസ്സ അധിപ്പായം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഏത്ഥചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഫോട്ഠബ്ബേ പടിക്ഖിത്തേപീ’’തി പഞ്ചായതനാനീതി വാ പഞ്ചധാതുയോതി വാ പരിച്ഛേദകരണമേവ പടിക്ഖി പനം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കിച്ചന്തര സബ്ഭാവാ’’തി ഫോട്ഠബ്ബകിച്ചതോ കിച്ചന്തരസ്സ വിജ്ജമാനത്താ. കിമ്പന കിച്ചന്തരന്തി. രൂപകായസ്സ പവത്തിയാ ഹേതുപച്ചയകിച്ചം. മഹാഭൂതാ ഹേതൂ മഹാഭൂതാ പച്ചയാ രൂപക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായാതി ഹി ഭഗവതാ വുത്തം. തത്ഥ ഹേതുകിച്ചം നാമ രൂപജനനകിച്ചം. പച്ചയ കിച്ചം നാമ രൂപൂപത്ഥമ്ഭന കിച്ചം. കിച്ചന്തരമേവനത്ഥീതി ഘാനാദീനം വിസയ ഗോചരഭാവകിച്ചം തേസം കിച്ചം നാമ, തതോ അഞ്ഞം കിച്ചം നാമ നത്ഥി. ‘‘യേനാ’’തി കിച്ചന്തരേന. ‘‘തേ’’തി ഗന്ധാദയോ. ഇദാനി അട്ഠക താനുഗതം വാദം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാപനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘യേന കിച്ചവിസേസേനാ’’തി വിസയഗോചരഭാവകിച്ചവിസേസേന. രൂപജനനരൂപൂപത്ഥമ്ഭന കിച്ചവിസേസേന ച. ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി സബ്ബസ്മിം പാളിപ്പദേസേ. ‘‘തേസം’’തി ഗന്ധാദീനം. ‘‘തത്ഥാ’’തി രൂപലോകേ. ‘‘നിസ്സന്ദ ധമ്മമത്തഭാവേനാ’’തി ഏത്ഥ യഥാ അഗ്ഗിമ്ഹി ജാതേ തസ്സ നിസ്സന്ദാ നാമ ഇച്ഛന്തസ്സപി അനിച്ഛന്തസ്സപി ജായന്തിയേവ. വണ്ണോപി ജായതി, ഓഭാസോപി, ഗന്ധോപി, രസോപി, ധൂമോപി, പുപ്ഫുല്ലാനിപി കദാചി ജായന്തിയേവ. തേഹി വണ്ണാദീഹി കരണീയേ കിച്ചവിസേസേ സതിപി അസതിപി. തഥാ മഹാഭൂതേസു ജാതേസു തേസം നിസ്സന്ദാ നാമ ഇച്ഛന്തസ്സപി അനിച്ഛന്തസ്സപി കിച്ചവിസേസേ സതിപി അസതിപി ജായന്തിയേവ. ഏവം നിസ്സന്ദധമ്മമത്തഭാവേന. അനുപ്പവേസോ യുത്തോ സിയാ അജ്ഝത്ത സന്താനേതി അധിപ്പായോ. ബഹിദ്ധാ സന്താനേ പന വത്ഥാ ഭരണ വിമാനാദീസു തേസം ഭാവോ ഇച്ഛി തബ്ബോ സിയാ. അജ്ഝത്തേപി വാ കായം ഓളാരികം കത്വാ മാപിതകാലേതി. ഏത്ഥ ച ‘‘ധമ്മായതന ധമ്മധാതൂസു അനുപ്പവേസോ’’തി ഏത്ഥ അട്ഠസാലിനിയം താവ. യേ പന അനാപാതാഗതാ രൂപാദയോപി ധമ്മാരമ്മണമിച്ചേവ വദന്തീതി വുത്തം. തം തത്ഥ പടിക്ഖിത്തം. അനാപാതാഗമനം നാമ വിസയഗോചര കിച്ചരഹിതതാ വുച്ചതി. തഞ്ച മനുസ്സാനമ്പി ദേവാനമ്പി ബ്രഹ്മാനമ്പി പസാദരൂപേസു അനാപാതാ ഗമനമേവ അധിപ്പേതം. തം പന അത്ഥിനത്ഥീതി വിചാരേത്വാ കഥേതബ്ബം. അപി ച നിസ്സന്ദധമ്മാ നാമ ഓളാരികാനം മഹാഭൂതാനം വിവിധാകാരാപി ഭവേയ്യും. ബ്രഹ്മാനം പന അജ്ഝത്ത രൂപം അപ്പനാ പത്തകമ്മവിസേസേന പവത്തം അതിസുഖുമം ഹോതി. തസ്മാ കാമസത്ത സന്താനേ വിയ തത്ഥ പരിപുണ്ണം നിസ്സന്ദരൂപം നാമ വിചാരേതബ്ബമേവ. ധമ്മാ രമ്മണഞ്ച മുഖ്യധമ്മാരമ്മണം അനുലോമ ധമ്മായതനന്തി പാളിയം വുത്തം നത്ഥി യേവാതി. ‘‘ജീവിത ഛക്കഞ്ചാ’’തി വത്തബ്ബം രൂപലോകേ. ‘‘തത്ഥാ’’തി അസഞ്ഞസത്തേ. കാമലോകേ ജീവിതനവകം കസ്മാ വിസും ന വുത്തന്തി. പടിസന്ധിക്ഖണേ കസ്മാ ന വുത്തം. പവത്തികാലേപി വിസും ന വുത്തമേവ. ‘‘ആഹാരൂപത്ഥമ്ഭകസ്സാ’’തി ആഹാരസങ്ഖാതസ്സ രൂപൂപത്ഥമ്ഭകസ്സ. ‘‘സകലസരീര ബ്യാപിനോ അനുപാലകജീവിതസ്സാ’’തി കായദസകഭാവദസകേസു പരിയാപന്നസ്സ ജീവിതസ്സ. ‘‘ഏത ദേവാ’’തി ജീവിതനവകമേവ. ‘‘തത്ഥാ’’തി രൂപലോകേ. ഉദയഭൂതസ്സാ’’തി വഡ്ഢിഭൂതസ്സ. ‘‘ദ്വീസു അഗ്ഗീസൂ’’തി പാചകഗ്ഗിസ്മിഞ്ച കായഗ്ഗിസ്മിഞ്ച. ആതങ്കോ വുച്ചതി രോഗോ. ബഹുകോ ആതങ്കോ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘വിസമവേപാകിനിയാ’’തി വിസമം പാചേന്തിയാ. ‘‘ഗഹണിയാ’’തി ഉദരഗ്ഗിനാ. ‘‘പധാനക്ഖമായാ’’തി പധാന സങ്ഖാതം ഭാവനാരബ്ഭകിച്ചം ഖമന്തിയാ. ‘‘ഏതം’’തി ജീവിതനവകം. ‘‘ഥേരേന ചാ’’തി അനുരുദ്ധത്ഥേരേന ച. ‘‘ഏതം’’തി ജീവിത നവകം. ‘‘നിരോധക്കമോ’’തി മരണാസന്നകാലേ നിരോധക്കമോ. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി രൂപലോകേ. കളേവരം വുച്ചതി മതസരീരം. തസ്സ നിക്ഖേപോ കളേവരനിക്ഖേപോ. അഞ്ഞേസഞ്ച ഓപപാതികാനം കളേവരനിക്ഖേപോ നാമ നത്ഥി. കസ്മാ പന തേസം കളേവരനിക്ഖേപോ നാമ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘തേസഞ്ഹീ’’തിആദിം. വിഭാവനിപാഠേ. സബ്ബേസംപി രൂപബ്രഹ്മാനം. ആഹാരസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം അഭാവതോ തിസമുട്ഠാനാനീതി വുത്തം. അസഞ്ഞസത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാനമ്പി അഭാവതോ ദ്വിസമുട്ഠാനാനീതി വുത്തം. ‘‘താനീ’’തി മരണാസന്ന ചിത്തസമുട്ഠാനാനി. തം പരിമാണം അസ്സാതി താവത്തകം. ‘‘ലഹുകഗരുകതാദിവികാരോ’’തി സകലരൂപകായസ്സ ലഹുകഗരുകാദിവികാരോ. അപി ച തത്ഥ ദന്ധത്താദികര ധാതുക്ഖോഭപച്ചയാനം സബ്ബസോ അഭാവതോ നിച്ചകാലമ്പി സകലസരീരസ്സ ലഹുതാദിഗുണോ വത്തതിയേവ. കിം തത്ഥ പടിപക്ഖ ധമ്മപ്പവത്തി ചിന്തായ. തഥാ അസഞ്ഞസത്തേപി രുപ്പനവികാര ചിന്തായാതി.

രൂപപ്പവത്തിക്കമാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬൧. നിബ്ബാനസങ്ഗഹേ. ദ്വീസു നിബ്ബാനപദേസു പഥമപദം അവിഞ്ഞാതത്ഥം സാമഞ്ഞ പദം. ദുതീയം വിഞ്ഞാ തത്ഥം വിസേസപദം. കിലേസേ സമേതീതി സമണോ. അരിയപുഗ്ഗലോ. സമണസ്സ ഭാവോ സാമഞ്ഞം. അരിയമഗ്ഗോ. സാമഞ്ഞസ്സ ഫലാനി സാമഞ്ഞഫലാനി. ലോകതോ ഉത്തരതി അതിക്കമതീതി ലോകുത്തരം. ലോകേ ന പഞ്ഞാവീയതീതി പഞ്ഞത്തീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘നഹീ’’തിആദിമാഹ. ചത്താരിമഗ്ഗഞ്ഞാണാനി ചതുമഗ്ഗഞ്ഞാണന്തി ഏവം സമാസവസേന ഏകവചനന്തം പദം വാക്യം പത്വാ ബഹുവചനന്തം ഹോതീതിആഹ ‘‘ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗഞ്ഞാണേഹീ’’തി. ‘‘താദിസമ്ഹാ’’തി അരിയമഗ്ഗസദിസമ്ഹാ. ‘‘വിമുഖാനം’’തി പരമ്മുഖാനം. ‘‘ജച്ചന്ധാനം വിയാ’’തി ജച്ചന്ധാനം ചന്ദമണ്ഡലസ്സ അവിസയഭാവോ വിയ. ‘‘തസ്സാ’’തി നിബ്ബാനസ്സ. തത്ഥ ‘‘ജച്ചന്ധാനം’’തി അവിസയപദേ സാമിപദം. ‘‘തസ്സാ’’തി ഭാവപദം. ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി കിഞ്ചിയം അത്ഥജാതം. അസ്സനിബ്ബാനസ്സ സിദ്ധതന്തി സമ്ബന്ധോ. അപാകടസ്സ ധമ്മസ്സ. വായാമോപി നാമ ന അത്ഥി. കുതോ തസ്സ സച്ഛികരണം ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘യേനാ’’തി വായാമേന. ‘‘നിബ്ബാനേന വിനാ’’തി നിബ്ബാനാരമ്മണം അലഭിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അകിച്ചസിദ്ധിം’’തി കിലേസപ്പഹാന കിച്ചസ്സ അസിദ്ധിം. ‘‘തതോ’’തി തസ്മാ. ‘‘വധായാ’’തി വധിതും. ‘‘പരിസക്കന്താ’’തി വായമന്താ. ഗാഥായം. ‘‘അന്തോജടാ’’തി അജ്ഝത്തസന്താനേ തണ്ഹാജടാ, തണ്ഹാവിനദ്ധാ. ‘‘ബഹിജടാ’’തി ബഹിദ്ധാസന്താനേ തണ്ഹാജടാ, തണ്ഹാവിനദ്ധാ. ‘‘തസ്സാ’’തി തണ്ഹായ. ‘‘വത്ഥുതോ’’തി വിസുംവിസും ജാതസരൂപതോ. പരിനിബ്ബായിംസു, പരിനിബ്ബായന്തി, പരിനിബ്ബായിസ്സന്തീതി പരിനിബ്ബുതാ. തകാരപച്ചയസ്സ കാലത്തയേപി പവത്തനതോ. യഥാ ദിട്ഠാ, സുതാ, മുതാ, വിഞ്ഞാതാ,തി. വിസിട്ഠം കത്വാ ജാനിതബ്ബന്തി വിഞ്ഞാണം. ന നിദസ്സിതബ്ബന്തി അനിദസ്സനം. നത്ഥി അന്തോ ഏതസ്സാതി അനന്തം. സബ്ബതോ പവത്താ ഗുണപ്പഭാ ഏതസ്സാതി സബ്ബതോപഭം. ‘‘ഭഗവതാ വുത്തം’’തി ദീഘനികായേ കേവട്ടസുത്തേ വുത്തം. ‘‘സവന്തിയോ’’തി മഹാനദിയോ വാ കുന്നദിയോ വാ. ‘‘അപ്പേന്തീ’’തി പവിസന്തി. ‘‘ധാരാതി’’ മേഘവുട്ഠിധാരാ. ബുദ്ധേസു അനുപ്പജ്ജന്തേസു ഏകസത്തോപി പരിനിബ്ബാതും ന സക്കോതീതി ഇദം ബുദ്ധുപ്പാദകപ്പേ ഏവ പച്ചേക സമ്ബുദ്ധാപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി കത്വാ വുത്തം. അപദാന പാളിയം പന ബുദ്ധസുഞ്ഞകപ്പേപി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാനം ഉപ്പത്തി ആഗതാ ഏവ. ‘‘ഏകസത്തോപീ’’തി വാ സാവകസത്തോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി സതി അപദാനപാളിയാ അവിരോധോ ഹോതി. ‘‘ആരാധേന്തീ’’തി സാധേന്തി പടിലഭന്തി. സബ്ബതോ പവത്താ ഗുണപ്പഭാ ഏതസ്സാതി അത്ഥം സന്ധായ ‘‘സബ്ബതോപഭാ സമ്പന്നം’’തി വുത്തം. ‘‘ജോതി വന്ത തരോവാ’’തി ഓഭാസവന്തതരോ വാ. സബ്ബത്ഥ പഭവതി സംവിജ്ജതീതി സബ്ബതോപഭന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ സബ്ബതോ വാ പഭുതമേവ ഹോതീതി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ന കത്ഥചി നത്ഥീ’’തി. ‘‘ഏവംസന്തേ പീ’’തി ഏവം വുത്തനയേന ഏകവിധേ സന്തേപി. ‘‘ഉപചരിതും’’തി ഉപചാരവസേന വോഹരിതും. ‘‘യഥാഹാ’’തി തസ്മിം യേവസുത്തേ പുന കിം ആഹ. ഭവം നേതീതി ഭവനേത്തി. ഭവതണ്ഹാ ഏവ. ‘‘സമ്പരായികാ’’തി ചുതിഅനന്തരേ പത്തബ്ബാ. ദ്വിന്നം ഖീണാസവാനം അനുപാദിസേസതാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ‘‘അനുപാദിസേസതാ’’തി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനം വുച്ചതി. സേക്ഖേസു അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠസ്സ സേക്ഖസ്സ കിലേസുപാദിസേസ വസേന അനുപാദിസേസതാ വുത്താ. ‘‘കിലേസുപാദിസേസോ’’തി ച കിലേസ സങ്ഖാതോ ഉപാദിസേസോ. തഥാ ഖന്ധുപാദിസേസോപി. അന്തരാപരിനിബ്ബായീതിആദീസു പരിനിബ്ബാനം നാമ കിലേസപരിനിബ്ബാനം വുത്തം. ഉഭതോ ഭാഗ വിമുത്താദീനം പദത്ഥോ നവമപരിച്ഛേദേ ആഗമിസ്സതി. ‘‘കിലേസക്ഖയേന സഹേവ ഖിയ്യന്തീ’’തി പച്ചുപ്പന്നഭവേ അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസക്ഖയേന സദ്ധിം ഏവ ഖിയ്യന്തി. അനുപ്പാദ ധമ്മതം ഗച്ഛന്തി. തഥാ അനാഗാമി പുഗ്ഗലസ്സ കാമപടിസന്ധിക്ഖന്ധാപി അനാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ, സോതാപന്നസ്സ സത്തഭവേഠപേത്വാ അവസേസ കാമപടിസന്ധിക്ഖന്ധാ സോതാപത്തി മഗ്ഗക്ഖണേ തം തം കിലേസക്ഖയേ ന സഹേവ ഖിയ്യന്തീതി. പച്ചുപ്പന്നക്ഖന്ധാ പന കിലേസക്ഖയേന സഹഖിയ്യന്തി. ഖന്ധുപാദിസേസാ നാമ ഹുത്വാ യാവമരണകാലാ ഖീണാസവാനമ്പി പവത്തന്തി. കസ്മാ പവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘യാവചുതിയാ പവത്തമാനം’’തിആദിം. പച്ചുപ്പന്നക്ഖന്ധസന്താനം പന ധമ്മതാസിദ്ധന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഫലനിസ്സന്ദഭൂതം’’തി വിപാകഫലഭൂതഞ്ച നിസ്സന്ദഫലഭൂതഞ്ച ഹുത്വാ. ‘‘തേനസഹേവാ’’തി കിലേസക്ഖയേന സഹേവ. ‘‘യസ്മാപനാ’’തിആദീസു. പരിസമന്തതോ ബുന്ധന്തി നീവാരേന്തി, സന്തിസുഖസ്സ അന്തരായം കരോന്തീതി പലിബോധാ. കിലേസാഭിസങ്ഖരണ കിച്ചാനി, കമ്മാഭിസങ്ഖരണകിച്ചാനി, ഖന്ധാഭിസങ്ഖരണ കിച്ചാനി ച. പലിബോധേഹി സഹ വത്തന്തീതി സപലിബോധാ. സങ്ഖാര നിമിത്തേഹി സഹ വത്തന്തീതി സനിമിത്താ. തണ്ഹാപണിധീഹി സഹ വത്തന്തീതി സപണിഹിതാ.‘‘തതോ’’തി പാപകമ്മതോ, അപായദുക്ഖതോ ച. ‘‘കോചീ’’തി കോചിധമ്മോ. ‘‘നിരോധേതും സക്കോതീ’’തി സക്കായദിട്ഠിയാ നിരുദ്ധായ തേ നിരുജ്ഝന്തി. അനിരുദ്ധായ നനിരുജ്ഝന്തി. തസ്മാ സക്കായദിട്ഠി നിരോധോ നിബ്യാപാരധമ്മോപി സമാനോ തേ പലിബോധേ നിരോധേതി നാമ. ‘‘നിരോധേതും സക്കോതീ’’തി ച അബ്യാപാരേ ബ്യാപാരപരികപ്പനാതി ദട്ഠബ്ബം. സക്കായദിട്ഠിനിരോധോയേവ തേ പലിബോധേ നിരോധേതും സക്കോതീതി ഏത്ഥ ദ്വിന്നമ്പി നിരോധോ ഏകോയേവ. ഏവം സന്തേപി അവിജ്ജാ നിരോധാ സങ്ഖാര നിരോധോതിആദീസു വിയ അഭേദേ ഭേദപരികപ്പനാ ഹോതീതി. ഉപ്പാദോ ച പവത്തോ ച ഉപ്പാദപ്പവത്താ. തേ മൂലം യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. യേന ഓളാരികാകാരേന. മാരേന്തീതി മാരാ. വധകപച്ചത്ഥികാതി വുത്തം ഹോതി. കിലേസമാരാദയോ. മാരാ ദഹന്തി തിട്ഠന്തി ഏതേസൂതി മാരധേയ്യാ. മാരേതി ചാവേതി ചാതി മച്ചു. മരണമേവ. മച്ചുദഹതി തിട്ഠതി ഏതേസൂതി മച്ചുധേയ്യാ. ‘‘നത്ഥി തസ്മിം നിമിത്തം’’തി വുത്തേ പഞ്ഞത്തിധമ്മേസുപി ഉപ്പാദപ്പവത്തമൂലം നിമിത്തം നാമ നത്ഥി. ഏവംസതി, തേഹി നിബ്ബാനസ്സ അവിസേസോ ആപജ്ജതീതി ചോദനാ. തം പരിഹരന്തോ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. വിദ്ധംസേത്വാതി ച സാധേന്തന്തി ച അത്ഥവിസേസ പാകടത്ഥായ അബ്യാപാരേ ബ്യാപാര പരികപ്പനാ ഏവ. പണീതാദിഭേദേ. ഇദം ബുദ്ധാനം നിബ്ബാനം പണീതം. ഇദം പച്ചേകബുദ്ധാനം നിബ്ബാനം മജ്ഝിമം. ഇദം ബുദ്ധസാവകാനം നിബ്ബാനം ഹീനന്തി ഭിന്നം ന ഹോതീതി യോജേതബ്ബം. നാനപ്പകാരേന ചിത്തം നിധേതി ഏതേനാതി പണിഹിതം. ‘‘നിധേതീ’’തി ആരമ്മണേസു നിന്നം പോണം പബ്ഭാരം കത്വാ ഠപേതീതി അത്ഥോ. തഥാ പണിധാനപണിധീസു. അത്ഥതോ ഏകം ആസാതണ്ഹായ നാമം. ‘‘ലബ്ഭമാനാപീ’’തി ഭവസമ്പത്തി ഭോഗസമ്പത്തിയോ ലബ്ഭമാനാപി. ‘‘പിപാസവിനയ ധമ്മത്താ’’തി പാതും പരിഭുഞ്ജിതും ഇച്ഛാ പിപാസാ. പിപാസം വിനേതി വിഗമേതീതി പിപാസവിനയോ. ‘‘വേദയിതസുഖം’’തി വേദനാസുഖം. ‘‘കതമം തം ആവുസോ’’തി പാളിപാഠേ ‘‘തം’’തി തസ്മാ. ‘‘യദേത്ഥ വേദയിതം നത്ഥീ’’തി യസ്മാ ഏത്ഥ വേദയിതം നത്ഥി. തസ്മാ നിബ്ബാനേ സുഖം നാമ കതമന്തി യോജനാ. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഏതസ്മിം നിബ്ബാനേ. ‘‘ഏതദേവേത്ഥാ’’തിആദിമ്ഹി. ‘‘ഏത ദേവാ’’തി ഏസോഏവ. യസ്മാ ഏത്ഥ വേദയിതം നത്ഥി. തസ്മാ ഏസോ വേദയിതസ്സ നത്ഥിഭാവോ ഏവ ഏത്ഥനിബ്ബാനേ സുഖന്തി യോജനാ.

‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദീസു. യദേതം ഖിയ്യനം നിരുജ്ഝനം അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. കേചി പന തംഖിയ്യന നിരുജ്ഝന ക്രിയാമത്തം നിബ്ബാനം ന ഹോതി. അഭാവ പഞ്ഞത്തിമത്തം ഹോതീതി വദന്തി. തം പടിസേധേന്തോ ‘‘ന ഹിതം’’തിആദിമാഹ. ‘‘പഞ്ഞത്തിരൂപം’’തി പഞ്ഞത്തിസഭാവോ. പാളിപാഠേ. ‘‘പദഹതീ’’തി വീരിയം ദള്ഹം കരോതി. പഹിതോ അത്താ അനേനാതി പഹിതത്തോ. ‘‘പഹിതോ’’തി പദഹിതോ. അനിവത്തഭാവേ ഠപിതോ. പേസിതോതിപി വണ്ണേന്തി. ‘‘കായേനാ’’തി നാമകായേന. തണ്ഹാവസേ വത്തന്തീതി തണ്ഹാവസികാ. ‘‘തേസം പീ’’തി തേസം വാദേപി. തസ്മിം ഖയ നിരോധമത്തേ അനന്തഗുണാ നാമ നത്ഥീതി ഇമം വാദം വിസോധേതും ‘‘നിബ്ബാനസ്സ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പടിപക്ഖവസേന സിജ്ഝന്തീ’’തി ഏതേന വട്ടധമ്മേസു മഹന്തം ആദീനവം പസ്സന്താ ഏവ തേസം നിരോധേ മഹന്തം ഗുണാനിസംസം പസ്സന്തീതി ദീപേതി. യേ പന യഥാവുത്തം ഖയനിരോധം പരമത്ഥനിബ്ബാനന്തി ന ജാനന്തി, തേസം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഏവം ഗുണപദാനം ഗമ്ഭീരത്താ തംഖയനിരോധമത്തം അനന്തഗുണാനം വത്ഥു ന ഹോതീതി മഞ്ഞന്തി. ഇദാനി നിബ്ബാനം പരമം സുഖന്തി വുത്തം. കഥം തം ഖയനിരോധമത്തം പരമസുഖം നാമ ഭവേയ്യാതി ഇമം വാദം വിസോധേതും ‘‘സന്തിസുഖഞ്ചനാമാ’’തിആദി വുത്തം. അത്ഥിഭിക്ഖവേതി സുത്തേ. ‘‘നോചേതം അഭവിസ്സാ’’തി ഏതം അജാതം നോചേ സന്തം വിജ്ജമാനം ന ഭവേയ്യ. ‘‘നയിമസ്സാ’’തി ന ഇമസ്സ. പച്ചക്ഖഭൂതം ഖന്ധപഞ്ചകം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമസ്സാ’’തി വദതി. നിസ്സക്കത്ഥേ ച സാമിവചനം. ഇമസ്മാ ജാതാ ഭൂതാ കതാ സങ്ഖതാ സത്താനം നിസ്സരണം നാമ ന പഞ്ഞായേയ്യാതി യോജനാ. പരത്ഥപി ഏസനയോ. ഏസനയോ സബ്ബേസൂതിആദീസു. ദുച്ചരിത ധമ്മാ നാമ പച്ചയേ സതി, ജായന്തി. അസതി, ന ജായന്തീതി ഏവം ജാതം വിയ അജാതമ്പി തേസം അത്ഥി. യദി ച അജാതം നാമ നത്ഥി. ജാതമേവ അത്ഥി. ഏവംസതി, അത്തനി ദുച്ചരിതാനം അജാതത്ഥായ സമ്മാപടിപജ്ജന്താനംപി സബ്ബേ ദുച്ചരിത ധമ്മാ അത്തനി ജാതായേവ സിയും, നോ അജാതാ. കസ്മാ, അജാതസ്സ നാമ നത്ഥിതായാതിആദിനാ യോജേതബ്ബം.

‘‘ഏത്താവതാ’’തി, അത്ഥി ഭിക്ഖവേ അജാതംതിആദിനാ പാളിവചനേന. സബ്ബേസങ്ഖാരാ സമന്തി വൂപസമന്തി ഏത്ഥാതി സബ്ബസങ്ഖാര സമഥോ. സബ്ബേ ഉപധയോ ഏത്ഥ നിസ്സജ്ജന്തി അരിയാജനാതി സബ്ബുപധിനിസ്സഗ്ഗോ. ‘‘ഉപലബ്ഭമാനോ’’തി സന്തിലക്ഖണേന ഞാണേന ഉപലബ്ഭമാനോ. ‘‘ഏസിംസൂ’’തി കത്വാ ഏസനകിച്ചസ്സ സിഖാപത്തം അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അധിഗച്ഛിംസൂ’’തി വുത്തം.

നിബ്ബാനസങ്ഗഹാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപസങ്ഗഹദീപനിയാഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.