൫. വീഥിമുത്തസങ്ഗഹഅനുദീപനാ

൧൪൩. വീഥിമുത്തസങ്ഗഹേ. ‘‘പവത്തിസങ്ഗഹം’’തി ചിത്തുപ്പാദാനം പവത്താകാരകഥനസങ്ഗഹം. ‘‘പടിസന്ധിയം’’തി പടിസന്ധികാലേ. ‘‘തേസം’’തി ചിത്ത ചേതസികാനം. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘തദാസന്നതായാ’’തി തായപടിസന്ധിയാ ആസന്നതായ. ‘‘തം ഗഹണേനേ വാ’’തി സന്ധിഗ്ഗഹണേന ഏവ സന്ധിവചനേന ഏവ. ‘‘വിസയപ്പവത്തി നാമാ’’തി കമ്മ കമ്മനിമിത്താദീനം വിസയാനം ദ്വാരേസു ആപാതാ ഗമന വസേന പവത്തി നാമ. ‘‘മരണുപ്പത്തിയം ഏവ സിദ്ധാ’’തി മരണുപ്പത്തിയം ജവനേസു ഏവ സിദ്ധാ. ഏതേന മരണുപ്പത്തി വിധാനം ജവനപ്പധാനം ഹോതി, ന ചുതിപ്പധാനന്തി ദീപേതി. ന ഹി തസ്മിം വിധാനേ തസ്സം ചുതിയം വിസയപ്പവത്തി വചനം നാമ അത്ഥി. ജവനേസു ഏവ അത്ഥി. സാ പന ചുതി തസ്മിം ഭവേ ആദിമ്ഹി പടിസന്ധി പവത്തിയാ സിദ്ധായ സിജ്ഝതി യേവാതി. ‘‘തേസം’’തി വീഥിമുത്താനം. ‘‘ഭവന്തീ’’തി പാതുബ്ഭവന്തി. ‘‘തതോ’’തി അയതോ. ‘‘ഗന്തബ്ബാ’’തി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപപജ്ജിതബ്ബാ. ‘‘ഗച്ഛന്തീ’’തി പവത്തന്തി. ‘‘തിരോ’’തി തിരിയതോ. ‘‘അഞ്ഛിതാ’’തി ഗതാ പവത്താ, ആയതാ വാ. ‘‘സമാനജാതിതായാ’’തി തിരച്ഛാന ഗതജാതി വസേന സമാനജാതി ഭാവേന. ‘‘യുവന്തീ’’തി മിസ്സീ ഭവന്തി. ‘‘സുഖസമുസ്സയതോ’’തി സുഖസമുദായതോ. ‘‘ദിബ്ബന്തീ’’തി വിജ്ജോതന്തി. ‘‘ഇതി കത്വാ’’തി ഇതി വചനത്ഥം കത്വാ ഉപരിദേവാ സുരാതി വുച്ചന്തീതി യോജനാ. ‘‘വേപചിത്തിപഹാരാദാദയോ’’തി വേപചിത്തി അസുരിന്ദ പഹാരാദഅസുരിന്ദാദികേ ദേവാസുരേ. ‘‘സുരപ്പടി പക്ഖാ’’തി താവതിംസാദേവപ്പടിപക്ഖാ. ‘‘സുരസദിസാ’’തി താവതിംസാദേവ സദിസാ. ‘‘വേമാനികപേതേ’’തി വേമാനിക നാമകേ പേതേ. ‘‘വിനിപാതികേ’’തി വിനിപാതിക നാമകേ ദുഗ്ഗത ദേവജാതികേ. തേസം പവത്തി ഉപരി ‘വിനിപാതികാസുരാനഞ്ചാ’തി പദേ ആവി ഭവിസ്സതി. ‘‘തേപീ’’തി ലോകന്തരിക നേരയിക സത്താപി. ‘‘കാലകഞ്ചികപേതേ’’തി കാലകഞ്ചിക നാമകേ പേതേ. ഏവം കഥാവത്ഥു പാളിയം ആഗതാ വേസ്സഭു ആദയോ യമരാജാനോപനാതി സമ്ബന്ധോ. വേസ്സഭൂ ച നോത്തി ച സോമോ ച യമോ ച വേസ്സവണോ ച ഇതി ഇമേ പേത്തി രാജാനോ. ‘‘രജ്ജ’’ന്തി രാജഭാവം രാജകിച്ചം. യേ ച യക്ഖരക്ഖസാ നാമ കരോന്താ വിചരന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കുരൂരകമ്മകാരിനോ’’തി ലുദ്ദകമ്മകാരിനോ. ‘‘രേവതി വിമാനേ’’തി രേവതി വിമാന വത്ഥുമ്ഹി. ‘‘ഇതോ’’തി മനുസ്സ ലോകതോ, സുഗതിഭവതോ വാ. തേഹി യക്ഖ രക്ഖസാ നാമ ഭൂമട്ഠകാപി സന്തി, ആകാസട്ഠകാപി. ‘‘നാനാകമ്മകാരണായോ’’തി ദ്വത്തിംസ വിധാനി കമ്മകരണ കിച്ചാനി. തേസമ്പി നിരയപാലാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തിസ്സന്നം’’തി തിസ്സന്നം അപായഭൂമീനം. അപായഭൂമി.

ഉസ്സിതോ മനോ ഏതേസന്തി വാ, ഉസ്സന്നോ മനോ ഏതേസന്തി വാ, ദ്വിധാവിഗ്ഗഹോ. ‘‘ഉസ്സിതോ’’തി ഉഗ്ഗതോ. ‘‘ഉസ്സന്നോ’’തി വിപുലോ. കസ്മാ തിക്ഖതര ചിത്താ ഹോന്തീതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണാനം’’തിആദിം. പുബ്ബവാക്യേ അനന്ത ചക്കവാളസാധാരണ വസേന വുത്തത്താ പുന ‘‘ഇമസ്മിം’’തിആദി വുത്തം. വത്തബ്ബം നത്ഥി. ഇധേവ സബ്ബഞ്ഞു ബുദ്ധാദീനം ഉപ്പന്നതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘അധിഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി അധികം കത്വാ ഗണ്ഹന്തി. ‘‘സൂരാ’’തി പാപകല്യാണ കമ്മേസു സൂരചിത്താ. ‘‘സതിമന്തോ’’തി വിപുലസ്സതികാ. ‘‘ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി ഇധേവ സിക്ഖത്തയപൂരണ സങ്ഖാതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ അത്ഥിതാ. ‘‘മരിയാദധമ്മേസൂ’’തി ലോകചാരിത്ത ധമ്മേസു. ‘‘ധതരട്ഠോ’’തി ധതരട്ഠോ മഹാരാജാ. ഏവം വിരുള്ഹകോതിആദീസു. ‘‘ഗന്ധരുക്ഖാധി വത്ഥാ’’തി ഗന്ധരുക്ഖേസു അജ്ഝാവുത്ഥാ. ‘‘കുമ്ഭണ്ഡാ’’തി കുവുച്ചതി പഥവീ. പഥവി ഗതാനി രതനഭണ്ഡാനി യേസം തേതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘ദാനവരക്ഖസാ’’തി ദനുനാമദേവധീതായ അപച്ചന്തി അത്ഥേന ദാനവ നാമകാ രക്ഖസാ. അവരുജ്ഝന്തി അന്തരായം കരോന്തീതി അവരുദ്ധകാ. ‘‘വിഗച്ഛരൂപോ’’തി വിപന്നവണ്ണോ. ‘‘നിഹീനകമ്മകതാ’’തി നിഹീനാനിപാപകമ്മാനി കത്വാ ആഗതാ. കാചിഗന്ധപ്പിയോ ജായന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യാഗന്ധപ്പിയോ ജോഗിനീതി ച വുച്ചന്തി, ജുണ്ഹാതി ച വുച്ചന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അഭിലക്ഖിതരത്തീസൂ’’തി അഭിഞ്ഞാതരത്തീസു. ഉപോസഥരത്തീസൂതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഗോചരപ്പസുതകാലേ’’തി ഗോചരത്ഥായ വിചരിതകാലേ. ‘‘ജുതിഅത്ഥേനാ’’തി വിജ്ജോതനട്ഠേന. വസൂനി ധനാനി ധാരേന്തീതി വസുന്ധരാ. വസുന്ധരാ ച തേ ദേവ യക്ഖാ ചാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘നാഗാത്വേവ വുച്ചന്തീ’’തി പാളിയം നാഗേസു സങ്ഗയ്ഹന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘യാ’’തി യാ ഭുമ്മദേവയക്ഖ ജാതിയോ. ‘‘യാസം’’തി യാസം ഭുമ്മദേവ യക്ഖജാതീനം. ‘‘കീളാപസുതവസേനാ’’തി ബോധിസത്താനഞ്ച ബുദ്ധാനഞ്ച അച്ഛരിയ ധമ്മജാതകാലേ ഉഗ്ഘോസന കീളാകമ്മവഡ്ഢനവസേന. ‘‘യാസഞ്ച മന്തപദാനീ’’തി യാസം നിഗ്ഗഹ പഗ്ഗഹപൂജനാദി വസേന പവത്താനി മന്തപദാനി. ‘‘തേസൂ’’തി + തേസു ചതൂസു അവരുദ്ധകേസു. ‘‘കീളാസോണ്ഡവസേനാ’’തി കീളാധുത്തവസേന. ‘‘ഘാസസോണ്ഡവസേനാ’’തി ഖാദനഭുഞ്ജന ധുത്തവസേന. സോണോ വുച്ചതി സുനഖോ. ‘‘സത്തേ’’ നേരയികേ വാ പേതേവാ. ‘‘കാമഞ്ച ഹോതീ’’തി കിഞ്ചാപി ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘നിബന്ധനോകാസോ’’തി നിച്ചസമ്ബന്ധനോകാസോ. ‘‘സമുദാഗതേസൂ’’തി പരമ്പരതോ ആഗതേസു. ‘‘ദേവരാജട്ഠാനേസൂ’’തി ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ താവതിംസാഭവനേ ദേവരാജട്ഠാനേസൂതി അധിപ്പായോ. ‘‘പാളിയം ഏവാ’’തി ദീഘനികായേ ജനവസഭസുത്തപാളിയം ഏവ. യച്ഛന്തി നിയച്ഛന്തി ഏത്ഥാതി യാമോ. ‘‘നിയച്ഛന്തീ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഇസ്സാമച്ഛരിയ മൂലകേഹി കലഹഭണ്ഡനാദീഹി വിഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘തം സഹചരിതത്താ’’തി തേന യാമ നാമകേന ഇസ്സരദേവകുലേന നിച്ചകാലം സഹ പവത്തത്താ. ‘‘വസം വത്തേന്തീ’’തി ഇച്ഛം പൂരേന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘പുരേ’’തി സമ്മുഖട്ഠാനേ. തം പന ഠാനം ഉച്ചട്ഠാനം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉച്ചേഠാനേ’’തി. ‘‘സഹസ്സോ ബ്രഹ്മാ’’തിആദീസു അത്തനോ സരീരോഭാസേന സഹസ്സം ചക്കവാള ലോകം ഫരന്തോ സഹസ്സോനാമാതി അട്ഠകഥായം അധിപ്പേതം. കുലദേവതായോ നാമ കുല പരമ്പര പൂജിത ദേവതായോ നാമ. ‘‘ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി യുത്തട്ഠാനേ ദേവവത്ഥു ദേവമാലകാനി കത്വാ സമയേ സമയേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേന്തി, വന്ദന്തി, ഥോമേന്തി, വരം പത്ഥേന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപട്ഠകാ ഏവസമ്പജ്ജന്തീ’’തി ഉപട്ഠകമത്താവഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘കസ്സചീ’’തി കസ്സചി ഹേട്ഠിമസ്സ. ‘‘തത്ഥാ’’തി താസു ബ്രഹ്മഭൂമീസു. പുന ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം ദുതീയതലേ. ‘‘ആഭാ’’തി സരീരാഭാ. നിച്ഛരന്തി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേഹി നിഗ്ഗച്ഛന്തി. ‘‘അചല സണ്ഠിതാ’’തി ദുതീയ തലേ വിയ ചലിതാ ന ഹോതി. അഥ ഖോ അചല സണ്ഠിതാ. ‘‘തേസം’’തി തേസംവാദീനം പാഠേ. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാതിആദികം നാമം നസിദ്ധംതി യോജനാ. ‘‘ഇഞ്ജനജാതികേഹീ’’തി ചലനജാതികേഹി. ‘‘ഹേട്ഠിമതലാനം ഇഞ്ജിതം പുഞ്ഞപ്ഫലം അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ആനേഞ്ജ ജാതികേനാ’’തി അചലനജാതികേന ഉപേക്ഖാഝാനേന നിബ്ബത്താനം ചതുത്ഥതലാനം. ‘‘കേനചി അന്തരായേനാ’’തി തേജോസംവട്ടാദികേന അന്തരായേന. ‘‘ഏത്ഥപീ’’തി ഏതസ്മിം ചതുത്ഥതലേപി. ‘‘ആയു വേമത്തതായാ’’തി ആയുപ്പമാണനാനത്തസ്സ. ‘‘ഓളാരികാനം’’തി ഇദം പകതിയാ ഓളാരിക സഭാവതായ വുത്തം. ന സുഖുമാനം അത്ഥിതായ. നത്ഥി വിഹഞ്ഞനം ഏതേസന്തി അവിഹാ. കിം വിഹഞ്ഞനം നാമാതി ആഹ ‘‘സമഥവിപസ്സനാ കമ്മേസു അവിപ്ഫാരികതാ പത്തീ’’തി. ചിത്തസ്സ അവിപ്ഫാരതാ പജ്ജനം നാമ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പസാദ ദിബ്ബ ധമ്മ പഞ്ഞാ ചക്ഖൂഹീ’’തി ‘പസാദ ചക്ഖു, ദിബ്ബചക്ഖു, ധമ്മചക്ഖു, പഞ്ഞാ ചക്ഖൂ, ഹി. തത്ഥ പസാദചക്ഖു ഏവ ഇധ ദിബ്ബചക്ഖൂതിപി വുച്ചതി. ‘‘ധമ്മ ചക്ഖൂ’’തി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഞ്ഞാണം. ‘‘പഞ്ഞാ ചക്ഖൂ’’തി വിപസ്സനാ ഞാണപച്ചവേക്ഖനാഞാണേഹി സദ്ധിം അവസേസം സബ്ബഞ്ഞാണം. ‘‘രൂപീനം സത്താനം’’തി രൂപകായവന്താനം സത്താനം. ‘‘കനിട്ഠഭാവോ’’തി അപ്പതരഭാവോ. ‘‘അനാഗാമിമഗ്ഗട്ഠസ്സപി പടിക്ഖേപോ’’തി സകദാഗാമിഭാവേഠത്വാ ഭാവേന്തസ്സേവ അനാഗാമിമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി. നോ അഞ്ഞഥാതി ആഹ ‘‘സകദാഗാമീനം പടിക്ഖേപേനാ’’തിആദിം.

ഭൂമിചതുക്കം നിട്ഠിതം.

൧൪൪. ഭവന്തരേ ഓക്കമന്തി ഏതായാതി ഓക്കന്തീതി പിയുജ്ജതി. ‘‘സോതരഹിതോ’’തി പസാദസോതരഹിതോ. ഏവം സേസേസുപി. ‘‘ആസിത്തകാദിഭാവേനാ’’തി ആസിത്തകപണ്ഡകാദി ഭാവേന. ‘‘ദ്വീഹി ബ്യഞ്ജനേഹീ’’തി ദ്വീഹി നിമിത്തേഹി. ‘‘വിബച്ഛവചനോ’’തി വിപന്നവചനോ. ‘‘വത്ഥു വിപന്നസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘വത്ഥൂ’’തി സമ്ഭാര ചക്ഖു വുച്ചതി. തസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ വിപന്നത്താ തേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ വത്ഥുവിപന്നോതി വുച്ചതി. ‘‘തസ്സ തസ്സാ’’തി ചക്ഖുസോ താദികസ്സ.‘‘പസൂതിയം യേവാ’’തി വിജായമാനകാലേയേവ. ‘‘പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയഭാവസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ബ്യത്തസ്സ ഭാവോ വേയ്യത്തിയം. ‘‘ബ്യത്തസ്സാ’’തി ഫരണഞ്ഞാണസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. പഞ്ഞാ സങ്ഖാതം വേയ്യത്തിയം അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ദ്വിഹേതുക തിഹേതുകാനംപി ന സക്കാ നിയമേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. കഥം ന സക്കാതി ആഹ ‘‘മാതുകുച്ഛിമ്ഹി വിപത്തി നാമ നത്ഥീ’’തി. കതമേസം വിപത്തീതി. ഉപ്പന്നാനമ്പി ചക്ഖു സോതാനം വിപത്തി. കേനകാരണേന വിപത്തീതി. പരൂപക്കമേനവാ മാതുയാ വിസമ പയോഗേന വാ നാനാബാധേന വാ വിപത്തീതി യോജനാ. ധാതുപാഠേ യക്ഖ പൂജായംതി പഠിതത്താ ‘‘പൂജനീയട്ഠേനാ’’തി വുത്തം. ഏതേന യക്ഖിതബ്ബാ പൂജിതബ്ബാ യക്ഖാതി ദസ്സേതി. യേ പന കിച്ഛജീവികപത്താ വിചരന്തി, തേ ഭൂമസ്സിതാ നാമ ഹോന്തീതി യോജനാ. ‘‘ഭൂമിസ്സിതാ’’തി പാഠേ ഭൂമിയം സിതാ നിസ്സിതാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘പുഞ്ഞനിബ്ബത്തസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘വിരൂപാ ഹുത്വാ’’തി തേ വണ്ണതോപി ദുബ്ബണ്ണാ ഹോന്തി. സണ്ഠാനതോപി ദുസ്സണ്ഠാനാ. ജീവികതോപി കിച്ഛജീവികാതിആദിനാ വിപന്നരൂപാ ഹുത്വാ. ‘വിവസാ ഹുത്വാ നിപതന്തീ’തി വിനിപാതികാതിപി വദന്തി. വിവസാതി ച അത്തനോ വസേന ഇച്ഛായ വിനാതി അത്ഥോ. ‘‘വിവിത്തട്ഠാനേസൂ’’തി ജനവിവിത്തേസു ഠാനേസു. പരിയേസിത്വാ വാ ജീവിതം കപ്പേന്തി. പീളേത്വാ വാ ജീവിതം കപ്പേന്തി. താസേത്വാ പീളേത്വാ വാ ജീവിതം കപ്പേന്തീതി യോജനാ. ‘‘വേമാനികപേതാപീ’’തി അത്തനോ പുഞ്ഞനിബ്ബത്തം ദിബ്ബവിമാനം യേസം അത്ഥി, തേ വേമാനികാ. തേ പന പുഞ്ഞാപുഞ്ഞമിസ്സക കമ്മേന നിബ്ബത്തത്താ കേചി ദിവാ ദിബ്ബസുഖം അനുഭവന്തി, രത്തിം പേതദുക്ഖം. കേചി രത്തിം ദിബ്ബസുഖം അനുഭവന്തി, ദിവാ പേതദുക്ഖന്തി. പരേഹി ദത്തം ദിന്നം പുഞ്ഞപ്ഫലം ഉപനിസ്സായ ജീവന്തീതി പരദത്തൂപജീവിനോ. ‘‘പരേഹി ദിന്നം പുഞ്ഞപ്ഫലം’’തി ഞാതകേഹി പുഞ്ഞം കത്വാ ഇദം മേ പുഞ്ഞം പേതാനം കാലങ്കതാനം ഞാതീനം ദേധീതി ഏവം ദിന്നം പുഞ്ഞപ്ഫലം. ‘‘സകലചക്കവാളപരിയാപന്നാ ഏകഭൂമകാ’’തി യഥാ താവതിംസാഭൂമി നാമ സബ്ബ ചക്കവാളേസുപി അത്ഥി. സബ്ബാപി ദിബ്ബേന വസ്സസഹസ്സേന ഏകആയു പരിച്ഛേദോ ഹോതി. ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ വത്തബ്ബം നത്ഥി. ന തഥാ നിരയേസു വാ തിരച്ഛാന യോനിയം വാ പേത്തിവിസയേവാ അസുരകായേവാ മനുസ്സേസുവാ ഭുമ്മദേവേസു വാ ഏകപരിച്ഛേദോ നാമ അത്ഥി. ചതുന്നം അപായാനം ആയുപ്പമാണ ഗണനായ നിയമോ നത്ഥീതി വുത്തം, ന നു ബ്രഹ്മ സംയുത്തേ കോകാലികം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ഭഗവതാ വുത്തോ ദസന്നം നിരയാനം വിസും വിസും അത്ഥീതി. സച്ചം അത്ഥി. തേ പന ദസനിരയാ അവീചിനിരയേ പരിയാപന്നാ ഹുത്വാ തസ്സ പദേസമത്താ ഹോന്തി. ന തേഹി പദേ സമത്തേഹി സകലോ അവീചിനിരയോ നിയതായു പരിമാണോതി സക്കാ വത്തും. അപി ച സോപി തേസം ആയുപരിച്ഛേദോ അവീചിഭൂമിയാ നിയാമേന സിദ്ധോ ന ഹോതി. തേന തേന കമ്മവിസേസേനേവ സിദ്ധോ. തസ്മാ യം വുത്തം ‘‘തത്ഥ യേഭൂയ്യേന കമ്മപ്പമാണത്താ’’തി, തം സു വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ നിരയേസൂ’’തിആദിം. ‘‘ഏവം സന്തേ’’തി ന ഇതര ദീപവാസീനം ആയുകപ്പസ്സ ആരോഹണഞ്ച ഓരോഹണഞ്ച അത്ഥീതി വുത്തേ സതീതി അത്ഥോ. സമാചാരോ നാമ ദസസുചരിതാനി. വിസമാചാരോ നാമ ദസദുച്ചരിതാനി. തേസം നിസ്സന്ദഭൂതാ സമ്പത്തിവിപത്തിയോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തേസം പീ’’തി ഇതര ദീപവാസീനംപി. സോ ഏവപരിച്ഛേദോതി ആപജ്ജതി. ന ച സക്കാ തഥാ ഭവിതും. ആദികപ്പകാലേ സബ്ബേസമ്പി ചതുദീപ വാസീനം അസങ്ഖ്യേയ്യായുകതാ സമ്ഭവതോതി. അഥ ഇതരദീപവാസീനമ്പി ആയുകപ്പസ്സ ആരോഹണം ഓരോഹണഞ്ച അത്ഥി. ഏവം സതി, ഏതരഹിപി തേസം ആയുകപ്പോ ജമ്ബുദീപവാസീനം ആയുകപ്പേന ഏകഗതികോ സിയാതി ചോദനാ. നിസ്സന്ദമത്തത്താതിആദി പരിഹാരോ. നത്ഥി ഇദം മമ ഇദം മമാതി പവത്താ പാടിപുഗ്ഗലികതണ്ഹാ ഏതേസന്തി ‘‘അമമാ’’. ‘‘അപരിഗ്ഗഹാ’’തി പുത്തദാരാദിപരിഗ്ഗഹരഹിതാ. ‘‘ഉപരിമേ ചാതുമഹാരാജികേ’’തി ആകാസട്ഠകചാതുമഹാരാജികേ. ദിവേ ദേവലോകേ സിദ്ധാനി ദിബ്ബാനി. ‘‘യാവ നിമിരാജകാലാ’’തി യാവ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തഭൂതസ്സ നിമിരഞ്ഞോ ഉപ്പന്നകാലാ. കസ്സ പബുദ്ധോ പുരിമേ അന്തരകപ്പേ ഉപ്പന്നോ. നിമിരാജാ പന ഇമസ്മിം അന്തര കപ്പേ ഉപ്പന്നോ. ‘‘മനുസ്സ ലോകേഹി പഞ്ഞാസവസ്സാനി ചാതുമഹാരാജികേ ഏകോദിബ്ബരത്തിദിവോ ഹോതീ’’തിആദി അഭിധമ്മേ ധമ്മ ഹദയ വിഭങ്ഗേ ആഗതനയേന വുത്തോ. ചതുഗ്ഗുണവചനേ. ‘‘ഉപരിമാനം’’തി ഉപരിമാനം ദേവാനം. ഏകം വസ്സസഹസ്സം ആയുപ്പമാണം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദ്വേ’’തി ദ്വേ വസ്സസഹസ്സാനി. ‘‘അട്ഠാ’’തി അട്ഠവസ്സസഹസ്സാനി. ‘‘ഹേട്ഠിമാനം’’തി ഹേട്ഠിമാനം ദേവാനം. ‘‘ഉപരിമാനം’’തി ഉപരിമാനം ദേവാനം. യാമേ ഏകോ രത്തിദിവോതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ‘‘ചത്താരീ’’തി മനുസ്സലോകേ ചത്താരി വസ്സസതാനി. ഏവം സേസേസു. ‘‘ആദിഅന്ത ദസ്സനവസേനാ’’തി ചാതുമഹാരാജികേ മനുസ്സവസ്സഗണനാ ദസ്സനം ആദിദസ്സനം നാമ. ഇദാനി വസവത്തിയം മനുസ്സവസ്സഗണനാ ദസ്സനം അന്ത ദസ്സനം നാമ.

ന അതിദുബ്ബലംതി നാതിദുബ്ബലം. ‘‘തം’’തി തം അവിതക്ക അവിചാരമത്തഝാനം. ‘‘ഭൂമന്തരേ’’തി പഥമജ്ഝാനഭൂമിതോ അഞ്ഞിസ്സം ദുതീയജ്ഝാനഭൂമിയം. കപ്പവചനേ. കപ്പീയതി വസ്സ, ഉതു, മാസ, പക്ഖ, രത്തി, ദിവാ, ദിവസേന പരിച്ഛിജ്ജീയതീതി കപ്പോ. കപ്പീയന്തി വാ നാനാധമ്മപ്പവത്തിയോ അതീതാ ദിവസേന പരിച്ഛിജ്ജീയന്തി ഏതേനാതി കപ്പോ. കാലോ. മഹന്തോ കപ്പോതി മഹാകപ്പോ. വസ്സാനം സതഭാഗേഹിപി സഹസ്സഭാഗേഹിപി സതസഹസ്സഭാഗേഹിപി സങ്ഖാതും അസക്കുണേയ്യോതി അസങ്ഖ്യേയ്യോ. ഏകസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യസ്സ അന്തരേ ദിസ്സമാനോ കപ്പോ അന്തരകപ്പോ. സത്താനം നാനാആയുപരിച്ഛേദോ ആയുകപ്പോ. സോ പന മനുസ്സാനം ദസവസ്സായുകകാലേ ദസവസ്സേന പരിച്ഛിന്നോ. നേവസഞ്ഞാ ദേവാനം നിച്ചകാലം ചതുരാസീതി കപ്പസഹസ്സേഹി പരിച്ഛിന്നോ. അന്തരകപ്പോ നാമ ചൂളകപ്പാ വുച്ചന്തീതി സമ്ബന്ധോ. വീസതിപ്പഭേദാ ചൂളകപ്പാ വുച്ചന്തീതി കേചി വദന്തീതിആദിനാ യോജനാ. ‘‘യേ’’തി യേ ചതുസട്ഠിയാദിഭേദാ അന്തരകപ്പാ. ‘‘യഥാവിനട്ഠം’’തി വിനട്ഠപ്പകാരേന വിനട്ഠപ്പകതിയാ. വഡ്ഢമാനോ കപ്പോ വിവട്ടോ. ‘‘യഥാവിവട്ടം’’തി വിവട്ടപ്പകാരേന വിവട്ടപ്പകതിയാ. അച്ചയേന അതിക്കമനേന. ഹരണേന അപനയനേന. ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം കപ്പവചനേ. അട്ഠകഥായം വുത്തത്താതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തേജേനാ’’തി അഗ്ഗിനാ. ‘‘സംവട്ടതീ’’തി വിനസ്സതി തദാ. ‘‘ഹേട്ഠാ’’തി ഹേട്ഠാലോകോ. ‘‘ചതുസട്ഠിവാരേസൂ’’തി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മവചനം.

ഗാഥാസു. ‘‘സത്തസത്തഗ്ഗിനാവാരാ’’തി സത്തസത്തവാരാ അഗ്ഗിനാ വിനസ്സന്തി. അഥവാ, ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. സത്തസുസത്തസുവാരേസു ലോകോ അഗ്ഗിനാ വിനസ്സതീതി യോജനാ. തേനാഹ ‘‘അട്ഠമേ അട്ഠമേ’’തി. ‘‘ദകാ’’തി ഉദകേന. അട്ഠമേ അട്ഠമേവാരേ ലോകോ ദകേന വിനസ്സതീതി യോജനാ. യദാ ചതുസട്ഠിവാരാ പുണ്ണാ, തദാ ഏകോ വായുവാരോ സിയാ. തത്ഥ ‘‘തദാ’’തി തസ്മിം ചതുസട്ഠിവാരേ. ‘‘വിവട്ടമാനം’’തി സണ്ഠഹമാനം. ‘‘വിവട്ടതീ’’തി സണ്ഠഹതി. ‘‘സംവട്ടമാനം’’തി വിനസ്സമാനം. ‘‘സംവട്ടതീ’’തി വിനസ്സതി. ‘‘ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനീ’’തി അഡ്ഢദ്വയം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യന്തി കത്വാ ഉപചാരേന വുത്തം. യഥാതം-ആഭസ്സരാനം അട്ഠകപ്പാനീതി. ‘‘ഉപഡ്ഢേനാ’’തി ഉദകവാരേ ഹേട്ഠിമഭൂമീസു ഉദകേന വിനസ്സമാനാസു ദുതീയജ്ഝാനഭൂമി ന താവ വിനസ്സതി. സംവട്ടകപ്പേപി ചിരകാലം തിട്ഠതേയേവ. ഇദം സന്ധായ വുത്തം. സബ്ബഞ്ചേതം ലബ്ഭമാനത്താ വുത്തം. അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പം സന്ധായ വുത്തന്തി. ഇദമേവ പമാണന്തി.

പടിസന്ധിചതുക്കം നിട്ഠിതം.

൧൪൫. കമ്മചതുക്കേ. ‘‘ജനേതീ’’തി അജനിതം ജനേതി. പാതുഭാവേതി. ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭതീ’’തി ജനിതം ഉപത്ഥമ്ഭതി. ചിരട്ഠിതികം കരോതി. ‘‘ഉപപീളേതീ’’തി ജനിതം ഉപപീളേതി, പരിഹാപേതി. ‘‘ഉപഘാതേതീ’’തി ഉപച്ഛിന്ദതി. ‘‘കടത്താ രൂപാനം’’തി കടത്താനാമകാനം കമ്മജരൂപാനം. ‘‘കമ്മപഥപത്താവാ’’തി ഏത്ഥ പടിസന്ധിജനേന സതി, സബ്ബമ്പി കമ്മം കമ്മപഥപത്തം നാമ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. വിപച്ചിത്ഥാതി വിപക്കം. വിപക്കം വിപാകം യേസന്തി വിപക്ക വിപാകാ. ഉപത്ഥമ്ഭമാനാ പവത്തതി. സയംപി പച്ചയലാഭേ സതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘അലദ്ധോകാസസ്സാ’’തി ഇദം നിദസ്സന മത്തം. ലദ്ധോകാസസ്സപി ഉപത്ഥമ്ഭനം നാമ ഇച്ഛിതബ്ബമേവ. അഞ്ഞം അകുസലകമ്മം ഓകാസം ലഭതീതി യോജനാ. ‘‘ചായം’’തി ചേ അയം. ‘‘കാലങ്കരിയാ’’തി കാലംകരേയ്യ. ‘‘അസ്സാ’’തി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. ‘‘പസാദിതം’’തി പസന്നം. ‘‘പദൂസിതം’’തി പദുട്ഠം. പുബ്ബേ ‘മരണാസന്ന കാലേ’തി വുത്തത്താ ഇധ ‘പവത്തികാലേപീ’തി വുത്തം. ‘‘ഏതം’’തി കമ്മന്തരസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനം. ‘‘ജീവിതപരിക്ഖാരേ’’തി ജീവിതപരിവാരേ പച്ചയേ. ‘‘സമുദാനേത്വാ’’തി സമാഹ രിത്വാ.‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഉപത്ഥമ്ഭക കമ്മട്ഠാനേ. ഖന്ധസന്താനസ്സ ഉപബ്രൂഹനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വുത്തനയേനാ’’തി ‘ജീവിതന്തരായേ അപനേത്വാ’തിആദിനാ വുത്തനയേന. ഖന്ധസന്താനസ്സ ചിരതരപ്പവത്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വുത്തപ്പകാരാ’’തി ‘വിപച്ചിതും അലദ്ധോകാസാവാ വിപക്ക വിപാകാ വാ സബ്ബാപി കുസലാ കുസല ചേതനാ’തി ഏവം വുത്തപ്പകാരാ. ‘‘ദുബ്ബലതരം കത്വാ വാ വിബാധമാനാ’’തി ഉപപീളക കമ്മകിച്ചം വുത്തം. ‘‘ജനക കമ്മസ്സ ദുബ്ബല ആയൂഹനകാലേ’’തി സമുച്ചയനകാലേ. ‘‘വിഹത സാമത്ഥിയം’’തി വിനാസിതസത്തികം. ‘‘മഹേസക്ഖേസൂ’’തി മഹാനുഭാവേസു. ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭകമ്പി തബ്ബിപരിയായേന വേദിതബ്ബം’’തി ഉപപീളക കമ്മതോ വിപരിയായേന വേദിതബ്ബം. ‘ഉപരിഭൂമി നിബ്ബത്തകമ്പി സമാനം ഹേട്ഠാഭൂമിയം നിബ്ബത്തേതീ’തിആദീസു ‘ഹേട്ഠാഭൂമി നിബ്ബത്തകമ്പി സമാനം ഉപരിഭൂമിയം നിബ്ബത്തേതീ’തിആദിനാ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. അജാതസത്തുരാജവത്ഥുമ്ഹി തസ്സ രഞ്ഞോ പിതുഘാതകമ്മം മഹാഅവീചിനിരയേ നിബ്ബത്തനകമ്പി സമാനം പച്ഛാ ബുദ്ധു പട്ഠാന കമ്മേന ബാധീയമാനം വിഹതസാമത്ഥിയം ഹുത്വാ തം ഉസ്സദനിരയേ നിബ്ബത്തേതി. ഖന്ധസന്താനസ്സ വിബാധനം നാമ സത്തസ്സ ദുക്ഖുപ്പത്തി കരണന്തി സമ്ബന്ധോ. കഥം ഗോമഹിംസാദീനം പുത്തദാരഞാതിമിത്താനഞ്ച വിപത്തികരണം തസ്സ സത്തസ്സ ഉപപീളക കമ്മകിച്ചം ഭവേയ്യ. അഞ്ഞോഹി സോ പുഗ്ഗലോ, അഞ്ഞേ ഗോമഹിംസാദയോ. ന ച അഞ്ഞേന കതം കമ്മം അഞ്ഞേസം സത്താനം ദുക്ഖുപ്പത്തിം വാ സുഖുപ്പത്തിം വാ കരേയ്യാതി ചോദനാ. ദുവിധന്തിആദിനാ തം വിസ്സജ്ജേതി. ആനന്ദ സേട്ഠിവത്ഥുമ്ഹി. സോസേട്ഠി മഹാമച്ഛരിയോ അഹോസി. അഞ്ഞേപി ദാനം ദേന്തേ നീവാരേസി. സോ തതോ ചവിത്വാ ഏകസ്മിം ഗാമകേ ഏകിസ്സാ ഇത്ഥിയാകുച്ഛിമ്ഹി ജാതോ. തസ്സ ജാതകാലതോ പട്ഠായ തസ്സ പാപകമ്മേന മാതരം ആദിം കത്വാ സകലഗാമികാനം ജനാനം ദുക്ഖുപ്പത്തി ഹോതീതി ധമ്മപദ അട്ഠകഥായം വുത്തം. തസ്മാ നിസ്സന്ദഫലവസേന അഞ്ഞേന കതം കമ്മം അഞ്ഞേസം സത്താനം ദുക്ഖുപ്പത്തിം വാ സുഖുപ്പത്തിം വാ കരോതി യേവാതി ദട്ഠബ്ബം. [‘‘കമ്മജസന്തതി സീസേസൂ’’തി പടിസന്ധികാലതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നാ ഏകേകാ കമ്മജരൂപസന്തതി നാമ അത്ഥി. സാ പച്ഛാ അപരാപരം താദിസായ കമ്മജരൂപസന്തതിയാ പവത്തത്ഥായ സീസഭൂതത്താ സന്തതി സീസന്തി വുച്ചതി. യം കിഞ്ചി ഏകം വാകമ്മജസന്തതി സീസം. ദ്വേ വാകമ്മജസന്തതി സീസാനി ]. വിസുദ്ധിമഗ്ഗപാഠേ. ‘‘തദേവാ’’തി തം ഉപഘാതക കമ്മമേവ. ‘‘ഇധ ചാ’’തി ഇമസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹേ. ‘‘ഇമസ്സ പീ’’തി ഇമസ്സ ഉപഘാതക കമ്മസ്സപി. ദുട്ഠഗാമണി രഞ്ഞോ വത്ഥുമ്ഹി ച സോണത്ഥേര പിതുനോ വത്ഥുമ്ഹി ച തേസം മരണാസന്നകാലേ പഥമം ദുഗ്ഗതി നിമിത്താനി ഉപട്ഠഹന്തി. പച്ഛാ രഞ്ഞോ ഏകം പുബ്ബകതം കല്യാണ കമ്മം അനുസ്സരന്തസ്സ ഥേരപിതു ച തങ്ഖണേ ഏവ ഏകം കല്യാണ കമ്മം കരോന്തസ്സ താനി ദുഗ്ഗതി നിമിത്താനി അന്തരധായന്തി. സഗ്ഗനിമിത്താനി പാതുബ്ഭവന്തി. ഉഭോപി ചവിത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തന്തീതി. കുസലാ കുസല കമ്മാനം ഖയം കരോതീതി കുസലാ കുസല കമ്മക്ഖയകരോ. ‘‘ആയു കമ്മേസു വിജ്ജമാനേസൂ’’തി തസ്സ സത്തസ്സ ആയു പരിച്ഛേദോ ച പരിയന്ത ഗതോ ന ഹോതി, കമ്മാനുഭാവോ ച പരിക്ഖീണോ ന ഹോതി. ഏവം ആയു കമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു. ‘‘അപരാധ കമ്മസ്സാ’’തി മാതാപിതൂസുവാ ധമ്മികസമണ ബ്രാഹ്മണേസു വാ അപരജ്ഝനവസേന കതസ്സ അപരാധകമ്മസ്സ. ‘‘സോ പനാ’’തി മജ്ഝിമട്ഠകഥാവാദോ പന. ‘‘അരുച്ചമാനോ വിയാ’’തി അനിച്ഛിയമാനോവിയ. ‘‘സോ’’തി മജ്ഝിമട്ഠകഥാ വാദോ. ‘‘തത്ഥ പനാ’’തി മജ്ഝിമട്ഠകഥായം പന. ‘‘സബ്ബഞ്ചേതം’’തി സബ്ബഞ്ച ഏതം സുത്തവചനം, വസേന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. അനിച്ഛന്തേഹി ടീകാ ചരിയേഹി. ‘‘വിപാകം പടിഇച്ഛിതബ്ബോ’’തി വിപാകം പടിച്ച ഇച്ഛി തബ്ബോ. ഏത്ഥ ‘‘വിപാകം’’തി കമ്മനിബ്ബത്തക്ഖന്ധ സന്താനം വുച്ചതി. തസ്സ ജനകം കമ്മം ജനക കമ്മന്തി വുച്ചതി. തസ്സേവ ഖന്ധസന്താനസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകം തസ്സേവ ഉപപീളകം തസ്സേവ ഉപഘാതകം കമ്മം ഉപഘാതക കമ്മന്തി വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘സാകേത പഞ്ഹേ’’തി വിപാകുദ്ധാരേ ആഗതേ സാകേത പഞ്ഹേ. ധമ്മദിന്നായ നാമ ഉഗ്ഗസേന രഞ്ഞോ ദേവിയാ വത്ഥുമ്ഹി സാദേവീ പുബ്ബേ ഏകം അജം ഘാതേസി, തേന കമ്മേന അപായേസു പതിത്വാ പച്ഛാ പവത്തി വിപാകവസേന ബഹൂസു ഭവേസു അജസരീരേ ലോമഗണനാമത്തം അത്തനോ സീസച്ഛേദന ദുക്ഖം അനുഭോസീതി. ‘‘സാ പനാ’’തി സാ ഏകാ പാണാതിപാത ചേതനാ പന. മഹാമോഗ്ഗലാന വത്ഥു നാമ പഞ്ചസത ചോരാനം ഥേരസ്സ ഘാത ന വത്ഥു. ഥേരോഹി അത്തനാ പുബ്ബകതേന ഉപച്ഛേദക കമ്മേന ചോരഘാതനം ലഭിത്വാ പരിനിബ്ബുതോ. സാമാവതിദേവീ ച വഗ്ഗുമുദാനദിതീരവാസിനോ പഞ്ചസത ഭിക്ഖൂ ച അത്തനോ പുബ്ബകതേഹി ഉപച്ഛേദക കമ്മേഹി താദിസം പരൂപക്കമം ലഭിത്വാ സഗ്ഗേസു നിബ്ബത്താ. ദുസ്സിമാരോ നാമ കകുസന്ധ ബുദ്ധകാലേ മാരദേവ പുത്തോ വുച്ചതി. കലാബുരാജാനാമ ഖന്തി വാദിതാ പസസ്സ ഘാതകോ വുച്ചതി. തേ പന തങ്ഖണേ അത്തനാ കതേന ഉപച്ഛേദക കമ്മേന തങ്ഖണേ ഏവ ചവിത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്താ. തത്ഥ പുരിമ വത്ഥൂസു ഉപച്ഛേദക കമ്മം ഉപച്ഛിന്ദന മത്തം കരോതി. ന അത്തനോ വിപാകം ദേതി. പച്ഛിമവത്ഥൂസു പന ഉപച്ഛിന്ദനഞ്ച കരോതി, വിപാകഞ്ച ദേതീതി. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘ഉപച്ഛേദന പുബ്ബകം’’തി ഉപച്ഛേദന പുബ്ബകം വിപാകം ജനേതീതി യോജനാ. കമ്മന്തരസ്സ വിപാകം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാവ അത്തനോ വിപാകം ജനേതീതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ ‘‘അത്തനോ വിപാകം ജനേതീ’’തി ഇധ കദാചി ജനേതി, കദാചി ന ജനേതീതി ഏവം വിഭാഗസ്സ അകതത്താ ‘‘തം ന സുന്ദരം’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇധ പുബ്ബകതേനാ’’തിആദിം. ‘‘അട്ഠകഥാസുയേവ ആഗതത്താ’’തി തേസു വത്ഥൂസു തേജനാ ഉപച്ഛേദക കമ്മേന മരന്തീതി ഏവം വത്വാ ആഗതത്താ. വിപാകം നിബ്ബത്തേതീതി വിപാക നിബ്ബത്തകം. തസ്സ ഭാവോ വിപാക നിബ്ബത്തകത്തം. വിപാക നിബ്ബത്തകത്തസ്സ അഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ.

ജനകചതുക്കം നിട്ഠിതം.

൧൩൬. ‘‘നികന്തി ബലേന വാ പടിബാഹിയമാനം വിപാകം ന ദേതീ’’തി ഝാനലാഭിനോ ഹുത്വാപി മരണകാലേ ഉപ്പജ്ജിതും നികന്തിയാ സതി, തം ഝാനം വിപാകം ന ദേതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഏകസ്സാ’’തി ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. ‘‘തേസം’’തി മഹഗ്ഗതകമ്മ ആനന്തരിയ കമ്മാനം. അന്തിമ ജവനവീഥിയം കതം നാമ വത്ഥു ദുബ്ബലത്താ സയമ്പി ദുബ്ബലം ഹോതി. പടിസന്ധിം ന ജനേതി. തേനാഹ ‘‘അന്തിമ ജവനവീഥിതോ പുബ്ബഭാഗേ ആസന്നേ കതം’’തി. ഇദഞ്ച കമ്മസാമഞ്ഞ വസേന വുത്തം. കമ്മവിസേസേ പന സതി, ന ദേതീതി ന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മം പനാ’’തിആദി വുത്തം. കതം ആസന്ന കമ്മം നാമാതി ഗഹേതബ്ബന്തി യോജനാ. പാളിപാഠേ. അസ്സപുഗ്ഗലസ്സ മരണകാലേവാ സമ്മാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ, മിച്ഛാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാതി യോജനാ. പരതോ പരിപുണ്ണം ആഗമിസ്സതി. സോമനസ്സ ജനകം പരചേതനാ പവത്തിവസേന. സന്താപ ജനകം കുക്കുച്ചവിപ്പടിസാരപ്പവത്തിവസേന. ഇദം ഗരുക ചതുക്കം നാമ അനന്തരേ ഭവേ വിപച്ചനകാനം കമ്മാനം വസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉപപജ്ജവേദനീയ കമ്മാനി ഏവാ’’തി. കമ്മം നാമ കുസലം വാ ഹോതു, അകുസലം വാ. പുനപ്പുനം ലദ്ധാ സേവനേ സതി, വിപാകം ദേതി. അസതി ന ദേതി. കാമാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം ഉപ്പന്നം ഹോതി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണന്തി ച, അകുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം ഉപ്പന്നം ഹോതി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണന്തി ച, പാളിയം വുത്തം. ഏത്ഥഹി കതത്താതി വത്വാ പുന ഉപചിതത്താതി വചനം പുനപ്പുനം വഡ്ഢനസങ്ഖാതേ ആസേവനേ സതി ഏവ വിപാകം ദേതീതി ഞാപേതി. തസ്മാ കതമത്ത കമ്മത്താ കടത്താ കമ്മം നാമാതി വുത്തേപി അനന്തരഭവേ വിപച്ചനക കമ്മസ്സേവ ഇധ അധിപ്പേതത്താ പുനപ്പുനം ലദ്ധാ സേവനമേവ ഇധ ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘പുനപ്പുനം ലദ്ധാസേവനം’’തി വുത്തം.

‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തിആദീസു. ‘‘യത്ഥ തം പുബ്ബകതം കമ്മന്തി ആഗതം’’തി യസ്മിം അട്ഠകഥാ പദേസേ തം കടത്താ കമ്മം പുബ്ബകതം കമ്മംതി ആഗതം. ‘‘കസ്മാ ഇധാ’’തിആദീസു. ‘‘ഇധാ’’തി ഇമസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹേ. പാളിയം. യം ഗരുകം, തം വിപാകം ദേതി. തസ്മിം അസതി, യം ബഹുലം. തസ്മിം അസതി, യം ആസന്നം. തസ്മിം അസതി, യം കടത്താ വാ പന കമ്മം, തം വിപാകം ദേതീതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

സുത്തന്തപാഠേ. സുഖവേദനം ജനേതീതി സുഖവേദനീയം. ‘‘സമത്താ’’തി സുട്ഠുഗഹിതാ. ‘‘സമാദിന്നാ’’തി തദത്ഥവിവരണം. ‘‘പരിയത്തം’’തി സമത്ഥം. തമ്ബദാധികസ്സ യാവജീവം ബഹൂനി പാപകമ്മാനി ആചിണ്ണാനി. മരണ ദിവസേ പന സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ചവിത്വാ തേന ആസന്ന കമ്മേന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തി. വാതകാലസ്സ യാവജീവം ബഹൂനി കല്യാണ കമ്മാനി ആചിണ്ണാനി. മരണ ദിവസേപന ബുദ്ധസാസനേ വിപരീത സഞ്ഞം കത്വാ തേന ആസന്ന കമ്മേന അപായേ നിബ്ബത്തി.

ഗരുകചതുക്കം നിട്ഠിതം.

൧൪. ൭. ദിട്ഠധമ്മചതുക്കേ. പസ്സിതബ്ബോതി ദിട്ഠോ. ‘‘ധമ്മോ’’തി ഖന്ധായതന ധമ്മ സമൂഹോ. ദിട്ഠോ ധമ്മോതി ദിട്ഠ ധമ്മോ. വത്തമാനോ ധമ്മസമൂഹോ. യോ അത്തഭാവോതി വുച്ചതി. അത്തസങ്ഖാതസ്സ ദിട്ഠിയാ പരികപ്പിതസാരസ്സ ഭാവോ പവത്തി കാരണന്തി കത്വാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദിട്ഠ ധമ്മോ വുച്ചതീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘വിപാകം പടിസംവേദേതീ’’തി ഏതേന കഥം കമ്മസാധനം ദസ്സേതി. പടിസംവേദന ക്രിയാപദേ വിപാകന്തി കമ്മപദം ദിസ്വാ വിപാകം നാമ വേദിതബ്ബം വേദനീയം. പടിസംവേദിതബ്ബം പടിസംവേദനീയന്തി വിഞ്ഞാതത്താ. ‘‘ഉപേച്ചാ’’തി ഉപഗന്ത്വാ. ‘‘ഉപപജ്ജിത്വാ’’തി ഉപേച്ച പജ്ജിത്വാ. പാപുണിത്വാതി അത്ഥോ. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘ദിട്ഠ ധമ്മതോ’’തി ദിട്ഠ ധമ്മസ്സ. സാമിഅത്ഥേ പഞ്ചമീ. പാളിയം വുത്തം. ‘‘ഏത്ഥഹീ’’തിആദി പുബ്ബവാക്യേ വുത്ത നയമേവ. അപരസദ്ദോ നിച്ചം അപാദാനാ പേക്ഖോ. തഞ്ച അപാദാനം നാമ അനന്തരേ വുത്തപദേഹി. ‘‘ദിട്ഠധമ്മാ നാഗതാനന്തര ഭവേഹീ’’തി ദിട്ഠധമ്മതോ ച അനാഗതാനന്തര ഭവതോ ചാതി അത്ഥോ. ‘‘പരിവത്തോ’’തി പബന്ധോ. അപരാപരിയോതി വാ, അപരോ ച അപരോ ച അപരാപരോ. അപരാപരേ പവത്തോ അപരാപരിയോതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപപജ്ജഭവം’’തി അനാഗതാനന്തരഭവം. അഹോസി കമ്മേ ‘‘അഹോസീ’’തി പദം അഞ്ഞാസി കോണ്ഡഞ്ഞോതി പദേവിയ രുള്ഹീനാമപദന്തി ആഹ ‘‘അഹോസി നാമകം’’തി. തം പന രുള്ഹിപദം കുതോപവത്തംതി ആഹ ‘‘അഹോസി കമ്മം’’തിആദിം. ‘‘ഏവം വുത്ത പാഠവസേനാ’’തി ഏത്ഥ ഇധ വുത്തോ പാഠോ സാ വസേസോ. പരിപുണ്ണപാഠോ പന അഹോസി കമ്മം അഹോസി കമ്മ വിപാകോ, അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മ വിപാകോ, അഹോസി കമ്മം അത്ഥികമ്മ വിപാകോ, അഹോസി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അഹോസികമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മ വിപാകോ, അഹോസി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മ വിപാകോതിആദിനാ പടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗേ ആഗതോ. ‘‘സാ’’തി പഥമ ജവന ചേതനാ. ‘‘അപ്പതര വിപാകാ ചാതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഇതീ’’തി ഹേതു അത്ഥേ നിപാതോ, തസ്മാ അചിരട്ഠിതി കത്താ ദിട്ഠ ധമ്മേ ഏവ ഫലം ദത്വാ വിഗച്ഛതി, തസ്മാ അപ്പതര വിപാകത്താ അഹേതുകമത്തം ഫലം ദത്വാ വിഗച്ഛതീതി യോജനാ. ‘‘പച്ചയോതി ചാ’’തി പച്ചയം ലദ്ധാതി വുത്തോ പച്ചയോതി ച. ‘‘സോ’’തി മഹന്തം വുത്തോ പച്ചയോ. ‘‘കാകവലിയാദീനം വിയാ’’തി കാകവലിയാദീനം പുഗ്ഗലാനം ദിട്ഠവേദനീയ കമ്മം വിയ. ‘‘പാകടതരപ്ഫലദാനം’’തി സത്താഹബ്ഭന്തരേ ഏവ സേട്ഠിട്ഠാനപ്പടി ലാഭാദിവസേന പാകടതരപ്ഫലദാനകം കമ്മവിസേസം. കമ്മ പഥജവനസന്താനേ പവത്താ പഥമജവന ചേതനാ വാ ഇതരാപി പഥമ ജവന ചേതനാ വാതി യോജനാ. ‘‘കാചീ’’തി ഏകച്ചാ പഥമജവന ചേതനാ. സേസാനി ദിട്ഠധമ്മ വേദനീയ കമ്മാനി.

ഉപപജ്ജകമ്മേ. ‘‘അത്ഥ സാധികാ’’തി സന്നിട്ഠാനത്ഥസാധികാ. പാണഘാതാദി കിച്ചസാധികാതി വുത്തം ഹോതി. സുട്ഠു നിട്ഠാപേതീതി സന്നിട്ഠാപികാ. ‘‘സേസാനി പീ’’തി സേസാനി ഉപപജ്ജ വേദനീയ കമ്മാനിപി. ‘‘ഇധാ’’തി ഇമസ്മിം മനുസ്സ ലോകേ. ‘‘മിസ്സകകമ്മാനീ’’തി കുസലാ കുസലമിസ്സകാനി കമ്മാനി. വേമാനികപേതവത്ഥൂനി വിമാനവത്ഥു പാളിയം ആഗതാനി. ‘‘സുഗതിയം വിപത്തിം അനുഭവന്താനി വത്ഥൂനീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘വിപത്തിം’’തി ചക്ഖു സോതാദീനം അങ്ഗ പച്ചങ്ഗാനം വാ വിപത്തിം. നാനാ ദുക്ഖുപ്പത്തിഭൂതം വാ വിപത്തിം. ‘‘ദുഗ്ഗതിയം സമ്പത്തിം’’തി മഹിദ്ധീനം നാഗസുപണ്ണാദീനം സമ്പത്തിം. ‘‘യഥാ വുത്ത വത്ഥൂഹീ’’തി വേമാനിക പേതവത്ഥാദീഹി. അട്ഠകഥാപാഠേ. ‘‘തേസം സങ്കമനം നത്ഥീ’’തി തേസം കമ്മാനം വിപച്ചനകാല സങ്കന്തി നാമ നത്ഥി. ‘‘യഥാഠാനേയേവ പതിട്ഠന്തീ’’തി താനി ദിട്ഠ ധമ്മട്ഠാനാദിവസേന ഭഗവതാ യഥാ വുത്തട്ഠാനേ ഏവ തിട്ഠന്തി. ‘‘ഏവം വുത്തം’’തി തേസം സങ്കമനം നത്ഥീതിആദിനയേന വുത്തം. ‘‘യുത്തിയാ വാ അഭാവതോ’’തി ഏത്ഥ ദിട്ഠ ധമ്മ വേദനീയസ്സ പടിസന്ധി വിപാകാദി യുത്തിയാ അഭാവതോ.

ദിട്ഠധമ്മചതുക്കം.

൧൪൮. പാകട്ഠാനചതുക്കേ. ‘‘കായാദീനം’’തി ചോപനകായാദീനം. കായ വിഞ്ഞത്താദീനന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അതിപാതേന്തീ’’തി അതിക്കമ്മ പയോഗേന അഭിഭവിത്വാ പാതേന്തി. തേനാഹ ‘‘അതിപാതനഞ്ചേത്ഥാ’’തിആദിം. ‘‘അദിന്നം’’തി സാമികേനഅദിന്നം പരസന്തകം. അഗമനീയവത്ഥൂനി നാമ അവീതിക്കമനത്ഥായ അനുപഗന്തബ്ബാനി മാതുരക്ഖിതാദീനി ഇത്ഥി പുരിസസരീരാനി. ‘‘തസ്സാ’’തി പരപാണസ്സ. ‘‘തതോ’’തി പരപരിഗ്ഗഹിത ഭാവതോ. ‘‘അച്ഛിന്ദക ചേതനാ’’തി പരസന്തകസ്സ അത്തനോ സന്തകകരണവസേന ഭുസം പരസന്തകാ ഭാവച്ഛിന്ദക ചേതനാ. വിലുപ്പന ചേതനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘മഗ്ഗേന മഗ്ഗപ്പടിപാദകസ്സാ’’തി അത്തനോ മഗ്ഗേന പരമഗ്ഗ സമ്പയോജകസ്സ. ‘‘ഏത്ഥപീ’’തി യഥാ അദിന്നാദാനേ പരപരിഗ്ഗഹിത സഞ്ഞിനോതി ദുതീയം അങ്ഗപദം വുത്തം. ഏവം ഏത്ഥപി. ഏത്ഥ വദന്തി അഗമനീയ വത്ഥു വസേന ചിത്തന്തി അവത്വാ തസ്മിം സേവന ചിത്തന്തി വുത്തം. തസ്മാ അഗമനീയ വത്ഥു സഞ്ഞിതാതി അവുത്തമ്പി വുത്തസദിസം ഹോതീതി. ന ഹോതി. ന ഹി തസ്മിന്തി വചനം സഞ്ഞാവിസേസ സഹിതം അത്ഥം വദതി. ഈദിസേസു ച ഠാനേസു സചേ സഞ്ഞാപധാനം ഹോതി. പാണസഞ്ഞിതാ, പരപരിഗ്ഗഹിത സഞ്ഞിതാ,തി അങ്ഗ പദം വിയ ഇധപി അഗമനീയ വത്ഥു സഞ്ഞിതാതി ദുതീയം അങ്ഗപദം അവസ്സം വത്തബ്ബം ഹോതി. കസ്മാ, അങ്ഗനിയമട്ഠാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ഏതേനാ’’തിആദിം. ‘‘ചതുരങ്ഗീകോവ വുത്തോ’’തി തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ. അഗമനീയ വത്ഥു, തസ്മിം സേവന ചിത്തം, സേവനപ്പയോഗോ, മഗ്ഗേന മഗ്ഗപ്പടിപത്തി അധിവാസനന്തി. ‘‘സാ’’തി ഭിക്ഖുനീ. ‘‘രക്ഖിതാസു സങ്ഗഹിതാ’’തി മാതുരക്ഖിത പിതു രക്ഖിതാദീസു സങ്ഗഹിതാ. ‘‘ടീകാസു പനാ’’തി സുത്തന്തടീകാസു പന. ‘‘സാ’’തി ഭിക്ഖുനീ. പാസണ്ഡാ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാദീനി. തം വാദിനോ പാസണ്ഡിയാ നാമ. തേസം ധമ്മോ പാസണ്ഡിയ ധമ്മോ നാമ. മിച്ഛാചാരോപി ദുസ്സീലായ ഇത്ഥിയാ വീതിക്കമോ അപ്പസാവജ്ജോ. തതോ ഗോരൂപ സീലികായ മഹാസാവജ്ജോ. തതോ സരണങ്ഗതായ, പഞ്ച സിക്ഖാ പദികായ, സാമണേരിയാ, പുഥുജ്ജന ഭിക്ഖുനിയാതിആദി. അട്ഠകഥാ പാഠേ. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഇമസ്മിം അകുസലകായകമ്മേ. ‘‘ന ഗഹിതം’’തി ഥേരേന വാ അട്ഠകഥാചരിയേഹി വാ ന ഗഹിതം. സുരഞ്ച മേരയഞ്ച പിവന്തി ഏതേനാതി സുരാമേരയ പാനം. തദജ്ഝോഹരണ ചേതനാ കമ്മം. ‘‘സബ്ബ ലഹുകോ’’തി സബ്ബേസം സുരാപാന കമ്മ വിപാകാനം മജ്ഝേ യോ വിപാകോ ലഹുകതരോ, പവത്തിവിപാകമത്തോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഉമ്മത്തകസംവത്തനികോ’’തി ഉമ്മത്തഭാവ സംവത്തനികോ. ‘‘പഞ്ചപീ’’തി സുരാപാന കമ്മേന സഹ പഞ്ചപി. മൂലടീകാ വചനേ. ‘‘തസ്സാ’’തി സുരാപാന കമ്മസ്സ. പടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗടീകായം ഇമസ്സ വാക്യസ്സ സംവണ്ണനായം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ‘‘തബ്ബി രമണാദയോ ചാ’’തി തതോ സുരാപാനതോ വിരമണാദയോ ച. ‘‘മദസ്സാ’’തി മജ്ജനസ്സ. ‘‘അപുഞ്ഞപഥസ്സാ’’തി അകുസല കമ്മ പഥസ്സ. ‘‘തബ്ബിരതി പീ’’തി തതോ സുരാപാനതോ വിരതിപി. ‘‘നിമ്മദതായാ’’തി മജ്ജനരഹിത ഭാവസ്സ. ‘‘സാ’’തി നിമ്മദതാ. ‘‘പുഞ്ഞപഥസ്സാ’’തി കുസലകമ്മ പഥസ്സ. ‘‘ഇതീ’’തി തസ്മാ. ‘‘താനീ’’തി സുരാപാന കമ്മതബ്ബിരതി കമ്മാനി. ‘‘ന ഇതരം’’തി കമ്മപഥേഹി അസമ്ബന്ധം. സുരാപാനം വിസും പടിസന്ധിം ന ദേതീതി യോജനാ. തബ്ബിരതി കമ്മേ പന സചേ ഇദം സുരാപാനം നാമ പാപകമ്മം ദുച്ചരിതന്തി ഞത്വാ സമാദാന വിരതി സമ്പത്തവിരതി വസേന തം സിക്ഖാപദം രക്ഖതി. തം സീലം അഞ്ഞേഹി പുഞ്ഞപഥേഹി അസമ്ബന്ധമ്പി വിസും പടിസന്ധിം ന ദേതീതി ന വത്തബ്ബം. ‘‘ഏവമിദം പീ’’തി ഏവം ഇദമ്പി സുരാപാന കമ്മം കമ്മ പഥപത്തസ്സ കമ്മസ്സ പരിവാരഭൂതം ഏവ പടിസന്ധിം ജനേതീതി യോജനാ. ‘‘തത്ഥാ’’തി കമ്മപഥസുത്തേസു. സരൂപതോ ന വുത്തന്തി ച സക്കാ വത്തുന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യം’’തി യം സുരാപാന കമ്മം. ‘‘തത്ഥാ’’തി തേസു കമ്മപഥസുത്തേസു. കമ്മ ജനനം നാമ ദുച്ചരിത കമ്മാനം ജനനം. സക്കേന ദേവാന മിന്ദേന തസ്സ അപായഗാമിതാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാസുരായ പുണ്ണം ഇമം സുരാകുമ്ഭംകിണാഥ. മൂലം ദേഥ ഗണ്ഹാഥാതി അത്ഥോ. ‘‘തസ്സാ’’തി സുരാപാന കമ്മസ്സ. അപായം ഗമേതി സമ്പാപേതീതി അപായ ഗാമീ. ‘‘യദിദം’’തി യാ അയം യഥാലാഭ യോജനാ അത്ഥി. മൂലടീകാ വചനേ. ‘‘കമ്മസഹജാതാ’’തി അകുസല കമ്മസഹജാതാ തണ്ഹാ. ‘‘തേസം’’തി തേസം പഞ്ചന്നം കമ്മാനം. ‘‘കോട്ഠാസതോ’’തി ധമ്മസങ്ഗണിയം ഫസ്സോ ഹോതി, വേദനാ ഹോതീതിആദിനാ വുത്തേ ധമ്മുദ്ദേസവാരേ ഝാനാദികോട്ഠാസാ നാമ ആഗതാ. തേസു പഞ്ച സിക്ഖാപദാ കോട്ഠാസതോ കമ്മപഥ കോട്ഠാസികാ ഏവ. കമ്മപഥ കോട്ഠാസേ അന്തോഗധാതി അത്ഥോ. ‘‘പുരിമാനം ചതുന്നം’’തി പാണാതി പാതാദീനം ചതുന്നം കമ്മാനം. ‘‘പടിക്ഖിത്തോ’’തി തസ്സ കമ്മപഥഭാവോ പടിക്ഖിത്തോ. ‘‘തതീയം’’തി തതീയ സുത്തം. ഏതാസുപി ച അട്ഠകഥാസു.

കായകമ്മാദീസു. സസമ്ഭാരകായോ നാമ സകലോ രൂപകായോ. പസാദകായോ നാമ കായപസാദോ ഏവ. കായ വിഞ്ഞത്തി ചോപനകായോ നാമ. ‘‘ചോപന’’ന്തി ച ചലനം വുച്ചതി. ‘‘സോ യേവാ’’തി ചോപനകായോയേവ. കായകമ്മ നാമ ലാഭോ ച ഹോതി, തസ്മാ സോ കമ്മാനം പവത്തി മുഖന്തി വുച്ചതീതി യോജനാ. ‘‘കമ്മാനി വിസേസേതും’’തി ഇദം കായകമ്മം നാമ, ഇദം വചീകമ്മം നാമാതി വിസേസേതും നിയമേതും. ‘‘സക്കോന്തീ’’തി കമ്മാനി വിസേസേതും സക്കോന്തി. തസ്മാ കായദ്വാരേ വുത്തിതോതി ച വചീദ്വാരേ വുത്തിതോതി ച വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. മിച്ഛാചാരസ്സ വചീദ്വാരേ അപ്പവത്തിതോ ‘‘പുരിമാനി ദ്വേ’’തി വുത്തം. ‘‘മജ്ഝിമാനി ചത്താരീ’’തി മുസാവാദാദീനി ചത്താരി വചീകമ്മാനി. ‘‘ഛബ്ബിധാനി താനി വജ്ജാനീതി’’തി ‘കായകമ്മം ജഹേയ്യു’ന്തിആദീനി ഛബ്ബിധാനി താനി വജ്ജാനി. കഥം ഏകമേകേന ബാഹുല്ല സദ്ദേന ഛബ്ബിധാനി താനി വജ്ജേതീതി. അന്വയതോ ച ബ്യതിരേകതോ ച വജ്ജേതി. കഥം, പാണാതിപാത കമ്മം കദാചി അപ്പകേന വചീദ്വാരേ ഉപ്പന്നമ്പി കായദ്വാരേ ഏവ പവത്തി ബഹുലത്താ കായകമ്മമേവ ഹോതി. വചീകമ്മ സങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി. ദ്വേ വാ അസ്സ നാമാനി ന ഭവന്തി. വചീദ്വാരേ പന അപ്പകവുത്തിത്താ വചീകമ്മം നാമ ന ഹോതി. കായകമ്മന്തി നാമം ന ജഹതി. ദ്വേ വാ അസ്സ നാമാനി ന ഭവന്തീതി ഏവം ഏകേന കായദ്വാരേ ബാഹുല്ല വുത്തിവചനേന പാണാതിപാത കമ്മേ ഛബ്ബിധാനി വജ്ജാനി വജ്ജേതീതി. ഏവം സേസേസു. വനചരകോ നാമ വനലുദ്ദകോ. സോ പന കദാചി അപ്പകേന ഗാമേ ചരന്തോപി വനേ ബാഹുല്ല ചാരിത്താ വനചരകോ ഏവ ഹോതി. ഗാമചരകോതി നാമം ന ലഭതി. ദ്വേ വാ അസ്സ നാമാനി ന ഭവന്തി. ഏവം സങ്ഗാമാവചരകാപി. സങ്ഗാമാവചരോ നാമ സങ്ഗാമേ ബാഹുല്ലാവചരോ ഹത്ഥീ വുച്ചതി. ഏത്ഥ മനോദ്വാരം സബ്ബ കമ്മ സാധാരണത്താ കമ്മാനി വിസേസേതും ന സക്കോതീതി വുത്തം. ഏവഞ്ചസതി, ‘അഭിജ്ഝാ ബ്യാപാദോ മിച്ഛാദിട്ഠി ചേതി മനസ്മിം വുത്തിതോ മനോകമ്മം നാമാ’തി ഇദം ന വത്തബ്ബന്തി. നോ ന വത്തബ്ബം. കമ്മ സിദ്ധിം പടിച്ച അഞ്ഞദ്വാരേഹി അസാധാരണത്താ. തേനാഹ ‘‘മനോകമ്മാനി പനാ’’തിആദിം. ‘‘സിദ്ധം’’തി നിബ്ബത്തം. ‘‘കായകമ്മദ്വാരം’’തി ഏത്ഥ തത്ഥ ചോപനകായോ കായകമ്മാനം പവത്തി ബഹുലത്താ കായകമ്മ ദ്വാരം നാമ. ചോപനവാചാ തത്ഥ വചീകമ്മാനം പവത്തി ബഹുലത്താ വചീകമ്മദ്വാരം നാമ. കുസലാ കുസല ജവന ചിത്തം പന മനോകമ്മാനം തത്ഥേവ കമ്മ കിച്ച സിദ്ധിതോ മനോകമ്മ ദ്വാരം നാമാതി ഏവം കമ്മേന ദ്വാര വവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം. ‘‘തസ്സ ദ്വാരസ്സ നാമം ഭിന്ദിതും വാ’’തി കായോതി നാമം ഭിന്ദിതും വാ. ‘‘അത്തനോ നാമം ദാതുന്തി വാ’’തി വചീതി നാമം തസ്സ ദാതും വാ. ‘‘ബ്രാഹ്മണ ഗാമാദീനം ബ്രാഹ്മണ ഗാമാദിഭാവോ വിയാ’’തി തസ്മിം അഞ്ഞകുലേസു വസന്തേസുപി ബ്രാഹ്മണ കുലബഹുലത്താ ബ്രാഹ്മണ ഗാമോത്വേവ നാമം ഹോതി. തസ്മിം വനേ അഞ്ഞരുക്ഖേസു സന്തേസുപി ഖദീരരുക്ഖ ബഹുലത്താ ഖദീരവനന്ത്വേവ നാമം ഹോതീതി വത്തബ്ബന്തി. കായകമ്മം നിട്ഠിതം.

൧൪൯. വചീകമ്മേ. ‘‘മുസാ വദന്തീ’’തി അഭൂതതോ വദന്തി. പിസതി ഏതായാതി പിസുണാ. ‘‘നിരുത്തി നയേനാ’’തി ഏത്ഥ പിയസുഞ്ഞ കരണാതി വത്തബ്ബേ അക്ഖര ലോപകരണം നിരുത്തി നയോ നാമ. ‘‘യേനാ’’തി യേനജനേന. ‘‘സമ്ഫം’’തി ഏത്ഥ സംസദ്ദോ സമ്മതി ദുക്ഖം ഏതേനാതി അത്ഥേന സുഖേ ഹിതേ വത്തതീതി ആഹ ‘‘സം സുഖം ഹിതഞ്ചാ’’തി. കീദിസം സുഖം ഹിതഞ്ചാതി ആഹ ‘‘സാധുജനേഹി അധിഗന്തബ്ബം’’തി. ഏതേന പാപജനേഹി അധിഗന്തബ്ബം ഹിതസുഖം പടിക്ഖിപതി. ഹിതസുഖസ്സ വിനാസനം നാമ തസ്സ ആഗമന മഗ്ഗഭിന്ദനന്തി ആഹ ‘‘ഹിതസുഖ മഗ്ഗം ഭിന്ദതീ’’തി. ‘‘തം വാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘തം’’തി ഹിതസുഖം. ‘‘അത്ഥ ധമ്മാ പഗതസ്സാ’’തി അത്ഥതോ ച ധമ്മതോ ച അപഗതസ്സ. ‘‘പടിഭാണ ചിത്തസ്സാ’’തി സുണന്താനം ചിത്തരതി ചിത്തഹാസവഡ്ഢനത്ഥായ പടിഭാണഞ്ഞാണേന ചിത്തീകതസ്സ. ‘‘യത്ഥാ’’തി യസ്മിം കഥാ മഗ്ഗേ. ‘‘അത്ഥ ധമ്മ വിനയപദം’’തി അത്ഥ പദഞ്ച ധമ്മപദഞ്ച വിനയ പദഞ്ച. തത്ഥ അത്ഥോ നാമ ആരോഗ്യസമ്പത്തി, മിത്തസമ്പത്തി, പഞ്ഞാസമ്പത്തി, ധന സമ്പത്തി, ഭോഗസമ്പത്തിയോ. താസു കോസല്ലജനകം വാക്യപദം അത്ഥപദം നാമ. ഇദം സുചരിതം നാമ സഗ്ഗസംവത്തനികം, ഇദം ദുച്ചരിതം നാമ അപായ സംവത്തനികന്തി ഏവം സഭാവ ധമ്മേസു കോസല്ല ജനകം വാക്യ പദം ധമ്മ പദം നാമ. ഏവം ചിത്തം ദമിതബ്ബം, ഏവം ഇന്ദ്രിയാനി ദമിതബ്ബാനി, ഏവം രാഗോ വിനേതബ്ബോ, ഏവം ദോസോ വിനേതബ്ബോതിആദിനാ വിനേതബ്ബേസു വിനയ കോസല്ലജനകം വാക്യപദം വിനയ പദം നാമ. യത്ഥ ഏവരൂപം അത്ഥ പദഞ്ച ധമ്മ പദഞ്ച വിനയ പദഞ്ച കിഞ്ചി നത്ഥി. തസ്സ വാചാ വത്ഥുമത്തസ്സ ഏതംനാമം ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘സമ്ഫം’’തി വുത്തപ്പകാരം നിരത്ഥകവചനം. ‘‘തത്ഥാ’’തി തേസു വചീകമ്മേസു. വിസംവാദനം നാമ വിരജ്ഝാ പനം. വിസംവാദകോ നാമ വിരജ്ഝാപനകോ. അത്ഥം ഭഞ്ജതി വിനാസേതീതി അത്ഥ ഭഞ്ജനകോ. ‘‘കമ്മപഥഭേദോ’’തി പടിസന്ധി ജനകോ കമ്മപഥവിസേസോ. ‘‘ഇതരോ’’തി അത്ഥ ഭഞ്ജനകതോ അഞ്ഞോ മുസാവാദോ. ‘‘കമ്മ മേവാ’’തി പവത്തി വിപാക ജനകം വചീകമ്മമേവ. ‘‘രജാനം’’തി ധൂലീനം. താസു സുഗതി ദുഗ്ഗതീസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി തദുപ്പജ്ജനകാനി. ‘‘പഥഭൂതത്താ’’തി ഉപ്പത്തിമഗ്ഗഭൂതത്താ. ‘‘ഭേദ പുരേക്ഖാരേനാ’’തി മിത്തഭേദപുരേക്ഖാരേന. മിത്തം ഭിന്ദതീതി ഭേദകോ. ‘‘സംകിലിട്ഠ ചേതനാ’’തി അത്ഥ പുരേക്ഖാര ധമ്മ പുരേക്ഖാര വിനയ പുരേക്ഖാര അനുസാസനി പുരേക്ഖാര രഹിതാ കേവലം ഭേദപുരേക്ഖാര ചേതനാ സംകിലിട്ഠ ചേതനാ നാമ. ‘‘പരേ ഭിന്നേ യേവാ’’തി പരജനേ പരജനേന മിഥുഭേദവസേന ഭിന്നേയേവ. ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി യം കിഞ്ചി അക്കോസവത്ഥു. ‘‘അയം പീ’’തി അയം ഫരുസവാചാപി. ഏവം അക്കോസന കമ്മംപി അക്കോസിതബ്ബസ്സ ദൂരേ ഠിതസ്സപി മതസ്സപി സമ്പജ്ജതീതി യോജനാ. അനത്ഥം നിരത്ഥകവാചാ വത്ഥു മത്തം വിഞ്ഞാപേതീതി അനത്ഥവിഞ്ഞാപനകോ. ‘‘സച്ചതോ ഗണ്ഹന്തേ യേവാ’’തി യഥാ സോ കഥേതി, തഥാ തം വത്ഥു ഉപ്പന്ന പുബ്ബന്തി ഏവം സച്ചതോ ഗണ്ഹന്തേയേവ. കേചി സച്ചതോ ഗണ്ഹിത്വാ കിഞ്ചി വത്ഥും പൂജനീയ ഠാനേ ഠപേത്വാ ഥോമേന്താ പൂജേന്താ വന്ദന്താ പരിഹരന്തി. സമ്പരായി കത്ഥായ തം സരണം ഗച്ഛന്തി. സബ്ബമേതം നിരത്ഥകം ഹോതി. ‘‘തദസ്സാദവസേനാ’’തി തം രാജകഥാദിം തത്ഥ ചിത്തരതിം ലഭിത്വാ അസ്സാദവസേന കഥേന്തസ്സേവ കമ്മം ഹോതി. അനിച്ച ലക്ഖണ വിഭാവനത്ഥായ വാ രതനത്തയ ഗുണവിഭാവനത്ഥായ വാ പാപ ഗരഹ കല്യാണ സമ്ഭാവനായ വാ കഥേന്തസ്സ പന സത്ഥകമേവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥ ധമ്മ വിനയ നിസ്സിതം’’തിആദിം. സേസമേത്ഥ കായദ്വാരേ ദീപിതമേവ.

൧൫൦. മനോകമ്മേ. ‘‘അഭിഝായന്തീ’’തി അതിരേകതരം ഝായന്തി, ചിന്തേന്തി, ഓലോകേന്തി വാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അസ്സാദമത്തേ അഠത്വാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ബ്യാപാദേന്തീ’’തി വിഗതഭാവം ആപാദേന്തി സമ്പാപേന്തി. തഞ്ച ആപാദനം ന കായവാചാഹി. അഥ ഖോ ചിത്തേനേവാതി വുത്തം ‘‘ചിന്തേന്തീ’’തി. ‘‘തബ്ബി പരീതതോ’’തി സപ്പുരിസ പഞ്ഞത്തിതോ വിപരീതേന. ‘‘തത്ഥാ’’തി തേസു മനോകമ്മേസു. ‘‘ഇദം മമസ്സാ’’തി ഇദം സന്തകം മമസന്തകം ഭവേയ്യ, അഹോ സാധു വതാതി യോജനാ. ‘‘അത്തനോ കത്വാ’’തി അത്തനോ സന്തകം കത്വാ. ‘‘ലാഭാവതിമേ’’തി ഏത്ഥ സുലാഭം ലഭന്തീതി ലാഭാ. ‘‘അത്തനോ കരേയ്യം’’തി അത്തനോ സന്തകം കരേയ്യം. പരഭണ്ഡം വത്ഥു യസ്സാതി പരഭണ്ഡ വത്ഥുകോ. ‘‘വത്ഥൂ’’തി ആരമ്മണഭൂതം വത്ഥു. യാവ ന പരിണാമേതി, താവ ന കമ്മപഥഭേദോ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥാസൂ’’തി അധികാരോ. ‘‘അയം’’തി അയം സത്തോ. ‘‘തസ്സാ’’തി തസ്സ സത്തസ്സ. ദസവത്ഥുകാമിച്ഛാദിട്ഠി നാമ ‘നത്ഥിദിന്നം, നത്ഥിയിട്ഠം, നത്ഥിഹുതം’തിആദികാ മിച്ഛാദിട്ഠി. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതേസു കാചിദിട്ഠിയോ നത്ഥികാദി സഭാവാ ഹോന്തി. ഇധ പന തബ്ബഹുലനയേന കമ്മമേവാതി വുത്തം. യഥാവുത്തോതി സമ്ബന്ധോ. ഗച്ഛന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. ‘‘ചിത്തുപ്പാദോ’’തി മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദേ. ‘‘പസ്സന്തോ’’തി തീണി ലക്ഖണാനി പസ്സന്തോ. വുത്തോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നിയാമം’’തി സമ്മത്ത നിയാമം. അവിപരീതനിയാമന്തി അത്ഥോ. പുന ‘‘നിയാമം’’തി മിച്ഛത്തനിയാമം. വിപരീത നിയാമന്തി അത്ഥോ. തികിച്ഛിതും അസക്കുണേയ്യോതി അതേകിച്ഛോ. ഏകന്തേന അപായഗാമീ ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘അപസ്സിത്വാ’’തി ദിട്ഠിട്ഠാനാനം അപസ്സിത്വാ. ‘‘മിച്ഛാധിമോക്ഖമത്തേനാ’’തി തിത്ഥാ ചരിയേസു സദ്ദഹന മത്തേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘സകം ആചരിയകം’’തി അത്തനോ ആചരിയസ്സ സന്തകഭൂതം. ഠിതോ പുഗ്ഗലോ. അട്ഠകഥായം വുത്തോ, യഥാഹ മിച്ഛത്തതികേ മിച്ഛാസഭാവാതി മിച്ഛത്താ. വിപാകദാനേ സതി, ഖന്ധഭേദാനന്തരമേവ വിപാകദാനതോ നിയതാ. മിച്ഛത്താ ച തേ നിയതാ ചാതി മിച്ഛത്തനിയതാ. സമ്മാസ ഭാവാതി സമ്മത്താ. സമ്മത്താ ച തേ നിയതാ ച അനന്തരമേവ ഫലദാന നിയമേനാതി സമ്മത്തനിയതാതി. ‘‘തസ്സാ’’തി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ. ‘‘അചോപേത്വാ’’തി അചാലേത്വാ. ‘‘ഏതേനാ’’തി ഏതേനപി സദ്ദേന. ‘‘ഇമേസം’’തി മനോകമ്മാനം. ‘‘ഏതേനാ’’തി മനസ്മിം ഏവാതി വചനേന. ‘‘ഉപപന്നം’’തി പരിപുണ്ണം. ‘‘ഉപലക്ഖണാദിവസേനാ’’തി ഉപലക്ഖണനയ നിദസ്സനനയ പധാനനയാദിവസേന. ‘‘അത്ഥന്തരപ്പസങ്ഗോ ഹോതീ’’തി കഥം ഹോതി. ഏവസദ്ദേന വിനാ പാണാതിപാത കമ്മം കായദ്വാരേ ബാഹുല്ല വുത്തിതോ കായകമ്മം നാമാതി വുത്തേ ഇദം ലദ്ധാതപത്തോ രാജകുമാരോതി വിയ ഉപലക്ഖണനയമത്തം. തേന സേസദ്വാരേസുപി ബാഹുല്ല വുത്തിം ഉപസല്ലക്ഖേതീതി അത്ഥന്തരപ്പസങ്ഗോ സിയാതി. ഏവം സേസനയേസുപീതി. ‘‘അപിചാ’’തി കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥീതി ജോതേതി. ‘‘തേസൂ’’തി പാണവധാദീസു. ‘‘ഏകം അങ്ഗം’’തി ഉപക്കമോതി ചതുത്ഥം അങ്ഗം. ‘‘തം സഹജാതാ ചാ’’തി ചേതനാ സഹജാതാ ച. ചേതനാ പക്ഖേ ഭവാതി ചേതനാ പക്ഖികാ. ചേതനാ വിയ കായകമ്മഭാവം ഗച്ഛന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അബ്ബോഹാരികത്തം ഗച്ഛന്തീ’’തി മനോകമ്മന്തി വോഹരിതും അപ്പഹോനകത്തം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. അത്താ പധാനം യേസം തേ അത്തപ്പധാനാ. അഭിജ്ഝാദയോ. അത്തപ്പധാനാ ന ഹോന്തി. ചേതനാ പധാനാ ഹോന്തി. ഇധേവ തേ അത്തപ്പധാനാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘തഥാ തഥാ’’തി അഹോവത ഇദം മമസ്സാതിആദിനാ തേന തേന പകാരേന. ‘‘തത്ഥാ’’തി തേസു മനോകമ്മേസു. ‘‘സബ്ബേന സബ്ബം’’തി പാടിപദികപദമേതം. സബ്ബപ്പകാരതോതി അത്ഥോ. ‘‘ഇധാ’’തി മനോകമ്മട്ഠാനേ. ‘‘മനോകമ്മ കിച്ചവിസേസേനാ’’തി അഹോവത ഇദം മമസ്സാതിആദികേന കിച്ച വിസേസേന. മനോകമ്മ ദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫൧. ‘‘ഏത്ഥ ച ദസന്നം പീ’’തിആദീസു. ‘‘താപീ’’തി താ പുബ്ബാപരചേതനായോപി. ആദിതോ പട്ഠായ പവത്താ താപീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യാനിപനാ’’തിആദീസു. ഏകോ ഏകസ്സ വദതി അഹം ഇമം സത്തം മാരേമി, ത്വം അസുകംസത്തം മാരേഹീതി. ഏവം വത്വാ ഉഭോപി ഉപക്കമം കരോന്തി. കമ്മം പന ഉഭിന്നമ്പി ന സിജ്ഝതി. തത്ഥ ആണാപകസ്സ ത്വം അസുകം സത്തം മാരേഹീതി ആണാപന കമ്മം സചേ സിജ്ഝതി. വചീദ്വാരേ പവത്തം കായകമ്മന്തി വുച്ചതി. ഇധ പന അസിദ്ധത്താ വചീദ്വാരേ ദിസ്സ മാനം വചീകമ്മന്തി വുച്ചതി. വചീദുച്ചരിതമത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏസനയോ സേസേസുപി.

‘‘ദോസമൂലേനാ’’തിആദീസു. ദോസോ ഏവ മൂലം ദോസമൂലം. ദോസോ മൂലം മസ്സാതി ദോസമൂലം. തം സമ്പയുത്ത ചിത്തന്തി ദ്വിധാ അത്ഥോ. ബ്യാപാദോ നാമ ദോസോ ഏവ. സോ കഥം ദോസേന മൂലേന ജായേയ്യാതി വുത്തം ‘‘പുരിമോ ബ്യാപാദവജ്ജേഹീ’’തി. പരതോ അഭിജ്ഝായമ്പി ഏസനയോ. വിഭാവനിപാഠേ. നിധിപാഠകാ നാമ രാജനിധി വിധായകാ. തത്ഥ ചണ്ഡോ നിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി ആഗതത്താ ദുട്ഠനിഗ്ഗഹത്ഥന്തി വുത്തം. രാജൂനം അദിന്നാദാനം മോഹമൂലേന ജായതീതി യോജനാ. ‘‘ബ്രാഹ്മണാനഞ്ചാ’’തി സകസഞ്ഞായ ഏവ യം കിഞ്ചി ഹരന്താനം ബ്രാഹ്മണാനഞ്ച കമ്മഫലസമ്ബന്ധാപവാദീനഞ്ച. ‘‘ആഹരണം’’തി അദിന്നാദാനവസേന ഹരണം. അവഹരണന്തി വുത്തം ഹോതി. യോ പന മോഹോ രാജൂനം ഉപ്പന്നോ, യോ ച ബ്രാഹ്മണാനം ഉപ്പന്നോ, യോ ച കമ്മ ഫലസമ്ബന്ധാ പവാദീനം ഉപ്പന്നോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാ’’തി ലോഭോ കമ്മാനം സുട്ഠുവഡ്ഢനായ നിദാനം കാരണം ഹോതീതി യോജനാ. സഞ്ജാതാ കങ്ഖായേസം തേ സഞ്ജാതകങ്ഖാ. പരിതോ ഉട്ഠാതി ഏത്ഥാതി പരിയുട്ഠാനം. കങ്ഖായ പരിയുട്ഠാനം കങ്ഖാപരിയുട്ഠാനം. ജനാനം താനികമ്മാനീതി സമ്ബന്ധോ.

അകുസലകമ്മദീപനാനിട്ഠിതാ.

൧൫൭. കുസലകമ്മേ. അയം പന ഏവമാദീസു സുത്തപദേസു ആഗതോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘മേത്തം കായകമ്മം’’തി മേത്താസഹഗതം കായകമ്മം. ഏവം വചീകമ്മേപി. ചേതനാ ഹേത്ഥ കമ്മന്തി അധിപ്പേതാ. മനോകമ്മേ പന ചേതനാപി യുജ്ജതി. അബ്യാപാദോപി യുജ്ജതി. ഞാണം അനുപരിവത്തീതി ഞാണാനുപരിവത്തം. ഞാണാനുപരിവത്തീതിപി പാഠോ, സോ യേവത്ഥോ. ‘‘പദക്ഖിണം’’തി പവഡ്ഢിതം. അപരം പരിയായം ദസ്സേതി ‘‘യസ്മിം പനാ’’തിആദിനാ. ദുസ്സീലസ്സ ഭാവോ ദുസ്സില്യം. പാണാതിപാതാദികമ്മം. ‘‘പവത്തമാനേ’’തി കായദ്വാരേ പവത്തമാനേ. ‘‘യം പന കുസലം’’തി പാണാതി പാതാദിതോ വിരതി കുസലം. ‘‘പവത്തമാനം’’തി ചിത്തേ പവത്തമാനം. ‘‘കിച്ച സീസേനാ’’തി കിച്ചപ്പധാനേന. കിച്ചം പധാനം കത്വാതി അധിപ്പായോ. സേസമേത്ഥ കായകമ്മേ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

‘‘വചീകമ്മേപി ഏസേവനയോ’’തി യസ്മിം ദുസ്സില്യേ പവത്തമാനേ വാചാ അപരിസുദ്ധാ ഹോതി. വചീ സംവരോ ഭിജ്ജതീതിആദിനാ വത്തബ്ബം. ‘‘അവസേസം പനാ’’തി തീഹി കായകമ്മേഹി ചതൂഹി വചീകമ്മേഹി അവസേസം. തത്ഥ ‘‘തീഹി കായകമ്മേഹീ’’തി തീഹി കായദുച്ചരിത വിരതി കമ്മേഹി. ‘‘ചതൂഹി വചീകമ്മേഹീ’’തി ചതൂഹി വചീദുച്ചരിത വിരതി കമ്മേഹി. ‘‘സബ്ബംപി കല്യാണ കമ്മം’’തി സബ്ബമ്പി ദാനകമ്മം, സബ്ബമ്പി ഭാവനാ കമ്മം, അപചായന കമ്മം, വേയ്യാവച്ചകമ്മം, പത്തിദാനകമ്മം, പത്താനുമോദനാകമ്മം, ധമ്മസവന കമ്മം, ധമ്മ ദേസനാ കമ്മം, സബ്ബമ്പി ദിട്ഠിജുകമ്മം തീസുദ്വാരേസു പവത്തമ്പി മനോകമ്മം നാമാതി യോജനാ. ഇമേസു പന ദ്വീസു പരിയായേസു പച്ഛിമോയേവ പധാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യാവ ദേവാ’’തി അന്തിമ പരിച്ഛേദ ജോതകോ നിപാതോ. മത്ഥകപരിച്ഛേദേനാതി അത്ഥോ.

സീലപദേ. ‘‘സീലയതീ’’തി സമ്മാ ദഹതി ച ഉപധാരേതി ചാതി ദ്വിധാ അത്ഥോ. ‘‘സുസമാഹിതാനീ’’തി സുപ്പതിട്ഠിതാനി. ‘‘ഉപരിമേ കുസല ധമ്മേ’’തി മഹഗ്ഗത ലോകുത്തര കുസലധമ്മേ. സത്തസു വിസുദ്ധീസു ഉപരിമേ ചിത്ത വിസുദ്ധാദി കുസലധമ്മേ. ‘‘അധികുസല ധമ്മേ’’തി അധികേ ബോധിപക്ഖിയ കുസല ധമ്മേ. പരേഹി ദിന്നം, തദേവ പത്തിം. സബ്ബാനി പന താനി ദാനാദീനി കുസലാനി. സോധേന്തി സപ്പുരിസാജനാ. താനി ഏവപുഞ്ഞാനി. ഏകമേകം പുഞ്ഞക്രിയവത്ഥു. ‘‘ഇമിനാ പച്ചയേനാ’’തി ചീവരാദി പച്ചയേന, അന്നപാനാദി പച്ചയേന, ധന ധനഞ്ഞാദിപച്ചയേന വാ. ‘‘സബ്ബംപി ചേതം’’തി സബ്ബമ്പി ഏതം ദസവിധം പുഞ്ഞം. ‘‘ഹീനേന ഛന്ദേനാ’’തി യസകാമതാദിവസേന ഹീനേന ഛന്ദേന, ഹീനേന ചിത്തേന, ഹീനേന വീരിയേന, ഹീനായ വീമംസായ. ‘‘മജ്ഝിമേനാ’’തി പുഞ്ഞപ്ഫലകാമതാദിവസേന മജ്ഝിമേന. ‘‘പണീതേനാ’’തി കത്തബ്ബമേവിദന്തി അരിയവംസാനു ബ്രൂഹനവസേന പണീതേന ഛന്ദാദിനാ പവത്തി തം പണീതന്തി യോജനാ. ‘‘യസകാമതായാ’’തി കിത്തി സദ്ദകാമതായ വാ, പരിവാരകാമതായ വാ. ‘‘പുഞ്ഞപ്ഫലകാമതായാ’’തി ഭവസമ്പത്തി ഭോഗസമ്പത്തികാമതായ. ‘‘അരിയഭാവം നിസ്സായാ’’തി ഇദം ദാനം നാമ അരിയാനം വംസോ. അഹമ്പി അരിയോ. തസ്മാ മയാപി കത്തബ്ബമേവിദന്തി ഏവം അരിയഭാവം നിസ്സായാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ‘‘അരിയോ’’തി ആചാര അരിയോപി യുജ്ജതി ദസ്സന അരിയോപി. തത്ഥ ആചാര അരിയോ നാമ സപ്പുരിസോ പുഥുജ്ജന കല്യാണകോ വുച്ചതി. ദസ്സന അരിയോ നാമ പരമത്ഥ അരിയോ. ‘‘പാരമിതാ ദാനം’’തി സബ്ബദാനേഹി അഗ്ഗപത്തം മഹാബോധി സത്താനം പാരങ്ഗതദാനം. തഞ്ഹി സബ്ബ സത്തവിമോക്ഖത്ഥായ പവത്തി തത്താ അഗ്ഗപത്തം ഹോതി, പാരങ്ഗതം. തതോ ഉത്തരിതരസ്സ കസ്സചിദാനസ്സ അഭാവതോ. സേസേസുപി പുഞ്ഞ ക്രിയവത്ഥൂസു. ‘‘തികദ്വയം’’തി പുരിമാദി ഹീനാദി തികദ്വയം. ‘‘അന്തിമ വത്ഥുനാ’’തി അന്തിമ വത്ഥു അജ്ഝാപജ്ജനേന വാ. ‘‘ദുസ്സീലോ നാമാ’’തി ദുസ്സീല ഭിക്ഖു നാമ. സോ ഹി യാവഭിക്ഖുപ്പടീഞ്ഞം ന വിജഹി. താവ ഭിക്ഖു ഏവ. ന സാമണേരോ, ന ഗിഹീ. തം ചേ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു അമൂലകേന അന്തിമ വത്ഥുനാ അനുദ്ധംസേതി. അനുദ്ധംസേന്തസ്സ സങ്ഘാദി സേസോ. ഓമസവാദേ പാചിത്തിയം. സഹസേയ്യട്ഠാനേ തേന സഹ അതിരേക രത്തിം സയന്തസ്സാപി ആപത്തി നത്ഥി. തസ്മാ സോ ദുസ്സീല ഭിക്ഖുത്വേവ വത്തബ്ബോതി. ‘‘പുന കമ്മവാചായ സമാദാതബ്ബന്തി നത്ഥീ’’തി യഥാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖന്തസ്സ സബ്ബം സമാദാനം ഭിജ്ജതി. പുന ഭിക്ഖുഭാവം ഇച്ഛന്തേന പുന കമ്മവാചായ സമാദാതബ്ബം ഹോതി. ഏവം പുന കമ്മവാചായ സമാദാതബ്ബന്തി നത്ഥി. ‘‘ഇതരേസു പനാ’’തി ലിങ്ഗനാസനങ്ഗതോ അഞ്ഞേസു ദണ്ഡകമ്മങ്ഗേസു. നിച്ചസീലാദീസു. ‘‘യം നിച്ചമേവ വട്ടതീ’’തി യം പാണാതിപാത വിരതി സീലം നിച്ചമേവ രക്ഖിതും വട്ടതി. അനിച്ചം ന വട്ടതി. കസ്മാ, പാണഘാതാദിം കരോന്തസ്സ സബ്ബകാലമ്പി ദുച്ചരിത സമ്ഭവതോ. തേനാഹ ‘‘അനിച്ചം സാവജ്ജം ഹോതീ’’തി. ദുച്ചരിതം ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘യം നിച്ചമ്പി വട്ടതീ’’തി പകതി ഗഹട്ഠാനം യം വികാല ഭോജനാദി വിരതി സീലം നിച്ചമ്പി വട്ടതി. ‘‘അനിച്ചമ്പി വട്ടതീ’’തി സമാദാന ദിവസം അതിക്കമിത്വാ വികാല ഭോജനാദിം കരോന്തസ്സ വീതിക്കമ ദോസോവാ ദുച്ചരിത ദോസോ വാ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘സാവജ്ജം ന ഹോതീ’’തി. ദുച്ചരിതം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. തഥാ ദസസീലഞ്ച പകതി ഗഹട്ഠാനം അനിച്ചസീലം നാമാതി യോജനാ. ‘‘അനിച്ചസീലമേവ ഹോതീ’’തി പകതി ഗഹട്ഠാനം തം ദസസീലം യാവജീവം നിച്ചം കത്വാ സമാദിയിത്വാ രക്ഖന്താനമ്പി അപബ്ബജിതത്താ പബ്ബജിതേസു ജാതി സഭാവേനേവ സിദ്ധം നിച്ചസീലം നാമ ന ഹോതി. യാവജീവം കത്വാ സമാദാന വസേനേവ നിച്ചം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘വേസധാരണേന സഹ സിദ്ധത്താ’’തി ഏത്ഥ കഥം വേസധാരണേന സിദ്ധം ഹോതീതി. വേസധാരണം നാമ ഗിഹിവത്ഥം പഹായ കാസായ വത്ഥ ധാരണം. കാസായവത്ഥഞ്ച നാമ അരഹത്തധജോ ഹോതി. ന ച അരഹത്തധജം ധാരേന്തസ്സ സിക്ഖാപദം അസമാദിയന്തസ്സപി വികാലേ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. തഥാ നച്ചാദീനി പസ്സിതും, മാലാദീനി ധാരേതും, ഉച്ചാസയനാദീസു വസിതും, ജാതരൂപാദീനി സാദിതും. കസ്മാ ഇതി ചേ, തേസഞ്ഹി തം തം യഥാസകം സീലം നിച്ചം സുദ്ധം കത്വാ രക്ഖിതുമേവ വട്ടതീതിആദിനാ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവാതി. ‘‘അപ്പനം അപത്താവ അധിപ്പേതാ’’തി അപ്പനാപത്താനം മഹഗ്ഗതഭാവനാനം വിസും ഉപരി വക്ഖമാനത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഏത്ഥേവാ’’തി ഇമസ്മിം ഭാവനാ കമ്മേ ഏവ. ‘‘തേ സഞ്ഞേവാ’’തി രതനത്തയാദീനം ഏവ ച. ഗന്തും ആരദ്ധോ ഗമികോ. അദ്ധാനം ദീഘമഗ്ഗം ഗച്ഛന്തോ അദ്ധികോ. ‘‘പരിസുദ്ധേനാ’’തി ലാഭസക്കാരാദി നിരപേക്ഖതായ അത്തുക്കം സന പരവമ്ഭനാദി രഹിതതായ ച പരിസുദ്ധേന. ‘‘ഹിതപ്ഫരണ ചിത്തേനാ’’തി മയി കരോന്തേ ഇമസ്സ ഏത്തകം ഹിതസുഖം ഭവിസ്സതീതി ഏവം തേസം ഹിതസുഖേസു ഫരണ ചിത്തേന. മേത്തചിത്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അത്തനോ കിച്ചേസു വിയാ’’തി ഏതേന തേസം സബ്ബം കിച്ചം അത്തനോഭാരം കരോതീതി ദീപേതി. ‘‘സാധാരണ കരണം’’തി അത്തനോ പുഞ്ഞം പരേസം ദാനം. അത്ത മനതാപവേദനിയാധുസാധൂതി വചീഭേദകരണം. തഞ്ഹിദിന്നഞ്ചാനുമോദിതഞ്ച ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ജാതന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യോനിസോമനസികാരേ ഠത്വാതി ഏത്ഥ സിലോകാദിപക്ഖികം അയോനിസോമനസികാരം ജഹിത്വാ സുണന്തസ്സ ഇമം ധമ്മം സുത്വാ അത്ഥരസധമ്മരസപ്പടിസംവേദീ ഭവിസ്സാമീതി, ദേസേന്തസ്സ ഇമം ദേസേന്തോ ധമ്മസ്സ ച സുണന്താനഞ്ച അനുഗ്ഗഹം കരിസ്സാമീതി യോനിസോമനസികാരേ ഠത്വാ. ലാഭ സക്കാരാദി പക്ഖികോ മനസികാരോ അയോനി സോമനസികാരോ നാമ. നിയ്യാനത്ഥ നിസ്സരണത്ഥ പക്ഖികോ യോനിസോമനസികാരോ നാമ. നിരവജ്ജ കമ്മാനി നാമ കസിഗോരക്ഖാദി കമ്മാനി. നിരവജ്ജസിപ്പാനി നാമ വഡ്ഢകിസിപ്പാദീനി വേജ്ജസിപ്പാദീനി ച. നിരവജ്ജ വിജ്ജാഠാനാനി നാമ പരൂപരോധര ഹിതാനി അങ്ഗവിജ്ജാ വേദവിജ്ജാ മന്തവിജ്ജാദീനി. ‘‘വോദാന കരണം’’തി വിസേസേന വിസുദ്ധകരണം. ‘‘തം സഭാവത്താ’’തി ദാനസഭാവത്താ. ‘‘ചാരിത്ത സീലത്താ’’തി സപ്പുരിസാനം പകതി ചാരിത്ത സീലത്താ. പുന ‘‘തം സഭാവത്താ’’തി ഭാവനാ സഭാവത്താ. തഥാഹി ദേസേന്തസ്സ ച സുണന്തസ്സ ച ദേസനാസോതാനുസാരേന ചിത്തഭാവനാ ഞാണഭാവനാവഹത്താ ദേസനാസവനാ സഭാവാ ഹോന്തി. അത്തനോ ദിട്ഠിം സയമേവ ഉജും കരോന്തസ്സ ച ഞാണഭാവനാ കമ്മമേവ. തഥാ പരസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഉജും കരോന്തസ്സാപീതി. ‘‘ധമ്മോ നാമ നത്ഥീ’’തി ദേസനാ ധമ്മോ നാമ നത്ഥി. കസ്മാ, ദാനസീലാനി ദേസേന്തേനപി അന്തേ ലക്ഖണത്തയേന സഹസച്ചപ്പകാസനസ്സ കത്തബ്ബത്താ. ഏതേന ദേസനാസവനാ അന്തേ ലക്ഖണത്തയാനുപസ്സനാ ഭാവനാ കമ്മട്ഠാനേ പതിട്ഠിതത്താ തം സഭാവാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. ‘‘മനോകമ്മ മേവാ’’തി പദുദ്ധാരോ. ‘‘മനസ്മിം ഏവാ’’തി മനോദ്വാരേ ഏവ. ‘‘കിച്ചസിദ്ധിതോ’’തി അപ്പനാകിച്ചസ്സ സിജ്ഝനതോ. ‘‘അങ്ഗഭാവാ സമ്ഭവതോ’’തി അപ്പനാ കിച്ചസിദ്ധിയം അങ്ഗഭാവാ സമ്ഭവതോ. ‘‘തഞ്ചഭാവനാ മയ’’ന്തി പദുദ്ധാരോ. ‘‘ദാനാദിവസേനാ’’തി ദാനസീലവസേന. ദാനവസേന അപ്പവത്തനതോതി ഇദം താവ യുജ്ജതി. സീലവസേന അപ്പവത്തനതോതി ഇദം പന പാളിയാ ന സമേതി. പാളിയഞ്ഹി മഹഗ്ഗതജ്ഝാനേസുപി പഹാനം സീലം വേരമണി സീലന്തിആദി വുത്തന്തി ചോദനാ. തം പരിഹരന്തോ ‘‘യം പനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘പരിയായേന വുത്തം’’തി കേനപരിയായേന വുത്തന്തി. പകതി ചാരിത്തം സീലന്തി വുച്ചതി. ഉപ്പന്നേ ച പഥമജ്ഝാനേ നീവരണാനം പഹാനം നാമ പകതിചാരിത്തമേവ പകതി നിയാമേന പവത്തമേവ. ഇതി പകതിചാരിത്തത്താ സീലന്തി വുത്തം. പുന നീവരണാനം പഹാനമേവ തേഹി വിഗമനട്ഠേന വേരമണീതി ച, പിദഹനട്ഠേന സംവരോതി ച, പഹാന കിച്ചം അവിജഹനട്ഠേന അവീതിക്കമോതി ച, വുത്തം. ചേതനാസീലന്തി ഏത്ഥ പന ഝാനസമ്പയുത്ത ചേതനാ ഏവ വുച്ചതി. സാ ച സീലജാതി കത്താ സീലന്തി വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അപ്പനാപത്ത’’ന്തി പദുദ്ധാരോ. ‘‘ഝാനഭേദേനാ’’തി പന വത്തബ്ബം. രൂപാവചരകുസലഞ്ഹി ഝാനഭേദേന പഞ്ചവിധം, ഝാനമേവ പന ഝാനങ്ഗഭേദേന പഞ്ചവിധന്തി.

കുസലകമ്മദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫൩. ‘‘ഏത്ഥാ’’തിആദീസു. ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹേ’’തി ധമ്മസങ്ഗണി പാളിയം. ‘‘ദസ്സനേനാ’’തി സോതാപത്തി മഗ്ഗഞ്ഞാണേന. ‘‘തം’’തി ഉദ്ധച്ച ചേതനം. ‘‘ഭാവനായാ’’തി ഉപരിമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതായ ഭാവനായ. പാളിപാഠേ. ‘‘ചിത്തുപ്പാദാ’’തി ചിത്തചേതസികാ വുച്ചന്തി. ‘‘സിയാ’’തി ഏകച്ചേതി അത്ഥേ നിപാത പദം. ഇമേസു ഛസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഏകച്ചേ ഛ ചിത്തുപ്പാദാ സോതാപത്തി മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബാ, ഏകച്ചേ ഛ ചിത്തുപ്പാദാ തീഹി ഉപരി മഗ്ഗേഹി പഹാതബ്ബാതി അത്ഥോ. തത്ഥ പഥമപദേ ‘‘ഏകച്ചേ ഛ ചിത്തുപ്പാദാ’’തി കമ്മപഥപത്തകമ്മസഹജാതാ ഛ ചിത്തുപ്പാദാ. ദുതീയ പദേ ‘‘ഏകച്ചേ ഛ ചിത്തുപ്പാദാ’’തി അകമ്മപഥ പത്താ ധമ്മികേസു ഠാനേസു അസ്സാദനാഭി നന്ദാദിവസേന പവത്താ ഛ ചിത്തുപ്പാദാ. ‘‘തത്ഥാ’’തി ധമ്മസങ്ഗഹേ. ‘‘ഇതരത്ഥാ’’തി ഇതരേസു ഭാവനായ പഹാതബ്ബേസു. ‘‘തസ്സാ’’തി നാനക്ഖണിക കമ്മപച്ചയസ്സ. പാളിപാഠേ. ‘‘സഹജാതാ’’തി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നേഹി സഹജാതാ. ‘‘നാനക്ഖണികാ’’തി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നേഹി അസഹജാതാ അതീതകാലഭൂതേ നാനക്ഖണേ പവത്താ പാണാതിപാതാദി ചേതനാ. ‘‘യദി ഏവം’’തി ഏവം യദി സിയാതി അത്ഥോ. യദി ഉദ്ധച്ച ചേതനാ ദസ്സന പദേ അനുദ്ധടത്താ പടിസന്ധിം നാകഡ്ഢതീതി വിഞ്ഞായേയ്യ. ഏവം സതീതി പാഠസേസോ. ‘‘ചേ’’തി ചേ വദേയ്യ. ‘‘നാ’’തി ന സക്കാ വത്തും. ‘‘തസ്സാ വിപാകസ്സാ’’തി തസ്സാ ഉദ്ധച്ച ചേതനായ വിപാകസ്സ. പാളിപാഠേ. ‘‘ഇമേസു ധമ്മേസു ഞാണം’’തി ഇമേ ധമ്മേ ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നഞ്ഞാണം. ‘‘തേസം വിപാകേ’’തി ഉദ്ധച്ച സഹഗതാനം വിപാകേ. ‘‘ഞാണം’’തി തം വിപാകം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നഞ്ഞാണം. ‘‘സബ്ബ ദുബ്ബലന്തി ച സക്കാ വത്തും’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അതിവിയ കാളകധമ്മത്താ’’തി ബുദ്ധാദീസു മഹന്തേസു ഠാനേസു സദ്ധാരതനസ്സ അന്തരായം കത്വാ പവത്തനതോ അതിയേവകണ്ഹ ധമ്മത്താ. തസ്സാ വിചികിച്ഛാ ചേതനായ പടിസന്ധി ആകഡ്ഢനമ്പി വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി യോജനാ. ‘‘സഭാവ വിരുദ്ധത്താ യേവാ’’തി വിചികിച്ഛാ അസന്നിട്ഠാന സഭാവാ. അധിമോക്ഖോ സന്നിട്ഠാന സഭാവോതി ഏവം സഭാവ വിരുദ്ധത്തായേവ.

‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തിആദീസു. ‘‘വിപച്ചതീതി വിപാചേതീ’’തി വദന്തി. തം പന പദരൂപേന ന സമേതീതി അഞ്ഞം അത്ഥം വദന്തോ ‘‘സബ്ബമ്പി വാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘മഹാസമ്പത്തിയോ സമുട്ഠാപേത്വാ’’തി ദേവലോകേ ദേവസമ്പത്തി സദിസാ ദിബ്ബവിമാനാദികാ മഹാസമ്പത്തിയോ സമുട്ഠാപേത്വാ. ഇദം ‘‘ഓകാസം കത്വാ’’തി പദേ വിസേസനം. തത്ഥ ‘‘സുഖ വിപാകം’’തി ഇദം അട്ഠ അഹേതുക വിപാകാനി സന്ധായ വുത്തം. രൂപലോകേ ബ്രഹ്മാനം രൂപകായോ രൂപാവചര കമ്മേന നിബ്ബത്തോ. സോ ച കാമാവചര ധമ്മ സമൂഹോ ഏവ. ഏവം സന്തേ തസ്മിം ലോകേ പഞ്ച അഹേതുക വിപാകാനിപി രൂപാവചര കമ്മേന നിബ്ബത്താനി സിയുന്തി ചോദനാ. തം പരിഹരന്തോ ‘‘രൂപാവചര കുസലംഹീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘താനീ’’തി അപായഭൂമിയം ഉപ്പന്നാനി അട്ഠ അഹേതുക വിപാകാനി. ‘‘സബ്ബസ്മിം കാമലോകേ’’തി ഏകാദസവിധേ കാമലോകേ. ‘‘തേസു ചാ’’തി തേസു അട്ഠ അഹേതുക വിപാകേസു ച. ‘‘ആരമ്മണന്തരേ’’തി കസിണ നിമിത്താദിതോ അഞ്ഞസ്മിം ആരമ്മണേ. ‘‘നിമിത്താ രമ്മണേ’’തി കസിണ നിമിത്താദികേ നിമിത്ത പഞ്ഞത്താ രമ്മണേ. ‘‘താനി പഞ്ചവിപാകാനീ’’തി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണാദീനി പഞ്ച അഹേതുക വിപാകാനി കാമാവചര കുസല കമ്മസ്സേവ വിപാകാനി ഹോന്തീതി യോജനാ. ‘‘സോളസക മഗ്ഗോ’’തി സോളസകഥാ മഗ്ഗോ കഥാപബന്ധോ. ഏവം ദ്വാദസ കമഗ്ഗോ. ‘‘അഹേതുകട്ഠക’’ന്തി അഹേതുക വിപാകട്ഠകം. സമ്മാ പകാരേന ജാനാതീതി സമ്പജാനം. ഞാണം. സമ്പജാനേന കതന്തി വിഗ്ഗഹോ. ന സമ്പജാനകതം അസമ്പജാനകതം. ‘‘സദ്ദഹിത്വാ’’തി ഏതേന ദിട്ഠുജു കമ്മഞാണ സമ്പത്തിം ദീപേതി. ന ഹി തേന ഞാണേന അസമ്പന്നോ കമ്മഞ്ച കമ്മഫലഞ്ച സദ്ദഹതീതി. ജാനിത്വാതി വാ പാഠോ സിയാ. ‘‘ഏകമേകം’’തി ഏകമേകം കുസലകമ്മം. ‘‘കുസല സമയേ’’തി കുസല കമ്മ കരണകാലേ. കുസലുപ്പത്തികാലേ വാ. യസ്സമേ ഈദിസം പുഞ്ഞം പസുതം. തസ്സമേ ഭവലാഭോ ഭോഗലാഭോ മിത്തലാഭോ സബ്ബേലാഭാ ഏകന്തേന സുലാഭാതി അത്ഥോ. ‘‘സുലദ്ധം’’തി ഇദം പുഞ്ഞം സുലദ്ധം. ദേവേസു ച മനുസ്സേസു സംസരിത്വാതി പാഠസേസോ. ‘‘സേസേനാ’’തി തസ്സകമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന. അട്ഠകഥാ പാഠേ. ‘‘ഏകപിണ്ഡപാതസ്മിം’’തി ഏകവാരം പിണ്ഡപാതദാനേ. സംയുത്തട്ഠകഥായം വുത്തം. തസ്മാ യം വുത്തം ‘ഏകാ ചേതനാ ഏകമേവ പടിസന്ധിം ദേതീ’തി, തം സുവുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘പടിപക്ഖേഹീ’’തി പടിപക്ഖേഹി അകുസലേഹി. വിസേസേന ഭുസം മുള്ഹോ ബ്യാമുള്ഹോ. അതിവിയ ബ്യാമുള്ഹോ അതിബ്യാമുള്ഹോ. അതിബ്യാമുള്ഹത്ഥായ പച്ചയഭൂതന്തി വിഗ്ഗഹോ. അതിദുപ്പഞ്ഞായ പച്ചയഭൂതന്തി അത്ഥോ. സോ ഹി ഥേരോ വദതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇതി കത്വാ’’തി ഏവം മനസികരിത്വാ. ‘‘സന്നിഹിതപച്ചയമത്തേനാ’’തി ആസന്നേ സണ്ഠിതപച്ചയ മത്തേന. ‘‘പുബ്ബപയോഗ പച്ചയമത്തേനാ’’തി വുത്തം ഹോതി. ബലവകമ്മവസേന ഉപ്പന്നത്താ തിക്ഖതരം വിപാകം. യദാ പയോഗ രഹിതേന പച്ചയഗണേന ഉപ്പജ്ജതി, തദാ അസങ്ഖാരികം നാമ. യദാ പയോഗസഹിതേന, തദാ സസങ്ഖാരികം നാമ. തത്ഥ അസങ്ഖാരികം തിക്ഖം നാമ. സസങ്ഖാരികം മന്ദം നാമ. തഥാ ദുബ്ബല കമ്മേന ഉപ്പന്നേ മന്ദവിപാകേപി യോജേതബ്ബം. ഏവം തിക്ഖമന്ദാനം മന്ദതിക്ഖതാപത്തി നാമ സിയാ. ന ച തഥാ സക്കാ ഭവിതുന്തി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ സിയാ, യദി പുബ്ബകമ്മവസേന അട്ഠന്നം മഹാവിപാകാനം സങ്ഖാരഭേദോ സിദ്ധോ സിയാ, അട്ഠന്നം അഹേതുക വിപാകാനമ്പി സോസങ്ഖാരഭേദോ സിദ്ധോ ഭവേയ്യ. താനിപി ഹി കാനിചി അസങ്ഖാരികേന കമ്മേന നിബ്ബത്താനി, കാനിചി സസങ്ഖാരികേനാതി ചോദനാ. തം പരിഹരന്തോ ‘‘അഹേതുക വിപാകാനം പനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഉഭയകമ്മ നിബ്ബത്തനം’’തി തേസം സങ്ഖാര ഭേദരഹിതത്താ അസങ്ഖാരിക കമ്മേനപി വിരോധോ നത്ഥി. സസങ്ഖാരിക കമ്മേനപി വിരോധോ നത്ഥി. അസങ്ഖാരിക കമ്മേനപി നിബ്ബത്തന്തി. സസങ്ഖാരിക കമ്മേനപി നിബ്ബത്തന്തി. ഏവം ഉഭയകമ്മ നിബ്ബത്തനം യുത്തം. ‘‘ഇതി അധിപ്പായോ’’തി തസ്സ ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ. ‘‘ന കമ്മാഗമന വസേനാ’’തി കമ്മസങ്ഖാതസ്സ ചിരകാലതോ ആഗമന പച്ചയസ്സ വസേന. ‘‘ആഗമനം’’തി ച ആഗച്ഛതി ഏതേനാതി ആഗമനന്തി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘കമ്മഭവേ’’തി അതീതേ കമ്മകരണഭവേ. ‘‘കേചനാ’’തി കേചി. അട്ഠസാലിനിയം പന ആഗതാതി ച. പടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗേ പന ദ്വിഹേതുകാ വുത്താതി ച സമ്ബന്ധോ. ഇമസ്മിം ഠാനേ പടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗട്ഠകഥാ വചനമ്പി വത്തബ്ബന്തി വദന്തോ ‘‘തത്ഥ പനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘തീസുഖണേസൂ’’തി കമ്മക്ഖണേ നികന്തിക്ഖണേ പടിസന്ധിക്ഖണേതി തീസുഖണേസു. ‘‘ടീകാകാരാപനാ’’തി അഭിധമ്മടീകാകാരാപന. ‘‘സാവസേസപാഠോ’’തി പാളിയം തിഹേതുകേന കമ്മേന ദ്വിഹേതുക പടിസന്ധി, ദ്വിഹേതുകേന കമ്മേന അഹേതുക പടിസന്ധി അവസേസാ ഹോതി. ഏവം അവസേസ വാക്യ സഹിതോ പാഠോ. സരിക്ഖമേവ സരിക്ഖകം. കമ്മേന സരിക്ഖകം സദിസം കമ്മസരിക്ഖകം. വിപാകം. ‘‘മഹാഥേരേനാ’’തി സാരിപുത്ത മഹാഥേരേന. ഏവഞ്ച കത്വാതിആദിനാ ടീകാകാരാനം വചനം ഉപത്ഥമ്ഭേതി.

കാമാവചരകമ്മം നിട്ഠിതം.

൧൫൪. രൂപാവചരകമ്മേ. ‘‘അപ്പഗുണതായാ’’തി അപരിചിതതായ. അവഡ്ഢതായ. ‘‘ഹീനേഹി ഛന്ദാദീഹീ’’തി ലാഭസക്കാര സിലോകാദി സാപേക്ഖതായ ഹീനേഹി ഛന്ദാദീഹി. ‘‘തേ ധമ്മാ’’തി ഛന്ദാദയോ ധമ്മാ. താനി ഇധ നാധിപ്പേതാനി. കസ്മാ, ഉപപത്തിപ്പഭേദസ്സ അസാധകത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഇമാനേവാ’’തി ഇമാനി ഏവ ഝാനാനി. ‘‘തിവിധാസൂ’’തി ഏകസ്മിംതലേ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദി വസേന തിവിധാസു. ‘‘അട്ഠാരസപ്പഭേദേന വിഭജിത്വാ’’തി തീസു ഹീന മജ്ഝിമപണീതേസു ഏകേകസ്മിം ഹീന ഹീനം ഹീന മജ്ഝിമം ഹീന പണീതന്തിആദിനാ വിഭത്തേന നവവിധാനി ഹോന്തി. പുന തേസു തീണി മജ്ഝിമാനി. മജ്ഝിമഹീനം മജ്ഝിമമജ്ഝിമന്തിആദിനാ വിഭത്താനി നവവിധാനി ഹോന്തി. ഏവം അട്ഠാരസഭേദേന വിഭജിത്വാ. ‘‘കമ്മദ്വാരാനി നാമാ’’തി കമ്മപ്പവത്തി മുഖാനി നാമ. ‘‘ഇമേഹി പഭാവിതത്താ’’തി ഇമേഹി പഭാവേഹി മൂലകാരണേഹി പഭാവിതത്താ പവത്താപിതത്താ. ‘‘അട്ഠാരസഖത്തിയാ’’തി ഹീനമജ്ഝിമാദിഭേദേന അട്ഠാരസ ഖത്തിയാ. തഥാ അട്ഠാരസ ബ്രാഹ്മണാദയോ. അട്ഠ ചത്താലീസ ഗോത്താനി നാമ ഹീനമജ്ഝിമാ ദിവസേന വിഭത്താനി ഗോതമഗോത്താദീനി അട്ഠചത്താലീസ ഗോത്താനി. തേസം ചാരിത്ത പടിപത്തിഭൂതാനി ചരണാനിപി അട്ഠചത്താലീസ ഹോന്തീതി. ഏത്ഥ സിയാ. പുരിമ വചനേ ഹീനാദീനി ബ്രഹ്മലോകേ, അട്ഠകഥാ വചനേഹീനാദീനി മനുസ്സലോകേതി സാധേതബ്ബം അഞ്ഞം, സാധകം അഞ്ഞന്തി ചോദനാ. തം പരിഹരതി ‘‘ഏതേനഹീ’’തിആദിനാ. ‘‘ഉപലക്ഖേതീ’’തി പച്ചക്ഖതോ പാകടം ഏകദേസം ദസ്സേത്വാ അപാകടേ താദിസേപി ജാനാപേതീതി അത്ഥോ. ‘‘സമത്ഥാ സമത്ഥം വാ’’തി സമത്ഥാ സമത്ഥഭാവം വാ. ‘‘തഥാ ഹാനേനാ’’തി തഥാഹി അനേന ആചരിയേന. അനുരുദ്ധാ ചരിയേനാതി വുത്തം ഹോതി. നാമ രൂപ പരിച്ഛേദേ വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സമാനാസേവനേ ലദ്ധേ സതി, മഹബ്ബലേ വിജ്ജമാനേ മഹഗ്ഗതകമ്മം വിപാകം ജനേതി. താദിസം ഹേതും അലദ്ധാ അലഭിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ചേതനാ വിപാകം ന പച്ചതീതി യോജനാ. തത്ഥ ‘‘സമാനാ സേവനേ’’തി ഭൂമിസമാനതാ വസേന സമാനാസേവനേ. കാമജവനം കാമജവനേന സമാനാസേവനം. രൂപജവനം രൂപജവനേന. അരൂപജവനം അരൂപജവനേനാതി ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘സമാനഭൂമികതോ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘തദഭാവതോ’’തി താദിസസ്സ ബലവഭാവസ്സ അഭാവതോ. ഏകവാരമത്തഭൂതാ മഹഗ്ഗത ചേതനാ ച. ‘‘സബ്ബ പഥമഭൂതാ’’തി സമാപത്തി വീഥീസു ഗോത്രഭുസ്സ അനന്തരേ മഹഗ്ഗത ജവനം സന്ധായ വുത്തം. ലോകുത്തര മഗ്ഗചേതനാ കദാചിപി സമാനാ സേവനം ന ലഭതി. ഏവം സന്തേപി അത്തനോ അനന്തരതോ പട്ഠായ യാവജീവമ്പി ഭവന്തരേപി അരിയഫലം ജനേതിയേവ. ഏവമേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദം പവത്തിഫലം നാമ ഹോതി, ഇധ പന പടിസന്ധി ഫലം വിചാരിതം, തസ്മാ അസമാനം ഇദം നിദസ്സനന്തി ചേ. വുച്ചതേ. മഗ്ഗചേതനാ നാമ തണ്ഹാ സഹായകം വട്ടഗാമി കമ്മം ന ഹോതി. അതണ്ഹാ സഹായകം വിവട്ടഗാമി കമ്മം ഹോതി. തസ്മാ പടിസന്ധിം ന ദേതി. സചേ പന തം തണ്ഹാ സഹായകം വട്ടഗാമികമ്മം ഭവേയ്യ. പടിസന്ധി കാലേപി ഫലം ദദേയ്യ. അസമാനാ സേവനതാ പമാണം ന ഭവേയ്യ. ഏവം അഞ്ഞകാരണത്താ അസമാനം നിദസ്സനം ഹോതി. ന അസമാനാ സേവനതായാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഉപചിതത്താ’’തി പുനപ്പുനം ആസേവന ലാഭേന വഡ്ഢിതത്താ. ‘‘സാ ചേതനാ’’തിആദികമ്മികമഹഗ്ഗത ചേതനാ ച. ‘‘നാ’’തി ചോദനാ, ന സിയാതി അത്ഥോ. ന ച സാപി സമാനഭൂമക ധമ്മതോ ലദ്ധാ സേവനാ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി കതത്താ ഭാവിതത്താതി വുത്തം. ഭാവിതത്താതി ച പുനപ്പുനം ആസേവന ലാഭേന വഡ്ഢിതത്താ ഇച്ചേവത്ഥോ. തസ്മാ വിഞ്ഞായതി അസമാനഭൂമികേഹി പുബ്ബഭാഗപ്പവത്തേഹി കാമജവനേഹി പരമ്പരതോ പുനപ്പുനം ലദ്ധാ സേവനതായ ഏവ ഇധ ഉപചിതത്താതി വുത്തന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഉഭയത്ഥ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഉഭയത്ഥാ’’തി ഉഭയേസു കതത്താ ഉപചിതത്താതി ച കതത്താ ഭാവിതത്താതി ച വുത്തേസു പാഠേസു. ‘‘പഥമ സമന്നാഹാരതോ പട്ടായാ’’തി മഹഗ്ഗതജ്ഝാനേ അപ്പനാവീഥിതോ പുരേ ദ്വീസു പരികമ്മ ഭാവനാ ഉപചാര ഭാവനാസു പരികമ്മ ഭാവനം ഭാവേന്തസ്സ പഥവീ പഥവീതിആദിനാ പഥമ സമന്നാഹാരതോ പട്ഠായ. ലോകുത്തര മഗ്ഗേപന ദസസു വിപസ്സനാ ഞാണേസു സബ്ബപഥമം സമ്മസനഞ്ഞാണം ഭാവേന്തസ്സ രൂപം അനിച്ചം വേദനാ അനിച്ചാതിആദിനാ പഥമ സമന്നാഹാരതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ. ഉപചിനിത്വാതി ച ഭാവേത്വാതി ച വഡ്ഢേത്വാ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. ‘‘അബ്ഭുണ്ഹാ’’തി അഭിനവാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അയം വാദോ’’തി അനുരുദ്ധാ ചരിയസ്സ വാദോ. യദി ഏവം, അട്ഠകഥാസു സങ്ഖാര പച്ചയാ വിഞ്ഞാണ പദ നിദ്ദേസേസു അഭിഞ്ഞാ ചേതനാ പനേത്ഥ പരതോ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതീതി ന ഗഹിതാതി വുത്തം. തത്ഥ അഞ്ഞം യുത്തം കാരണം വത്തബ്ബന്തി, തം വദന്തോ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാന സമാധിസ്സ പനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ടീകാകാരാ’’തി അഭിധമ്മടീകാകാരാ. ‘‘തസ്സാ പനാ’’തിആദി അത്തനോവാദ ദസ്സനം. സാധേന്തിയാ അഭിഞ്ഞാ ചേതനായ. അചിത്തകഭവ പത്ഥനാസഹിതം സഞ്ഞാ വിരാഗന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇധാ’’തി മനുസ്സ ലോകേ.

‘‘അനാഗാമിനോ പനാ’’തിആദീസു. ‘‘ഏതേനാ’’തി ഏതേന അത്ഥ വചനേന. ‘‘സദ്ധാധികോ’’തി സന്ധിന്ദ്രിയാധികോ. ഏവം വീരിയാധികാദീസുപി. ‘‘അത്തനാ ലദ്ധ സമാപത്തീനം’’തി ഏകസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ ബഹൂനം അത്തനാ ലദ്ധ സമാപത്തീനം. തേസു പുഥുജ്ജന സോതാപന്ന സകദാഗാമീസു. ‘‘പുഥുജ്ജനോ’’തി ഝാനലാഭി പുഥുജ്ജനോ. ‘‘നികന്തിയാസതീ’’തി കാമഭവനികന്തിയാ സതി. ‘‘ഇതരേ പനാ’’തി സോതാപന്ന സകദാഗാമിനോ പന. പരിഹീനജ്ഝാനാ ഏവ തത്ഥ നിബ്ബത്തന്തി. ന നികന്തി ബലേനാതി അധിപ്പായോ. വിഭാവനിപാഠേ ‘‘തേസം പീ’’തി ഝാനലാഭി സോതാപന്ന സകദാഗാമീനമ്പി. ഇച്ഛന്തേന ടീകാചരിയേന. തഥാ നികന്തിയാ സതി പുഥുജ്ജനാദയോ കാമാവചര കമ്മ ബലേന കാമഭവേപി നിബ്ബത്തന്തീതി യോജനാ. ചേതോപണിധി ഇജ്ഝതി. കസ്മാ, വിസുദ്ധത്താ. സീലവിസുദ്ധത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘തേ’’തി ഝാനലാഭി സോതാപന്ന സകദാഗാമിനോ. അങ്ഗുത്തര പാഠേ. ‘‘സഹദസ്സനുപ്പാദാ’’തി സോതാപത്തി മഗ്ഗഞ്ഞാണം ദസ്സനന്തി വുച്ചതി. ദസ്സനസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേന സദ്ധിം. നത്ഥി തസ്സ തം സംയോജനന്തിപി പാഠോ. ‘‘ഇമം ലോകം’’തി ഇമം കാമലോകം. ‘‘വിപസ്സനാ നികന്തി തണ്ഹാ’’തി തേനേവ ധമ്മരാഗേന തായ ധമ്മ നന്ദിയാതി ഏവം വുത്താ വിപസ്സനാ സുഖേ നികന്തി തണ്ഹാ. പച്ചയേ സതി കുപ്പന്തി നസ്സന്തീതി കുപ്പാ. കുപ്പാ ധമ്മാ യേസം തേ കുപ്പ ധമ്മാ. ‘‘ധമ്മാ’’തി മഹഗ്ഗത ധമ്മാ. ഇമേ ദ്വേ സോതാപന്ന സകദാഗാമിനോ സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ നാമ. സീലപ്പടി പക്ഖാനം കിലേസാനം സബ്ബസോ പഹീനത്താ. തസ്മാ തേ സീലേസു അകുപ്പ ധമ്മാതി വുച്ചന്തി. സമാധിസ്മിം പന കുപ്പ ധമ്മാ ഏവ. ‘‘മഹാബ്രഹ്മേസു ന നിബ്ബത്തന്തീ’’തി മഹാബ്രഹ്മത്തം ന ലഭന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഹീനജ്ഝാസയത്താ’’തി ഏത്ഥ ഇത്ഥിയോ നാമ പകതിയാവ ഹീനജ്ഝാസയാ ഹോന്തി നീച ഛന്ദാ നീച ചിത്താ മന്ദവീരിയാ മന്ദപഞ്ഞാ. കസ്മാ, ഹീനലിങ്ഗത്താ. കസ്മാ ച താ ഹീനലിങ്ഗാ ഹോന്തി. ദുബ്ബല കമ്മനിബ്ബത്തത്താ. ദുബ്ബല കമ്മന്തി ച പുരിസത്ത ജനകം കമ്മം ഉപാദായ വുച്ചതി. ബ്രഹ്മപുരോഹിതാനമ്പി സങ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. കസ്മാ, ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനന്തി അട്ഠകഥാ വചനസ്സ യേഭൂയ്യവചനത്താ. തേനാഹ ‘‘ന മഹാബ്രഹ്മാനം’’തി. ഇതരഥാ ന ബ്രഹ്മപുരോഹിതാനം ന ച മഹാബ്രഹ്മാനന്തി വുത്തം സിയാ. ന ച തഥാ സക്കാ വത്തും ‘ബ്രഹ്മത്തന്തി മഹാബ്രഹ്മത്ത’ന്തി ഇമിനാ വചനേന വിരുജ്ഝനതോ. അയഞ്ച അത്ഥോ ന കേവലം യേഭൂയ്യനയമത്തേന സിദ്ധോ. അഥ ഖോ ബ്യഞ്ജന സാമത്ഥിയേനാപി സിദ്ധോതി ദസ്സേതും ‘‘തേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘തേ’’തി ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ. സംയുത്തപാഠേ. ‘‘പടിഭാതുതം’’തി ഏത്ഥ ‘‘തം’’തി തുയ്ഹം. ധമ്മീകഥാ തുയ്ഹം പടിഭാതു, പാതുബ്ഭവതു. കഥേതു ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. ‘‘ബ്രാഹ്മണാ’’തി അഭിഭും ഭിക്ഖും ആലപതി. ‘‘ബ്രഹ്മുനോ’’തി മഹാബ്രഹ്മുനോ അത്ഥായ. ഏവം സേസേസു ദ്വീസു. ‘‘തേസം’’തി ബ്രഹ്മപുരോഹിതാനം. വിഭാവനിപാഠേ ‘‘ഇതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി ‘‘ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജേസു യേവാ’’തി പുല്ലിങ്ഗ വചനത്താ പുഗ്ഗലപ്പധാനം ഹോതി. നഭൂമിപ്പധാനം. തസ്മാ അയമത്ഥോ യുത്തിവസേന ദട്ഠബ്ബോതി. ‘‘തീസുഭവഗ്ഗേസൂ’’തി വേഹപ്ഫലഭൂമി പുഥുജ്ജനഭവഗ്ഗോ നാമ ഹോതി രൂപലോകേ. തതോ ഉപരി പുഥുജ്ജനഭൂമിയാ അഭാവതോ. അകനിട്ഠഭൂമി അരിയഭവഗ്ഗോ നാമ. തത്ഥ ഠിതാനം അരിയാനം തത്ഥേവ നിട്ഠാനതോ. നേവസഞ്ഞാഭൂമി ലോകഭവഗ്ഗോ നാമ. തതോ ഉപരി ലോകസ്സേവ അഭാവതോതി.

കമ്മചതുക്കാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫൫. മരണുപ്പത്തിയം. ‘‘ആയുപരിമാണസ്സാ’’തി ആയുകപ്പസ്സ. ‘‘തദുഭയസ്സാ’’തി ആയുകപ്പസ്സ ച കമ്മസ്സ ച. ‘‘ഉപഘാതക കമ്മേനാ’’തി ബലവന്തേന പാണാതിപാതകമ്മേന. ‘‘ദുസ്സിമാര കലാബുരാജാദീനം വിയാ’’തി തേസം മരണം വിയ. ഉപരോധിതം ഖന്ധ സന്താന മസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘ഉപരോധിതം’’തി ഉപഗന്ത്വാ നിരോധാപിതം. കമ്മം ഖിയ്യതിയേവ. ഏവം സതി, സബ്ബംപി മരണം ഏകേന കമ്മക്ഖയേന സിദ്ധം. തസ്മാ ഏകം കമ്മക്ഖയ മരണമേവ വത്തബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഇതരേപി വുത്താ’’തി ഇതരാനിപി തീണി മരണാനി വുത്താനീതി ചോദനാ. വുച്ചതേ പരിഹാരോ. ‘‘സരസവസേനേവാ’’തി അത്തനോ ധമ്മതാവസേനേവ. നാനാ ആയു കപ്പം വിദഹന്തി സങ്ഖരോന്തീതി നാനാആയുകപ്പ വിധായകാ. ‘‘സത്തനികായേ’’തി സത്തസമൂഹേ. നിച്ചകാലം ഠിതിം കരോന്തീതി ഠിതികരാ. കദാചി വുദ്ധിം കരോന്തി, കദാചി ഹാനിം കരോന്തീതി വുദ്ധികരാ ഹാനികരാ ച. ‘‘തേസം വസേനാ’’തി തേസം ഉതു ആഹാരാനം വസേന. ‘‘തയോപി ചേതേ’’തി ഏതേതയോപി ഠിതികരാദയോ. കമ്മം വിപച്ചമാനം ദത്വാ ഖിയ്യതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏതേന ഏവരൂപേഠാനേ കമ്മം അപ്പധാനന്തി ദീപേതി. ‘‘തദനുരൂപം ഏവാ’’തി തം ദസവസ്സകാലാനു രൂപം ഏവ. ‘‘ഭോ ഗഞ്ചാ’’തി ധനധഞ്ഞാദിപരിഭോഗഞ്ച. തേസം ഉതുആഹാരാനം ഗതി ഏതേസന്തി തഗ്ഗതികാ. തേസം ഉതുആഹാരാനം ഗതിം അനുവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തദനുവത്തികാ’’തി. സങ്ഖാരവിദൂഹി അഞ്ഞത്രാതി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഖാരവിദുനോ ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. ഇദ്ധിയാ പകതാതി ഇദ്ധിമയാ. ‘‘ഇദ്ധിയാ’’തി ദേവിദ്ധിയാവാ ഭാവനാമയിദ്ധിയാവാ. വിജ്ജായ പകതാതി വിജ്ജാമയാ. ‘‘വിജ്ജായാ’’തി ഗന്ധാരിവിജ്ജായ. അട്ഠി ന്ഹാരു മംസ ലോഹിതാദികാ രസധാതുയോ അയന്തി വഡ്ഢന്തി ഏതേഹീതി രസായനാനി. താനി വിദഹന്തി ഏതേഹീതി രസായന വിധയോ. നയൂപദേസാ. ചിരട്ഠിതി കത്ഥായ ജീവിതം സങ്ഖരോന്തി ഏതേഹീതി ജീവിത സങ്ഖാരാ. ഇദ്ധിമയ വിജ്ജാമയ ജീവിത സങ്ഖാരേസു ച രസായന വിധിസങ്ഖാതേസു ജീവിത സങ്ഖാരേസു ച വിദുനോതി സമാസോ. ‘‘ദ്വി സമുട്ഠാനിക രൂപധമ്മേസൂ’’തി ഉതുസമുട്ഠാനിക രൂപധമ്മേസു ച ആഹാര സമുട്ഠാനിക രൂപധമ്മേസു ച. ‘‘പരിണമന്തേസൂ’’തി വിപരിണമന്തേസു. തേനാഹ ‘‘ജിയ്യമാനേസൂ’’തിആദിം. ‘‘യാവമഹന്തം പീതി’’ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം കമ്മം വിയ കോടിപത്തവസേന അതിമഹന്തമ്പി. ‘‘അസ്സാ’’തി കമ്മസ്സ. ‘‘ഉപച്ഛേദക മരണേപി നേതബ്ബോ’’തി ബലവന്തേ ഉപച്ഛേദക കമ്മേ ആഗതേ യാവമഹന്തമ്പി ജനക കമ്മം അത്തനോ വിപാകാധിട്ഠാന വിപത്തിയാ ഖിയ്യതിയേവ. സോ ചസ്സഖയോ ന സരസേന ഹോതി, അഥ ഖോ ഉപച്ഛേദക കമ്മ ബലേന ഹോതീതി ഇധ ഉപച്ഛേദക മരണം വിസും ഗഹിതന്തി ഏവം ഉപച്ഛേദക മരണേപി നേതബ്ബോ. ‘‘അകാല മരണം’’തി ആയുക്ഖയമരണാദീനി തീണി മരണാനി കാലമരണാനി നാമ, മരണാ രഹകാലേ മരണാനീതി വുത്തം ഹോതി. തതോ അഞ്ഞം യം കിഞ്ചി മരണം അകാല മരണന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘തഞ്ഹി പവത്തമാനം’’തിആദിം. ‘‘മൂലഭേദതോ’’തി മൂലകാരണപ്പഭേദതോ. യസ്മാ പന മിലിന്ദ പഞ്ഹേ വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സന്നിപതന്തീതി സന്നിപാതാ. സന്നിപാതേഹി ഉപ്പന്നാ സന്നിപാതികാതി അത്ഥം സന്ധായ ‘‘സന്നിപതിതാനം’’തി വുത്തം. അഥവാ. സന്നിപതനം സന്നിപാതോ. ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ ദോസാനം മിസ്സകഭാവോ. സന്നിപാതേന ഉപ്പന്നാ സന്നിപാതികാതിപി യുജ്ജതി. ‘‘അനിസമ്മകാരീനം’’തി അനിസാമേത്വാ അനുപധാരേത്വാ കരണ സീലാനം. പവത്താ ആബാധാ വിസമപരിഹാരജാനാമാതി യോജനാ. ‘‘അത്തനാ വാകതാനം പയോഗാനം’’തി സത്ഥഹരണ, വിസഖാദന, ഉദകപാതനാദിവസേന കതാനം. ‘‘വിനാസേന്തീ’’തി സത്ഥവസ്സ വാലുകവസ്സാദീനി വസ്സാപേത്വാവാ സമുദ്ദ വീചിയോ ഉട്ഠാപേത്വാവാ ഏവരൂപേ മഹന്തേ ഭയുപദ്ദവേ കത്വാ വിനാസേന്തി. ‘‘മനുസ്സ പഥേ’’തി മനുസ്സ പദേസേ. ‘‘തേ’’തി ചണ്ഡാ യക്ഖാ. ‘‘ജീവിതക്ഖയം പാപേന്തീ’’തി മനുസ്സാനം വാ ഗോമഹിംസാനം വാ മേദലോഹിതാനി പാതബ്യത്ഥായ തേസു നാനാരോഗന്തര കപ്പാനി ഉപ്പാദേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീ’’തി സകലം രജ്ജം വാ രട്ഠം വാ ദീപകം വാ വിനാസേന്തീതി വുത്തേ സകലം ജനപദം വാ നഗരം വാ നിഗമം വാ ഗാമം വാ തം തം പുഗ്ഗലം വാ വിനാസേന്തീതി വിസും വത്തബ്ബം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ‘‘സത്ഥദുബ്ഭിക്ഖരോഗന്തര കപ്പാപീ’’തി സത്ഥന്തര കപ്പോ ദുബ്ഭിക്ഖന്തര കപ്പോ രോഗന്തര കപ്പോതി ഇമേ തയോ അന്തര കപ്പാപി ഇധ വത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. തേസു പന രോഗന്തര കപ്പോ യക്ഖാ വാളേ അമനുസ്സേ ഓസ്സജ്ജന്തി, തേന ബഹൂ മനുസ്സാ കാലങ്കരോന്തീതി ഇമിനാ ഏകദേസേന വുത്തോയേവ. ‘‘ഉപപീളകോ പഘാതകാനം കമ്മാനം വിപച്ചനവസേനാ’’തി ഏത്ഥ തേസം കമ്മാനം ഓകാസപ്പടിലാഭേന സത്തസന്താനേ സുഖസന്താനം വിബാധേത്വാ മരണം വാ പാപേത്വാ മരണ മത്തം വാ ദുക്ഖം ജനേത്വാ പീളനഞ്ച ഘാതനഞ്ച ഇധ വിപച്ചന നാമേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിപാകം പന ജനേന്തുവാ, മാവാ, ഇധ അപ്പമാണന്തി. ഏത്ഥ സിയാ. അട്ഠസു കാരണേസു ഓപക്കമികട്ഠാനേ ‘കുപ്പിതാഹി ദേവതാ സകലം രജ്ജാദികം അസേസം കത്വാ വിനാസേന്തീ’തി വുത്തം. തത്ഥ വിനാസിതാ ജനാ കിം നു ഖോ അത്തനോ അത്തനോ കമ്മ വിപാകജേഹി ആബാധന ദണ്ഡേഹി വാ വിനസ്സന്തി, ഉദാഹു വിസും ഓപക്കമികേഹി ആബാധന ദണ്ഡേഹി വാ വിനസ്സന്തി. യഞ്ചേത്ഥ വുത്തം ‘ഏവം അകാല മരണം ഉപച്ഛേദക കമ്മുനാ വാ അഞ്ഞേഹി വാ അനേക സഹസ്സേഹി കാരണേഹി ഹോതീ’തി. തത്ഥ യസ്സ ഉപച്ഛേദക കമ്മം നാമ നത്ഥി. കിം തസ്സ അഞ്ഞേന കാരണേന അകാല മരണം നാമ ഭവേയ്യാതി. ഏത്ഥ വദേയ്യും, തസ്സ അഞ്ഞേന കാരണേന അകാല മരണം നാമ ന ഭവേയ്യ. സബ്ബേ സത്താ കമ്മസ്സകാ, കമ്മദായാദാ, കമ്മയോനീ, കമ്മ ബന്ധൂ, കമ്മപ്പടിസ്സരണാതിഹി വുത്തംതി. തേസം തം വാദം ഭിന്ദന്തോ ‘‘യേഹികേചി ലോകേ ദിസ്സന്തീ’’തിആദിമാഹ. പുന തദത്ഥം ദള്ഹം കരോന്തോ ‘‘യഥാഹാ’’തിആദിം വദതി. തത്ഥ ദുവിധം കമ്മഫലം, വിപാക ഫലഞ്ച നിസ്സന്ദ ഫലഞ്ച. തത്ഥ വിപാക ഫലം നാമ വിപാകക്ഖന്ധാ ച ചക്ഖു സോതാദീനി കടത്താ രൂപാനി ച. തം യേന പുബ്ബേ കമ്മം കതം, തസ്സേവ സാധാരണം ഹോതി. തസ്സ സന്താനേ ഏവ പവത്തതി. നിസ്സന്ദ ഫലം നാമ തസ്സ സുഖുപ്പത്തിയാ വാ ദുക്ഖുപ്പത്തിയാ വാ അത്തനോ കമ്മാനുഭാവേന ബഹിദ്ധാ സമുട്ഠിതാനി ഇട്ഠാരമ്മണാനി വാ അനിട്ഠാ രമ്മണാനി വാ. തം പന അഞ്ഞേസമ്പി സാധാരണം ഹോതി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സകകമ്മസമുട്ഠിതാ ഏവ. ല. പരേസം സാധാരണാ ഏവാ’’തി. ലോകേ അട്ഠലോക ധമ്മാ നാമ സബ്ബേ കമ്മ വിപാകജാ ഏവാതി ന വത്തബ്ബാ. ഇമേ ച സത്താ സംസാരേ സംസരന്താ അട്ഠസുലോക ധമ്മേസു നിമ്മുജ്ജന്താ സംസരന്തി, തസ്മാ തേ വിനാപി ഉപപീളക കമ്മേന അഞ്ഞേഹി കാരണേഹി നാനാദുക്ഖം ഫുസന്തിയേവ. തഥാ വിനാപി ഉപച്ഛേദക കമ്മേന മരണ ദുക്ഖം പാപുണന്തിയേവ. തേന വുത്തം ‘‘കമ്മേന വിനാ യതോകുതോചി സമുട്ഠിതാ’’തിആദി.

‘‘തേ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി തേ നാനാരോഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി. ‘‘ന ഉപായ കുസലാ വാ’’തി തതോ അത്താനം മോചേതും കാരണ കുസലാ വാ ന ഹോന്തി. ‘‘ന ച പടികാര കുസലാ വാ’’തി ഉപ്പന്നം രോഗാദിഭയം അപനേതും വൂപസമേതും പടികാര കമ്മേതി കിച്ഛകമ്മേ കുസലാ വാ ന ഹോന്തി. ‘‘നാപി പരിഹാര കുസലാ വാ’’തി തതോ മോചനത്ഥം പരിഹരിതും ദേസന്തരം ഗന്തും കുസലാ വാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം. ‘‘രോഗാദയോ ഏവ തം ഖേപേന്താ പവത്തന്തീ’’തി കഥം തേ പുബ്ബകമ്മം ഖേപേന്തീതി. തസ്സ വിപാകഭൂതം ജീവിത സന്താനം വിനാസേന്താ ഖേപേന്തി. വിനട്ഠേഹി ജീവിത സന്താനേ തം ഭവം ജനേന്തം ഖിയ്യതി യേവാതി. തേനാഹ ‘‘യഥാഹീ’’തിആദിം. ‘‘കമ്മസ്സപി തഥേവാ’’തി തഥേവ പുബ്ബകമ്മസ്സപി തിണഗ്ഗേ ഉസ്സാവ ബിന്ദുസ്സേവ പരിദുബ്ബലതാ സിദ്ധാ ഹോതി. ജീവിതേ പരിക്ഖീണേ തം ഭവം ജനേന്തസ്സ പുബ്ബകമ്മസ്സപി പരിക്ഖീണത്താ. ‘‘ഏവഞ്ചേതം’’തി ഏതം കമ്മപ്പടി സംയുത്ത വചനം ഇധ അമ്ഹേഹി വുത്തനയേന സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. സബ്ബം പുബ്ബേകതഹേതുദിട്ഠി നാമ സബ്ബം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ സുചരിതം വാ ദുച്ചരിതം വാ പുബ്ബഭവേ അത്തനാ കതേന പുബ്ബകമ്മഹേതുനാ ഏവ ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവം പവത്താ ദിട്ഠി. ‘‘യം കിഞ്ചായം’’തി യം കിഞ്ചി അയം. മഹാബോധിസത്താനം അധിമുത്തികാലങ്കരിയാ നാമ ഇധ മേ ചിരകാലം ഠിതസ്സ പാരമിപൂരണ കിച്ചം നത്ഥി, ഇദാനേവ ഇതോ ചവിത്വാ മനുസ്സലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സാമി, ഉപരുജ്ഝതു മേ ഇദം ജീവിതന്തി അധിമുഞ്ചിത്വാ ദള്ഹം മനസികരിത്വാ കാലങ്കരിയാ. ‘‘സയമേവ സത്ഥം ആഹരിത്വാ’’തി സയമേവ അത്തനോ ഗീവം സത്ഥേന ഹനിത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ഏത്ഥേവാ’’തി അകാലമരണേ ഏവ.

‘‘തഥാ ചാ’’തിആദീസു. ‘‘സമാപത്തി ലാഭീനം’’തി നിദ്ധാരണേഭുമ്മ വചനം. ‘‘ജീവിത സമസീസീനം’’തി അരഹത്ത മഗ്ഗം ലഭിത്വാ മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖനവീഥി ഏവ മരണാസന്നവീഥിം കത്വാ പരിനിബ്ബാനത്താ സമം സീസം ഏതേസന്തി സമസീസിനോ. ‘‘സമം സീസം’’തി ജീവിത സന്താന പരിയന്തേന സമം വട്ടദുക്ഖ സന്താന പരിയന്തം വുച്ചതി. ‘‘സബ്ബേസം പീ’’തി സബ്ബേസമ്പി ഖീണാസവാനം. ‘‘ഇമം സുത്തപദം’’തി മഹാപരിനിബ്ബാനസുത്തേ ആഗതം സുത്തപദം. ‘‘തേ’’തി തേ വാദിനോ. ‘‘തേനാ’’തി തേന വാദവചനേന. ക്രിയമനോധാതു നാമ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനം. ക്രിയാഹേതുകമനോ വിഞ്ഞാണധാതു നാമ ഹസിതുപ്പാദചിത്തം. ‘‘അസ്സാ’’തി പരിനിബ്ബായന്തസ്സ ബുദ്ധസ്സ. ‘‘ന സമേതി യേവാ’’തി സന്തിം അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാതി ഏത്ഥ പരിനിബ്ബാന ജവനേഹി ആരമ്മണം കത്വാതി വുത്തേപി ന സമേതിയേവ. തേനാഹ ‘‘തഥാഹീ’’തിആദിം. ‘‘ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ പരിനിബ്ബായതീ’’തി ഏത്ഥ പരിനിബ്ബാന ചുതിചിത്തമേവ ഭവങ്ഗന്തി വുത്തം. ചുതിചിത്തന്തി ച ഭവന്തരം ഗച്ഛന്തസ്സേവ വുച്ചതി. ഇധ പന വോഹാര മത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിഭാവനിപാഠേ. ചുതിപരിയോസാനാനം മരണാസന്ന ചിത്താനം. യഥാ പന ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം യാവജീവം ഉപ്പന്നം മഹാഭവങ്ഗചിത്തം കമ്മകമ്മനിമിത്താദയോ ആരമ്മണം കരോതിയേവ. തഥാ പരിനിബ്ബാന ചുതിചിത്തം പീതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിം. നനു മരണകാലേ കമ്മകമ്മനിമിത്താദീനം ഗഹണം നാമ ഭവന്തര ഗമനത്ഥായ ഹോതി, ബുദ്ധാ ച ഭവന്തരം ന ഗച്ഛന്തി. തസ്മാ ‘‘ന ഹി. ല. ന കരോതീ’’തി ഇദം ന യുത്തന്തി. നോ ന യുത്തം. ഭവന്തര ഗമനത്ഥായാതി ഇദം ജവനേഹി ഗഹണേ ദട്ഠബ്ബം. ഇധ പന ചുതിചിത്തേന ഗഹണേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നചചുതിയാഗഹിതാനീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘കമ്മസിദ്ധിയാ’’തി കമ്മസിജ്ഝനത്ഥായ.‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദീസു. ‘‘തസ്സാ’’തി സോണത്ഥേര പിതുനോ. ‘‘കമ്മബലേനാ’’തിആദീസു. ‘‘അഞ്ഞേനപി കാരണ ബലേനാ’’തി ആചിണ്ണഭാവാദികേന കാരണബലേന. ഗതിനിമിത്തം പന കമ്മബലേനേവാതി യുത്തം സിയാ. ‘‘തഥോപട്ഠിതം’’തി അന്തിമവീഥിതോ പുബ്ബേ ബഹൂസുവീഥീസു ഉപട്ഠിതപ്പകാരന്തിഅത്ഥോ. പാപപക്ഖിയേസു ദുഗ്ഗതിനിമിത്തേസു. കല്യാണപക്ഖിയാനി സഗ്ഗനിമിത്താനി. ധമ്മാസോകരഞ്ഞോ മരണകാലേ പാപപക്ഖിയാനം ഉപട്ഠാനം കത്ഥചി സീഹളഗന്ഥേ വുത്തം.

സകലം പഥവിം ഭുത്വാ,

ദത്വാ കോടിസതം ധനം;

അന്തേ അഡ്ഢാമലകമത്തസ്സ;

അസോകോ ഇസ്സരം ഗതോ; തി ച;

അസോകോ സോക മാഗതോ; തി ച;

‘‘തം’’തി വിപച്ചമാനകം കമ്മം. ‘‘നിയാമക സഹകാരി പച്ചയഭൂതാ’’തി ഏത്ഥ യഥാ നാവായം നിയാമകോ നാമ നാവം ഇച്ഛിതദിസാഭിമുഖം നിയാമേതി, നിയോജേതി. തഥാ അയം തണ്ഹാപി ഭവനികന്തി ഹുത്വാ ചിത്തസന്താനം ഗന്തബ്ബഭവാഭിമുഖം നിയാമേതി, നിയോജേതി. കമ്മസ്സ ച അച്ചായത്ത സഹായഭാവേന സഹകാരീ പച്ചയോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കുസലാകുസല കമ്മനിമിത്താനി വാ’’തി അഞ്ഞാനി കുസലാ കുസലകമ്മനിമിത്താനി വാ. ‘‘തദുപത്ഥമ്ഭികാ’’തി തസ്സ കമ്മസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭികാ. ‘‘നിമിത്തസ്സാദഗധിതം’’തി മുഖനിമിത്താദീസു അസ്സാദേന്തം ഗിജ്ഝന്തം. ‘‘തിട്ഠമാനം തിട്ഠതീ’’തി തിട്ഠമാനം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. അമുഞ്ചിത്വാ തിട്ഠതീതി വുത്തം ഹോതി. അനുബ്യഞ്ജനം നാമ പിയസാതരൂപോ കഥിതലപിതാദി ക്രിയാവിസേസോ. ‘‘അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാ’’തി ആസന്ന മരണസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. അട്ഠകഥാ പാഠേ. ‘‘കിലേസ ബലവിനാമിതം’’തി അവിജ്ജാ തണ്ഹാദീനം കിലേസാനം ബലേന വിനാമിതം. പടിച്ഛാദികാ ആദീന വാ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘തം’’തി ചിത്തസന്താനം. ‘‘തസ്മിം’’തി കമ്മാദിവിസയേ. അട്ഠകഥായ ന സമേതി. തസ്മിം വിസയേതിഹി തത്ഥ വുത്തം. ന വുത്തം തസ്മിം ഭവേതി. ‘‘തസ്മിം വുത്താ നം’’തി തസ്മിം ‘യേഭൂയ്യേന ഭവന്തരേ ഛ ദ്വാരഗ്ഗഹിതം’തി ഠാനേ ടീകാസു വുത്താനം. തം സദിസ ജവനുപ്പത്തി നാമ കമ്മകരണകാലേ പവത്ത ജവനേഹി സദിസാനം ഇദാനി ജവനാനം ഉപ്പത്തി. ഭവപ്പടിച്ഛന്നഞ്ച കമ്മം അപാകടഞ്ച കമ്മം ന തഥാ ഉപട്ഠാതി. കേവലം അത്താനം അഭിനവകരണ വസേന ദ്വാരപത്തം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘വിസീദ പത്താ’’തി വിസഞ്ഞീഭാവേന വിരൂപം ഹുത്വാ സീദനപത്താ. ‘‘തബ്ബിപരീതേന പാപകമ്മ ബഹുലാപി വത്തബ്ബാ’’തി തേപിവിസീദന്തരേ ആവുധ ഹത്ഥാ പാണഘാതം കരോന്താ ഗണ്ഹഥബന്ധഥാതി ഉഗ്ഘോസന്താ ദുട്ഠചിത്താ ഹോന്തീതിആദിനാ വത്തബ്ബാ. അട്ഠകഥാ പാഠേസു. ഉക്ഖിത്തോ അസി യസ്സാതി ഉക്ഖിത്താ സികോ. പതുദന്തി വിജ്ഝന്തി ഏതേനാതി പതോദനം. പാജനദണ്ഡോ. തസ്സ അഗ്ഗേ കതാ സൂചി പതോദന സൂചി. ‘‘പതോദന ദുക്ഖം’’തി വിജ്ഝന ദുക്ഖം. കഥം പന ഉക്ഖിത്താസികാദിഭാവേന ഉപട്ഠാനം കമ്മുപട്ഠാനം നാമ ഹോതി. കഥഞ്ച തം പടിസന്ധിയാ ആരമ്മണഭാവം ഉപേതീതി ആഹ ‘‘സോ ചാ’’തിആദിം. ഉപ്പജ്ജമാനാനം സത്താനം. ‘‘ഇതരേസം പനാ’’തി രൂപാരൂപ ഭവേസു ഉപ്പജ്ജമാനാനം പന. ‘‘പരിപുണ്ണം കത്വാ’’തി തദാരമ്മണ പരിയോസാനായവാ സുദ്ധായ വാ ജവനവീഥിയാതി ഏവം പരിപുണ്ണം കത്വാ. അയം പന ഭവങ്ഗാവസാനേ ചുതിചിത്തുപ്പത്തി നാമ അട്ഠകഥാസു നത്ഥി. യഞ്ച ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ പരിനിബ്ബായതീതിആദി തത്ഥ തത്ഥ വുത്തം. തത്ഥപി ‘‘ഭവങ്ഗം’’തി ചുതിചിത്തമേവ ടീകാസു വണ്ണേന്തി. തസ്മാ ‘‘ഭവങ്ഗക്ഖയേവാ’’തി ഇദം കഥം യുജ്ജേയ്യാതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിം. അനുരൂപം സേതീതി അനുസയോ. അനുബന്ധോ ഹുത്വാ സേതീതി അനുസയോ. അനു അനു വാ സേതീതി അനുസയോ. ഏത്ഥ ച അനുസയോ നാമ ജവനസഹജാതോ ന ഹോതി. ഇധ ച അനുസയ നാമേന വുത്തം. നാനാജവന സഹജാതാ ച അവിജ്ജാ തണ്ഹാ പടിസന്ധിയാ വിസേസ പച്ചയാ ഹോന്തേവ. കഥം താ ഇധ ഗഹിതാ സിയുന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിം. ഏവം സന്തേ അവിജ്ജാ പരിക്ഖിത്തേന തണ്ഹാമൂലകേനാതി വുത്തേസു സുട്ഠു യുജ്ജതി. അനുസയേഹി സഹ ജവനസഹജാതാനമ്പി ലദ്ധത്താ. തസ്മാ ഇധ അനുസയ വചനം ന യുത്തന്തി ചോദനാ. യുത്തമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപി ചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘പരിയത്താ’’തി സമത്താ. ‘‘സോ പീ’’തി ഫസ്സാദി ധമ്മ സമൂഹോപി.‘‘തഥാ രൂപാ യേവാ’’തി അഗ്ഗമഗ്ഗേന അപ്പഹീന രൂപായേവ, അനുസയഭൂതായേവാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘തം’’തി ചിത്ത സന്താനം. ‘‘തത്ഥാ’’തി തദുഭയസ്മിം. കഥം തം തത്ഥ ഖിപന്തീതി ആഹ ‘‘തസ്മിം’’തിആദിം. ‘‘വിജാനനധാതുയാ’’തി വിഞ്ഞാണ ധാതുയാ. സങ്കന്താ നാമ നത്ഥി. യത്ഥ യത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി. തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തീതി അധിപ്പായോ. കുതോ മരണകാലേ സങ്കന്താ നാമ അത്ഥി വിജ്ജന്തീതി യോജനാ. ഏവം സന്തേ ഇദം വചനം അനമതഗ്ഗിയ സുത്തേന വിരുദ്ധം സിയാതി. ന വിരുദ്ധം. ഇദഞ്ഹി അഭിധമ്മ വചനം, മുഖ്യവചനം, അനമതഗ്ഗിയ സുത്തം പന സുത്തന്ത വചനം പരിയായ വചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. പരിയായേന വുത്തന്തി വത്വാ തം പരിയായം ദസ്സേതി ‘‘യേസഞ്ഹീ’’തിആദിനാ. ‘‘സോ’’തി സോ പുഗ്ഗലോ. ‘‘തേസം’’തി അവിജ്ജാ തണ്ഹാ സങ്ഖാരാനഞ്ച പടിസന്ധി നാമ രൂപ ധമ്മാനഞ്ച. ‘‘ഹേതുപ്ഫലസമ്ബന്ധേന ഭവന്തരം സന്ധാവതി സംസരതീതി വുച്ചതീ’’തി പുബ്ബേ കമ്മകരണകാലേപി തേ അവിജ്ജാ തണ്ഹാ സങ്ഖാരാ ഏവ സോ സത്തോതി വുച്ചന്തി. പച്ഛാ തേസം ഫലഭൂതായം പടിസന്ധിയാ പാതുഭവനകാലേപി സാപടിസന്ധി ഏവ സോ സത്തോതി വുച്ചതി. മജ്ഝേ ധമ്മപ്പബന്ധോപി സോ സത്തോതി വുച്ചതി. ഏവം ഹേതുധമ്മേഹി സദ്ധിം ഫലധമ്മേ ഏകം സത്തം കരോന്തസ്സ ഹേതുപ്ഫല സമ്ബന്ധോ ഹോതി. ഏവം ഹേതുപ്ഫല സമ്ബന്ധേന സോ ഏവ കമ്മം കരോതി. തേന കമ്മേന സോ ഏവ ഭവന്തരം സന്ധാവതി സംസരതീതി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച അനമതഗ്ഗോ യം ഭിക്ഖവേ. ല. അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനംതി ഏവം സത്തവോഹാരേന വുത്തത്താ സാധമ്മദേസനാ പരിയായദേസനാ ഹോതി. പരിയായദേസനത്താ ച സന്ധാവതം സംസരതന്തി പരിയായോപി സിജ്ഝതി. യസ്സം പന ധമ്മ ദേസനായം ധമ്മദേസനാതി വചനാനു രൂപം ധമ്മമേവ ദേസേതി, ന സത്തം, ന പുഗ്ഗലം. അയം ധമ്മദേസനാ ഏവ മുഖ്യദേസനാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ദേസിത ധമ്മാ പന പകതികാലേപി ദേസന്തരം കാലന്തരം ഖണന്തരം സങ്കന്താ നാമ നത്ഥി. യത്ഥ യത്ഥ ഉപ്പന്നാ, തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി. ഖയവയം ഗച്ഛന്തി. തേന വുത്തം ‘ന ഹി ഉപ്പന്നുപ്പന്നാ ധമ്മാ. ല. സങ്കന്താ നാമ അത്ഥീ’തി. പടിഘോസോ ച, പദീപോ ച, മുദ്ദാ ച. ആദിസദ്ദേന പടിബിമ്ബച്ഛായാ ച, ബീജസങ്ഖാരോ ച, പാടിഭോഗോ ച, ബാലകുമാര സരീരേസു ഉപയുത്താ വിജ്ജാസിപ്പോസധാ ചാതി ഏവം അട്ഠകഥാ യം ആഗതാനി നിദസ്സനാനി സങ്ഗയ്ഹന്തി. ‘‘നിദസ്സനാ’’നീതി ച ഉപമായോ വുച്ചന്തി. തത്ഥ ‘‘പടിഘോസോ’’തി ഗമ്ഭീരലേണ ദ്വാരേ ഠത്വാ സദ്ദം കരോന്തസ്സ അന്തോലേണേ പടിഘോസോ പവത്തതി. തത്ഥ ദ്വാരേ ഉപ്പന്നോ മൂലസദ്ദോ അന്തോലേണം ന ഗച്ഛതി, ഉപ്പന്നട്ഠാനേ ഏവ നിരുജ്ഝതി. പടിഘോസോ ച തതോ ആഗതോ ന ഹോതി. ന ച വിനാ മൂലസദ്ദ + പച്ചയേന അഞ്ഞതോ പവത്തതി. മൂലസദ്ദപച്ചയാ ഏവ തത്ഥ പവത്തതീതി. തത്ഥ മൂലസദ്ദോ വിയ അതീത കമ്മം. പടിഘോസോ വിയ അനന്തരേ പടിസന്ധി. ഏസനയോ പദീപ മുദ്ദാ പടിബിമ്ബച്ഛായാസു. തത്ഥ ‘‘പദീപോ’’തി പഥമം ഏകം പദീപം ജാലേത്വാ തേന അഞ്ഞം പദീപസതമ്പി പദീപ സഹസ്സമ്പി ജാലേതി. ‘‘മുദ്ദാ’’തി ലഞ്ഛനലേഖാ. തത്ഥ ഏകേന ലഞ്ഛനക്ഖന്ധേന, തേന ലഞ്ഛനലേഖാസതമ്പി ലഞ്ഛനലേഖാ സഹസ്സമ്പി കരോതി. ‘‘പടിബിമ്ബച്ഛായാ’’തി പസന്നേസു ആദാസപട്ടേസുവാ ഉദകേസുവാ ഉപ്പന്നാ സരീരച്ഛായാ. ഏതേഹി നിദസ്സനേഹി ഫലം നാമ ഹേതുതോ ആഗതം ന ഹോതി. ഹേതുനാ ച വിനാ ന സിജ്ഝതീതി ഏത്തകമത്ഥം ദീപേതി. ‘‘ബീജസങ്ഖാരോ’’തി കാലന്തരേ ഉപ്പന്നേസു പുപ്ഫഫലേസു ഇച്ഛിതവണ്ണ ഗന്ധരസപാതുഭാവത്ഥായ രോപനകാലേ അമ്ബബീജാദീസു ഇച്ഛിതവണ്ണ ഗന്ധരസധാതൂനം പരിഭാവനാ. തത്ഥ തപ്പച്ചയാ കാലന്തരേ പുപ്ഫഫലേസു ഉപ്പന്നേസു തേവണ്ണഗന്ധരസാ പാതുബ്ഭവന്തി. ‘‘പാടിഭോഗോ’’തി കിഞ്ചി അത്ഥം സാധേതും പരസ്സ സന്തികേ ഇണം ഗണ്ഹന്തസ്സ തവധനം സംവച്ഛരേന വുഡ്ഢിയാ സഹ ദസ്സാമി, സചേ നദദേയ്യം. അസുകം നാമ മമഖേത്തം വാ വത്ഥുവാ തുയ്ഹം ഹോതൂതി പടിഞ്ഞാഠപനം. തത്ഥ തപ്പച്ചയാ ധനം ലഭിത്വാ തം അത്ഥഞ്ച സാധേതി. കാലേ സമ്പത്തേ വുഡ്ഢിയാ സഹ ഇണഞ്ച സോധേതി. ‘‘വിജ്ജാസിപ്പോസധാ’’തി ലോകേ പുത്തകേ യാവജീവം ഹിതത്ഥായ ദഹരകാലേ കിഞ്ചി വിജ്ജംവാ സിപ്പംവാ സിക്ഖാപേന്തി. യാവജീവം ഖരരോഗാനം അനുപ്പാദത്ഥായ ദഹരകാലേ ഓജവന്തം കിഞ്ചി ഓസധം വാ അജ്ഝോഹാരേന്തി. തത്ഥ തപ്പച്ചയാ പുത്താനം യാവജീവം ഹിതപ്പടിലാഭോ വാ താദിസാനം രോഗാനം അനുപ്പാദോ വാ ഹോതിയേവ. ഏതേഹി യഥാ കാലന്തരേ അസന്തേസുയേവ പാടിഭോഗാദീസു മൂലകമ്മേസു പുബ്ബഭാഗേ കതപച്ചയാ ഏവ പച്ഛാ അത്ഥ സാധനാദീനി സിജ്ഝന്തി. തഥാ കുസലാ കുസല കമ്മാനി കത്വാ കാലന്തരേ തേസു അസന്തേസുപി പുബ്ബേ കതത്താ ഏവ പച്ഛാ പടിസന്ധാദീനി ഫലാനി പാതുബ്ഭവന്തീതി ദീപേതി. തേനവുത്തം ‘‘പടിഘോസ പദീപമുദ്ദാദീനി ചേത്ഥ നിദസ്സനാനീ’’തി. ‘‘കമ്മദുബ്ബലഭാവേനാ’’തി തദാ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ദുബ്ബലത്താ കമ്മമ്പി ദുബ്ബലമേവ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. കാമഞ്ചേത്ഥ അട്ഠകഥായം വത്വാ ദസ്സിതം, തഥാപി സമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ‘‘തം പീ’’തി ഗതിനിമിത്തമ്പി. ‘‘തഥാ ചവന്താനം’’തി ദിബ്ബരഥാദീനി ഗതിനിമിത്തം കത്വാ ചവന്താനം. ‘‘ദയ്ഹമാനകായേനാ’’തി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം. ഗാഥായം. പഞ്ചദ്വാരേ പടിസന്ധികമ്മം വിനാ ദ്വിഗോചരേ സിയാതി യോജനാ. തത്ഥ ‘‘ദ്വിഗോചരേ’’തി കമ്മനിമിത്ത ഗതിനിമിത്തഭൂതേ ദ്വിഗോചരേ. തത്ഥ പഞ്ചദ്വാരേ പടിസന്ധി നാമ പഞ്ചദ്വാരിക മരണാസന്ന വീഥിചിത്താനം അന്തേ ച വന്താനം പടിസന്ധി. സാപി ഗതിനിമിത്തഭൂതേ ഗോചരേ സിയാതി വുത്തേ പഞ്ചദ്വാരിക വീഥിചിത്താനി പഞ്ചാരമ്മണഭൂതാനി ഗതിനിമിത്താനി ആരമ്മണം കരോന്തീതിപി സിദ്ധം ഹോതി. ഏവഞ്ച സതി. തേസം വീഥിചിത്താനം അന്തേ അചവിത്വാ തദനുബന്ധക മനോദ്വാരികവീഥിചിത്തേഹിപി കദാചി കേസഞ്ചി ച വനം നനസമ്ഭവതീതി സക്കാ വത്തും. തേസു പന അനുബന്ധക വീഥീസു അതീതഗ്ഗഹണ സമുദായഗ്ഗഹണേഹി ച വന്താനം അതീതാനിപി ഗതിനിമിത്താനി ലബ്ഭന്തി. വത്ഥുഗ്ഗഹണനാമഗ്ഗഹണേഹി ച വന്താനം ധമ്മാ രമ്മണംപി ലബ്ഭതിയേവ. തസ്മാ യം വുത്തം ആചരിയേന കാമാവചര പടിസന്ധിയാ ഛ ദ്വാരഗ്ഗഹിതം കമ്മനിമിത്തം ഗതിനിമിത്തഞ്ച പച്ചുപ്പന്നമതീതാ രമ്മണം ഉപലബ്ഭതീതി. തം സുവുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. യം പന ‘തമേവ തഥോപട്ഠിതം ആരമ്മണം ആരബ്ഭ ചിത്തസന്താനം അഭിണ്ഹം പവത്തതീ’തി ഏവം അന്തിമവീഥിതോ പുബ്ബഭാഗേ ബഹൂനം വീഥിവാരാനം പവത്തനം ആചരിയേന വുത്തം. തം തഥോപട്ഠിതം ഗതിനിമിത്തം ആരബ്ഭാതിപി ലദ്ധും വട്ടതിയേവ. ഏവഞ്ചസതി, ഗതിനിമിത്തംപി അതീതം ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതും ‘‘യദാപനാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘സന്തതി വസേനാ’’തി സന്തതി പച്ചുപ്പന്ന വസേന. ‘‘തസ്സാ’’തി ഗതിനിമിത്തസ്സ. യേഭൂയ്യേന വുത്തോ, ന സബ്ബസങ്ഗാഹികേന വുത്തോതി അധിപ്പായോ. ‘‘മനോദ്വാരിക മരണാസന്ന ജവനാനംപി ഇച്ഛിതബ്ബത്താ’’തി പുരേജാതപച്ചയ ഭാവേന ഇച്ഛിതബ്ബത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘തദനുബന്ധായാ’’തി താനി മനോദ്വാരി കമരണാസന്ന ജവനാനി അനുഗതായ. ‘‘പടിസന്ധിയാപി സമ്ഭവതോ’’തി തസ്സ പുരേജാത പച്ചയസ്സ പടിസന്ധിയാപി പുരേജാത പച്ചയതാ സമ്ഭവതോ. നനു ഥേരേന ഭിന്ദിത്വാ അവുത്തേപി ഭിന്ദിതബ്ബേ സതി, ഭിന്ദനമേവ യുത്തന്തി ചേ. ന യുത്തം. കസ്മാ, കമ്മനിമിത്തേന സമാനഗതികത്താ. തേനാഹ ‘‘നചതം’’തിആദിം. വിഭാവനിയം യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബംതി വത്വാ അപരേപന അവിസേസതോവ വണ്ണേന്തീതി അപരേവാദോപി വുത്തോ. തത്ഥ ‘‘അവിസേസതോ വണ്ണേന്തീ’’തി അഭിന്ദിത്വാവ വണ്ണേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. പുന തം അപരേവാദം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദിമാഹ. ഇധ പന തം അപരേവാദം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ പുന ‘‘യഞ്ച തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘തദാരമ്മണായാ’’തി തം ഗതിനിമിത്താ രമ്മണായ. ‘‘തേസം വചനം’’തി അപരേസം വചനം. ‘‘അഞ്ഞത്ര അവിചാരണായാ’’തി കസ്മാ വുത്തം. നനു അട്ഠകഥായം പനാതിആദി സബ്ബം വിചാരണാ വചനമേവ ഹോതീതി. സച്ചം യഥാ ദിട്ഠപാഠവസേന, സാവസേസ പാഠഭാവം പന ന വിചാരേതിയേവ. തസ്മാ ‘‘അഞ്ഞത്ര അവിചാരണായാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ സിയാ. അട്ഠകഥാപാഠോ സാവസേസോ ഹോതു, മൂലടീകാപാഠോ പന മനോദ്വാരേ യേവാതി നിയമേത്വാ വുത്തത്താ കഥം സാവസേസോ സിയാതി. നിയമേത്വാ വുത്തോപി ഇധ അധിപ്പേതത്ഥേ അപരിപുണ്ണേ സാവസേസോ ഏവ ഹോതീതി. തേന വുത്തം ‘‘അഞ്ഞം കാരണം നത്ഥി അഞ്ഞത്ര അവിചാരണായാ’’തി. ‘‘പച്ചുപ്പന്നമതീതം’’തിആദീസു. തദാരമ്മണാവസാനായ പഞ്ചദ്വാരിക ജവനവീഥിയാ ച വനം ഹോതീതി യോജനാ. ഏവം അപരത്ഥപി. ബലവന്തേപി സതി. തദാരമ്മണാവസാനായ ഏവ വീഥിയാ. ‘‘വുത്തത്താ പനാ’’തി അട്ഠകഥായം ഏവ വുത്തത്താ പന. ‘‘പുരിമഭാഗേ ഏവാ’’തി പഞ്ചദ്വാരിക അന്തിമ വീഥിതോ പുബ്ബഭാഗേ ഏവ. ‘‘താഹീ’’തി ദേയ്യധമ്മവത്ഥൂഹി. ‘‘യഥാതം’’തി തം അത്ഥജാതം കതമം വിയാതി അത്ഥോ. ‘‘ഇതോ’’തി മനുസ്സ ഭവതോ. നിമിത്ത സദിസം സദ്ദം വണ്ണന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നട്ഠചകാരം’’തി പതിതചകാരം. അട്ഠകഥാപാഠേ ഞാതകാ മാതാദയോ പഞ്ചദ്വാരേ ഉപസംഹരന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തവത്ഥായാ’’തി തവഅത്ഥായ. ‘‘ചീനപടസോമാരപടാദിവസേനാ’’തി ചീനരട്ഠേ പവത്തോ പടോ ചീനപടോ. തഥാ സോമാരപടേപി. ‘‘താനീ’’തി രസഫോട്ഠബ്ബാനി. ഫോട്ഠബ്ബം പന അഞ്ഞംപി യുജ്ജതേവ. അത്ഥിദാനീതി മനസികതത്താ പച്ചുപ്പന്നഭൂതാനീതി വുത്തം. ‘‘അരൂപീനം’’തി അരൂപബ്രഹ്മാനം. ‘‘തേ’’തി അരൂപിനോ. ‘‘താനീ’’തി ഹേട്ഠിമജ്ഝാനാനി. വിസ്സട്ഠം ലദ്ധഝാനം യേസം തേ വിസ്സട്ഠജ്ഝാനാ. ‘‘തതോയേവ ചാ’’തി വിസ്സട്ഠജ്ഝാനത്തായേവ ച. ആകഡ്ഢിതം മാനസം ചിത്തം ഏതേസന്തി വിഗ്ഗഹോ. ഇദഞ്ച ഹേതുവിസേസന പദം. ആകഡ്ഢിതമാനസത്താ കാമഭവേ ഉപ്പജ്ജമാനാനന്തി ദീപേതി. തേസം അരൂപീനം. ‘‘അഞ്ഞം ദുബ്ബല കമ്മം’’തി ഉപചാരജ്ഝാനകമ്മതോ അഞ്ഞം തിഹേതുകോമകം കമ്മം. ‘‘തേസം’’തി രൂപലോകതോ ച വന്താനം. ‘‘സതോ’’തി സന്തസ്സ സമാനസ്സ. ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭനേ കാരണം നത്ഥീ’’തി ഇദം ഉപചാരജ്ഝാന കമ്മസ്സ ഗരുക കമ്മഗതികത്താ വുത്തം. ഏകന്ത ഗരുകകമ്മഭൂതംപി പന മഹഗ്ഗതജ്ഝാന കമ്മം നാമ നാനാനികന്തി ബലേന പടിബാഹീയമാനം പടിസന്ധിം ന ദേതിയേവ. ഉപചാരജ്ഝാന കമ്മേ വത്തബ്ബം നത്ഥീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘താദിസാനീ’’തി തഥാ രൂപാനി ദ്വിഹേതുകോമക കമ്മാനി തേസം ഓകാസം ന ലഭന്തി. നീവരണാനം സുട്ഠുവിക്ഖമ്ഭിതത്തായേവ. ‘‘യേനാ’’തി യേന ഛന്ദാദീനം പവത്തി കാരണേന. ‘‘നാനാകമ്മാനി പീ’’തി ഉപചാരജ്ഝാന കമ്മതോ അഞ്ഞാനി പച്ചുപ്പന്ന കമ്മാനിപി അതീതഭവേസു കതാനി അപരപരിയായ കമ്മാനിപി. ‘‘യേന ചാ’’തി യേന നാനാകമ്മാനമ്പി ഓകാസ ലാഭകാരണേന ച. ‘‘തേ’’തി രൂപീ ബ്രഹ്മാനോ. ‘‘വുത്തനയേനേ വാ’’തി സുട്ഠുവിക്ഖമ്ഭിതനീവരണാനം തേസം അപ്പനാ പത്തജ്ഝാനവിസേസേന [ യസ്മാ പനാതിആദിനാ ച ] പരിഭാവിത ചിത്തസന്താനത്താ’തി ച വുത്തനയേനേവ. ‘‘തം കാരണം’’തി അഹേതുക പടിസന്ധിയാ അഭാവ കാരണം. പരമ്പര ഭവേസുച വീഥിമുത്തചിത്താനം പവത്താകാരം ദസ്സേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യഥാ താനിയേവ ഓസധാനീ’’തി ലോകേ ഏകം ഓസധം ലഭിത്വാതം ദേവസികം ഭുഞ്ജതി. ഏകോപഥമദിവസേ ഭുഞ്ജന്തം ദിസ്വാ കതമം നാമ ത്വം ഓസധം ഭുഞ്ജസീതി പുച്ഛി. ഇദം നാമ ഓസധം ഭുഞ്ജാമീതി വദതി. പുനദിവസേസുപി ഓസധം ഭുഞ്ജന്തം ദിസ്വാ തഥേവ പുച്ഛി. തമേവ ഓസധം ഭുഞ്ജാമീതി വദതി. തത്ഥ ‘‘തമേവ ഓസധം’’തി യം പഥമദിവസേ ഓസധം തയാച പുച്ഛിതം. മയാ ച കഥിതം. തമേവ അജ്ജ ഭുഞ്ജാമീതി അത്ഥോ. തത്ഥ പന പഥമദിവസേ ഭുത്തം ഓസധം അഞ്ഞം. അജ്ജ ഭുത്തം അഞ്ഞം. തംസദിസം പന അഞ്ഞംപി തമേവാതി ലോകേ വോഹരന്തി താനിയേവ ഓസധാനി ഭുഞ്ജാമീതി. ഏവം ഇധപി തസ്സദിസേ തബ്ബോഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘തസ്മിം’’തി ഭവങ്ഗചിത്തേ. അവത്തമാനേ ഉപപത്തിഭവോ ഓച്ഛിജ്ജതി. വത്തമാനേ ന ഓച്ഛിജ്ജതി. തസ്മാ തസ്സ ഉപപത്തി ഭവസ്സ അനോച്ഛേദ അങ്ഗത്ഥായ കാരണത്താ ഭവങ്ഗന്തി വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഉപപത്തി ഭവോ’’തി ച കമ്മജക്ഖന്ധസന്താനം വുച്ചതി. ‘‘പരസമയേ’’തി ഉച്ഛേദ ദിട്ഠീനം വാദേ. ‘‘വട്ടമൂലാനീ’’തി അവിജ്ജാതണ്ഹാ വുച്ചന്തി. വട്ടമൂലാനി സുട്ഠുഉച്ഛിജ്ജന്തി ഏത്ഥാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘യസ്സ അത്ഥായാ’’തി സഉപാദിസേസാദികസ്സ നിബ്ബാനസ്സ പടിലാഭത്ഥായ. ‘‘പട്ഠപീയന്തീ’’തി പവത്താപീയന്തി. പജ്ജന്തി പാപുണന്തി അരിയാ ജനാ ഏത്ഥാതി പദം. പരതോ സമന്തിപദേ അനുപാദിസേസസ്സ ഗയ്ഹമാനത്താ ഇധ സഉപാദിസേസന്തി വുത്തം. ബുജ്ഝന്തീതി ബുധാ. സുട്ഠു സദ്ധിം ഉച്ഛിന്നം സിനേഹബന്ധനം യേഹി തേ സുസമുച്ഛിന്നസിനേഹബന്ധനാ. കഥഞ്ച സുട്ഠുഉച്ഛിന്നം, കേഹി ച സദ്ധിം ഉച്ഛിന്നന്തിആഹ ‘‘അനുസയമത്തം പീ’’തിആദിം. ‘‘സേസകിലേസേഹീ’’തി തണ്ഹാസിനേഹ ബന്ധനതോ അവസേസ കിലേസേഹി. ‘‘അധിസയിതം’’തി വിക്ഖമ്ഭിതുംപി അസക്കുണേയ്യം ഹുത്വാ അതിരേകതരം സയിതം. ‘‘അധിഗമാവഹം’’തി അധിഗമോ വുച്ചതി നവവിധോ ലോകുത്തര ധമ്മോ. തം ആവഹതീതി അധിഗമാവഹം. ‘‘സീലം’’തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. ‘‘ധുതങ്ഗം’’തി തേരസധുതങ്ഗം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

വീഥിമുത്തസങ്ഗഹദീപനിയാഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.