൩. പകിണ്ണകസങ്ഗഹഅനുദീപനാ

൧൨൯. പകിണ്ണകസങ്ഗഹേ. ഉഭിന്നം ചിത്ത ചേതസികാനം. ‘‘തേപഞ്ഞാസാ’’തി തേപഞ്ഞാസവിധാ. ‘‘ഭാവോ’’തി വിജ്ജമാനകിരിയാ. യോ ലക്ഖണ രസാദീസു ലക്ഖണന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘ധമ്മാനം’’തിആദിം. പവത്തോതി പാഠസേസ പദം. ഏതേന ‘വേദനാ ഭേദേന ചിത്തചേതസികാനം സങ്ഗഹോ’തിആദീസുപി വേദനാ ഭേദേന പവത്തോ ചിത്തചേതസികാനം സങ്ഗഹോതിആദിനാ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതി. ‘‘വചനത്ഥോ ദസ്സിതോ’’തി, കഥം ദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘വേദനാ ഭേദേന ചിത്തചേതസികാനം സങ്ഗഹോ’’തിആദി. ‘‘തേസം ദാനി യഥാരഹം’’തി ഏത്ഥ ‘‘തേസം’’തി ചിത്തചേതസികാനം, സങ്ഗഹോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ഏതേന അയം സങ്ഗഹോ ചിത്ത ചേതസികാനം ഏവ സങ്ഗഹോതി സിദ്ധം ഹോതി. വേദനാ ഹേതുതോ. ല. ലമ്ബണവത്ഥുതോ സങ്ഗഹോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ഏതേന ഉപരി വേദനാ സങ്ഗഹോതിആദീസു വേദനാതോ സങ്ഗഹോ വേദനാ സങ്ഗഹോ. ല. വത്ഥുതോ സങ്ഗഹോ വത്ഥു സങ്ഗഹോതി സിദ്ധം ഹോതി, വേദനാതോതിആദീസു ച വേദനാ ഭേദതോതിആദി അത്ഥതോ സിദ്ധം ഹോതി. ഏവം ഛന്നം പകിണ്ണകസങ്ഗഹാനം വചനത്ഥോ ദസ്സിതോ. തേനാഹ ‘‘വേദനാ ഭേദേനാ’’തിആദിം. ആദിനാ ദസ്സിതോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സങ്ഗഹോ നാമ നിയ്യതേ’’തി വുത്തത്താ ‘‘നീതോ നാമ അത്ഥീ’’തി വുത്തം. ‘‘നിയ്യതേ’’തി ച പവത്തീയതേതി അത്ഥോ. നനു തേസം ‘‘സങ്ഗഹോ നാമ നിയ്യതേ’’തി വുത്തത്താ ദ്വീഹി ചിത്ത ചേതസികേഹി ഏവ അയം സങ്ഗഹോ നേതബ്ബോതി. ന. ചിത്തേന നീതേ ചേതസികേഹി വിസും നേതബ്ബ കിച്ചസ്സ അഭാവതോതി ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തേ പന സിദ്ധേ’’തിആദി വുത്തം.

൧൩൦. വേദനാ സങ്ഗഹേ. വേദനാ ഭേദം നിസ്സായ ഇമസ്സ സങ്ഗഹസ്സ പവത്തത്താ ‘‘നിസ്സയ ധമ്മ പരിഗ്ഗഹത്ഥ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘സംയുത്തകേ’’തി വേദനാ സംയുത്തകേ. ‘‘ആരമ്മണം അനുഭോന്തീ’’തി ആരമ്മണ രസം അനുഭോന്തി. ‘‘തേ’’തി തേജനാ. ‘‘തം’’തി തം ആരമ്മണം. ‘‘സാതതോ’’തി സുഖാകാരതോ. ‘‘അസ്സാതതോ’’തി ദുക്ഖാ കാരതോ. തതോ അഞ്ഞോപകാരോ നത്ഥി, തസ്മാ വേദനാ അനുഭവന ലക്ഖണേന തിവിധാ ഏവ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘ദ്വേ’’തി ദ്വേ വേദനായോ. ഉപേക്ഖം സുഖേ സങ്ഗഹേത്വാ സുഖദുക്ഖവസേന വാ ദ്വേ വേദനാ വുത്താതി യോജനാ. ‘‘സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ’’തി ഝാനസമ്പയുത്തം അദുക്ഖമ സുഖം സന്ധായ വുത്തം. പഞ്ച ഭേദാദീസു വിത്ഥാരോ വേദനാ സംയുത്തേ ഗഹേതബ്ബോ. വേദയിതന്തി ച വേദനാതി ച അത്ഥതോ ഏകം. ‘‘സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മിം’’തി സബ്ബം തം വേദയിതം ദുക്ഖസ്മിം ഏവ പവിട്ഠം ഹോതി. സങ്ഖാര ദുക്ഖതം ആനന്ദ മയാ സന്ധായ ഭാസിതം സങ്ഖാര വിപരിണാമതഞ്ച, യം കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മിംതി പാളി. ‘‘ഇന്ദ്രിയഭേദവസേനാ’’തി സോമനസ്സ സഹഗതം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം, ദോമനസ്സ സഹഗതം, സുഖസഹഗതം, ദുക്ഖ സഹഗതന്തി ഏവം ഇന്ദ്രിയ ഭേദവസേന. ‘‘യേസു ധമ്മേസൂ’’തി സമ്പയുത്ത ധമ്മേസു. ‘‘തേസം’’തി സമ്പയുത്ത ധമ്മാനം. തത്ഥ സുഖസമ്പയുത്താ ധമ്മാ കായിക സുഖ സമ്പയുത്ത ചേതസിക സുഖ സമ്പയുത്ത വസേന ദുവിധാ. ഏവം ഇസ്സരട്ഠാനഭൂതാനം സമ്പയുത്ത ധമ്മാനം ദുവിധത്താ അനുഭവന ഭേദേ തീസു വേദനാസു ഏകം സുഖ വേദനം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ സുഖിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയന്തി വുത്തം. ദുക്ഖസമ്പയുത്ത ധമ്മേസുപി ഏസേവനയോ. ‘‘അപി ചാ’’തി കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘തേപീ’’തി ഉപേക്ഖാ സമ്പയുത്താപി ധമ്മാ. ചക്ഖാദി പസാദകായാ നാമ ചക്ഖു സോത ഘാന ജിവ്ഹാ പസാദകായാ. തേസു നിസ്സിതാ നാമ ചക്ഖു വിഞ്ഞാണ ചിത്തുപ്പാദാദയോ. ‘‘സബ്ഭാവാ’’തി സന്തഭാവതോ സംവിജ്ജമാന ഭാവതോ ദുവിധാ ഹോന്തീതി യോജനാ. ‘‘ഏക രസത്താ’’തി മജ്ഝത്തഭാവേന ഏകരസത്താ. ‘‘ഇതരാനീ’’തി സോമനസ്സ ദോമനസ്സ ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയാനി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

൧൩൧. ഹേതുസങ്ഗഹേ. ‘‘സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനം’’തി സുട്ഠു പതിട്ഠഹന്തീതി സുപ്പതിട്ഠിതാ. സുപ്പതിട്ഠിത ഭാവസാധനം ഹേതു കിച്ചം നാമാതി യോജനാ. ‘‘ഇമേപി ധമ്മാ’’തി ഇമേപി ഛ ഹേതു ധമ്മാ. ‘‘തത്ഥാ’’തി തേസു ആരമ്മണേസു, സാധേന്തി. തസ്മാ സുപ്പതിട്ഠിത ഭാവസാധനം ഹേതുകിച്ചം നാമാതി വുത്തം. ‘‘അപരേ പനാ’’തി പട്ഠാനട്ഠ കഥായം ആഗതോ രേവതത്ഥേര വാദോ. ‘‘ധമ്മാനം കുസലാദി ഭാവസാധനം’’തി സഹജാതധമ്മാനം കുസലഭാവസാധനം അകുസലഭാവസാധനം അബ്യാകതഭാവസാധനം. ‘‘ഏവം സന്തേ’’തിആദി തം വാദം പടിക്ഖിപന്താനം പടിക്ഖേപവചനം. ‘‘യേസ’’ന്തി മോഹമൂല ചിത്ത ദ്വയേ മോഹോ ച അഹേതുക ചിത്തുപ്പാദ രൂപ നിബ്ബാനാനി ച. ‘‘ന സമ്പജ്ജേയ്യാ’’തി സഹജാത ഹേതുനോ അഭാവാ തസ്സ മോഹസ്സ അകുസല ഭാവോ, ഇതരേ സഞ്ച അബ്യാകത ഭാവോ ന സമ്പജ്ജേയ്യ. ഇദം വുത്തം ഹോതി. ഹേതു നാമ സഹജാത ധമ്മാനം കുസലാദിഭാവം സാധേതീതി വുത്തം. ഏവം സതി, സോ മോഹോ സമ്പയുത്ത ധമ്മാനം അകുസല ഭാവം സാധേയ്യ. അത്തനോ പന അകുസല ഭാവം സാധേന്തോ സഹജാതോ അഞ്ഞോ ഹേതു നത്ഥി. തസ്മാ തസ്സ അകുസലഭാവോ ന സമ്പജ്ജേയ്യ. തഥാ അഹേതുക ചിത്തുപ്പാദ രൂപ നിബ്ബാനാനഞ്ച അബ്യാകതഭാവം സാധേന്തോ കോചി സഹജാതോ ഹേതു നാമ നത്ഥീതി തേസമ്പി അബ്യാകത ഭാവോ ന സമ്പജ്ജേയ്യ. ന ച ന സമ്പജ്ജതി. തസ്മാ സോ ഥേരവാദോ ന യുത്തോതി. ഏത്ഥ സിയാ. സോച മോഹോ അത്തനോ ധമ്മതായ അകുസലോ ഹോതി. താനി ച അഹേതുക ചിത്തുപ്പാദരൂപ നിബ്ബാനാനി അത്തനോ ധമ്മതായ അബ്യാകതാനി ഹോന്തീതി. ഏവം സന്തേ, യഥാ തേ ധമ്മാ. തഥാ അഞ്ഞേപി ധമ്മാ അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവ കുസലാ കുസലാ ബ്യാകതാ ഭവിസ്സന്തി. ന ചേത്ഥ കാരണം അത്ഥി, യേനകാരണേന തേ ഏവ ധമ്മാ അത്തനോ ധമ്മതായ അകുസലാ ബ്യാകതാ ഹോന്തി. അഞ്ഞേ പന ധമ്മാ അത്തനോ ധമ്മതായ കുസലാ കുസലാ ബ്യാകതാ ന ഹോന്തി, ഹേതൂഹി ഏവ ഹോന്തീതി. തസ്മാ തേസം സബ്ബേസമ്പി കുസലാദി ഭാവത്ഥായ ഹേതൂഹി പയോജനം നത്ഥി. തസ്മാ സോ ഥേരവാദോ ന യുത്തോ യേവാതി. ന കേവലഞ്ച തസ്മിം ഥേരവാദേ ഏത്തകോ ദോസോ അത്ഥി. അഥ ഖോ അഞ്ഞോപി ദോസോ അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘യാനി ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥായം അധിപ്പായോ. സചേ ധമ്മാനം കുസലാദി ഭാവോ സഹജാത ഹേതുപ്പടിബദ്ധോ സിയാ. ഏവം സതി, ഹേതു പച്ചയേ കുസല ഹേതുതോ ലദ്ധ പച്ചയാനി രൂപാനി കുസലാനി ഭവേയ്യും. അകുസല ഹേതുതോ ലദ്ധ പച്ചയാനി രൂപാനി അകുസലാനി ഭവേയ്യും. ന ച ഭവന്തി. തസ്മാ സോ വാദോ അയുത്തോ യേവാതി. ഇദാനി പുന തം ഥേരവാദം പഗ്ഗഹേതും ‘‘യഥാപനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ധമ്മേസൂ’’തി ചതുസ്സച്ച ധമ്മേസു. മുയ്ഹനകിരിയാ നാമ അന്ധകാര കിരിയാ. ധമ്മച്ഛന്ദോ നാമ ദാനം ദാതുകാമോ, സീലം പൂരേതുകാമോ, ഭാവനം ഭാവേതുകാമോ ഇച്ചാദിനാ പവത്തോ ഛന്ദോ. ‘‘അക്ഖന്തീ’’തി അക്ഖമനം, അരോചനം, അമനാപോ. പാപ ധമ്മ പാപാ രമ്മണ വിരോധോ നാമ കാമരാഗട്ഠാനീയേഹി സത്തവിധ മേഥുന ധമ്മാദീഹി പാപ ധമ്മേഹി ചേവ പഞ്ചകാമഗുണാ രമ്മണേ ഹി ച ചിത്തസ്സ വിരോധോ, ജേഗുച്ഛോ പടികൂലോ. മുയ്ഹനകിരിയാ പന ഏകന്ത അകുസല ജാതികാ ഏവ ഹോതി. ഏത്താവതാ മോഹമൂല ചിത്ത ദ്വയേ മോഹോ അത്തനോ ധമ്മതായ അകുസലോ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം പതിട്ഠാപേതി. ‘‘ഏവം സന്തേ’’തിആദികം തത്ഥ ദോസാരോപനം വിധമതി. ഇദാനി അഹേതുക ചിത്തുപ്പാദ രൂപ നിബ്ബാനാനി അത്തനോ ധമ്മതായ അബ്യാകതാനി ഹോന്തീതി ഇമമത്ഥം പതിട്ഠാപേതും ‘‘യോച ധമ്മോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഏത്തകമേവാ’’തി അഞ്ഞം ദുക്കര കാരണം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ‘‘അഹേതുക ചിത്താനം’’തി അഹേതുക ചിത്തുപ്പാദാനം. അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവ സിദ്ധോ. ഏത്താവതാ-അഹേതുക. ല. നിബ്ബാനാനി അത്തനോ ധമ്മതായ അബ്യാകതാനി ഹോന്തീ-തി ഇമമത്ഥം പതിട്ഠാപേതി. ‘‘ഏവം സന്തേ’’തിആദി തത്ഥ ദോസാരോപനം അപനേതി. ഇദാനി സബ്ബോപി മോഹോ അത്തനോ ധമ്മതായ അകുസല ഭാവേഠത്വാ അഞ്ഞേസം ഇച്ഛാ നാമ അത്ഥി, അക്ഖന്തി നാമ അത്ഥീതി ഏവം വുത്താനം ഇച്ഛാ അക്ഖന്തി ധമ്മാനമ്പി അകുസല ഭാവം സാധേതീതി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ മോഹോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘മുയ്ഹന നിസ്സന്ദാനി ഏവാ’’തി മുയ്ഹനകിരിയായ നിസ്സന്ദപ്ഫലാനി ഏവ. ന കേവലം സോ ലോഭാദീനം അകുസലഭാവം സാധേതി, അഥ ഖോ അലോഭാദീനമ്പി കുസലഭാവം സോ ഏവ സാധേതീതി ദസ്സേതും ‘‘അലോഭാദീനഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അവിജ്ജാനുസയേന സഹേവ സിദ്ധോ’’തി താനി സത്തസന്താനേ അവിജ്ജാനുസയേ അപ്പഹീനേ കുസലാനി ഹോന്തി. പഹീനേ കിരിയാനി ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി ലോഭ ദോസാനം അലോഭാദീനഞ്ച ഹേതു കിച്ചം ദസ്സേതും ‘‘താനി പന ലോഭാദീനീ’’തിആദി വുത്തം. രജ്ജന ദുസ്സനാനം നിസ്സന്ദാനി രജ്ജനാദിനിസ്സന്ദാനി. ‘‘ദിട്ഠി മാനാദീനീ’’തി ദിട്ഠി മാന ഇസ്സാ മച്ഛരിയാദീനി. അരജ്ജന അദുസ്സന അമുയ്ഹനാനം നിസ്സന്ദാനി അരജ്ജനാദി നിസ്സന്ദാനി. ‘‘സദ്ധാദീനീ’’തി സദ്ധാ സതി ഹിരി ഓത്തപ്പാദീനി. ‘‘ഹേതുമുഖേനപീ’’തി അഹേതുക ചിത്തുപ്പാദ രൂപ നിബ്ബാനാനം അബ്യാകതഭാവോ അത്തനോ ധമ്മതായ സിദ്ധോതി വുത്തോ. സഹേതുക വിപാക ക്രിയാനം അബ്യാകത ഭാവോ പന അത്തനോ ധമ്മതായ സിദ്ധോതിപി സഹജാത ഹേതൂനം ഹേതു കിച്ചേന സിദ്ധോതിപി വത്തും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. വിഭാവ നിപാഠേ. ‘‘മഗ്ഗിതബ്ബോ’’തി ഗവേസിതബ്ബോ. അഥ തേസം കുസലാദി ഭാവോ സേസസമ്പയുത്ത ഹേതുപ്പടി ബദ്ധോ സിയാതി യോജനാ. ‘‘അപ്പടി ബദ്ധോ’’തി ഹേതുനാ അപ്പടി ബദ്ധോ. ‘‘കുസലാദിഭാവോ’’തി കുസലാദിഭാവോ സിയാ. ‘‘സോ’’തി കുസലാദിഭാവോ. ‘‘അഹേതുകാനം’’തി അഹേതുക ചിത്തുപ്പാദ രൂപ നിബ്ബാനാനം. ഇദാനി ‘യാനി ച ലദ്ധഹേതു പച്ചയാനീ’തിആദി വചനം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘യഥാചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘രൂപാരൂപ ധമ്മേസൂ’’തി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മ വചനം. ‘‘അരൂപ ധമ്മേസു ഏവാ’’തി നിദ്ധാരണീയം. ന രൂപ ധമ്മേസു ഫരന്തി. ഏവം സതി, കസ്മാ തേ രൂപ ധമ്മാ ഝാനപച്ചയുപ്പന്നേസു വുത്താതി ആഹ ‘‘തേ പനാ’’തിആദിം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം. ‘‘തം പന തേസം’’തി തേസം ഹംസാദീനം തം വണ്ണവിസേസം. ‘‘യോനിയോ’’തി മാതാപിതു ജാതിയോ. ‘‘അബ്യാകതാനം പനാതി സബ്ബം’’തി അബ്യാകതാനം പന അബ്യാകതഭാവോ നിരനുസയ സന്താനപ്പടി ബദ്ധോ, കമ്മപ്പടി ബദ്ധോ, അവിപാകഭാവപ്പടി ബദ്ധോ ചാതി ദട്ഠബ്ബന്തി ഇദം സബ്ബം. ‘‘വുത്ത പക്ഖേപതതി യേവാ’’തി തസ്മിം പക്ഖേ അന്തോഗധമേവാതി അധിപ്പായോ.

൧൩൨. കിച്ചസങ്ഗഹേ. തസ്മിം പരിക്ഖീണേതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കമ്മസ്സാ’’തി കമ്മന്തരസ്സ. ചുതസ്സ സത്തസ്സ അഭിനിബ്ബത്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഭവന്തരാദിപ്പടി സന്ധാന വസേനാ’’തി ഭവന്തരസ്സ ആദികോടിയാ പടിസന്ധാന വസേന. ഭവസന്താനസ്സ പവത്തീതി സമ്ബന്ധോ. കഥം പവത്തീതി ആഹ ‘‘യാവ തം കമ്മം’’തിആദിം. ‘‘അവിച്ഛേദപ്പവത്തി പച്ചയങ്ഗഭാവേനാ’’തി അവിച്ഛേദപ്പവത്തിയാ പധാന പച്ചയ സങ്ഖാതേന അങ്ഗഭാവേന. ഏതേന ഭവങ്ഗപദേ അങ്ഗസദ്ദസ്സ അത്ഥം വദതി. തേനാഹ ‘‘തസ്സഹീ’’തിആദിം. ‘‘തസ്സാ’’തി ഭവങ്ഗസ്സ. ആവജ്ജനം ആവട്ടനന്തി ഏകോ വചനത്ഥോ. തം വാ ആവജ്ജേതീതി ഏകോ. ‘‘തം’’തി ചിത്ത സന്താനം. ആവട്ടതി വാ തം ഏത്ഥാതി ഏകോ. ആവട്ടതി വാ തം ഏതേനാതി ഏകോ. ‘‘തം’’തി ചിത്ത സന്താനം. ആവജ്ജേതി വാതി ഏകോ. ‘‘വോട്ഠബ്ബനം’’തി വി-അവ-ഠപനംതി പദച്ഛേദോ. വിഭാവനി വിചാരണായം. ‘‘ഏകാവജ്ജന പരികമ്മ ചിത്തതോ’’തി മഗ്ഗേന വാ അഭിഞ്ഞായ വാ ഏകം സമാനം ആവജ്ജനം അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. തസ്സം വീഥിയം ‘ആവജ്ജനം, പരികമ്മം, ഉപചാരോ, അനുലോമം, ഗോത്രഭൂ,തി ഏത്ഥ പരികമ്മ ജവനചിത്തം ഇധ പരികമ്മ ചിത്തന്തി വുത്തം. ‘‘താനീ’’തി മഗ്ഗാ ഭിഞ്ഞാജവനാനി. ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം വിഭാവനി പാഠേ. ‘‘ദീഘം അദ്ധാനം’’തി സകലരത്തിയം വാ സകല ദിവസം വാ നിദ്ദോക്കമന വസേന ദീഘം കാലം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം. ‘‘പടിസന്ധിയാഠാനം’’തി പടിസന്ധികിച്ചസ്സ ഠാനം. കാലോഹി നാമ വിസും ചിത്തസ്സ ആരമ്മണ ഭൂതോ ഏകോ പഞ്ഞത്തി ധമ്മോതി ഏതേന കാലോ നാമ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനത്താ കഥം കിച്ചാനം പവത്തിട്ഠാനം നാമ സക്കാ ഭവിതുന്തി ഇമം ആസങ്കം വിസോധേതി. ‘‘ഇതരഥാ’’തി തഥാ അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞഥാ കിച്ചട്ഠാനാനം അഭേദേ ഗഹിതേ സതീതി അത്ഥോ. ‘‘സയം സോമനസ്സ യുത്തംപീ’’തി കദാചി സയം സോമനസ്സ യുത്തംപി. ‘‘തം’’തി സോമനസ്സ സന്തീരണം. ‘‘ലദ്ധപച്ചയ ഭാവേനാ’’തി ലദ്ധഅനന്തര പച്ചയഭാവേന. ‘‘ആസേവന ഭാവ രഹിതം പീ’’തി ആസേവന ഗുണ രഹിതമ്പി. തഞ്ഹി ആസേവന പച്ചയേ പച്ചയോപി ന ഹോതി, പച്ചയുപ്പന്നമ്പി ന ഹോതീതി. ‘‘പരികമ്മ ഭാവനാ ബലേന ച പവത്തത്താ’’തി ഇദം ഫലസമാപത്തി വീഥിയം ഫലജവനേസു പാകടം. സേസമേത്ഥസുബോധമേവ.

൧൩൩. ദ്വാരസങ്ഗഹേ. ‘‘ആദാസപട്ടമയോ’’തി ആദാസപട്ടേന പകതോ. ‘‘ദ്വേ ഏവാ’’തി ദ്വേ ഏവ ദ്വാരാനി. ‘‘ദ്വാര സദിസത്താ’’തി നഗര ദ്വാര സദിസത്താ. ‘‘കമ്മവിസേസ മഹാഭൂത വിസേസ സിദ്ധേനാ’’തി ഏത്ഥ കമ്മവിസേസേന ച മഹാഭൂത വിസേസേന ച സിദ്ധോതി വിഗ്ഗഹോ. ആവജ്ജനാദീനി ച വീഥി ചിത്താനി ഗണ്ഹന്തി. ‘‘യമ്ഹീ’’തി യസ്മിം ചക്ഖുമ്ഹി. തദേവ ചക്ഖു ചക്ഖുദ്വാരം നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തേസം ദ്വിന്നം’’തി രൂപ നിമിത്താനഞ്ച ആവജ്ജനാദി വീഥിചിത്താനഞ്ച. ‘‘വിസയ വിസയീ ഭാവൂപഗമനസ്സാ’’തി ഏത്ഥ രൂപ നിമിത്താനം വിസയഭാവസ്സ ഉപഗമനം നാമ ചക്ഖു മണ്ഡേ ആപാതാഗമനം വുച്ചതി. ആവജ്ജനാദീനം വിസയീ ഭാവസ്സ ഉപഗമനം നാമ തേസം നിമിത്താനം ആരമ്മണ കരണം വുച്ചതി. ‘‘മുഖപ്പഥഭൂതത്താ’’തി മുഖമഗ്ഗഭൂതത്താ. ഏവം ദ്വാര സദ്ദസ്സ കരണ സാധനയുത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അധികരണ സാധന യുത്തിം ദസ്സേതി ‘‘അഥവാ’’തിആദിനാ. ‘‘രൂപാനം’’തി രൂപ നിമിത്താനം. ‘‘ചക്ഖുമേവ ചക്ഖു ദ്വാര’’ന്തി ഏതേന ചക്ഖുമേവ ദ്വാരം ചക്ഖു ദ്വാരന്തി അവധാരണ സമാസം ദസ്സേതി. ‘‘കാരണം വുത്തമേവാ’’തി ഹേട്ഠാ ചിത്തസങ്ഗഹേ മനോദ്വാരാവജ്ജനപദേ വുത്തമേവ. സബ്ബം ഏകൂന നവുതിവിധം ചിത്തം മനോദ്വാരമേവ നാമ ഹോതി. തഥാഹി വുത്തം അട്ഠസാലിനിയം അയം നാമമനോ മനോദ്വാരം നാമ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബോതി. ‘‘ഉപപത്തി ദ്വാരമേവാ’’തി ഉപപത്തിഭവ പരിയാപന്നം കമ്മജദ്വാരമേവ. ‘‘ഇധ ചാ’’തി ഇമസ്മിം സങ്ഗഹഗന്ഥേ ച. യഞ്ച സാധക വചനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തത്ഥാ’’തി വിഭാവനിയം. ‘‘തത്ഥേവ തം യുത്തം’’തി തസ്മിം പാളിപ്പദേസേ ഏവ തം സാധക വചനം യുത്തം. ഇതരേ ദ്വേ പച്ചയാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘മനഞ്ചാതി ഏത്ഥാ’’തി മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണംതി വാക്യേ മനഞ്ചാതിപദേ. തത്ഥ പന ജവന മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പത്തിയാ ചതൂസു പച്ചയേസു മനഞ്ചാതി ഏത്ഥ ദ്വാരഭൂതം ഭവങ്ഗമനോ ച ആവജ്ജന മനോ ചാതി ദ്വേ പച്ചയാ ലബ്ഭന്തി. ധമ്മേ ചാതി പദേ ധമ്മാരമ്മണ സങ്ഖാതോ ഏകോ പച്ചയോ ലബ്ഭതി. ച സദ്ദേന മനോവിഞ്ഞാണ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാ ഗയ്ഹന്തി. ഏവം ചത്താരോ പച്ചയാ ഹോന്തി. ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തി ഇമസ്മിം അട്ഠകഥാ വചനേ. ‘‘സന്നിഹിത പച്ചയാനം ഏവ തത്ഥ അധിപ്പേതത്താ’’തി പടിച്ച സദ്ദസാമത്ഥിയേന ആസന്നേ ധരമാനപച്ചയാനം ഏവ തസ്മിം പാളിവാക്യേ അധിപ്പേതത്താ. ‘‘ദ്വാരഭാവാരഹസ്സാ’’തി വിസയ വിസയീനം വുത്ത നയേന പവത്തി മുഖഭാവാരഹസ്സ. ഏതേന ആരമ്മണാനി ആപാതം ആഗച്ഛന്തു വാ, മാവാ, വീഥി ചിത്താനി പവത്തന്തുവാ, മാവാ, അപ്പമാണം. പഭസ്സരപ്പസന്നഭാവേന ദ്വാരഭാവാ രഹതാ ഏവ പമാണന്തി ദീപേതി. ‘‘നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം’’തി സന്നിട്ഠാനം ഏത്ഥ ഗന്തബ്ബം. ദ്വാരവികാര മൂലകാനി താദിസാനി കിച്ചാനി യേസം താനി തം കിച്ചവന്താനി. ‘‘കമ്മവസേന സിജ്ഝന്തീ’’തി സത്തസന്താനേ പവത്തന്തീതി അധിപ്പായോ. തം കിച്ചവന്താനി ചിത്താനി. വിഭാവനി പാഠേ ‘‘മനോദ്വാര സങ്ഖാത ഭവങ്ഗതോ’’തി മനോദ്വാര സങ്ഖാത ഭവങ്ഗ ഭാവതോ ച. ‘‘ആരമ്മണന്തരഗ്ഗഹണവസേന അപ്പവത്തിതോ’’തി പടിസന്ധി ചിത്തേന യഥാ ഗഹിതം കമ്മകമ്മനിമിത്താദികം ആരമ്മണം മുഞ്ചിത്വാ പവത്തികാലേ ഛസു ദ്വാരേസു ആപാതാഗതസ്സ ആരമ്മണന്തരസ്സ ഗഹണ വസേന അപ്പവത്തിതോ ച. ഹേട്ഠാപി പഞ്ചദ്വാരാ വജ്ജന ചക്ഖു വിഞ്ഞാണ സമ്പടിച്ഛന സന്തീരണ വോട്ഠബ്ബന കാമാവചരജവന തദാ രമ്മണ വസേനാതിആദിനാ കിച്ചസീസേനേവ. ല. വുത്തോ. ഏത്ഥഹി ആവജ്ജന സമ്പടിച്ഛനാദീനി കിച്ച വിസേസാനം നാമാനി ഹോന്തി. ‘‘ചേ’’തി ചേ വദേയ്യ. ‘‘നാ’’തി ന വത്തബ്ബം. ‘‘തഥാ അസ്സുതത്താ’’തി ഏകൂന വീസതി ദ്വാര വിമുത്താനീതി ച, ഛ ദ്വാരികാനി ചേവ ദ്വാര വിമുത്താനീതി ച, മഹഗ്ഗത വിപാകാനി ദ്വാര വിമുത്താനേ വാതി ച, സുതം. ന പന ദ്വാരിക വിമുത്താനീതി സുതം.

൧൩൪. ആരമ്മണ സങ്ഗഹേ. ‘‘ദുബ്ബല പുരിസേനാ’’തി ഗേലഞ്ഞാഭിഭൂതത്താ വാ ജരാഭിഭൂതത്താ വാ ദണ്ഡേന വാ രജ്ജുകേന വാ വിനാ ഉട്ഠാതുമ്പി പതിട്ഠാതുമ്പി അപരാപരം ഗന്തുമ്പി അസക്കോന്തേന ദുബ്ബല പുരിസേന ദണ്ഡകം വാ രജ്ജുകം വാ ആലമ്ബിയതി. ആലമ്ബിത്വാ ഉട്ഠാതി. പതിട്ഠാതി. അപരാപരം ഗച്ഛതി. ഏവമേവ. അമുഞ്ച മാനേഹി ഹുത്വാതി പാഠസേസോ. ‘‘ആഗന്ത്വാ’’തി ആരമ്മണ കരണ വസേന തതോ തതോ ആഗന്ത്വാ. ‘‘വിസും സിദ്ധാനീ’’തി ആലമ്ബിയതീതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ സതി, ആലമ്ബണന്തി സിജ്ഝതി. ആരമ്മണന്തി ന സിജ്ഝതി. താനി ഏത്ഥ ആഗന്ത്വാ രമന്തീതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ സതി, ആരമ്മണന്തി സിജ്ഝതി. ആലമ്ബണന്തി ന സിജ്ഝതി. ഏവഞ്ച സതി ഏകം പദം ദ്വീഹിവാക്യേഹി ദസ്സനം ന സുന്ദരന്തി. ‘‘അഞ്ഞാനി ആരമ്മണാനീ’’തി രൂപാരമ്മണതോ അഞ്ഞാനി സദ്ദാരമ്മണാദീനി. ‘‘ആഗച്ഛതീ’’തി ആവിഭാവം ഗച്ഛതി, ഉപ്പാദപ്പവത്തി വസേന പച്ചക്ഖഭാവം പാപുണാതി. ‘‘ആഗച്ഛിത്ഥാ’’തി ആവിഭാവം ഗച്ഛിത്ഥ, ഉപ്പാദപ്പവത്തി വസേന പച്ചക്ഖഭാവം പാപുണിത്ഥ. ‘‘അനാഗതം’’തി ഏത്ഥ ന കാരോ അവത്ഥാ വസേന പടിസേധോ. യോ ധമ്മോ പച്ചയ സാമഗ്ഗിയം സതി ആഗമന ജാതികോ ഉപ്പജ്ജന സീലോ. സോ ഏവ ഇദാനി ആഗച്ഛതി, ഇദാനി ആഗച്ഛിത്ഥ, ഇദാനി ആഗമന ജാതിയം ഠിതോ, നാഗച്ഛതി നാഗച്ഛിത്ഥാതി ഇമിനാ അത്ഥേന സോ അനാഗതോ നാമ. നിബ്ബാന പഞ്ഞത്തിയോ പന ആഗമന ജാതികാ ന ഹോന്തി. തസ്മാ ആഗമനപ്പസങ്ഗാഭാവതോ അനാഗതാതി ന വുച്ചന്തീതി. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പാദ ജാതികാ’’തിആദിം. ‘‘തം വിചാരേതബ്ബം’’തി വത്വാ വിചാരണാകാരം ദസ്സേതി ‘‘സബ്ബേപിഹീ’’തിആദിനാ. തേ യദാ വത്തബ്ബ പക്ഖേ തിട്ഠന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപ്പാദ ജാതികാനഞ്ഞേവ സങ്ഖത ധമ്മാനം. താസം നിബ്ബാന പഞ്ഞത്തീനം. ‘‘ന തഥാ ഇമേസം’’തി ഇമേസം ദ്വാര വിമുത്താനം ആരമ്മണം പന തഥാ ന ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം ഭവ വിസേസേ. വിഭാവനിപാഠേ ‘‘ആവജ്ജനസ്സവിയാ’’തി ആവജ്ജനസ്സ ആരമ്മണം വിയ. അഗ്ഗഹിതമേവ ഹുത്വാ. ‘‘ഏകവജ്ജന വീഥിയം അഗ്ഗഹിത ഭാവോ ഇധ ന പമാണ’’ന്തി ഛ ദ്വാരഗ്ഗഹിതന്തി ഇധ അപ്പമാണം. ഭവന്തരേ ഗഹിതസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ‘‘കാലവിമുത്ത സാമഞ്ഞം’’വാതി യം കിഞ്ചികാല വിമുത്തം വാ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ആഗമസിദ്ധി വോഹാരോ നാമ ‘‘കമ്മന്തി വാ, കമ്മനിമിത്തന്തി വാ, ഗതി നിമിത്തന്തി വാ, പസിദ്ധോ വോഹാരോ വുച്ചതി. അജാത സത്തുരാജാ സങ്കിച്ചജാതകേപി പിതരം മാരേതി. തസ്മാ ‘‘ദ്വീസുഭവേസൂ’’തി വുത്തം. ‘‘ഛ ഹി ദ്വാരേഹീ’’തി കരണ ഭൂതേഹി ഛഹി ചക്ഖാദി ദ്വാരേഹി. ‘‘മരണാസന്ന ജവനേഹീ’’തി കത്തു ഭൂതേഹി മരണാസന്നേ പവത്തേഹി ഛ ദ്വാരിക ജവനേഹി. ‘‘അനേകം സഭാവം’’തി അനേകന്ത ഭാവം. യഞ്ഹി ആരമ്മണന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കേനചി ദ്വാരേന അഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ അസഞ്ഞീ ഭവതോ ചുതാനം സത്താനം കാമപടിസന്ധിയാ കമ്മാദി ആരമ്മണം ഭവന്തരേ കേനചി ദ്വാരേന അഗ്ഗഹിതന്തി യുത്തം. കസ്മാ, തസ്മിം ഭവേ കസ്സചിദ്വാരസ്സേവ അഭാവതോ. അരൂപഭവതോ ചുതാനം പന കാമപടിസന്ധിയാ ഗതി നിമിത്ത സമ്മതം ആരമ്മണം കഥം ഭവന്തരേ കേനചി ദ്വാരേന അഗ്ഗഹിതം ഭവേയ്യ, മനോദ്വാരഗ്ഗഹിതമേവ ഭവേയ്യാതി ഇമം ചോദനം വിസോധേതും ‘‘ഏത്ഥ ച യസ്മാ പട്ഠാനേ’’തിആദി വുത്തം. തതോ ചുതാനം സത്താനം യാ കാമപടിസന്ധി, തസ്സാകാമപടി സന്ധിയാ. പച്ചുപ്പന്നം ഗതിനിമിത്തം ആരമ്മണം ഏതിസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. കാമപടിസന്ധി. പരേസം പയോഗ ബലേനാപി കമ്മാദീനം ഉപട്ഠാനം നാമ ഹോതീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ‘‘സുട്ഠു ആസേവിതാനം’’തി ചിരകാലം സങ്ഘ വത്ത ചേതിയവത്ത കരണാദിവസേന തം തം ഭാവനാ കമ്മവസേന ച സുട്ഠു ആസേവിതാനം കമ്മകമ്മനിമിത്താനം. ‘‘ഹോതി യേവാ’’തി കമ്മാദീനം ഉപട്ഠാനം നാമ ഹോതിയേവ. ‘‘ആഗന്ത്വാ’’തി ഇമം മനുസ്സ ലോകം ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹന്തിയേവ. തദാപി നിരയപാലേഹി ദസ്സിതം തം തം ഗതി നിമിത്തം ആരമ്മണം കത്വാ ചവന്തി. ‘‘തം’’തി രേവതിം നാമ ഇത്ഥിം. നനു നിരയപാലാ നാമ താവതിംസാ ഭവനം ഗന്തും ന സക്കുണേയ്യുന്തി. നോ നസക്കുണേയ്യും. കസ്മാ, മഹിദ്ധിക യക്ഖ ജാതികത്താതി ദസ്സേതും ‘‘തേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘വേസ്സവണ ദൂതാ’’തി വേസ്സവണമഹാരാജസ്സ ദൂതാ. ‘‘ഉപചാരജ്ഝാനേഠത്വാ’’തി അപ്പനാഝാനം അപത്തതായ ഉപചാരഭാവനാഭൂതേ കാമാവചരജ്ഝാനേഠത്വാ. ‘‘താനേവ നിമിത്താനീ’’തി പഥവീകസിണ നിമിത്താദീനി പടിഭാഗ നിമിത്താനി. ‘‘കാമപടിസന്ധിയാ ആരമ്മണം’’തി തേഹി നിമിത്താരമ്മണേഹി അഞ്ഞം ഉപചാര ഭാവനാ കമ്മം വാ യം കിഞ്ചി അനുരൂപം ഗതി നിമിത്തം വാ. ‘‘താനേവ നിമിത്താനി ഗഹേത്വാ’’തി വചനേന താനി നിമിത്താനി മരണാസന്ന ജവനേഹി ഗഹിതാനീതി ദസ്സേതി. താനി ച പഞ്ഞത്തി ധമ്മത്താ കാമപടിസന്ധിയാ ആരമ്മണം ന ഹോന്തീതി. ‘‘പച്ചുപ്പന്നഗതി നിമിത്തേ സിദ്ധേ സിദ്ധമേവാ’’തി തസ്മിം ഭവേ ഗതസ്സ തത്ഥ യാവജീവമ്പി അനു ഭവിതബ്ബം ആരമ്മണം നാമ തസ്മിം ഖണേ ധരമാനം പച്ചുപ്പന്നമ്പി അത്ഥി. തതോ വഡ്ഢമാനം അനാഗതമ്പി അത്ഥി. തത്ഥ പച്ചുപ്പന്നേ ഉപട്ഠഹന്തേ പടിസന്ധിയാ ആരമ്മണം സമ്പജ്ജതി. അനാഗതം പന അനുപട്ഠഹന്തമ്പി പച്ചുപ്പന്നേ അന്തോഗധസദിസം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. വിഭാവനി പാഠേന ച പച്ചുപ്പന്ന ഗതിനിമിത്തം വിയ ആപാതമാഗതം, കസ്മാ, പച്ചുപ്പന്ന ഗതി നിമിത്തേനേവ കിച്ച സിദ്ധിതോ-തി അധിപ്പായോ. സേസമേത്ഥ സുബോധം. ‘‘താനിഹീ’’തിആദീസു. കേചി വദന്തി. അനേജോസന്തി മാരബ്ഭ. യം കാലമകരീമുനീതി വുത്തത്താ സബ്ബഞ്ഞു ബുദ്ധാദീനം പരിനിബ്ബാന ചുതി ചിത്തം സന്തി ലക്ഖണം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരോതീതി. തം സബ്ബഥാപി കാമാവചരാ ലമ്ബണാ നേവാതി ഇമിനാ അപനേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘താ നിഹി സബ്ബഞ്ഞു ബുദ്ധാനം ഉപ്പന്നാനി പീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ലോകുത്തര ധമ്മാ’’തിആദീസു. ‘‘താനീ’’തി ദ്വാദസാ കുസല ചിത്താനി അട്ഠഞാണ വിപ്പയുത്ത കുസല ക്രിയ ജവനാനി ച. അജ്ഝാന ലാഭിനോ പുഥുജ്ജനാ മഹഗ്ഗതജ്ഝാനാനിപി ആലമ്ബിതും ന സക്കോന്തീതി വുത്തം ‘‘പഞ്ഞത്തിയാ സഹ കാമാവചരാ രമ്മണാനീ’’തി. ‘‘താനേ വാ’’തി ഞാണ സമ്പയുത്ത കാമ കുസലാനി ഏവ. ഝാനലാഭീനം താനേവ ഞാണ സമ്പയുത്തകാമ കുസലാനി. ഹേട്ഠിമ ഫലട്ഠാനം താനേവ അത്തനാ അധിഗത മഗ്ഗഫല നിബ്ബാനാ രമ്മണാനി. ‘‘ഝാനാനി പത്ഥേന്തീ’’തി ആയതിം ഝാനലാഭിനോ ഭവേയ്യാമാതി പത്ഥനം കരോന്തി. ‘‘തേസം പീ’’തി തേസം പുഥുജ്ജനാനമ്പി. ‘‘തേ’’തി തേ ലോകുത്തര ധമ്മാ. ‘‘അനുഭോന്തീ’’തി സമ്പാപുണന്തി. ‘‘നവനിപാതേ’’തി അങ്ഗുത്തര നികായേ നവനിപാതേ. സേസം സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൧൩൫. വത്ഥുസങ്ഗഹേ. ‘‘വത്ഥൂ’’തി നിസ്സയ വിസേസോ വുച്ചതി. താനി നിസ്സയ വത്ഥൂനി യേസം താനി തബ്ബത്ഥുകാനി. ‘‘തേസഞ്ച സദ്ദോ ന യുജ്ജതീ’’തി തേസം വാദേ ച സദ്ദോ ന യുജ്ജതി. ന ഹി അലുത്ത ച കാരം ദ്വന്ദ പദം നാമ അത്ഥീതി. ‘‘പുബ്ബപദേസു ആനേതബ്ബോ’’തി ചക്ഖു വത്ഥു ച സോതവത്ഥു ചാതിആദിനാ ആനേതബ്ബോ. സമാസ പദം ന യുജ്ജതി. ന ഹി സമാസ പദതോ ഏക ദേസം അഞ്ഞത്ഥ ആനേതും യുജ്ജതീതി. അവിഭത്തിക നിദ്ദേസോ നാമ ചക്ഖും, സോതം, ഘാനം, ജിവ്ഹാ, കായോ, ഹദയം, വത്ഥു ചാതി വത്തബ്ബേ പുബ്ബപദേസു അവിഭത്തിക നിദ്ദേസോ. ഏവഞ്ചസതി വത്ഥു സദ്ദോ ച സദ്ദോ ച പുബ്ബപദേസു ആനേതും ലബ്ഭന്തീതി. കാമതണ്ഹായ അധീനേന ആയത്തേന കാമാവചര കമ്മേന നിബ്ബത്താ കാമതണ്ഹാധീന കമ്മ നിബ്ബത്താ. ‘‘രൂപാദീനം പരിഭോഗോ’’തി രൂപാദീനം പഞ്ചകാമഗുണാനം പരിഭോഗോ. ‘‘പരിത്തകമ്മം പീ’’തി സബ്ബം കാമാവചര കമ്മമ്പി. ‘‘പൂരയമാനം’’തി പരിപൂരേന്തം. ചക്ഖു ദസ്സനാനുത്തരിയം നാമ. സോതം സവനാനുത്തരിയം നാമ. സബ്ബേസം ദസ്സന കിച്ചാനം മജ്ഝേ ബുദ്ധ ദസ്സനാ ദിവസേന അനുത്തരം ദസ്സനം ജനേതീതി ദസ്സനാനുത്തരിയം. ഏവം സവനാനുത്തരിയേപി ചതുസച്ച ധമ്മസ്സവനാ ദിവസേനാതി വത്തബ്ബം. ‘‘അജ്ഝത്ത ബഹിദ്ധ സന്താ നേസു പീ’’തി അജ്ഝത്ത സന്താനേപി ബഹിദ്ധ സന്താനേപി. ‘‘സുദ്ധേ’’തി കേനചി ആലോകേന ച അന്ധകാരേന ച വിരഹിതേ. ആലോകോ ഹി ഏകോ രൂപ വിസേസോ. തഥാ അന്ധകാരോ ച. തേ ച തത്ഥ നത്ഥി. ‘‘ഇമസ്മിം സങ്ഗഹേ’’തി വത്ഥു സങ്ഗഹേ. വിസിട്ഠം ജാനനം വിജാനനം. തഞ്ച വിജാനനം തീസു മനോധാതൂസു നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘വിജാനന കിച്ചാഭാവതോ’’തി. ആവജ്ജന കിച്ചം കിമേതന്തി, മനസികാര മത്തം ഹോതി. സമ്പടിച്ഛന കിച്ചഞ്ച പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി യഥാ ഗഹിതാനേവ പഞ്ചാരമ്മണാനി സമ്പടിച്ഛന മത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വിസേസജാനന കിച്ചാനി ന ഹോന്തീ’’തി. ദസ്സനം, സവനം, ഘായനം, സായനം, ഫുസന, ന്തി ഇമാനി കിച്ചാനി ഥോകം വിസേസ ജാനന കിച്ചാനി ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനാ ദിവസേനാ’’തിആദിം. ഥോകം വിസേസ ജാനന കിച്ചാനി ഹോന്തി. തസ്മാ താനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനീതി വുത്താനി. അവസേസാ പന സന്തീരണാദയോ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. നനു മനനട്ഠേന മനോ ച തം വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണഞ്ചാതി വുത്തേപി പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി വിസേസോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അതിസ്സയ വിസേസ ജാനന ധാതുയോതി അത്ഥോ’’തി. ഏവം സന്തേപി സോ അത്ഥോ സദ്ദയുത്തിയാ സിദ്ധോ ന ഹോതി. യദിച്ഛാ വസേന വുത്തോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പരിയായ പദാനം’’തിആദി. ഏതേന സോ അത്ഥോ സദ്ദയുത്തിയാ ഏവ സിദ്ധോ. ന യദിച്ഛാവസേന വുത്തോതി ദസ്സേതി. ‘‘വിസേസന സമാസേ’’തി മനോ ച തം വിഞ്ഞാണഞ്ചാതി മനോവിഞ്ഞാണന്തി ഏവരൂപേ കമ്മധാരയ സമാസേ. ‘‘പദട്ഠാനം’’തി ഏത്ഥ പദന്തി ച ഠാനന്തി ച കാരണത്ഥ വചനാനി, തസ്മാ പരിയായ സദ്ദാ നാമ. പദഞ്ച തം ഠാനഞ്ചാതി വുത്തേ അതിസ്സയ കാരണന്തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. തഥാ ദുക്ഖ ദുക്ഖം, രൂപ രൂപം, രാജ രാജാ, ദേവദേവോതിആദീനി. ‘‘കത്ഥചി ദിസ്സതി യുജ്ജതി ചാ’’തി ന ഹി കത്ഥചി ദിസ്സതി ച. സചേപി കത്ഥചി ദിസ്സേയ്യ, ന ഹി യുജ്ജതി ചാതി അത്ഥോ. ‘‘മനസോ വിഞ്ഞാണം’’തി ഏത്ഥ പടിസന്ധി ചിത്തതോ പട്ഠായ യാവചുതി ചിത്താ അന്തരേ സബ്ബം ചിത്ത സന്താനം സത്ത വിഞ്ഞാണ ധാതൂനം വസേന വിഭാഗം കത്വാ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. പഞ്ചദ്വാരാ വജ്ജനഞ്ച സമ്പടിച്ഛന ദ്വയഞ്ച മനോധാതു മത്തത്താ മനോ നാമ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി വിഞ്ഞാണ മത്താനി നാമ. അവസേസാനി സബ്ബാനി വിഞ്ഞാണാനി മനസ്സ വിഞ്ഞാണന്തി അത്ഥേന മനോവിഞ്ഞാണാനി നാമ. തത്ഥ ‘‘മനസ്സ വിഞ്ഞാണം’’തി അനന്തര പച്ചയ ഭൂതസ്സ വാ മനസ്സ പച്ചയുപ്പന്ന ഭൂതം വിഞ്ഞാണം. ഏത്ഥ സമ്പടിച്ഛന ദ്വയം പച്ചയമനോ നാമ. സന്തീരണതോ പട്ഠായ യാവ ദ്വാരന്തരേ പഞ്ചദ്വാരാ വജ്ജനം നാഗച്ഛതി, താവ അന്തരേ സബ്ബം മനോവിഞ്ഞാണ സന്താനം പച്ചയുപ്പന്ന വിഞ്ഞാണം നാമ. പുന ‘‘മനസ്സ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി പച്ചയുപ്പന്ന ഭൂതസ്സ മനസ്സ പച്ചയ ഭൂതം വിഞ്ഞാണം. ഏത്ഥ പഞ്ചദ്വാരാ വജ്ജനം പച്ചയുപ്പന്ന മനോ നാമ. തതോ പുരേ സബ്ബം മനോവിഞ്ഞാണ സന്താനം പച്ചയ മനോ നാമ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യം. അവസേസാപനാതിആദീസു. ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഭാവം സമ്ഭാവേതീ’’തി അവസേസാ പന ധമ്മാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച നാമ ഹോന്തി, ഹദയ വത്ഥുഞ്ച നിസ്സായയേവ വത്തന്തീതി ഏവം തേസം ധമ്മാനം മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഭാവഞ്ച സമ്ഭാവേതി, വണ്ണേതി. സുട്ഠു പകാസേതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പനാതിആദീസു. ‘‘പാളിയം’’തി ഇന്ദ്രിയ സംയുത്ത പാളിയം. ദുതീയജ്ഝാനേ ഏവ അപരിസേസ നിരോധ വചനം വിരുദ്ധം സിയാ. കഥം, സചേ പടിഘോ അനീവരണാ വത്ഥോ നാമ നത്ഥി. പഥമജ്ഝാനതോ പുബ്ബേ ഏവ സോ നിരുദ്ധോ സിയാ. അഥ ദുതീയജ്ഝാനുപചാരേപി സോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, പഥമജ്ഝാനമ്പി പരിഹീനം സിയാ. തസ്മിം പരിഹീനേ സതി, ദുതീയജ്ഝാനമ്പി നുപ്പജ്ജേയ്യ. ഏവം വിരുദ്ധം സിയാ. ‘‘പുരിമ കാരണമേവാ’’തി അനീവരണാ വത്ഥസ്സ പടിഘസ്സ അഭാവതോതി കാരണം ഏവ. പരതോഘോസോ നാമ സാവകാനം സമ്മാദിട്ഠിപ്പടിലാഭായ പധാന പച്ചയോ ഹോതി. സോ ച അരൂപഭവേ നത്ഥി. ധമ്മാഭിസമയോ നാമ ചതുസച്ച ധമ്മപ്പടിവേധോ, ബുദ്ധാ ച പച്ചേക സമ്ബുദ്ധാ ച സയമ്ഭുനോ പരതോ ഘോസേന വിനാ ധമ്മം പടിവിജ്ഝന്തി. തേ ച തത്ഥ നുപ്പജ്ജന്തി. ‘‘രൂപവിരാഗ ഭാവനായാ’’തി രൂപവിരാഗ ഭാവനാ ബലേന. തേസം രൂപാവചര ചിത്താനം. ‘‘സമതിക്കന്തത്താ’’തി തേസു നികന്തിപ്പഹാനവസേന സുട്ഠു അതിക്കന്തത്താ. സേസം സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യം.

പകിണ്ണകസങ്ഗഹദീപനിയാഅനുദീപനാനിട്ഠിതാ.