൪. വീഥിസങ്ഗഹഅനുദീപനാ

൧൩൬. വീഥിസങ്ഗഹേ. ‘‘തേസഞ്ഞേ വാ’’തി ചിത്ത ചേതസികാനം ഏവ. ‘‘വുത്തപ്പകാരേനാ’’തി ‘തത്ഥ ചിത്തം താവ ചതുബ്ബിധം ഹോതി കാമാവചരം രൂപാവചരം, തിആദിനാ ഇച്ചേവം വുത്തപ്പകാരേന. ‘‘പുബ്ബാ പരനിയാമിതം’’തി വാ ദ്വത്തിംസ സുഖ പുഞ്ഞമ്ഹാതിആദിനാ നയേന പുബ്ബാ പരനിയാമിതം. ‘‘ആരബ്ഭഗാഥായാ’’തി.

വീഥി ചിത്തവസേനേവം, പവത്തിയ മുദീരിതോ;

പവത്തി സങ്ഗഹോ നാമ, സന്ധിയം ദാനി വുച്ചതീ.തി

ഏവം പവത്തികാലേ പവത്തി സങ്ഗഹോ, പടിസന്ധികാലേ പവത്തി സങ്ഗഹോതി സിദ്ധോ ഹോതി. കേചി വാദേ ‘‘പടിസന്ധി പവത്തിയം’’തി നിദ്ധാരണേ ഗഹിതേ ദ്വീസു പടിസന്ധി സങ്ഗഹ പവത്തി സങ്ഗഹേസു ഇദാനി പവത്തി സങ്ഗഹം പവക്ഖാമി, പച്ഛാ പടിസന്ധി സങ്ഗഹം പവക്ഖാമീതി അത്ഥോ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘പടിസന്ധി സങ്ഗഹോ’’തി പടിസന്ധികാലേ സങ്ഗഹോ. ‘‘പവത്തി സങ്ഗഹോ’’തി പവത്തികാലേ സങ്ഗഹോ. സോ ച ഉപരിഗാഥായ ന സമേതീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏവം സതീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘താനി തീണി ഛക്കാനി നിക്ഖിത്താനീ’’തി ഛക്കമത്താനി നിക്ഖിത്താനി, ന സകലം. വത്ഥു ദ്വാരാ ലമ്ബണ സങ്ഗഹോതി അധിപ്പായോ. ‘‘സാ പനാ’’തി സാവിസയപ്പവത്തി പന. ‘‘കാചി സീഘതമാ’’തി കാചി അതിരേകതരം സീഘാ. ‘‘ദന്ധാ’’തി സണികാ, ചിരായികാ. ‘‘അനുപപന്നാ’’തി അസമ്പന്നാ. അസമ്പന്ന ദോസോ ആഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ധാതുഭേദം’’തി സത്ത വിഞ്ഞാണ ധാതൂനം വിഭാഗം. ‘‘ധാതുനാനത്തം’’തി ധാരണ കിച്ചനാനത്തം. ഇതി തസ്മാ മനോധാതു വിസും വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘മനനം’’തി വിജാനനഭാവം അപത്തം. ആവജ്ജനമത്ത സമ്പടിച്ഛനമത്ത സങ്ഖാതം ജാനനമത്തം. ‘‘യം കിഞ്ചി മനനം’’തി അന്തമസോ ആവജ്ജനമത്ത സമ്പടിച്ഛനമത്തം പീതി അധിപ്പായോ. ‘‘സുദ്ധോ പന മനോവിഞ്ഞാണപ്പബന്ധോ’’തി മനോദ്വാര വികാരം പടിച്ച പവത്തോ മനോവിഞ്ഞാണപ്പബന്ധോ. ന ഭവങ്ഗ മനോവിഞ്ഞാണപ്പബന്ധോ. സോ ഹി വീഥിമുത്തത്താ ഇധ അപ്പസങ്ഗോതി. മനോദ്വാരേ പന ദ്വിധാതി സമ്ബന്ധോ. ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പഥമാഭിനീഹാരകാലോ നാമ സുമേധതാപസകാലേ ബുദ്ധ ഭാവായ കായ ചിത്താനം അഭിനീഹാരകാലോ. ആദിസദ്ദേന പച്ഛിമ ഭവേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ജാതി ഫലികക്ഖന്ധാ വിയ സമ്പജ്ജന്തീ’’തി തേന ഓഭാസേന അജ്ഝോത്ഥടത്താ ജാതിഫലികക്ഖന്ധ സദിസാ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഉപപത്തി ദേവ ബ്രഹ്മാനം പനാ’’തി ഉപപത്തിപ്പടിസന്ധികാനം ഓപപാതിക ദേവ ബ്രഹ്മാനം പന. ‘‘പസാദ നിസ്സയ ഭൂതാനം’’തി ചക്ഖാദീനം പസാദ വത്ഥൂനം നിസ്സയ മഹാഭൂതാനം.

‘‘യാനി പനാ’’തിആദീസു. ദ്വത്തി ചിത്തക്ഖണാനി അതിക്കമ്മ ആപാതം ആഗച്ഛന്തീതി യോജനാ. ഏവം പരത്ഥപി. വിഭൂതസ്സാതി ച അവിഭൂതസ്സാതി ച ഇദം ആദിമ്ഹി മനോദ്വാരേ പന വിഭൂതസ്സാതി ച അവിഭൂതസ്സാതി ച പദാനം ഉദ്ധരണം. ‘‘രൂപാ രൂപാനം’’തി രൂപ ധമ്മാനഞ്ച അരൂപ ധമ്മാനഞ്ച. ‘‘താവാ’’തി വീഥി ചിത്തപ്പവത്തി ദസ്സനതോ പഥമതരം ഏവാതി അത്ഥോ. ‘‘അദ്ധാന പരിച്ഛേദം’’തി ഖണകാല പരിച്ഛേദം. വിഭാവനിപാഠേ ‘‘അതിമഹന്താ ദിവസേന വിസയ വവത്ഥാനം ഹോതീ’’തി വചനേന ആദിമ്ഹി ‘ഛവത്ഥൂനി, ഛ ദ്വാരാനി, ഛ ആരമ്മണാനി, ഛ വിഞ്ഞാണാനി, ഛ വീഥിയോ, ഛ ധാവിസയപ്പവത്തീ,തി ഏവം വുത്തേസു ഛസു ഛക്കേസു ഛധാവിസയപ്പവത്തീതി പദമത്തം സങ്ഗണ്ഹാതി. തം അനുപപന്നം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഏവഞ്ഹി സതീ’’തിആദിം. ‘‘വിസയ വവത്ഥാനത്ഥ മേവാ’’തി അതിമഹന്താദി വിസയ വവത്ഥാനത്ഥമേവ വുത്തന്തി ന ച സക്കാ വത്തും. രൂപാ രൂപ ധമ്മാനം അദ്ധാന പരിച്ഛേദോ നാമ അഭിധമ്മേ സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബോ. തസ്മാ തസ്സ ദസ്സനത്ഥമ്പി തം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സഭാവപ്പടിലാഭോ’’തി ചിന്തന ഫുസനാദീനം പാതുഭാവോ വുച്ചതി. ‘‘അനിവത്തീ’’തി അനന്തരധാനം വുച്ചതി. ‘‘പരിഹായിത്വാ’’തി ജരാ കിച്ചം ആഹ. ‘‘അച്ഛരാസങ്ഘാടക്ഖണസ്സാ’’തി അങ്ഗുലീനം സങ്ഘട്ടനക്ഖണസ്സ. ആചരിയാനന്ദത്ഥേരോ നാമ അഭിധമ്മ ടീകാകാരോ വുച്ചതി. ‘‘അസ്സാ വിജ്ജുയാഠിതി നാമ വിസും ന പഞ്ഞായതീ’’തി വിജ്ജുപ്പാദം പസ്സന്താനം ന പഞ്ഞായതി. തഥാ ചിത്തമ്പി വഡ്ഢനാനന്തരമേവ ഭിജ്ജതീതി യോജനാ. തേനാഹ ‘‘തം പീ’’തിആദിം. ഉദയഭാഗോ നാമ വഡ്ഢനഭാഗോ, വയഭാഗോ നാമ അന്തരധാനഭാഗോ. ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തി ലദ്ധഗുണ വചനം. ‘‘ഏകംചിത്തം ദിവസം തിട്ഠതീ’’തി പുച്ഛാ വചനം. ‘‘ആമന്താ’’തി പടിഞ്ഞാ വചനം. ‘‘വയക്ഖണോ’’തി പുച്ഛാ. ‘‘ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി പടിക്ഖേപോ. പച്ചത്ത വചനസ്സ ഏകാരത്തം. ഏവം നവത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ‘‘മഹാഥേരേനാ’’തി മോഗ്ഗലി പുത്തതിസ്സ മഹാഥേരേന. നനു സുത്തന്തേസു വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നാ’’തി ന ഉപലബ്ഭതി. ‘‘ഇമസ്സ വുത്തത്താ’’തി ഇമസ്സ വചനസ്സ വുത്തത്താ. സങ്ഖത ലക്ഖണം വിസയോ യേസം താനി സങ്ഖത വിസയ ലക്ഖണാനി. സങ്ഖത ധമ്മമേവ ആഹച്ച തിട്ഠതി. അയം അഭിധമ്മേ ധമ്മതാതി അധിപ്പായോ. ‘‘സങ്ഗഹ കാരേനാ’’തി ആചരിയ ബുദ്ധഘോസത്ഥേരം വദതി. ‘‘അത്ഥിക്ഖണം’’തി ഖണദ്വയമേവ വുച്ചതി. ഇതി വത്വാ തമത്ഥം സാധേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഗാഥായം. ‘‘തസ്സേവാ’’തി തസ്സാ ഠിതിയാ ഏവ ഭേദോ. സബ്ബദാ സബ്ബപാണിനം മരണം നാമ വുച്ചതീതി യോജനാ. ‘‘തമത്ഥം’’തി താനി അത്ഥിക്ഖണം ഉപാദായ ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥം. ‘‘അഥവാ’’തി ഏകോ ഥേരവാദോ. ‘‘സന്തതി വസേന ഠാനം’’തി ഠിതായ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി ഏത്ഥ ഠിതഭാവസങ്ഖാതം ഠാനം സന്തതി ഠിതിവസേന വേദിതബ്ബന്തി വദന്തി. ‘‘ഇമസ്മിം പന സുത്തേ’’തി വേദനായ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതായ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി ഇദം സുത്തം വദതി. ‘‘അപ്പടിബാഹേത്വാ’’തി അനീവാരേത്വാ. യാവഡ്ഢനസ്സ നിവത്തി നാമ അത്ഥി. ഉദയ പരിയന്ത മത്തഭൂതാ സാ ഏവ നിവത്തി. ‘‘ദ്വീഹി ഖന്ധേഹീ’’തി രൂപ ജരാ രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ. അരൂപ ജരാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേനാതി ഏവം ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി. യഞ്ച തത്ഥ വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ ദ്വിധാഭിന്ദിത്വാ ദേസിതോ. കഥം, ഉപചയോ സന്തതീ തിയോജനാ. ‘‘വിഭാഗാ രഹസ്സാ’’തി ഉപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജ നട്ഠേന ഏകോ സമാനോ രൂപാനം വഡ്ഢന സമയേ ഉപ്പാദോ. ഉപരി വഡ്ഢനട്ഠേന ഉപചയോതി വുത്തോ. അവഡ്ഢിത്വാ ഠിത സമയേ ഉപ്പാദോ യഥാ ഠിത നീഹാരേന ചിരകാലം പവത്തി അത്ഥേന സന്തതീതി വുത്തോ. ഏവം വിഭാഗാ രഹസ്സ. ‘‘യഥാനുലോമ സാസനം’’തി വിനേതബ്ബ പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയാനുലോമ സാസനം.

‘‘അരൂപ’’ന്തിആദീസു. ‘‘അരൂപം’’തി സബ്ബസോ രൂപസണ്ഠാന രഹിതത്താ ചിത്ത ചേതസികം നാമം വുച്ചതി. ‘‘അരൂപി സഭാവത്താ’’തി അരൂപ ധമ്മ സഭാവത്താ ഇച്ചേവത്ഥോ. തത്ഥ അരൂപ ധമ്മ സഭാവോ നാമ രൂപ ധമ്മതോ സതഗുണേനവാസഹസ്സഗുണേനവാസണ്ഹസുഖുമസഭാവോ. വിഭാവ നിപാഠേ. ‘‘ഗാഹക ഗഹേതബ്ബ ഭാവസ്സ തം തം ഖണവസേന നിപ്ഫജ്ജനതോ’’തി ഏത്ഥ പഞ്ചദ്വാര വീഥീസു വീഥി ചിത്താനഞ്ച ആരമ്മണാനഞ്ച വിസയീ വിസയഭാവോ ഗാഹക ഗഹേതബ്ബ ഭാവോ നാമ. ‘‘തം തം ഖണവസേന നിപ്ഫജ്ജനതോ’’തി വീഥി ചിത്താനി ച ഏകസ്മിം ആരമ്മണേപി ആവജ്ജനാദീഹി നാനാ കിച്ചേഹി ഗണ്ഹന്താ ഏവ ഗഹണ കിച്ചം സമ്പാദേന്തി. നാനാ കിച്ചാനി ച നാനാ ചിത്താനം വസേന സമ്പജ്ജന്തി. ആരമ്മണാനി ച പുരേജാതാനി ഹുത്വാ യാവ താനി കിച്ചാനി സമ്പജ്ജന്തി, താവ പച്ചുപ്പന്നഭാവേന ധരമാനാനി ഏവ ഗഹണം സമ്പാദേന്തി. ഏവം സതി, ഗാഹകാനം വീഥി ചിത്താനഞ്ച ഖണത്തയായുകത്താ ഏവ ഗാഹക കിച്ചം നിപ്ഫജ്ജതി, സിജ്ഝതി. ഗഹേതബ്ബാനം ആരമ്മണാനഞ്ച സത്തരസ ചിത്തക്ഖണായുകത്താ ഏവ ഗഹേതബ്ബ കിച്ചം നിപ്ഫജ്ജതി, സിജ്ഝതി. ഏവം തം തം ഖണ വസേന നിപ്ഫജ്ജനതോ. വിഞ്ഞത്തി ദ്വയം ഏക ചിത്തക്ഖണികം. കസ്മാ, ചിത്താനു പരിവത്തി ധമ്മത്താ. ‘‘ഉപ്പാദമത്താ’’തി നിപ്ഫന്ന രൂപാനം ഉപ്പാദമത്താ. ‘‘ഭങ്ഗമത്താ’’തി തേസമേവ ഭങ്ഗമത്താ. ‘‘രൂപ ധമ്മാനം’’തി നിപ്ഫന്ന രൂപ ധമ്മാനം. ‘‘ഉപ്പാദനിരോധ വിധാനസ്സാ’’തി ഉപ്പാദ നിരോധ വിധാനഭൂതസ്സ മഹാഅട്ഠകഥാവാദസ്സ പടിസിദ്ധത്താതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തം’’തി തം മഹാഅട്ഠകഥാ വചനം. ‘‘തസ്മിം വാദേ’’തി തസ്മിം മഹാഅട്ഠകഥാവാദേ. ‘‘തത്ഥ ആഗതാ’’തി തസ്മിം വാദേ ആഗതാ. യം പന വിഭാവനിയം കാരണം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തം ടീകാനയം’’തി തം സോളസ ചിത്തക്ഖണായുക ദീപകം മൂലടീകാനയം. തദത്ഥം സാധേന്തേന വിഭാവനി ടീകാചരിയേന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഗഹകാരസ്സ അട്ഠകഥാ ചരിയസ്സ. ‘‘ഉപചരീയതീ’’തി ഉപചാര വസേന വോഹരീയതി. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘ഏതാനീ’’തി ആരമ്മണാനി. ‘‘തം’’തി തം ഏക ചിത്തക്ഖണം. ‘‘തേ ചാ’’തി രൂപ ധമ്മാ ച. ‘‘പരിപുണ്ണ പച്ചയൂപലദ്ധാ’’തി പരിപുണ്ണം പച്ചയം ഉപലദ്ധാ. ‘‘സോ’’തി ടീകാകാരോ. ‘‘ഇതരാനീ’’തി ഗന്ധരസ ഫോട്ഠബ്ബാനി. ‘‘ഗോചരഭാവം’’തി പഞ്ചദ്വാരിക ചിത്താനം ഗോചരഭാവം. ‘‘പുരിമാനി ദ്വേ’’തി രൂപസദ്ദാ രമ്മണാനി. ‘‘നിമിത്ത വസേന ഘട്ടേന്തീ’’തി ആദാസം പസ്സന്തസ്സ മുഖസദിസം മുഖനിമിത്തം മുഖപ്പടിബിമ്ബം ആദാസേ ഉപട്ഠാതി. ഏവം രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുപസാദേ സദ്ദാരമ്മണഞ്ച സോതപസാദേ തം സദിസ നിമിത്ത വസേന ഘട്ടേന്തി. നവത്ഥു വസേന ഘട്ടേന്തി. സയം ഗന്ത്വാ ന ഘട്ടേന്തീതി അധിപ്പായോ. അസമ്പത്താനഞ്ഞേവ ആരമ്മണാനം. ‘‘നിമിത്തു പട്ഠാന വസേനാ’’തി നിമിത്തസ്സ ഉപട്ഠാനവസേന. ‘‘നിമിത്ത അപ്പനാവസേനാ’’തി നിമിത്തസ്സ പവേസന വസേന. മനോദ്വാരേ പന അസമ്പത്താനിയേവ ഹുത്വാതി പാഠസേസോ. ‘‘ആപാതാ ഗമനഞ്ചേത്ഥാ’’തിആദീസു. ‘‘ലഞ്ഛകാനം’’തി ലഞ്ഛനകാരാനം. ‘‘ലഞ്ഛനക്ഖന്ധം’’തി അയോമയം ലഞ്ഛനക്ഖന്ധം. സോ ച ലഞ്ഛനക്ഖന്ധോ താലപണ്ണേ ആപാതേത്വാ അക്ഖരം ഉപട്ഠാപേതി. തത്ഥ ‘‘ആപാതേത്വാ’’തി അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ. ‘‘ചക്ഖാദിപ്പഥേ’’തി ചക്ഖാദീനം വിസയക്ഖേത്തേ. ന കേവലം അത്തനോ ദ്വാരേസു ഏവ ആപാത മാഗച്ഛന്തി. അഥ ഖോ മനോദ്വാരേപി ആപാത മാഗച്ഛന്തി. ന കേവലം ഭവങ്ഗ മനോദ്വാരേ ഏവ ആപാത മാഗച്ഛന്തീതി യോജനാ. ‘‘തേസു പനാ’’തി തേസു ആരമ്മണേസു പന. താനി ആരമ്മണാനി യേസം താനി തദാ രമ്മണാനി. ന ഏകക്ഖണേ പഞ്ചസു ആരമ്മണേസു വീഥി ചിത്താനി പവത്തന്തി, ഏകേകസ്മിം ആരമ്മണേ ഏവാതി വുത്തത്താ ന ദ്വീസു, ന തീസു, ന ചതൂസൂതിപി വത്തബ്ബം. ബഹുചിത്തക്ഖണാതീതാനി പഞ്ചാരമ്മണാനി ബഹുചിത്തക്ഖണാതീതേ പഞ്ചദ്വാരേതി യോജനാ. പഞ്ചദ്വാരേതി ച പഞ്ചദ്വാരേസൂതി അത്ഥോ. ‘‘ഏവം സതീ’’തി തേസം പസാദാനം ആവജ്ജനേന സദ്ധിം ഉപ്പത്തിയാ സതി. ‘‘ആദിലക്ഖണം’’തി പഞ്ചാരമ്മണാനം പഞ്ചദ്വാരേസു ആപാതാ ഗമന സങ്ഖാതം വിസയപ്പവത്തിയാ ആദിലക്ഖണം. ചലനഞ്ച ദട്ഠബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യഥാ ഗഹിതം’’തി പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ ഗഹിതപ്പകാരം. വിഭാവനിപാഠേ ‘‘യോഗ്യ ദേസാവട്ഠാന വസേനാ’’തി ആപാതം ആഗന്തും യുത്തട്ഠാനേ അവേച്ചട്ഠാന വസേന. യുജ്ജനഞ്ച, മന്ഥനഞ്ച, ഖോഭകരണഞ്ച, ഘട്ടനന്തി ച ആപാതാ ഗമനന്തി ച വുച്ചതീതി യോജനാ. ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ ആപാതാ ഗമനഞ്ചേത്ഥാതിആദിനാ. ‘‘നാനാ ഠാനിയേസൂ’’തി നാനാ ഠാനേസു ഠിതേസു. ‘‘ഏകോ ധമ്മനിയാമോ നാമാ’’തി യഥാ ബോധിസത്തേ മാതുകുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തേ ധമ്മനിയാമ വസേന സകലേ ജാതിക്ഖേത്തേ പഥവികമ്പനം അഹോസി. തഥാ ഇധപി പഞ്ചദ്വാരേസു ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ ആരമ്മണേ ഘട്ടേന്തേ ധമ്മനിയാമ വസേന ഭവങ്ഗ ചലനം ഹോതി. അയം ധമ്മനിയാമോ നാമ. ‘‘സഹേവാ’’തി ഏകതോയേവ. കഥം ഹദയ വത്ഥു നിസ്സിതസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ചലനം സിയാതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച പഞ്ചവിഞ്ഞാണസ്സ ചലനം സിയാതി ഇദം ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ, തദാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസ്സ അവിജ്ജമാനത്താ. യദാ ച തം വിജ്ജതി, തദാ തം ന ചലതീതി ന വത്തബ്ബം. സബ്ബമ്പി ഹി വീഥിചിത്തം നാമ ചലതി യേവാതി. സന്തതി നാമ പുബ്ബാ പരപ്പബന്ധോ. സണ്ഠാനം നാമ സഹപ്പവത്താനം ഏകതോ ഠിതി. ഇധ സണ്ഠാനം അധിപ്പേതം. പഞ്ചനിസ്സയ മഹാഭൂതേഹി സദ്ധിം ഹദയ വത്ഥു നിസ്സയഭൂതാനം ഏക സണ്ഠാന ഭാവേന ഏകാബദ്ധത്താതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സണ്ഠാന വസേനാതി പന വത്തബ്ബം’’തി. ‘‘താദിസസ്സ അനുക്കമ ചലനസ്സാ’’തി വിഭാവനിയം ഭേരിസക്ഖരോപമായ സദ്ധിം രൂപാദിനാ പസാദേ ഘട്ടിതേ തന്നിസ്സ യേസു മഹാഭൂതേസു ചലിതേസു അനുക്കമേന തം സമ്ബന്ധാനം സേസരൂപാനമ്പി ചലനേന ഹദയ വത്ഥുമ്ഹി ചലിതേ തന്നിസ്സിതസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ചലനാ കാരേന പവത്തിതോതീതി ഏവം വുത്തസ്സ അനുക്കമ ചലനസ്സ. ‘‘ഭവങ്ഗപ്പവാഹം’’തി ഭവങ്ഗ സന്തതിം. ‘‘കുരുമാനം’’തി കരോന്തം. സല്ലക്ഖേന്തം’’തി ഇദമേവാതി സന്നിട്ഠാപേന്തം. ‘‘യോനി സോമനസികാരാദിവസേനാ’’തി യോനി സോമനസികാരോ കുസല ജവനുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ. അയോനി സോമനസികാരോ അകുസല ജവനുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ. നിരനുസയ സന്താനതാ ക്രിയജവനുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ. തേസു ച സോമനസ്സ ജവനാദീനം ഉപ്പത്തി പച്ചയോപി ഹേട്ഠാ ചിത്ത സങ്ഗഹേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

‘‘ഭവങ്ഗപാതോ’’തിആദീസു. ‘‘ആവജ്ജനതോ പട്ഠായ ഉട്ഠിതം’’തി കമ്മ വിപാകസന്താനതോ ച തദാരമ്മണതോ ച മുഞ്ചിത്വാ വിസും ക്രിയാമയ ബ്യാപാരേന ആരമ്മണന്തരം ഗഹേത്വാ ഉട്ഠിതം സമുട്ഠിതം. ഭവങ്ഗ ചലനമ്പി ഉട്ഠാനസ്സ ആദി ഹോതി. തസ്മാ തമ്പി ഉട്ഠിതേ ചിത്ത സന്താനേ സങ്ഗണ്ഹന്തോ പഥമ ഭവങ്ഗ ചലനതോയേവ വാതി വുത്തം. ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ’’തി വീഥി ചിത്താനം അനുക്കമേന അത്തനോ കിച്ചേഹി ആരമ്മണപ്പവത്തിട്ഠാനേ. ‘‘ദോവാരികോപമാ’’തി ബധിരദോവാരികോപമാ. ‘‘ഗാമില്ലോപമാ’’തി ഗാമദാരകോപമാ. ‘‘അമ്ബോപമാ’’തി അമ്ബപ്ഫലോപമാ. അഞ്ഞാപി ഉപമാ അത്ഥി. മക്കടസുത്തോപമാ, ഉച്ഛുയന്തോപമാ, ജച്ചന്ധോപമാ. താസബ്ബാപി അട്ഠസാലിനിയം വിപാകുദ്ധാര കഥാതോ ഗഹേതബ്ബാ. ‘‘യത്ഥഹീ’’തിആദീസു. ‘‘കഥം ഛ ഛക്ക യോജനാ ഹോതീ’’തി. ചക്ഖു വത്ഥു വചനഞ്ച, ചക്ഖുദ്വാര വചനഞ്ച, രൂപാ രമ്മണ വചനഞ്ച, ചക്ഖു വിഞ്ഞാണ വചനഞ്ച, ചക്ഖുദ്വാര വീഥി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണ വീഥി വചനഞ്ച, അതിമഹന്താ രമ്മണ വചനഞ്ചാ,തി ഏതാനി ഛവചനാനി. തേഹി ഛഛക്കേഹി ആഹരിത്വാ ഇമിസ്സം വീഥിയം ദസ്സിതാനി. സേസവീഥീസുപി യഥാലാഭം ദസ്സിതബ്ബാനി. ഏവം ഛഛക്കയോജനാ ഹോതി. ‘‘ഏത്ഥ ച യത്തകാനീ’’തിആദീസു. ‘‘ഏകൂന പഞ്ഞാസ പരിമാണേസൂ’’തി ഏകസ്സനിപ്ഫന്ന രൂപധമ്മസ്സ ഏകപഞ്ഞാസ മത്തേസു ഖുദ്ദകക്ഖണേസു ഉപ്പാദക്ഖണഞ്ച ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച ഠപേത്വാ മജ്ഝേ ഏകൂന പഞ്ഞാസ മത്താനി ഠിതിക്ഖണാനി സന്തി. തേസു ഖണേസു അനുക്കമേന ഉപ്പന്നാ ഏകൂന പഞ്ഞാസ ചക്ഖു പസാദാ ച സന്തി. ‘‘കിസ്മിഞ്ചീ’’തി തേസു കതരസ്മിം നാമ ചക്ഖു പസാദേ ന ഘട്ടേന്തീതി ന വത്തബ്ബാനി. ‘‘തേസു പനാ’’തി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മവചനം. ‘‘യദേവ ഏകം ചക്ഖൂ’’തി നിദ്ധാരണീയം. തം പന കതമന്തി. അതീത ഭവങ്ഗേന സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം അതിക്കമ്മ ഭവങ്ഗ ചലനക്ഖണേ ലദ്ധഘടനം ഏകം ചക്ഖു. തം പന ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു ഭാവഞ്ച ദ്വാരഭാവഞ്ച സാധേതി. സേസവിഞ്ഞാണാനം ദ്വാരഭാവം സാധേതീതി. തേനാഹ ‘‘യഥാരഹം’’തി. ഏതദേവ ഏതം ഏവ ചക്ഖു കിച്ച സാധനം നാമ ഹോതി വീഥി ചിത്തുപ്പത്തിയാ വത്ഥു കിച്ചദ്വാര കിച്ചാനം സാധനതോ. ‘‘യം മജ്ഝിമായുകം’’തി മന്ദായുക അമന്ദായുകാനം മജ്ഝേ പവത്തത്താ യം മജ്ഝിമായുകന്തി വദന്തി. തം കിച്ച സാധനം നാമാതി യോജനാ. ‘‘ഇതരാനി പനാ’’തി ഏകൂന പഞ്ഞാസ പരിമാണേസു ചക്ഖു പസാദേസൂതി വുത്താനി, തേസു ഏകം കിച്ച സാധനം ഠപേത്വാ സേസാനി ഇതരാനി അട്ഠ ചത്താലീസ ചക്ഖൂനി മോഘവത്ഥൂനി നാമ ഹോന്തി. രൂപാ രമ്മണേഹി സദ്ധിം ലദ്ധ ഘട്ടനാനമ്പി സതം വീഥി ചിത്തുപ്പത്തിയാ വത്ഥു കിച്ചദ്വാര കിച്ചരഹിതത്താ. തേസു കതമാനി മന്ദായുകാനി നാമാതി ആഹ ‘‘താനി പനാ’’തിആദിം. കിച്ച സാധനതോ പുരിമാനി നാമ അതീത ഭവങ്ഗതോ പുരേ തേരസസു ഭവങ്ഗേസു ആദി ഭവങ്ഗസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണതോ പട്ഠായ ഖണേ ഖണേ ഉപ്പന്നാ സത്തതിംസ ചക്ഖു പസാദാ. താനി മന്ദായുകാനീതി വദന്തി. കസ്മാ, കിച്ച സാധനതോ അപ്പതരായുകത്താ. കിച്ച സാധനതോ പച്ഛിമാനി നാമ അതീത ഭവങ്ഗസ്സ ഠിതിക്ഖണതോ പട്ഠായ ഖണേ ഖണേ ഉപ്പന്നാ ഏകാദസ ചക്ഖു പസാദാ, താനി അമന്ദായുകാനീതി വദന്തി. കസ്മാ, കിച്ച സാധനതോ ബഹുതരായുകത്താ. തദുഭയാനിപി അട്ഠ ചത്താലീസ മത്താനി വേദിതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തതോ’’തി തേഹി അട്ഠചത്താലീസ മത്തേഹി. ‘‘പുരിമതരാനീ’’തി സത്തതിംസ മന്ദായുകേഹി പുരിമതരാനി. താനി ഹി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഠിതി ഭാവേന അനുപലദ്ധത്താ ഇധ ന ഗഹിതാനി. ‘‘പച്ഛിമതരാനീ’’തി ഏകാദസ അമന്ദായുകേഹി പച്ഛിമതരാനി. താനി ച ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നാനിപി തസ്മിം ഖണേ ഠിതി ഭാവേന അനുപലദ്ധത്താ ഇധ ന ഗഹിതാനി. കസ്മാ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഠിതി ഭാവേന അനുപലദ്ധാനി തദുഭയാനി ഇധ ന ഗഹിതാനീതി. ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഠിതി ഭാവേന ധരമാനാനം അട്ഠചത്താലീസ മത്താനം ചക്ഖൂനം മജ്ഝേ ഏവ കതമം ചക്ഖു ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു കിച്ച ദ്വാര കിച്ചം സാധേതീതി ആസങ്കിതബ്ബം ഹോതി. ഏത്ഥ ച പഞ്ച വത്ഥൂനി നാമ അത്തനോ ഠിതിക്ഖണേ ഏവ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം വത്ഥുദ്വാര കിച്ച സാധകത്താ ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഠിതി ഭാവേന അനുപലദ്ധത്താ ഇധ ന ഗഹിതാനീതി ച, ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഠിതി ഭാവേന ധരമാനാനന്തി ച, വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘ഏത്ഥ സിയാ’’തിആദീസു. ‘‘ഇമായ വീഥിയാ’’തി ഇമായ അതിമഹന്താ രമ്മണ വീഥിയാ. ‘‘സമുദായഗ്ഗാഹികാ’’തി രൂപാ രമ്മണാനം സമൂഹഗ്ഗാഹികാ. ‘‘വണ്ണസല്ലക്ഖണാ’’തി വണ്ണവവത്ഥാനികാ. ‘‘വത്ഥുഗ്ഗാഹികാ’’തി ദബ്ബ സണ്ഠാനഗ്ഗാഹികാ. ‘‘നാമഗ്ഗാഹികാ’’തി നാമ പഞ്ഞത്തിഗ്ഗാഹികാ. ‘‘അലാതചക്കസ്സ ഗാഹികാ വിയാ’’തി രത്തന്ധകാരേ ഏകോ അലാതം ഗഹേത്വാ പരിബ്ഭമതി. അഞ്ഞോ തം പസ്സന്തോ ചക്കം വിയ മഞ്ഞതി. തത്ഥ അലാതസ്സ ഗതഗതട്ഠാനേ പച്ചുപ്പന്നം രൂപം ആരബ്ഭ ചക്ഖുദ്വാര വീഥിയോ ഉപ്പജ്ജന്തി. മനോദ്വാര വീഥിയോ പന പുരിമ പുരിമാഹി ചക്ഖുദ്വാര വീഥീഹി ഗഹിതാനി അതീത രൂപാനി അമുഞ്ചിത്വാ ഏകതോ സണ്ഠാനഞ്ച സന്തതിഞ്ച കത്വാ ഗണ്ഹന്തി. തദാ പസ്സന്തസ്സ ചക്കം വിയ ഉപട്ഠാതി. ഏവം അയം സമുദായഗ്ഗാഹികാ ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘നത്ഥി തദാരമ്മണുപ്പാദോ’’തിആദീസു. ‘‘യസ്സാ’’തി യസ്സ ആരമ്മണസ്സ. ചിത്താനീതി ച നാനാരമ്മണാനീതി ച കമ്മപദാനി. അവസേസേ തസ്മിം ആരമ്മണേ. ‘‘സങ്ഗഹ കാരേനാ’’തി പോരാണ അട്ഠകഥായോ ഏകതോ സങ്ഗഹേത്വാ കതത്താ ബുദ്ധഘോസത്ഥേരേന കതാ സബ്ബാ അട്ഠകഥായോ സങ്ഗഹട്ഠകഥാ നാമ. സോ ച സങ്ഗഹ കാരോതി വുച്ചതി. ‘‘ഇധ പീ’’തി ഇമസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹേപി. ‘‘ഥേരേനാ’’തി അനുരുദ്ധത്ഥേരേന. ‘‘ഏകമ്പി ഇച്ഛതി യേവാ’’തി. ‘‘യസ്സ ഹി ചത്താരീ’’തിആദീസു യസ്സ ആരമ്മണസ്സ ചത്താരി വാ പഞ്ചവാ ഛവാതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ‘‘ജവനമ്പി അനുപ്പജ്ജിത്വാ’’തിആദീസു. ‘‘അത്തനോ പധാന ക്രിയായാ’’തി അനുപ്പജ്ജിത്വാതി പദസ്സ പരതോ ‘യം പവത്തതീ’തി അത്തനോ പധാന ക്രിയാപദം അത്ഥി. തേന അത്തനോ ക്രിയാപദേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. ‘‘കത്ഥചി വുത്താ’’തി കത്ഥചി സദ്ദഗന്ഥേസു വുത്താ. അപി ച, ഹേതുമ്ഹി ത്വാപച്ചയോ ലക്ഖണേ ഹേതുമ്ഹി ച മാനന്ത പച്ചയാ ജോതനീയട്ഠേന വുത്താ, ന വചനീയട്ഠേനാതി ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘പകതി നിയാമേനാ’’തി ഏതേന പച്ചയ വിസേസേസതി, ചത്താരി വാ പഞ്ചവാ ഛവാ ജവനാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘ഏത്ഥപനാ’’തിആദിം. ‘‘ദ്വത്തിക്ഖത്തും’’തി വാസദ്ദത്ഥേ അഞ്ഞപദത്ഥ സമാസപദന്തി വുത്തം ‘‘ദ്വിക്ഖത്തും വാ തിക്ഖത്തും വാ’’തി. ‘‘വോട്ഠബ്ബനസ്സ ആസേവനതാ’’തി ആസേവന പച്ചയതാവാ പച്ചയുപ്പന്നതാവാ. ‘‘ആവജ്ജനായാ’’തി ഏത്ഥ വോട്ഠബ്ബന കിച്ചം ആവജ്ജനമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇധപി ആരമ്മണ ദുബ്ബലതായ ചതുപ്പഞ്ച ജവനുപ്പത്തി ഇച്ഛി തബ്ബാതി യോജനാ. തത്ഥ ‘‘ഇധ പീ’’തി ഇമസ്മിം പരിത്താ രമ്മണ വാരേപി. തിവോട്ഠബ്ബനികാ പഞ്ച പരിത്താ രമ്മണ വീഥിയോതി യോജനാ. ‘‘ഇതരാനീ’’തി പരിത്ത മഹന്താതി മഹന്താ രമ്മണാനി. ‘‘ഉഭയഥാപീ’’തി ആപാതാ ഗമന വസേനപി ആരമ്മണ കരണ വസേനപി. ഇമസ്സ പദസ്സ.

൧൩൭. ‘‘മനോദ്വാരേ പനാ’’തിആദീസു. ‘‘പരിത്തക്ഖണാ പീ’’തി ചിത്ത ഫസ്സാദയോ അപ്പതരക്ഖണാപി. ‘‘അതീതാനാഗതാ പീ’’തി അതീതാനാഗത ധമ്മാപി. ‘‘ഘട്ടനേനാ’’തി രൂപാദീനം ഘട്ടനേന. ‘‘യത്ഥാ’’തി യസ്മിം ഭവങ്ഗേ. ‘‘പഞ്ചദ്വാരാനു ബന്ധകം’’തി പഞ്ചദ്വാര വീഥി അനുഗതം. അതീതം ആലമ്ബണം പവത്തേതി യേവാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യഥാപാതാ ഗതമേവാ’’തി പകതിയാ ആപാതാ ഗതപ്പകാരമേവ. ‘‘തഥാ തഥാ’’തി ദിട്ഠ സമ്ബന്ധാദിനാ തേന തേന പകാരേന. ‘‘കിഞ്ചീ’’തി കിഞ്ചി ആരമ്മണം. ‘‘ദിസ്വാ’’തി പച്ചക്ഖം കത്വാ. പഞ്ചദ്വാരഗ്ഗഹിതഞ്ഹി ആരമ്മണം പച്ചക്ഖകതട്ഠേന ദിട്ഠന്തി വുച്ചതി. യം കിഞ്ചി ആരമ്മണം. ‘‘അനുമാനേന്തസ്സാ’’തി ഏവമേവ ഭവിത്ഥ, ഭവിസ്സതി, ഭവതീതി അനുമാനഞ്ഞാണേന ചിന്തേന്തസ്സ. തം സദിസം ആരമ്മണം. ‘‘പരസ്സ സദ്ദഹനാ’’തി പരവചനം സുത്വാ യഥാ അയം വദതി, തഥേ വേതന്തി സദ്ദഹനാ. ‘‘ദിട്ഠി’’ വുച്ചതി ഞാണം വാ ലദ്ധി വാ. ‘‘നിജ്ഝാനം’’തി സുട്ഠു ഓലോകനം. ‘‘ഖന്തീ’’തി ഖമനം സഹനം. അഞ്ഞഥത്തം അഗമനം. ദിട്ഠിയാ നിജ്ഝാനം ദിട്ഠിനിജ്ഝാനം. ദിട്ഠിനിജ്ഝാനസ്സ ഖന്തി ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി. ‘‘സേസം’’തി നാനാകമ്മ ബലേനാതിആദികം. ‘‘ദേവതോ പസംഹാരവസേനാ’’തി ദേവതാ കദാചി കേസഞ്ചി സുപിനന്തേ നാനാരമ്മണാനി ഉപസംഹരിത്വാ ദസ്സേന്തി. ഏവം ദേവതോ പസംഹാര വസേനാപി. അനുബോധോ നാമ ലോകിയഞ്ഞാണ വസേന ചതുസ്സച്ച ധമ്മാനം അനുബുജ്ഝനം. പടിവേധോ നാമ ലോകുത്തരഞ്ഞാണ കിച്ചം. അനന്ത രൂപ നിസ്സയ പച്ചയഗ്ഗഹണേന പകതൂ പനിസ്സയ പച്ചയമ്പി ഉപലക്ഖേതി. ചിത്ത സന്താനസ്സ അനന്തരൂപനിസ്സയ പച്ചയഭാവോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. അനന്ത രൂപ നിസ്സയ പച്ചയസത്തി നാമ അനന്തര പരമ്പര വിപ്ഫരണവസേന മഹാഗതികാ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അനന്ത രൂപ നിസ്സയ പച്ചയാനു ഭാവോതിപി യുജ്ജതി. കഥം മഹാവിപ്ഫാരോതി ആഹ ‘‘സകിം പീ’’തിആദിം. ‘‘സുട്ഠു ആസേവിത്വാ’’തി ഏത്ഥ പച്ഛാ അപ്പമുസ്സമാനം കത്വാ പുനപ്പുനം സേവനം സുട്ഠു ആസേവനം നാമ. ന കേവലം പുരിമ ചിത്ത സന്താനസ്സ സോ ഉപനിസ്സയ പച്ചയാനുഭാവോ ഏവ മഹാവിപ്ഫാരോ ഹോതി. പകതിയാ ചിത്തസ്സ വിചിത്ത ഭാവ സങ്ഖാതം ചിന്തനാ കിച്ചമ്പി മഹാവിപ്ഫാരം ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തഞ്ച നാമാ’’തിആദിവുത്തം. കഥം മഹാവിപ്ഫാരം ഹോതീതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചി നിമിത്തം’’തിആദിം. ‘‘കിഞ്ചി നിമിത്തം’’തി ദിട്ഠാദീസു നാനാ രമ്മണേസു കിഞ്ചി അപ്പമത്തകം ദിട്ഠാദികം ആരമ്മണ നിമിത്തം. ‘‘തേഹി ചകാരണേഹീ’’തി തേഹി കത്തുഭൂതേഹി ദിട്ഠാദീഹി കാരണേഹി. ‘‘ചോദീയമാനം’’തി പയോജീയമാനം. ‘‘അജ്ഝാസയ യുത്തം’’തി അജ്ഝാസയേന സംയുത്തം. ഭവങ്ഗ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണം നാമ അവിഭൂതം ഹോതി. ഭവങ്ഗം ചാലേത്വാ ആവജ്ജനം നിയോജേതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ലദ്ധ പച്ചയേസൂ’’തി ആലോകാദിവസേന വാ ദിട്ഠാദിവസേന വാ ലദ്ധ പച്ചയവന്തേസു. തദഭിനിന്നാകാരോ നാമ നിച്ചകാലമ്പി തേസു ആരമ്മണേസു അഭിമുഖം നിന്നാകാരോ. തേന ആകാരേന പവത്തോ മനസികാരോ. തേന സമ്പയുത്തസ്സ. ഏതേഹി വചനേഹി സുദ്ധമനോദ്വാരേ ആരമ്മണാനം അപാതാഗമനഞ്ച ഭവങ്ഗ ചലനഞ്ച ന കേവലം ലദ്ധ പച്ചയാനം ആരമ്മണാനം വസേനേവ ഹോതി. താദിസേന പന മനസികാരേന യുത്തസ്സ സയഞ്ച വീഥി ചിത്ത ചിന്തനാ കിച്ചസ്സ ചിത്തസ്സ വസേനാപി ഹോതീതി സിദ്ധം ഹോതി. ന ഹി ആരമ്മണന്തരേ അഭിനിന്നാകാരോ നാമ നത്ഥീതി സക്കാ വത്തും. കസ്മാ, അഭാവിത ചിത്താനം പമാദ ബഹുലാനം ജനാനം കദാചി കരഹചി ഭാവനാ മനസികാരേ കരീയമാനേപി വീഥി ചിത്ത സന്താനസ്സ ബഹിദ്ധാ നാനാരമ്മണേസു അഭിനിന്നാകാരസ്സ സന്ദിസ്സനതോതി. ‘‘യഥാ ചേത്ഥാ’’തി യഥാ ഏത്ഥ മനോദ്വാരേ രൂപാരൂപ സത്താനം വിഭൂതാ രമ്മണേപി തദാ രമ്മണുപ്പാദോ നത്ഥി, ഏവന്തി യോജനാ. ഞാണവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം പന വോട്ഠബ്ബനവാരോപി ആഗതോ. യഥാഹ സുപിനേനേവ ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേതി കഥനകാലേപി അബ്യാകതോ യേവാതി. തത്ഥ ഹി ‘‘അബ്യാകതോ യേവാ’’തി സുപിനന്തേ മനോദ്വാരേ ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഉപ്പന്നസ്സ ആവജ്ജനസ്സ വസേന അബ്യാകതോയേവ. തതോ പരം ഭവങ്ഗപാതോ. അട്ഠസാലിനിയമ്പി വുത്തം അയം പന വാരോ ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേ തിആദീനി വദനകാലേ ലബ്ഭതീതി. തം പന പഞ്ച ദ്വാരേ പരിത്താരമ്മണേ ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഉപ്പന്നസ്സ വോട്ഠബ്ബനസ്സ വസേന വുത്തം. ‘‘സോപി ഇധ ലദ്ധും വട്ടതി യേവാ’’തി സോപി വാരോ ഇമസ്മിം മനോദ്വാരേ ലദ്ധും വട്ടതിയേവ. ‘‘ഭവങ്ഗേ ചലിതേ നിവത്തനകവാരാനം’’തി ദ്വിക്ഖത്തും ഭവങ്ഗ ചലനമത്തേ ഠത്വാ വീഥി ചിത്താനി അനുപ്പജ്ജിത്വാ ഭവങ്ഗപാതവസേന നിവത്തനകാനം മോഘവാരാനം മനോദ്വാരേപി പമാണം ന ഭവിസ്സതിയേവ. അഥ ഇമസ്മിംവാരേ വീഥി ചിത്തപ്പവത്തി നത്ഥി. ഏവം സതി, ഇമസ്മിം വീഥി സങ്ഗഹേ സോ വാരോ ന വത്തബ്ബോതി ചേ. വത്തബ്ബോയേവ. കസ്മാ, ഛധാ വിസയപ്പവത്തീതി ഇമസ്മിം ഛക്കേ സങ്ഗഹിതത്താതി ദസ്സേതും ‘‘വിസയേ ച ആപാതാഗതേ’’തിആദി വുത്തം. ആരമ്മണഭൂതാ വിസയപ്പവത്തി. ഏകേകസ്മിം അനുബന്ധകവാരേ. ‘‘തദാരമ്മണ വാരാദയോ’’തി തദാരമ്മണ വാരോ ജവനവാരോ വോട്ഠബ്ബന വാരോ മോഘവാരോ. തേസു പന തദാ രമ്മണവാരോ വത്ഥുഗ്ഗഹണേ ച നാമഗ്ഗഹണേ ച ന ലബ്ഭതി. ‘‘വത്ഥൂ’’തി ഹി സണ്ഠാന പഞ്ഞത്തി. ‘‘നാമം’’തി നാമ പഞ്ഞത്തി. ന ച തദാ രമ്മണം പഞ്ഞത്താ രമ്മണം ഹോതീതി. തേന വുത്തം ‘‘യഥാരഹം’’തി. ‘‘തത്ഥാ’’തി തേസു ദിട്ഠവാരാദീസു ഛസു വാരേസു. ഏതരഹി പന കേചി ആചരിയാതി പാഠസേസോ. ‘‘അതീത ഭവങ്ഗ വസേനാ’’തി ഏകം ഭവങ്ഗം അതിക്കമ്മ ആപാതാ ഗതേ ആരമ്മണേ ഏകോ വാരോ, ദ്വേ ഭവങ്ഗാനി അതിക്കമ്മ ആപാതാ ഗതേ ഏകോതിആദിനാ അതീത ഭവങ്ഗ ഭേദവസേന. ‘‘തദാ രമ്മണ വസേനാ’’തി തദാ രമ്മണസ്സ ഉപ്പന്നവാരോ അനുപ്പന്ന വാരോതി ഏവം തദാ രമ്മണ വസേന. കപ്പേന്തി ചിന്തേന്തി, വിദഹന്തി വാ. ‘‘ഖണ വസേന ബലവദുബ്ബലതാ സമ്ഭവോ’’തി യഥാ പഞ്ചദ്വാരേ അതിമഹന്താ രമ്മണേസുപി ആരമ്മണ ധമ്മാ ഉപ്പാദം പത്വാ ആദിതോ ഏകചിത്തക്ഖണമത്തേ ദുബ്ബലാ ഹോന്തി. അത്തനോ ദ്വാരേസു ആപാതം ആഗന്തും ന സക്കോന്തി. ഏക ചിത്തക്ഖണം പന അതിക്കമ്മ ബലവന്താ ഹോന്തി. അത്തനോ ദ്വാരേസു ആപാതം ഗന്തും സക്കോന്തി. മഹന്താ രമ്മണാദീസു പന ദ്വി ചിത്തക്ഖണികമത്തേ ദുബ്ബലാ ഹോന്തീതിആദിനാ വത്തബ്ബാ. ന തഥാ മനോദ്വാരേ ആരമ്മണാനം ഖണ വസേന ബലവദുബ്ബലതാ സമ്ഭവോ അത്ഥി. കസ്മാ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘തദാ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘തദാ’’തി തസ്മിം വീഥി ചിത്തപ്പവത്തികാലേ. ‘‘തത്ഥാ’’തി മനോദ്വാരേ.

‘‘ഏത്ഥ സിയാ’’തിആദീസു. ‘‘സിയാ’’തി കേസഞ്ചി വിചാരണാ സിയാ. ഏകം ആവജ്ജനം അസ്സാതി ഏകാവജ്ജനാ. ‘‘വീഥീ’’തി വീഥിചിത്തപ്പബന്ധോ. ഏകാവജ്ജനാ ച സാ വീഥി ചാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘ആവജ്ജനം’’തി ആവജ്ജന ചിത്തം. തം വാ ആവജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തം തം ജവനേനാ’’തി തേന തേന ജവനേന സഹുപ്പന്നം വാ പരസ്സ ചിത്തം ആവജ്ജതി കിന്തി യോജനാ. ‘‘കിഞ്ചേത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ വചനേ കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥീതി അത്ഥോ. യദി താവ ആവജ്ജനഞ്ച ജവനാനി ചാതി അധികാരോ. ‘‘തഞ്ഹി ചിത്തം’’തി പരസ്സ ചിത്തം. ‘‘ഏവമ്പി ഭിന്നമേവാ’’തി ജവനാനം ധമ്മതോ ഭിന്നമേവ. ഏത്ഥ അട്ഠകഥായം വിനിച്ഛിതന്തി സമ്ബന്ധോ. തം ചിത്തം നിരുദ്ധമ്പി ജവനാനമ്പി പച്ചുപ്പന്നമേവ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘അദ്ധാവസേന ഗഹിതം’’തി അദ്ധാ പച്ചുപ്പന്ന വസേന ഗഹിതം. ‘‘സന്തതിവസേന ഗഹിതം’’തി സന്തതി പച്ചുപ്പന്നവസേന ഗഹിതം. ആചരിയാനന്ദമതേ. സബ്ബേസമ്പി ആവജ്ജന ജവനാനം. ചിത്തമേവ ഹോതി, തസ്മാ ധമ്മതോ അഭിന്നം. പച്ചുപ്പന്നഞ്ച ഹോതി, തസ്മാ കാലതോ അഭിന്നന്തി വുത്തം ഹോതി. അനന്തരപച്ചയേ അതീതോ ച പച്ചുപ്പന്നോ ച ഖണ വസേന യുജ്ജതി. യദി അദ്ധാസന്തതി വസേന യുജ്ജേയ്യ, പച്ചുപ്പന്നോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തര പച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തോ ഭവേയ്യ. കസ്മാ, ഏകാവജ്ജന വീഥിയഞ്ഹി സബ്ബാനി ചിത്താനി അദ്ധാസന്തതി വസേന പച്ചുപ്പന്നാനി ഏവ ഹോന്തീതി.

൧൩൮. അപ്പനാവാരേ. ‘‘അപ്പനാ ജവനം’’തി കമ്മപദം. ‘‘തദാ രമ്മണം’’തി കത്തുപദം. ‘‘ഇന്ദ്രിയ സമതാദീഹീ’’തി സദ്ധാദീനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതി വത്തനവസേന സമതാദീഹി. ‘‘പരിതോ’’തി സമന്തതോ. ‘‘ഉപേച്ചാ’’തി ഉപഗന്ത്വാ. അപ്പനം വഹിതും ജനേതും സമത്ഥ ഭാവോ അപ്പനാവഹസമത്ഥഭാവോ. ‘‘യസ്സ പവത്തിയാ’’തി യസ്സ ഉപചാര ജവനസ്സ പവത്തിതോ. ‘‘അചിരം കാലം’’തി അചിരേകാലേ. പരിത്ത ജാതികാ നാമ കാമാവചരജാതി. ‘‘ഗോത്തം’’തി കമ്മകത്തു പദം. ‘‘അഭിഭുയ്യതീ’’തി ഭാവനാ ബലേന അഭിഭുയ്യമാനം ഹോതി. അഭിമദ്ദീയമാനം ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘ഛിജ്ജതീ’’തി ഇദം പന അഭിഭവനസ്സ സിഖാപത്ത ദസ്സനം. യാവ തം ഗോത്തം ഛേദം പാപുണാതി, താവ അഭിഭുയ്യതി, മദ്ദീയതീതി വുത്തം ഹോതി. ഗോത്തം അഭിഭവതീതി ഗോത്രഭൂതിപി യുജ്ജതി. ‘‘പഞ്ചമം’’തി പഞ്ചമേ ചിത്തവാരേ. ‘‘തദാഹി ജവനം പതിതം നാമ ഹോതീ’’തി പകതിയാ ജവനപ്പവത്തിനാമ സത്തക്ഖത്തു പരമോ ഹോതി. ചതുത്ഥഞ്ച മുദ്ധപത്തം. പഞ്ചമതോ പട്ഠായ പതിതം. തസ്മാ തസ്മിം പഞ്ചമവാരേ ജവനം പതിതം നാമ ഹോതി. ‘‘ദുതീയേനാ’’തി ദുതീയേന ഏവ സദ്ദേന. ‘‘ദുതീയം’’തി ദുതീയേ ചിത്തവാരേ. തദാ അനുലോമം പഥമജവനം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അലദ്ധാ സേവനം അനുലോമ’’ന്തി. ‘‘ഏതേനേവാ’’തി ഏതേന ഏവ സദ്ദ ദ്വയേ നേവ. അട്ഠസാലിനിയം പന അനുഞ്ഞാതാ വിയ ദിസ്സതി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ. മന്ദപഞ്ഞസ്സ ചത്താരി അനുലോമാനി ഹോന്തി, പഞ്ചമം ഗോത്രഭു, ഛട്ഠം മഗ്ഗചിത്തം, സത്തമം ഫലന്തി. ‘‘ഇതരട്ഠകഥാസൂ’’തി വിനയട്ഠ കഥാദീസു. ‘‘പടിസിദ്ധത്താ’’തി പഞ്ചമം ഗോത്ര ഭുപ്പവത്തിയാ പടിസിദ്ധത്താ ആദിമ്ഹി അട്ഠന്നം അഞ്ഞത്രസ്മിംതി വുത്തത്താ ഇധ നിരുദ്ധേതി പദം അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബമേവാതി വുത്തം ‘‘നിരുദ്ധേ അനന്തരമേവാതി പദച്ഛേദോ’’തി. അനന്തര സദ്ദസ്സ ച നിച്ചം സമ്ബന്ധാപേക്ഖത്താ തമേവപദം വിഭത്തി പരിണാമേന അധികതന്തി ആഹ ‘‘നിരുദ്ധസ്സാതി അത്ഥതോ ലദ്ധമേവാ’’തി. ‘‘വസിഭൂതാപീ’’തി വസിഭൂതാപി സമാനാ. ‘‘ഏകവാരം ജവിത്വാ’’തി ഇദം ലോകിയപ്പനാവസേന വുത്തം. ലോകുത്തര അപ്പനാപന സത്തമമ്പി ഉപ്പജ്ജതിയേവ. മൂലടീകാ പാഠേ ‘‘ഭൂമന്തരപത്തിയാ’’തി ഗോത്രഭു ചിത്തം കാമഭൂമി ഹോതി. അപ്പനാപന മഹഗ്ഗതഭൂമി വാ ലോകുത്തരഭൂമി വാ ഹോതി. ഏവം ഭൂമന്തരപത്തിയാ. ‘‘ആരമ്മണന്തര ലദ്ധിയാ’’തി ഫലസമാപത്തി വീഥിയം ഫലജവനം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥഹി പുരിമാനി അനുലോമ ജവനാനി സങ്ഖാരാ രമ്മണാനി ഹോന്തി. ഫലജവനം നിബ്ബാനാരമ്മണം. ഇദഞ്ച കാരണമത്തമേവ. യഥാവുത്ത ലേഡ്ഡുപമാ ഏവ ഇധ യുത്തരൂപാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ഏതം അത്ഥജാതം ന ഖോ ഏവം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അനദ്ധനീയാ’’തി അദ്ധാനം ദീഘകാലം നഖ മന്തീതി അനദ്ധനീയാ. അസാരാ. അസാരത്താ ഏവ സീഘതരം രുഹന്തി. സീഘതരം വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം ആപജ്ജന്തി. സാരവന്താ പന സാരേന സഹ വഡ്ഢമാനത്താ സീഘതരം നരുഹന്തി. സീഘതരം വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം നാ പജ്ജന്തി. തേനാഹ ‘‘ഏകവസ്സജീവിനോ’’തിആദിം. ‘‘ഏവമേവാ’’തിആദീസു ‘‘പതിതജവനേസൂ’’തി പഞ്ചമ ഛട്ഠ സത്തമ ജവനേസു. ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദീസു. ‘‘സുപക്കസാലിഭത്ത സദിസാനീ’’തി യഥാ സാലിഭത്താനി സുപക്കത്താ ഏവ മുദുതരാനി ഹുത്വാ ദുബ്ബലാനി അചിരട്ഠിതികാനി. തസ്മിം ദിവസേപി പൂതിഭാവം ഗച്ഛന്തി. ഏവം അപ്പനാ ജവനാനി. ‘‘യസ്മാ ചാ’’തിആദീസു. ‘‘ദുവിധസ്സ നിയമസ്സാ’’തി ജവനനിയമസ്സ ച കാലനിയമസ്സ ച. ‘‘പടിസന്ധിയാ അനന്തര പച്ചയ ഭാവിനോ’’തി സത്തമ ജവന ചേതനാ അനന്തര പച്ചയോ, തദനന്തരേ പവത്തം വിപാക സന്താനം പച്ചയുപ്പന്നോ, തമേവ ച അവസാനേ ചുതി ചിത്തം ഹുത്വാ ഭവന്തരേ പടിസന്ധി ചിത്തസ്സ അനന്തര പച്ചയോ. ഏവം പടിസന്ധി ചിത്തസ്സ അനന്തര പച്ചയ ഭാവേന അവസ്സം ഭവിസ്സമാനസ്സാതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച കാരണ മത്തമേവ. മഹാടീകാവചനം പന കിഞ്ചി വത്തബ്ബ രൂപന്തി ന പടിക്ഖിത്തം. ‘‘നിരന്തരപ്പവത്താനം’’തി ആദീസു. ഭിന്നാ അസദിസാ വേദനാ യേസം താനി ഭിന്നവേദനാനി. ‘‘ആസേവന പച്ചനീകാനം’’തി ആസേവന പച്ചയപ്പടി പക്ഖാനം. അഭിന്നാ വേദനാ യേസന്തി വിഗ്ഗഹോ. ക്രിയജവനാനന്തരം അരഹത്തഫലം ഫലസമാപത്തി വീഥിയം ദട്ഠബ്ബം. സേസമേത്ഥസുവിഞ്ഞേയ്യം.

൧൩൯. ‘‘സബ്ബഥാ പീ’’തിആദീസു. ലോകേ മജ്ഝിമകേ ഹി മഹാജനേഹി ഇച്ഛിതമ്പി കിഞ്ചി ആരമ്മണം അതിഉക്കട്ഠേഹി മന്ധാതു രാജാദീഹി ഇച്ഛിതം ന ഹോതി. തഥാ തേഹി മഹാജനേഹി അനിച്ഛിതമ്പി കിഞ്ചി ആരമ്മണം അതിദുഗ്ഗതേഹി പച്ചന്ത വാസീഹി ഇച്ഛിതം ഹോതി. തസ്മാ ആരമ്മണാനം ഇട്ഠാനിട്ഠ വവത്ഥാനം പത്വാ അതിഉക്കട്ഠേഹി ച അതിദുഗ്ഗതേഹി ച വവത്ഥാനം ന ഗച്ഛതി, മജ്ഝിമകേഹി ഏവ വവത്ഥാനം ഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ ചാ’’തിആദിം. ‘‘ആരമ്മണം’’തി കത്തുപദം. ‘‘വിപാകചിത്തം’’തി കമ്മപദം. ‘‘കിഞ്ചീ’’തി കിഞ്ചി രൂപം. ‘‘കിസ്മിഞ്ചീ’’തി കസ്മിംചി ഏകസ്മിം പുപ്ഫേ. ‘‘തേന വാ’’തി തേന വാ സുഖസമ്ഫസ്സേന വത്ഥേന. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

‘‘വേദനാനിയമോപനാ’’തിആദീസു. ‘‘ആദാസേ മുഖനിമിത്തസ്സ വിയാ’’തി യഥാ ആദാസേ മുഖ നിമിത്തസ്സ ചലന ചവനാദിയോഗോ നാനാവണ്ണയോഗോ ച യഥാമുഖമേവ സിദ്ധോ. തഥാ വിപാകാനം. വേദനാ യോഗോ പന യഥാരമ്മണമേവ സിദ്ധോതി യോജനാ. തത്ഥ ‘‘വേദനായോഗോ’’തി നാനാവേദനായോഗോ. ‘‘കപ്പേത്വാ’’തി ചിന്തേത്വാ. ‘‘പകപ്പേത്വാ’’തി നാനപ്പകാരതോ ചിന്തേത്വാ. ന കേവലഞ്ച വിപാകാനം ഏവ യഥാരമ്മണം വേദനാ യോഗോ ഹോതീതി യോജനാ.

‘‘അയഞ്ചാ’’തിആദീസു. ‘‘അട്ഠകഥായം പീ’’തി പട്ഠാന അട്ഠകഥായമ്പി. ‘‘തദാരമ്മണ വസേനാ’’തി തദാരമ്മണവസേന പവത്താനന്തി പാഠസേസോ. ‘‘പഞ്ചന്നം’’തി സോമനസ്സ സന്തീരണേന സദ്ധിം ചത്താരി മഹാവിപാക സോമനസ്സാനി സന്ധായ വുത്തം. ‘‘പകതി നീഹാരേനാ’’തി പകതിയാ നിച്ചകാലം പവത്തപ്പകാരേന. പാളിപാഠേ. ഭാവിതാനി ഇന്ദ്രിയാനി യേനാതി ഭാവിതിന്ദ്രിയോ. ‘‘മനാപം’’തി മനോരമ്മം. ‘‘അമനാപം’’തി അമനോരമ്മം. വിഹരേയ്യന്തി സചേ കങ്ഖതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പടികൂലേ’’തി അമനാപേ. ‘‘അപ്പടികൂല സഞ്ഞീ’’തി മനാപസഞ്ഞീ. ഏവം സേസേസു. ‘‘തേസം’’തി ഖീണാസവാനം. പാളിപാഠേ. ‘‘സുമനോ’’തി സോമനസ്സിതോ. ‘‘ദുമ്മനോ’’തി ദോമനസ്സിതോ. പാളിപാഠേ. ‘‘മേത്തായവാ ഫരതീ’’തി അയം സത്തോ അവേരോഹോതൂതിആദിനാ മേത്താചിത്തേന വാ ഫരതി. ‘‘ധാതുസോ ഉപസംഹരതീ’’തി യഥാ മ മ കായോപി ചതുധാതു സമുസ്സയോ ഹോതി. തത്ഥ ഏകാപി ധാതു നാമ പടികൂലാ വാ അപ്പടികൂലാ വാ ന ഹോതി. കേവലം തുച്ഛ സുഞ്ഞ സഭാവമത്താ ഹോതി. ഏവമേവ ഇമസ്സ സത്തസ്സ കായോപീതിആദിനാ ധാതു സോ ഉപസംഹരതി. ‘‘അസുഭായ വാ’’തി അസുഭ ഭാവനായ വാ. അസുഭ ഭാവനാ ചിത്തേന വാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അസുഭായാ’’തി വാ തസ്സ അസുഭഭാവത്ഥായ. ദേവനാടകാ ദേവച്ഛരാ നാമ. കുഥിതാനി കുട്ഠാനി യേസം താനി കുഥിത കുട്ഠാനി. ‘‘സരീരാനീ’’തി കായങ്ഗാനി. കുഥിത കുട്ഠാനി സരീരാനി യസ്സ സോ കുഥിതകുട്ഠസരീരോ. ‘‘കുഥിതാനീ’’തി അബ്ഭുക്കിരണാനി. വേദനാ യുത്താനി ഹോന്തി ഇതി അപരേ വദന്തീതി യോജനാ. തസ്മാ പച്ചയോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കഥം പച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യഥാ ആനിസംസ ദസ്സനേനാ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘അട്ഠകഥായം’’തി വിസുദ്ധി മഗ്ഗട്ഠകഥായം. ‘‘ബുദ്ധസുബുദ്ധതാ ദസ്സനേനാ’’തി അത്തനോ സത്ഥുഭൂതസ്സ ബുദ്ധസ്സ സുബുദ്ധതാ ദസ്സനേന. ‘‘അത്തസമ്പത്തി ദസ്സനേനാ’’തി മയം പന ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ മുത്താമ്ഹാതി ഏവം അത്തനോ സമ്പത്തി ദസ്സനേന. ‘‘അട്ഠികങ്കലികപേതരൂപേ’’തി നിമ്മം സലോഹിതേ അട്ഠിപുഞ്ജപേതസരീരേ. ‘‘കുട്ഠിനോ’’തി കുട്ഠസരീരസ്സ. ‘‘അട്ഠകഥായം’’തി ധമ്മപദ അട്ഠകഥായം. അതി ഇട്ഠേ ദേവച്ഛര വണ്ണാദികേ. അതി അനിട്ഠേ കുഥിതകുട്ഠസരീരാദികേ. ‘‘വത്ഥു ഭൂതോ’’തി ഉപ്പത്തിട്ഠാന ഭൂതോ. ‘‘തേസം തേസം സത്താനം’’തി കത്തു അത്ഥേസാമിവചനം. ‘‘തദുഭയം പീ’’തി ഉഭയം തം ഗഹണംപി. ‘‘തേസം’’തി തേസം ലോകിയ മഹാജനാനം. ‘‘വിപല്ലാസവസേനേവ ഹോതീ’’തി ദേവച്ഛരവണ്ണാദീസു അതിഇട്ഠേസു അതിഇട്ഠാകാരതോ ഗഹണമ്പി വിപല്ലാസ വസേനേവ ഹോതി. കസ്മാ, ദേവച്ഛര വണ്ണാദീസു അതി ഇട്ഠ സഞ്ഞായ വിപല്ലാസ സഞ്ഞാഭാവതോ.

വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘പവത്തിയാ’’തി പവത്തനതോ. അട്ഠകഥാധിപ്പായേ ഠത്വാ വുത്തത്താ അട്ഠകഥാഗാരവേന’’തം വിചാരേതബ്ബ മേവാ’’തി വുത്തം. അത്ഥതോ പന അയുത്തമേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഏസനയോ അഞ്ഞത്ഥപി. ‘‘ധമ്മ ചക്ഖുരഹിതാ’’തി ധമ്മ വവത്ഥാനഞ്ഞാണ ചക്ഖു രഹിതാ. ‘‘കുസലാകുസലാനി യേവാ’’തി തേസം ധമ്മ ചക്ഖു രഹിതാനം ഉപ്പന്നാനി കുസലാകുസലാനിയേവ. ഗാഥായം. ‘‘രൂപാ’’തി രൂപതോ നപ്പവേധന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സദ്ദാ’’തിആദീസുപി ഏസേവനയോ. നപ്പവേധന്തീതി ച ന ചലന്തി, ന കമ്പന്തി, ചിത്തഞ്ഞഥത്തം ന ഗച്ഛന്തി. തഥാ ഉപേക്ഖാ ക്രിയജവനാനന്തരമ്പി തദാരമ്മണാനി സോമനസ്സു പേക്ഖാവേദനാ യുത്താനി ഏവ സിയുന്തി യോജനാ. മൂലടീകാപാഠേ. ‘‘തദാരമ്മണതാ’’തി തദാരമ്മണതായ തദാരമ്മണഭാവേന. ‘‘കത്ഥചീ’’തി കത്ഥചി അഭിധമ്മ പാളിയം. ‘‘വിജ്ജമാനേ ച തസ്മിം’’തി തസ്മിം ക്രിയജവനാനു ബന്ധകേ തദാ രമ്മണേ വിജ്ജമാനേ സതി. ഏതം ഭവങ്ഗഞ്ച നാമ അനുബന്ധതീതി സമ്ബന്ധോ. നദീസോതോ പടിസോതഗാമിനാവം അനുബന്ധതി വിയാതി യോജനാ. ‘‘സവിപ്ഫാരികം ഏവജവനം’’തി കിലേസ ധമ്മാനം വിപല്ലാസ ധമ്മാനഞ്ച വസേന ഖണമത്തേപി അനേകസതേസു ആരമ്മണേസു വിവിധാകാരേന ഫരണവേഗസഹിതം കുസലാകുസല ജവനമേവ അനുബന്ധതീതി യുത്തം. ന പന ക്രിയജവനം അനുബന്ധതീതി യുത്തന്തി യോജനാ. ‘‘ഛളങ്ഗു പേക്ഖാവതോ’’തി ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി, ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീ-തിആദിനാ വുത്തായ ഛ ദ്വാരികവസേന ഛളങ്ഗ സമന്നാഗതായ ഉപേക്ഖായ സമ്പന്നസ്സ. വത്തനം വുത്തി. സന്താ വുത്തി അസ്സാതി സന്ത വുത്തി. തം വിചാരേന്തോ ‘‘പട്ഠാനേ പനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘യദി ചേതം വുച്ചേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഏതം’’തി ക്രിയാ ബ്യാകതേതിആദികം ഏതം വചനം. ‘‘തസ്മിം’’തി തസ്മിം വചനേ. ‘‘ഏവമാദിനാ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘ഉത്തരം’’തി പരിഹാരം. ‘‘വിപസ്സനാചാര വസേനാ’’തി വിപസ്സനാ പവത്തി വസേന. ‘‘തേസം’’തി സോമനസ്സ ദോമനസ്സാനം. ‘‘ഇതരീതരാനന്തര പച്ചയതാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞാനന്തര പച്ചയതാതി അത്ഥോ. ‘‘ഥേരേനാ’’തി അനുരുദ്ധത്ഥേരേന. സബ്ബാനി തദാ രമ്മണാനി, സബ്ബാനി ഭവങ്ഗാനി ച. ‘‘സമുദാ ചരന്തീ’’തി ചിരകാലം സഞ്ചരന്തി. ‘‘ഏതാനിഹീ’’തിആദിനാ തേസം അട്ഠാരസന്നം ജവനാനം അനന്തരം തദാരമ്മണാനം അനിയമതോ പവത്തിയാ കാരണയുത്തിം ദസ്സേതി. സമ്ഭവതി ഉപ്പജ്ജതി ഏതേനാതി സമ്ഭവോ. തദാ രമ്മണസ്സ സമ്ഭവോ തദാ രമ്മണ സമ്ഭവോ. അഥവാ, സമ്ഭവനം ഉപ്പജ്ജനം സമ്ഭവോതി ഇമേ ദ്വേ അത്ഥേ ദസ്സേതും ‘‘തദാ രമ്മണ സമ്ഭവോ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘യേസം പനാ’’തിആദീസു. ‘‘യേസം’’തി യേസം പുഗ്ഗലാനം. ‘‘ഇതരാനീ’’തി ഉപേക്ഖാ സന്തീരണ ദ്വയതോ അഞ്ഞാനി. ‘‘ന ഹോന്തീതി ന വത്തബ്ബാനീ’’തി വുത്തം. ഏവംസതി, കസ്മാ ഥേരേന ഇധ ന വുത്താനീതി. അട്ഠസാലിനിയം അവുത്തത്താ ഇധ ന വുത്താനീതി. അട്ഠസാലിനിയം പന കസ്മാ ന വുത്താനി. യേഭൂയ്യ നിയമസോതേ പതിതത്താ ന വുത്താനി. ന പന അലബ്ഭമാനത്താ ന വുത്താനീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗത സന്തീരണ ദ്വയമേവ വുത്തം’’തി ആഗന്തുക ഭവങ്ഗഭാവേന വുത്തം. യഥാഹ അഥസ്സ യദാ സോമനസ്സ സഹഗതപ്പടിസന്ധികസ്സ പവത്തേ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ പമാദേന പരിഹീനജ്ഝാനസ്സ പണീത ധമ്മോ മേ നട്ഠോതി പച്ചവേക്ഖതോ വിപ്പടിസാരി വസേന ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ കിം ഉപ്പജ്ജതി. സോമനസ്സാനന്തരഞ്ഹി ദോമനസ്സം, ദോമനസ്സാനന്തരഞ്ച സോമനസ്സം പട്ഠാനേ പടിസിദ്ധം. മഹഗ്ഗത ധമ്മം ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാ രമ്മണമ്പി തത്ഥേവ പടിസിദ്ധന്തി. കുസല വിപാകാവാ അകുസലവിപാകാവാ ഉപേക്ഖാ സഹഗതാ ഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണ ധാതു ഉപ്പജ്ജതി. കിമസ്സാ രമ്മണന്തി. രൂപാദീസു പരിത്ത ധമ്മേസു അഞ്ഞതരം. ഏതേസു ഹി യദേവ തസ്മിം സമയേ ആപാതമാഗതം ഹോതി. തം ആരബ്ഭ ഏതം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം-തി. ഏവം ദോമനസ്സസഹഗത ജവനാനുരൂപം ഉപേക്ഖാസഹഗത സന്തീരണ ദ്വയമേവ ആഗന്തുക ഭവങ്ഗഭാവേന അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി. ‘‘ഏതമ്പി യുജ്ജതി യേവാ’’തി അകുസല ജവനാവസാനേ ഏതം സഹേതുകം ആഗന്തുക ഭവങ്ഗംപി യുജ്ജതിയേവ. ‘‘ദോമനസ്സ ജവനാനന്തരം ഭവങ്ഗ പാതോവ ഹോതീ’’തി ഉപേക്ഖാ സഹഗത മൂലഭവങ്ഗ പാതോവ ഹോതി. ആഗന്തുക ഭവങ്ഗേന കിച്ചം നത്ഥി. കസ്മാ, ഉപേക്ഖാ പടിസന്ധികത്താ. നേവതദാരമ്മണ സമ്ഭവോ അത്ഥി. കസ്മാ, തേസു ആരമ്മണേസു തദാരമ്മണവാരസ്സ അസമ്ഭവതോ. ന ഹി മഹന്താരമ്മണേസു ച അവിഭൂതാരമ്മണേസു ച തദാരമ്മണവാരോ സമ്ഭവതി. ന ച മൂലഭവങ്ഗ സമ്ഭവോ അത്ഥി. കസ്മാ, മൂലഭവങ്ഗഭൂ തസ്സ സോമനസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ദോമനസ്സ ജവനേന സഹ വിരുദ്ധത്താ. ‘‘ഇതി കത്വാ’’തി ഇമിനാ കാരണേന. ‘‘ഏകം’’തി ഏകം ഉപേക്ഖാസഹഗത വിപാകം. തഥാ തസ്സേവ ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേന്തസ്സ നേവ തദാരമ്മണ സമ്ഭവോ അത്ഥി. ന ച മൂലഭവങ്ഗ സമ്ഭവോതി കത്വാ ദോമനസ്സാനന്തരം ഛസു…പേ… പവത്തതീതി യോജനാ. തത്ഥ ‘‘തസ്സേവാ’’തി സോമനസ്സപ്പടിസന്ധികസ്സേവ. നേവതദാരമ്മണ സമ്ഭവോ അത്ഥി. കസ്മാ, ആരമ്മണാനം അതിമഹന്തത്തേപി അതിവിഭൂതത്തേപി സതി സോമനസ്സ തദാരമ്മണസ്സ ജവനേന സഹ വിരുദ്ധത്താ. ഉപേക്ഖാ തദാ രമ്മണസ്സ ച ആരമ്മണേന സഹ വിരുദ്ധത്താ. ന ഹി അതി ഇട്ഠാരമ്മണേ ഉപേക്ഖാ തദാരമ്മണം പവത്തതി. മഹഗ്ഗത പഞ്ഞത്താ രമ്മണേസു പന ഉഭയമ്പി തദാരമ്മണം നുപ്പജ്ജതിയേവ. ന ച മൂലഭവങ്ഗ സമ്ഭവോ അത്ഥി. കസ്മാ, ജവനേന സഹ വിരുദ്ധത്താതി.

‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദീസു. ‘‘സബ്ബ ധമ്മേസൂ’’തി സബ്ബേസു ആരമ്മണ ധമ്മേസു. ‘‘പഥമ സമന്നാഹാരോ’’തി ആവജ്ജന കിച്ചം ആഹ. സുത്തന്ത പാഠേ. ‘‘തജ്ജോ’’തി തേന ആരമ്മണാനം ആപാതാ ഗമനേന ജാതോ. ‘‘തജ്ജോ’’തി വാ തദനുരൂപോതിപി വദന്തി. ‘‘വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സാ’’തി ചക്ഖു ദ്വാരിക വിഞ്ഞാണ കോട്ഠാസസ്സ. ‘‘യതോ’’തി യസ്മിം കാലേ. കഥം ആവജ്ജനേന വിനാ നുപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘സചേ ആവജ്ജനേനാ’’തിആദിം. ‘‘ഏത്ഥ സിയാ’’തിആദീസു. യഥാ പന നിരാവജ്ജനം ഹോതി ഭിന്നാ രമ്മണഞ്ച, ഏവം തഥാതി യോജനാ. ‘‘ഏകസ്സപീ’’തി ഏകസ്സ ആഗന്തുക ഭവങ്ഗസ്സപി നത്ഥി ദോസോ. മഹാഅട്ഠകഥായഞ്ച നത്ഥി. അട്ഠസാലിനിയം പന അത്ഥിയേവ. ‘‘സവിപ്ഫന്ദനത്താ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥോ സവിപ്ഫാരികന്തി പദേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഇതരേ സഞ്ചാ’’തി മഹഗ്ഗതലോകുത്തര ജവനാനഞ്ച. കാനി ചി പരിത്താരമ്മണാനിപി സമാനാനി. യദി തദാരമ്മണൂ പനിസ്സ യസ്സ കാമഭവങ്ഗസ്സ അഭാവതോ തദാരമ്മണാനി രൂപാരൂപ ബ്രഹ്മാനം നുപ്പജ്ജന്തി. ഏവം സതി, ചക്ഖുസോത ദ്വാരിക ചിത്താനിപി രൂപ ബ്രഹ്മാനം നുപ്പജ്ജേയ്യുന്തി ആഹ ‘‘ചക്ഖു സോതവിഞ്ഞാണാനി പനാ’’തിആദിം. ‘‘ഇന്ദ്രിയപ്പവത്തി ആനുഭാവതോ’’തി ചക്ഖു വത്ഥു സോതവത്ഥു സങ്ഖാതാനം ഇന്ദ്രിയ വത്ഥൂനം രൂപ ബ്രഹ്മ സന്താനേ പവത്തത്താ തേസം പവത്തി ആനുഭാവതോ ചക്ഖു സോതവിഞ്ഞാണാനി രൂപബ്രഹ്മാനം പവത്തന്തിയേ വാതി ദസ്സേതും ‘‘സമ്പടിച്ഛന സന്തീരണാനീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘വികപ്പബലേവാ’’തി കാമകുസലാ കുസലാനം വിയ വിവിധേന ആകാരേന കപ്പേത്വാ പകപ്പേത്വാ ആരമ്മണഗ്ഗഹസാമത്ഥിയേവാസതി. ‘‘അപ്പനാപത്ത ഭാവനാ കമ്മവിസേസേ വാ’’തി ഏത്ഥ അഭിഞ്ഞാ ജവനാനി വിയ മഹഗ്ഗത വിപാക ലോകുത്തര വിപാകാനി വിയ ചാതി വത്തബ്ബം. ‘‘അട്ഠകഥായം’’തി പടിച്ച സമുപ്പാദ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായം. ‘‘വിഭാവനിയം വുത്ത കാരണാനീ’’തി അട്ഠകഥാതോ ആഹരിത്വാ വിഭാവനിയം വുത്താനി ‘അജനകത്താ ജനക സമാനത്താ ഭാവതോ’തിആദീനി കാരണാനി.

൧൪൦. ജവന നിയമേ. അട്ഠകഥായമ്പി ഛക്ഖത്തും പവത്തി വുത്താ. യഥാഹ സചേ പന ബലവാ രമ്മണം ആപാതാഗതം ഹോതി. ക്രിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ജവനട്ഠാനേ പന പഥമകാമാവചര കുസല ചിത്തം ജവനം ഹുത്വാ ഛസത്തവാരേ ജവിത്വാ തദാരമ്മണസ്സ വാരം ദേതീതി. ‘‘മുദുതര ഭാവേനാ’’തി മാതുകുച്ഛിമ്ഹി ഠിതകാലേവാ സമ്പതി ജാതകാലേ വാ വത്ഥുസ്സ അതിമുദുഭാവേന. ‘‘കേനചിഉപദ്ദുത ഭാവേനാ’’തി ബാള്ഹഗേലഞ്ഞജാതകാലേ കേനചി വാതപിത്തസേമ്ഹാദിനാ ഉപദ്ദുത ഭാവേന. ‘‘അജ്ഝോത്ഥട ഭാവേനാ’’തി തസ്സ വേവചനമത്തം. മന്ദീഭൂതോ വേഗോ യേസം താനി മന്ദീഭൂത വേഗാനി. ‘‘അസയ്ഹ രൂപേഹീ’’തി ദുക്ഖമസഭാവേഹി. അഭിഭൂതാനം സത്താനം. തഞ്ച ഖോ വചനം പാകതിക സത്താനം വസേനേവ വുത്തം. ന സത്തവിസേസാനം വസേന. ഏവം സതി, സത്തവിസേസാനം വസേന കഥം ദട്ഠബ്ബന്തി ആഹ ‘‘യേ പനാ’’തിആദിം. ‘‘ഉപരീ’’തി മരണുപ്പത്തിട്ഠാനേ. ‘‘വുത്തഞ്ഹീ’’തി വിസുദ്ധി മഗ്ഗേ വുത്തമേവ. ‘‘യമകപ്പാടിഹാരിയം’’തി യുഗളവത്ഥൂനം ഏകതോ പവത്ത അച്ഛരിയ കമ്മം. ‘‘ദ്വേ ഝാനങ്ഗാനീ’’തി ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതാ ഝാനങ്ഗാനി.

‘‘യോഗകമ്മസിദ്ധിയാ’’തി ഭാവനാനു യോഗകമ്മസിദ്ധസ്സ. ഇദ്ധി വികുബ്ബനം നാമ ഇദ്ധിയാ നാനാകമ്മകരണം. ‘‘സിദ്ധിയാ ഏവാ’’തി സിജ്ഝ നത്ഥായ ഏവ. അത്തനോ അനന്തരേ ഏവ ഉപ്പന്നം ഫലം ഏതിസ്സാതി ആനന്തരികപ്ഫലാ. മഗ്ഗചേതനാ. ‘‘ഇതീ’’തി തസ്മാ. ‘‘മന്ദസ്സാ’’തി മന്ദ പുഗ്ഗലസ്സ. ‘‘തിക്ഖസ്സാ’’തി തിക്ഖ പുഗ്ഗലസ്സ. തീണി ഫലചിത്താനി. ‘‘പയോഗാഭിസങ്ഖാരസ്സാ’’തി പഥമജ്ഝാനതോ പട്ഠായ സമഥ വിപസ്സനായുഗനന്ധപ്പവത്തി സങ്ഖാതസ്സ പുബ്ബപ്പയോഗാഭിസങ്ഖാരസ്സ. ‘‘അകതാധികാരസ്സാ’’തി ആസന്നേ പുരിമഭവേ അകത ഝാനപരികമ്മസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. സബ്ബേസമ്പി ഫലട്ഠാനം ചിണ്ണവസിഭാവാനേവ ഹോന്തീതി യോജനാ.

ജവനനിയമോനിട്ഠിതോ.

൧൪൧. ദുഹേതുകാദീസു. ജാതി ദ്വിഹേതുകാദയോ ഏവ അധിപ്പേതാതി വുത്തം ‘‘പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണ സഹഗതാ’’തിആദിം. ‘‘തേസം ദ്വിന്നം പീ’’തി ദ്വിഹേതുകാനമ്പി അഹേതുകാനമ്പി. ഭുസോഝാന മഗ്ഗഫലാനി വാരേന്തി നീവാരേന്തീതി ആവരണാനി. വിപാകാനി ച താനി ആവരണാനി ചാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘വിപാകാനീ’’തി അഹേതുക ദ്വിഹേതുക വിപാകാനി. തേഹി ഗഹിതപ്പടിസന്ധികാനം ഇമസ്മിം ഭവേഝാന മഗ്ഗഫലപ്പടിലാഭോ നാമ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘വിപാകാവരണ സബ്ഭാവതോ’’തിആദിം. ‘‘തേസം’’തി ദുഗ്ഗതി അഹേതുക പുഗ്ഗലാനം. പുഗ്ഗലാനന്തി വുത്തം ഹോതി. ന ലബ്ഭന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇതരേസം’’തി തതോ അഞ്ഞേസം സുഗതി അഹേതുക പുഗ്ഗലാനം.

‘‘ഏത്ഥ സിയാ’’തിആദീസു. ദുഗ്ഗതി പരിയാപന്നാനഞ്ച അഹേതുകാനം. ‘‘മൂലഭവങ്ഗേ’’തിആദിമ്ഹി പടിസന്ധി ചിത്തം ഹുത്വാ ആഗതേ മൂലഭവങ്ഗേ. ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി യം കിഞ്ചി ഭവങ്ഗം. ‘‘വുച്ചതേ’’തി വിസജ്ജനാ വുച്ചതേ. ‘‘സബ്ബ അട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്തോ’’തി അട്ഠസാലിനിയം താവ വിപാകുദ്ധാരകഥായം സോളസസു കാമാവചര കുസല വിപാകേസു അട്ഠന്നം അഹേതുക വിപാകാനം ഏവ ആപായികേസു സത്തേസു ഉപ്പത്തിം ദസ്സേതി. ന അട്ഠന്നം സഹേതുക വിപാകാനം. തഥാ പടിച്ച സമുപ്പാദട്ഠ കഥാസു ച വിഞ്ഞാണ പദവണ്ണനാസു അഞ്ഞാസു ച അഭിധമ്മാവതാരാദീസൂതി ഏവം സബ്ബട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്താ നാമ ഹോതി. ‘‘യോഗസാ ധനീയത്താ’’തി പയോഗേന സാധേതബ്ബത്താ. കുസലാകുസലാനി ഹി വഡ്ഢേതും വാ ഹാപേതും വാ പയോഗേ കതേ വഡ്ഢന്തി ചേവ ഹായന്തി ച. ഞാണവിപ്പയുത്തഭൂതം ഗഹേതും യുത്തം. കസ്മാ, അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സാതി വുത്തസ്സ മൂലഭവങ്ഗസ്സ അഹേതുകത്താ. ‘‘ദ്വിന്നമ്പി അഹേതുകാനം’’തി ദുഗ്ഗതി അഹേതുകാനഞ്ച സുഗതി അഹേതുകാനഞ്ച. ‘‘അപരേപനാ’’തിആദി വിഭാവനിയം ആഗതോ അപരേ വാദോ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘അപരേപന യഥാ അഹേതുകാനം സഹേതുക തദാരമ്മണം ഹോതി, ഏവം ദ്വിഹേതുകാനം തിഹേതുക തദാരമ്മണംപീ’തി വണ്ണേന്തി. തേസംമതാനുരോധേന ച ഇധപി ഞാണസമ്പയുത്ത വിപാകപ്പടിക്ഖേപോ അഹേതുകേയേവ സന്ധായാതി വദന്തീതി. തം പന വിപാകുദ്ധാരകഥായം ‘ഏത്ഥേവ ദ്വാദസ കമഗ്ഗോപീ’തി ച, ഏത്ഥേവ ദസകമഗ്ഗോപീ’തി ച ആഗതേഹി ന സമേതി. തത്ഥ ഹി സോളസസുകുസലവിപാകേസു ദ്വിഹേതുക കമ്മനിബ്ബത്താനം ദ്വിന്നം ദ്വിഹേതുകാഹേതുക പുഗ്ഗലാനം ചത്താരി ഞാണസമ്പയുത്ത വിപാകാനി വജ്ജേത്വാ ദ്വാദസ കമഗ്ഗോ നാമ ഹോതി. പുന സേസേസു ദ്വാദസ വിപാകേസുപി അസങ്ഖാരിക കമ്മനിബ്ബത്താനം ദ്വേ ഞാണവിപ്പയുത്ത സസങ്ഖാരിക വിപാകാനി, സസങ്ഖാരിക കമ്മനിബ്ബത്താനഞ്ച ദ്വേ ഞാണവിപ്പയുത്ത അസങ്ഖാരിക വിപാകാനി വജ്ജേത്വാ ദുതിയത്ഥേര വാദേ ദസകമഗ്ഗോ നാമ ഹോതീതി. ഏത്ഥ പന ദ്വി ഹേതുകോപി പുഗ്ഗലോ അധികേന ഛന്ദേന വാ വീരിയേന വാ ചിത്തേന വാ യുത്തോ പരിയത്തി ധമ്മം വാ നാനാവിജ്ജാസിപ്പാനി വാ ബഹും ഗണ്ഹേയ്യ, സുണേയ്യ, ധാരേയ്യ, വാചേയ്യ, ചിന്തേയ്യ. അഥസ്സ ഞാണസമ്പയുത്ത ജവനം ബഹുലം സമുദാ ചരേയ്യ. തദാ തസ്സ നാനാകമ്മേന ജവനാനു രൂപം ഞാണസമ്പയുത്ത തദാരമ്മണം ന ന സമ്ഭവതീതി വുത്തം. തം യുത്തം വിയ ദിസ്സതീതി. ‘‘അട്ഠകഥായം പിഹി. ല. വുത്താ’’തി കഥം വുത്താ. ഏതാനി ഹി മനുസ്സേസു ച കാമാവചര ദേവേസു ച പുഞ്ഞവന്താനം ദ്വിഹേതുകതി ഹേതുകാനം പടിസന്ധികാലേ പടിസന്ധി ഹുത്വാ വിപച്ചന്തീതിആദിനാ വുത്താതി. തേ പന തിവിധാ, നവവിധാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തേസം തബ്ഭാവോ’’തി കുസലാനം കുസലഭാവോ, അകുസലാനം അകുസലഭാവോ. ‘‘സിക്ഖന ധമ്മയുത്താ’’തി തീഹി സിക്ഖാഹി പഹാതബ്ബാനം കിലേസാനം അത്ഥിതായ സിക്ഖിതബ്ബതാ പകതിയം ഠിതാതി അധിപ്പായോ.‘‘ഹേട്ഠിമാനഞ്ചാ’’തി ഹേട്ഠിമ ഫലാനഞ്ച. യാനിയാനിസകാനി യഥാസകം. ‘‘ഉപരിമാനം’’തി ഉപരിമാനം പുഗ്ഗലാനം. ‘‘പരിനിട്ഠിത സിക്ഖാ കിച്ചത്താ’’തി സിക്ഖാ കിച്ചം നാമ കിലേസ ധമ്മാനം പഹാനത്ഥായ ഏവ ഹോതീതി തേസു സബ്ബസോ പഹീനേസു സിക്ഖാ കിച്ചം പരിനിട്ഠിതം ഹോതി. ഏവം പരിനിട്ഠിത സിക്ഖാ കിച്ചത്താ. സുട്ഠു ഭബ്ബോതി സമ്ഭവോ. സമ്ഭവോതി വിസേസന പദമേതന്തി ആഹ ‘‘യഥാ സമ്ഭവം’’തി.

൧൪൨. ‘‘ഏത്ഥേവാ’’തി ഏതസ്മിം കാമലോകേ ഏവ. ‘‘തം തം പസാദരഹിതാനം’’തി തേനതേന പസാദേന രഹിതാനം. തസ്മിം തസ്മിം ദ്വാരേ ഉപ്പന്നാനി തം തം ദ്വാരികാനി. ചതുസട്ഠിവീഥി ചിത്താനി. ദ്വേ ചത്താലീസ വീഥി ചിത്താനി. ‘‘ബ്രഹ്മലോകേ വാ’’തിആദീസു. ഇദം അട്ഠകഥാ വചനം. യഥാഹ രൂപഭവേ ചതുന്നം വിഞ്ഞാണാനം, തഥേവ പച്ചയോ. പവത്തേ, നോപടിസന്ധിയം. സോച ഖോ കാമാവചരേ അനിട്ഠ രൂപദസ്സന സദ്ദസവനവസേന, ബ്രഹ്മലോകേ പന അനിട്ഠാ രൂപാദയോ നാമ നത്ഥി. തഥാ കാമാവചര ദേവലോകേ പീതി. താനി ചത്താരി ചിത്താനി. ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം രൂപലോകേ. വിഭാവനിപാഠേ. ‘‘ഇധാ’’തി ഇമസ്മിം വചനേ. ‘‘തം തം ഭൂമി പരിയാപന്നേ’’തി തിസ്സം തിസ്സം ഭൂമിയം പരിയാപന്നേ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

വീഥിസങ്ഗഹദീപനിയാഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.