൨. ചേതസികസങ്ഗഹഅനുദീപനാ

൬൮. ഏവം ചിത്ത സങ്ഗഹസ്സ ദീപനിം കത്വാ ചേതസിക സങ്ഗഹസ്സ ദീപനിം കരോന്തോ പഥമം പുബ്ബാപരാനു സന്ധിഞ്ച ആദിഗാഥായ പയോജന സമ്ബന്ധഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ഏവം’’തിആദി മാരദ്ധോ. തത്ഥ ‘‘അനുപത്ത’’ന്തിആദിമ്ഹി ചിത്തം ചേതസികം രൂപം, നിബ്ബാനമിതിസബ്ബഥാതി ഏവം അനുക്കമോ വുത്തോ. തേന അനുക്കമേന അനുപത്തം. ഹേതു വിസേസനഞ്ചേതം. യസ്മാ ചിത്തസങ്ഗഹാനന്തരം ചേതസിക സങ്ഗഹോ അനുപത്തോ, തസ്മാ ഇദാനി തം സങ്ഗഹം കരോതീതി ദീപേതി. ചത്താരി സമ്പയോഗ ലക്ഖണാനി ‘ഏകുപ്പാദതാ, ഏക നിരോധതാ, ഏകാ രമ്മണതാ, ഏക വത്ഥുകതാ,തി. ‘‘ചേതസി യുത്താ’’തി ചിത്തസ്മിം നിയുത്താ. ചിത്തം നിസ്സായ അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചേസു ഉസ്സുക്കം ആപന്നാതി അത്ഥോ. ‘‘ചേതസാ വായുത്താ’’തി ചിത്തേന വാ സമ്പയുത്താ. ചിത്തേന സഹ ഏകീഭാവം ഗതാതി അത്ഥോ. ‘‘സരൂപദസ്സന’’ന്തി സങ്ഖ്യാസരൂപദസ്സനം. സിദ്ധപദം നാമ പകതി പച്ചയേഹി നിപ്ഫന്ന പദം. ‘‘പുബ്ബന്തതോ’’തി ഏകസ്സസങ്ഖത ധമ്മസ്സ പഥമ ഭാഗതോ. ഉദ്ധം പജ്ജനം നാമ കതമന്തി ആഹ ‘‘സരൂപതോ പാതുഭവന’’ന്തി. ധാതു പാഠേസു-ജനിപാതുഭാവേ-തി വുത്തത്താ ആഹ ‘‘ജാതീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. ‘‘സരൂപ വിനാസോ’’തി സരൂപതോ പാതുഭവന്തസ്സ ഭാവസ്സ വിനാസോ അന്തരധാനം. ‘‘ഏവം പരത്ഥ പീ’’തി പരസ്മിം ഏകാലമ്ബണവത്ഥുകാദിപദേപി. ‘‘ഏക ചിത്തസ്സപി ബഹുദേവാ’’തി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണം രൂപം പസ്സന്തം ഏകമേവ രൂപം പസ്സതീതി നത്ഥി. അനേകാനി ഏവരൂപാനി ഏകതോ കത്വാ പസ്സതി. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവഞ്ച കത്വാ പാളിയം. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണം. സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണന്തിആദിനാ വത്ഥുദ്വാരേസു ഏകവചനം വത്വാ ആരമ്മണേസു ബഹുവചനം കതന്തി. ‘‘ഏകത്തം ഉപനേത്വാ’’തി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണേ ബഹൂനിപി രൂപാരമ്മണാനി രൂപതാ സമഞ്ഞേന ഏകീഭാവം കത്വാ ഏകം ആരമ്മണന്ത്വേവ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. സദ്ദാരമ്മണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തം ന സുന്ദരം. കസ്മാ. അത്ഥ വിസേസസ്സ അവിഞ്ഞാപനതോ. കോപനായം അത്ഥ വിസേസോതി. യാചിത്തസ്സ ജാതി, സായേവ ഫസ്സാദീനന്തിആദികോ അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദിം. അധിപ്പേതാ ഏകുപ്പാദതാ. ഏസ നയോ ഏക നിരോധതാദീസു. ‘‘മൂലടീകായ’’ന്തി രൂപകണ്ഡമൂലടീകായം. ‘‘സഹേവാ’’തി ഏകതോ ഏവ. ‘‘ഉപ്പാദാദിപ്പവത്തിതോ’’തി ഉപ്പാദസ്സ ച ജീരണസ്സ ച നിരോധസ്സ ച പവത്തിതോ. ‘‘ഉപ്പാദാദയോ’’തി ഉപ്പാദ ജീരണ നിരോധാ. ജാതിജരാമരണാനീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ചേതസികാമതാ’’തി ചേതസികാ ഇതി വിഞ്ഞാതാ. ‘‘ഭാവപ്പധാനം’’തി ഏകുപ്പാദ ഭാവോ ഏകുപ്പാദോതി വുത്തോ. തഥാ ഏക നിരോധാദീസു. യഥാ ഇദംപി സങ്ഘേരതനം പണീത-ന്തിആദീസു അയം രതന ഭാവോ പണീതോതി ഹേത്ഥ അത്ഥോ. ‘‘യേ’’തി യേ ധമ്മാ. ‘‘സഹജാത പച്ചയുപ്പന്ന രൂപാനി പീ’’തി സഹജാതപച്ചയതോ ഉപ്പന്നാനി രൂപാനിപി. ചേതസികാനി നാമ സിയുന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തദാ യത്ത വുത്തിതായാ’’തി ചിത്തായത്തവുത്തിയായ. ‘‘ചേതോയുത്താനീ’’തി ഹേതു വിസേസനം. തദേവ ഹേതുമന്ത വിസേസനന്തി ച ഹേതു അന്തോ നീതവിസേസനന്തി ച ഹേതു അന്തോ ഗധവിസേസനന്തി ച വദന്തി. ‘‘തേസ’’ന്തി ചിത്തസ്സ സഹജാതപച്ചയുപ്പന്നരൂപാനം. ‘‘നാനുഭോന്തീ’’തി നപാപുണന്തി. ‘‘ന ഹി സക്കാ ജാനിതും’’തി ഏതേന ഭൂതകഥന വിസേസനാനി ഏതാനീതി ദീപേതി. ഭൂതകഥനംപി സമാനം വത്തിച്ഛാവസേന ബ്യവച്ഛേദകംപി സമ്ഭവതി. ‘‘വയോപഞ്ഞായതീ’’തി വിനാസോ പകാസതി. ‘‘ഠിതായാ’’തി തിട്ഠ മാനായ വേദനായ. അഞ്ഞോ പകാരോ അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാ ഭാവോ അഞ്ഞഥത്തം. ജരാവസേന പരിണാമോതി വുത്തം ഹോതി. യോ പഥവീധാതുയാ ഉപ്പാദോ, യാ ഠിതി, യാ അഭിനിബ്ബത്തി, യോ പാതുഭാവോ. ഏസോ ദുക്ഖസ്സ ഉപ്പാദോ, ഏസാ രോഗാനം ഠിതി, ഏസോ ജരാമരണസ്സ പാതുഭാവോതി യോജനാ. ‘‘ഇതരഥാ’’തി ഇതോ അഞ്ഞഥാ ഗഹിതേ സതീതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിം രൂപാരൂപകലാപേ നാനാ ധമ്മാനം വസേന ബഹൂസു ഉപ്പാദേസു ച നിരോധേസു ച ഗഹിതേസൂതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘വികാരരൂപാനം’’തി വിഞ്ഞത്തി ദ്വയ ലഹുതാദിത്തയാനം. സബ്ബാനിപി ഉപാദാരൂപാനി ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പവത്തത്താ മഹാഭൂത ഗണനായ ചത്താരി ചത്താരി സിയുംതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘സബ്ബേസമ്പി വാ’’തിആദിവുത്തം. സബ്ബേസമ്പി വാ ചക്ഖാദീനം ഉപാദാരൂപാനം ഏകേകസ്മിം കലാപേ ബഹുഭാവോ വത്തബ്ബോ സിയാതി യോജനാ. കസ്മാ ബഹുഭാവോ വത്തബ്ബോതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം മഹാഭൂതാന’’ന്തിആദിം.

യദി ഏവം, ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ ലഹുതാദീനിപി ഏകേകാനി ഏവ സിയും, അഥ കിമത്ഥം ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ വുത്താനീതി ആഹ ‘‘കായലഹുതാ ചിത്ത ലഹുതാദയോപനാ’’തിആദിം. ‘‘ഇമമത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ’’തി ഈദിസം വിനിച്ഛയത്തം അചിന്തേത്വാതി അധിപ്പായോ. വിഭാവനിപാഠേ ‘‘ചിത്താനുപരിവത്തിനോ’’തി ഏതേന ചിത്തേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തേനേവ ചിത്തേന സഹനിരുജ്ഝനവസേന ചിത്തം അനുപരിവത്തിസ്സ. ‘‘പസങ്ഗാ’’തി ചേതസികതാ പസങ്ഗോ. ‘‘പുരേതരമുപ്പജ്ജിത്വാ’’തി പുരേതരം ഏകേന ചിത്തേന സഹ ഉപ്പജ്ജിത്വാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ചിത്തസ്സഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി അഞ്ഞസ്സ സത്തര സമ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ. തഥാ രൂപധമ്മാനം പസങ്ഗോ ന സക്കാ നീവാരേതും തിയോജനാ. ‘‘പസങ്ഗോ’’തി ചേതസികതാ പസങ്ഗോ. ‘‘അലമതി പപഞ്ചേനാ’’തി അഭിധമ്മേ വേദനാത്തികേടീകാസു വിയ അതി വിത്ഥാരേന നിരത്ഥകം ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘നിരത്ഥകം’’തി വിഭാവനിയം പപഞ്ചോ നിരത്ഥകോ ഏവാതി അധിപ്പായോ.

൬൯. ഫസ്സവചനത്ഥേ. ‘‘ഫുസതീ’’തി ആരമ്മണം ആഹനതി, സങ്ഘട്ടേതി. തഞ്ച സങ്ഘട്ട നം നദോസപടിഘസ്സ വിയ ആരമ്മണസ്സ വിബാധനം ഹോതി, അഥ ഖോ ഭമരസ്സ പദുമ പുപ്ഫേസു പുപ്ഫര സഗ്ഗഹണം വിയ വിജാനന മത്തേ അഠത്വാ ആരമ്മണ രസപാതുഭാവത്ഥം യഥാരമ്മണം സംഹനന മേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ഫുസനഞ്ചേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ആഹച്ചാ’’തി ആഹനിത്വാ സമ്പാപുണിത്വാ. ‘‘ഉപഹച്ചാ’’തി തസ്സേവ വേവചനം. അയമത്ഥോ കഥം പാകടോതി ആഹ ‘‘യതോ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘യതോ’’തി യം കാരണാ. ‘‘തദനുഭവന്തീ’’തി തം ആരമ്മണ രസം അനുഭവന്തീ, വേദനാ പാതുഭവതി, വേദനാ പാതുഭാവം ദിസ്വാ ആരമ്മണപ്ഫുസനം ഞാണേ പാകടം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. സ്വായം ഫുസന ലക്ഖണോ, സങ്ഘട്ടനരസോ, സന്നിപാതപച്ചുപട്ഠാനോ, ആപാതാ ഗതവിസയ പദട്ഠാനോ. തത്ഥ സന്നിപാതോ നാമ തിണ്ണം തിണ്ണം ദ്വാരാ രമ്മണ വിഞ്ഞാണാനം സങ്ഗതി സമാഗമോ സമോധാനം. തഥാഹി വുത്തം. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ തിആദി. ‘‘സങ്ഘട്ടനരസോ’’തി ആരമ്മണേ സമ്മദേവ ഘട്ടന കിച്ചോ. സങ്ഘട്ടന കിച്ചത്താ ഏവ തിണ്ണം സന്നിപാതോ ഹുത്വാ ധമ്മ ചിന്താഞാണസ്സ പടിമുഖം ഉപട്ഠാതി പകാസതീതി. ‘‘സന്നിപാത പച്ചുപട്ഠാനോ’’. പച്ചുപട്ഠാനന്തി വാ പഞ്ഞാണം വുച്ചതി ധജോരഥസ്സ പഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥ വിയ. സന്നിപാതാകാരോ പച്ചുപട്ഠാനം യസ്സാതി സന്നിപാതപച്ചുപട്ഠാനോ. വേദനാപച്ചു പട്ഠാനോ വാ. ധൂമോവിയ അഗ്ഗിസ്സ. വേദനാഫലം പച്ചുപട്ഠാനം യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. അട്ഠസാലിനിയം പന കസ്മാ പനേത്ഥ ഫസ്സോ പഥമം വുത്തോ തിപുച്ഛിത്വാ മഹാഅട്ഠകഥാ വാദോതാവ ദസ്സിതോ. ചിത്തസ്സ പഥമാഭിനിപാതത്താ. ആരമ്മണസ്മിഞ്ഹി ചിത്തസ്സ പഥമാഭിനിപാതോ ഹുത്വാ ഫസ്സോ ആരമ്മണം ഫുസമാനോ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ പഥമം വുത്തോ. ഫസ്സേന ഫുസ്സിത്വാ വേദനായ വേദയതി. സഞ്ഞായ സഞ്ജാനാതി. ചേതനായ ചേതതി. തേന വുത്തം ഫുട്ഠോ ഭിക്ഖവേ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീതി. അപി ച അയം ഫസ്സോ നാമ യഥാപാസാദം പത്വാ ഥമ്ഭോ നാമ സേസദബ്ബ സമ്ഭാരാനം ബലവപച്ചയോ. ഏവമേവ സഹജാത സമ്പയുത്ത ധമ്മാനം ബലവ പച്ചയോ ഹോതി. തസ്മാ പഥമം വുത്തോതി. സങ്ഗഹകാരേന പന ഇദം പന അകാരണം, ഏകക്ഖണസ്മിഞ്ഹി ഉപ്പന്ന ധമ്മാനം അയം പഥമം ഉപ്പന്നോ അയം പച്ഛാതി ഇദം വത്തും ന ലബ്ഭാ. ബലവപച്ചയഭാവേപി ഫസ്സസ്സകാരണം ന ദിസ്സതീതി ഏവം തം വാദം പടിക്ഖിപേത്വാ ഇദം വുത്തം ദേസനാ വാരേനേവ ഫസ്സോ പഥമം വുത്തോതി. തത്ഥ ‘‘ദേസനാവാരേ നേവാ’’തി ദേസനക്കമേനേവ, തതോ അഞ്ഞം കാരണം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തേസു പന ദ്വീസു വാദേസു മഹാഅട്ഠകഥാ വാദോ ഏവ യുത്തോ. യഞ്ഹി തത്ഥ വുത്തം ചിത്തസ്സ പഥമാഭിനിപാതോ ഹുത്വാതി. തത്ഥ പഥമാഭിനിപാതോതി ഇദം കിച്ചപ്പധാനത്താ വുത്തം. ന പനഞ്ഞേഹി ചേതസികേഹി വിനാ വിസും പഥമം ഉപ്പന്നത്താ. യഥാ തം യേ കേചി ഭിക്ഖവേ ധമ്മാ അകുസലാ അകുസലഭാഗിയാ അകുസലപക്ഖികാ. സബ്ബേ തേ മനോപുബ്ബങ്ഗമാ, മനോ തേസം ധമ്മാനം പഥമം ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമസ്മിം സുത്തേ കിച്ചപ്പധാനത്താ മനോ തേസം ധമ്മാനം പഥമം ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം. ന പന സബ്ബചേതസികേഹി വിനാ വിസും പഥമം ഉപ്പന്നത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ബലവപച്ചയ ഭാവേപി ഫസ്സസ്സകാരണം ദിസ്സതിയേവ. ഫസ്സോഹേതു ഫസ്സോ പച്ചയോ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാ പനായ. ഫസ്സോ ഹേതു ഫസ്സോ പച്ചയോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാ നായ. ഫസ്സോ ഹേതു ഫസ്സോ പച്ചയോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായാതി ഹി വുത്തം. തസ്മാ സബ്ബേസം ചേതസികാനം ധമ്മാനം ഫസ്സപ്പധാനത്താ ഏവ ഫസ്സ ബലവപച്ചയത്താ ഏവ ച ഫസ്സോ പഥമം വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച ചിത്തം ആരമ്മണ വിജാനനട്ഠേന ഫസ്സാദീനം സബ്ബചേതസിക ധമ്മാനം പുബ്ബങ്ഗമം ഹോതി, പധാനം, ജേട്ഠകം. ഫസ്സോ പന ആരമ്മണ സങ്ഘട്ടനട്ഠേന സബ്ബേസം ചേതസിക ധമ്മാനം പുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി, പധാനോ, ജേട്ഠകോതി അയം ദ്വിന്നം വിസേസോതി. ഏത്ഥ ചോദകോ ഫുസനം നാമ സപ്പടിഘരൂപാനം ഏവ കിച്ചന്തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘നനുചാ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ‘‘നനുചാ’’തി ചോദേധീതി ദീപേതി. ‘‘അപ്പടിഘസഭാവാ’’തി ഹേതുവിസേസനം. ‘‘കിഞ്ചീ’’തി കിഞ്ചിവത്ഥും. അയം പന ഫസ്സോ. ‘‘ചിത്തസ്സ വികാരാ പത്തിം’’തി ചലന കമ്പന ഥമ്ഭന ജേഗുച്ഛ ഭയ താസ ഛമ്ഭിതത്താ ദിവസേന വികാരാ പജ്ജനം. ‘‘വേദനാ വിസേസുപ്പത്തിം’’തി സുഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച സുഖവേദനാ, ദുക്ഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ദുക്ഖ വേദനാതിആദിനാ നയേന ഫസ്സ വിസേസാനുരൂപം വേദനാ വിസേസുപ്പത്തിം സാധേതി. ഏത്ഥ ച ഫുസനം നാമ ദുവിധം രൂപപ്ഫുസനം, നാമപ്ഫുസന, ന്തി. തത്ഥ രൂപപ്ഫുസനം നാമ ഫോട്ഠബ്ബ ധാതൂനം കിച്ചം. നാമപ്ഫുസനം ദുവിധം ഫസ്സപ്ഫുസനം, ഞാണപ്ഫുസന, ന്തി. തത്ഥ ഞാണപ്ഫുസനം നാമ ഞാണപ്പടിവേധോ. അപി ച ഝാനമഗ്ഗ ഫല നിബ്ബാനാനം പടിലാഭോപി ഫുസനന്തി വുച്ചതി. ഫുസന്തി ധീരാ നിബ്ബാനം. യോഗക്ഖേമം അനുത്തരം. ഫുസാമി നേക്ഖമം സുഖം. അപുഥുജ്ജന സേവിതന്തി-ആദീസു. ഇദം ഉപമാ മത്തം സിയാ, കസ്സചി മന്ദ പഞ്ഞസ്സാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഇദ’’ന്തി ഖേളുപ്പാദ വചനം. വിഞ്ഞുസ്സ പന അതിപാകട ഫസ്സ നിദസ്സനേന അപ്പാകട ഫസ്സ വിഭാവനം യുത്തമേവ. തേനാഹ ‘‘അതിപാകടായ പനാ’’തിആദിം.

൭൦. വേദനാവചനത്ഥേ. ‘‘തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലാനം വാ’’തി വേദനാ സമങ്ഗീപുഗ്ഗലാനം വാ. ‘‘സാതം വാ’’തി സാധുരസം വാ. ‘‘അസ്സാതം വാ’’തി അസാധുരസം വാ. ‘‘കിം വേദയതീ’’തി കതമം വേദയതി. ‘‘സുഖമ്പി വേദയതീ’’തി സുഖമ്പി വേദനം വേദയതി. അഥവാ ‘‘കിഞ്ചവേദയതീ’’തി കഥഞ്ചവേദയതി. ‘‘സുഖമ്പി വേദയതീ’’തി സുഖം ഹുത്വാപി വേദയതി. സുഖ ഭാവേന വേദയതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സേസപദേസുപി. ‘‘കിച്ചന്തരബ്യാവടാ’’തി അഞ്ഞകിച്ചബ്യാവടാ. അധിപതി ഭാവോ ആധിപച്ചം. ഇന്ദ്രിയ കിച്ചം. ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തി ലദ്ധഗുണവചനം. രാജാരഹ ഭോജനം രാജഗ്ഗഭോജനം. ‘‘സൂദസദിസതാ’’തി രഞ്ഞോഭത്തകാരസദിസതാ. തത്ഥ സൂദോ രഞ്ഞോഭത്തം പചന്തോ രസജാനനത്ഥം ഥോകം ഗഹേത്വാ ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപേത്വാ രസം വീമംസതി. യഥിച്ഛിതം പന ഭുഞ്ജിതും അനിസ്സരോ. രാജാ ഏവ യഥിച്ഛിതം ഭുഞ്ജിതും ഇസ്സരോ. രാജാ വിയ വേദനാ. സൂദോ വിയ സേസചേതസിക ധമ്മാ.

൭൧. സഞ്ഞാവചനത്ഥേ. ‘‘സഞ്ജാനാതീ’’തി സുട്ഠു ജാനാതി. സുട്ഠുജാനനഞ്ച നാമ ന വിഞ്ഞാണസ്സ വിയ വിവിധജാനനം ഹോതി. ന ച പഞ്ഞായ വിയ യഥാഭൂതജാനനം ഹോതി. അഥ ഖോ ഭൂതം വാ ഹോതു, അഭൂതം വാ. യം യം ഛ ഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിജാനാതി, പഞ്ഞായ വാ പജാനാതി. തസ്സ തസ്സ പച്ഛാ അപ്പമുസ്സകരണ മേവാതി വുത്തം ‘‘പുനജാനനത്ഥം സഞ്ഞാണം കരോതീ’’തി. തത്ഥ ‘‘സഞ്ഞാണ’’ന്തി നിമിത്ത കരണം. ഭവന്തരം പത്വാപി അപ്പമുട്ഠഭാവം സാധേതി ഓപപാതിക പുഗ്ഗലാനന്തി അധിപ്പായോ. തേഹി പുരിമം അത്തനോ ഭവം ജാനന്തി. ഗബ്ഭസേയ്യകാപി കേചി പുരിമം ഭവം ജാനന്തി, യേജാതിസ്സര പുഗ്ഗലാതി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ‘‘അപ്പമുട്ഠഭാവ’’ന്തി അനട്ഠഭാവം. മിച്ഛാഭിനിവേസ സഞ്ഞാ നാമ അനിച്ചേ നിച്ചന്തിആദിപ്പവത്താ സഞ്ഞാ. ‘‘ബോധേതു’’ന്തി ബുജ്ഝാപേതും. ‘‘ദാരുതച്ഛകസദിസാതി ച വുത്താ’’തി ദാരുതച്ഛകോ നാമ കട്ഠവഡ്ഢകീ. സോ കട്ഠക്ഖന്ധേസു നിമിത്തകാരീഹോതി. സുതച്ഛിതഛിന്ദിതേസു കട്ഠേസു നിമിത്താനി കത്വാ ഠപേതി. പച്ഛാതാനി ഓലോകേത്വാ കട്ഠാനി കമ്മേ ഉപനേതി. ‘‘ഹത്ഥി ദസ്സക അന്ധസദിസാ’’തി ഏത്ഥ ഏകോ കിര രാജാ കേളിപ്പസുതോ ഹോതി. സോ ജച്ചന്ധാനംഠാനേ ഏകം ഹത്ഥിം ആനേത്വാഠപേന്തോ ജച്ചന്ധേ ആഹ ജാനാഥ ഭോ തുമ്ഹേ ഹത്ഥിന്തി. തേ ഹത്ഥിം ജാനിസ്സാമാതി പരാമസിത്വാ അത്തനോ പരാമസിതം തം തം അങ്ഗമവഹത്ഥീതി അഭിനിവിസന്തി. ദള്ഹം സല്ലക്ഖേന്തി. പുന രാജാ തേ പുച്ഛി കീദിസോ ഭോ ഹത്ഥീതി. തേ രഞ്ഞോ ഹത്ഥിസണ്ഠാനം ആചിക്ഖന്താ വിവാദം ആപജ്ജന്തി. ആചിക്ഖനമേവ രഞ്ഞോഹത്ഥിദസ്സനന്തി കത്വാ തേ ഹത്ഥിദസ്സക അന്ധാതി വുച്ചന്തി. ‘‘ഉപട്ഠിതവിസയഗ്ഗഹണേ’’തി രത്തിയം അന്ധകാരേ രജ്ജുക്ഖണ്ഡം പസ്സന്തസ്സ സപ്പസണ്ഠാനം ഉപട്ഠാതി. സോ ഉപട്ഠിതം സണ്ഠാനമത്തം സപ്പോതി ഗണ്ഹാതി. ഏവം ഉപട്ഠിതവിസയഗ്ഗഹണം ഹോതി. മിഗപോതകാനഞ്ച അരഞ്ഞേഖേത്തമജ്ഝേപുരിസസണ്ഠാനം തിണ രൂപം പസ്സന്താനം പുരിസസണ്ഠാ നം ഉപട്ഠാതി. തേ ഉപട്ഠിതം സണ്ഠാനമത്തം പുരിസോതി ഗണ്ഹിത്വാ സോ അമ്ഹേ പഹരേയ്യാതി പലായന്തി. വുത്താ അട്ഠസാലിനിയം.

൭൨. ചേതനാവചനത്ഥേ. ചേതേതീതി ചേതനാ. ചേതനഞ്ചേത്ഥ അഭിസന്ധാനം വാ വുച്ചതി പകപ്പനം വാ ആയൂഹനം വാതി ഏവം തിധാ അത്ഥവികപ്പം ദസ്സേതും ‘‘സമ്പയുത്ത ധമ്മേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘അഭിസന്ദഹതീ’’തി അഭിമുഖം സന്ദഹതി, സംയോഗം കരോതി. തേനാഹ ‘‘പുനപ്പുനം ഘടേതീ’’തി. ‘‘ഘടേതീ’’തി സമ്ബന്ധതി. ‘‘പകപ്പേതി വാതേ’’തി അഥവാ തേ സമ്പയുത്ത ധമ്മേ പകാരതോ കപ്പേതി, സജ്ജേതി. തേനാഹ ‘‘സംവിദഹതീ’’തി. ‘‘സംവിദഹതീ’’തി ത്വം ഫുസനകിച്ചം കരോഹി, ത്വം വേദയിത കിച്ചം കരോഹി, ത്വം സഞ്ജാനനകിച്ചം കരോഹീതിആദിനാ വദമാനാ വിയ സംവിദഹതി. ‘‘ആയൂഹതിവാതേ’’തി അഥവാ തേസമ്പയുത്ത ധമ്മേ ഭുസോ ബ്യൂഹയതി, രാസിം കരോതി. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണേ സമ്പിണ്ഡേതീ’’തി. ‘‘സമോസരന്തേ’’തി ഏകതോ ഓസരന്തേ. സങ്ഗമന്തേ. ‘‘സാ’’തി ചേതനാ. ‘‘തായാ’’തി ചേതനായ. ‘‘തസ്മിം’’തി രൂപാദികേവാ ആരമ്മണേ. പുഞ്ഞാപുഞ്ഞ കിച്ചേവാ. പവത്തമാനായ സതിയാ. ജേട്ഠസിസ്സോ നാമ ബഹൂസു സിസ്സേസു ജേട്ഠഭൂതോ സിസ്സോ. തസ്മിം സജ്ഝായന്തേ സേസാ സബ്ബേ സജ്ഝായന്തിയേവ. തേന സോ ഉഭയകിച്ച സാധകോ ഹോതി. ഏവം മഹാവഡ്ഢകീപി.

൭൩. ഏകഗ്ഗതാവചനത്ഥേ. ഏകത്താരമ്മണം നാമ ഏകാരമ്മണസ്സപി ബഹൂസു സഭാവേസു ഏകസഭാവസങ്ഖാതം ആരമ്മണം. ‘‘തസ്മിം’’ ചിത്തസ്മിം. ‘‘നിവാതേ’’തി വാതരഹിതേ പദേസേ. ‘‘ദീപച്ചീനം’’തി ദീപജാലാനം.

൭൪. ജീവിതിന്ദ്രിയവചനത്ഥേ. ‘‘ഇസ്സരഭാവോ വുച്ചതി’’ ഭാവപ്പധാന നയേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘അഭിഭവിത്വാ’’തി ജീവന കിച്ചേ അത്തനോ വസം വത്താപേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ചിത്ത സന്താനം ജീവന്തം ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

൭൫. മനസീകാരവചനത്ഥേ. സമാസമജ്ഝേ സകാരാഗമോ. കരധാതുയോഗേ ഈകാരാഗമോ ച ദട്ഠബ്ബോ. അലുത്ത സത്തമീ പദന്ഥി കേചി. ഏവം സതി ഈദീഘത്തം നസിജ്ഝതി. ‘‘അസുഞ്ഞം’’തി അരിത്തം. ‘‘പടിപാദേതീ’’തി പടിപജ്ജനം കിച്ചസാധനം കാരാപേതി. അത്ഥതോ നിയോജേതി നാമാതി ആഹ ‘‘യോജേതീ’’തി. ‘‘ഇദമേവ ദ്വയം’’തി ആവജ്ജന ദ്വയം. ‘‘തം’’തി തം ദ്വയം. ഉപത്ഥമ്ഭിതം ഹുത്വാ ആരമ്മണേ നിന്നം കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യോനിസോ’’തി ഉപായേന ഹിതസുഖ മഗ്ഗേന. ‘‘അയോനിസോ’’തി അനുപായേന അഹിത അസുഖ മഗ്ഗേന. ‘‘സമുദാചിണ്ണനിന്നനിയാമിതാദീഹീ’’തി ഏത്ഥ സമുദാചിണ്ണം നാമ ആചിണ്ണ കമ്മവസേന സുട്ഠു പുനപ്പുനം ആചരിതം. നിന്നം നാമ ഇദം നാമ പസ്സാമി, ഇദം നാമ കരിസ്സാമീതി പുബ്ബേ ഏവ അജ്ഝാസയേന നിന്നം. നിയാമിതം നാമ ഇദം നാമ കത്തബ്ബം, ഇദം നാമ ന കത്തബ്ബം, കത്തബ്ബം കരോമി, അകത്തബ്ബം നകരോമീതി ഏവം നിയാമിതം. ‘‘അസതി കാരണ വിസേസേ’’തി ഭവങ്ഗ ചിത്തം വീഥിചിത്തുപ്പത്തിയാ അസതി, വീഥിചിത്താനി ച കായചിത്താനം അകല്ലാദികേവാ അധിമത്തസ്സ ആരമ്മണന്തരസ്സ ഉപട്ഠാനേവാ അസതി. ‘‘സാധാരണാ’’തി ഏത്ഥ സംസദ്ദേ ബിന്ദു ലോപോ, ദീഘത്തഞ്ചാതി ആഹ ‘‘സമം ധാരേന്തീതി സാധാരണാ’’തി.

൭൬. വിതക്കവചനത്ഥേ. ‘‘തഥാ തഥാ സങ്കപ്പേത്വാ’’തി കാമസങ്കപ്പാദീനം നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദീനഞ്ചവസേന തേന തേന പകാരേന സുട്ഠു ചിന്തേത്വാ. ‘‘തം’’തി ആരമ്മണം. ‘‘തേ’’തി സമ്പയുത്ത ധമ്മേ. ‘‘അവിതക്കമ്പി ചിത്തം’’തി പഞ്ചവിഞ്ഞാണ ചിത്തഞ്ച ദുതീയാ ദിജ്ഝാന ചിത്തഞ്ച. ‘‘അപിചാ’’തി കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘ദുതീയജ്ഝാനാദീനി ചാ’’തി ദുതീയജ്ഝാന ചിത്താദീനി ച. ‘‘ഉപചാര ഭാവനാ വസേനാ’’തി സമുദാചിണ്ണ വസിഭൂതായ ഉപചാര ഭാവനായ വസേന. ‘‘കിം വാ ഏതായയുത്തിയാ’’തി സവിതക്ക ചിത്തസന്താനേതിആദികായ യുത്തിയാ കിം പയോജനം അത്ഥീതി അത്ഥോ. കിഞ്ചി പയോജനം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ആരമ്മണം ആരോഹതിയേവ ആരമ്മണേന അവിനാഭാവവുത്തികത്താ. ‘‘തം’’തി ചിത്തം. നിയാമകോ നാമ നാവം ഇച്ഛിത ദിസാദേസനിയോജകോ. ‘‘അകുസലം പത്വാ’’തി വുത്തം. കുസലം പത്വാ പന കഥംതി. കുസലം പത്വാപി പതിരൂപദേസാവാസാദിവസേന സമുദാ ചിണ്ണ നിന്നാദിവസേന ച ലദ്ധ പച്ചയേ സതി ചിത്തമ്പി സദ്ധാസതി ആദയോപി ആരമ്മണ രൂഹനേ ഥാമഗതാ ഏവ. അലദ്ധ പച്ചയേ പന സതി അകുസല ഭാവേ ഠത്വാ ഥാമഗതം ഹോതി. ‘‘മനസികാര വീരിയ സതീനം’’തി ഭാവനാ ബലപത്താ നന്തി അധിപ്പായോ. ഏവം പന സതി, വിതക്കസ്സ ഓകാസോ നത്ഥീതി. അത്ഥി. സങ്കപ്പന കിച്ച വിസേസത്താ. തഞ്ഹി കിച്ചം അഞ്ഞേസം അസാധാരണം, വിതക്കസ്സേവ കിച്ചന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘വിതക്കോപനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘സാരമ്മണ സഭാവാ’’തി ഹേതു വിസേസനമേതം. ‘‘തഥാ വുത്തോ’’തി വിതക്കോതി വുത്തോ.

൭൭. വിചാരവചനത്ഥേ. ‘‘വിചരതീ’’തി ഏകമേകസ്മിം ഏവ ആരമ്മണേ വിവിധേന ചരതി, പവത്തതി. സഭാവാകാരോ നാമ നീലപീതാദികോ അഗമ്ഭീരോ ആരമ്മണ സഭാവോ ച ആരമ്മണസ്സ നാനാ പവത്താകാരോ ച. ‘‘അനുമജ്ജനവസേനാ’’തി പുനപ്പുനം മജ്ജനവസേന സോധനവസേന. വിതക്കോ ഓളാരികോ ച ഹോതീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ‘‘ഓളാരികോ’’തി വിചാരതോ ഓളാരികോ. ഏവം സേസപദേസു. ‘‘ഘണ്ഡാഭിഘാതോ വിയാ’’തി ഘണ്ഡാഭിഘാതേന പഥമുപ്പന്നസദ്ദോ വിയാതി വദന്തി. തഥാഹി വിചാരോ ഘണ്ഡസ്സ അനുരവോ വിയ വുത്തോതി. ദണ്ഡകേന ഘണ്ഡസ്സ അഭിഘാത കിരിയാ വാ ഘണ്ഡാഭിഘാതോ. തഥാഹി ആരമ്മണേ ചേതസോ പഥമാഭി നിപാതോ വിതക്കോതി ച, ആഹനന പരിയാഹനന രസോതി ച വുത്തം. ‘‘ഘണ്ഡാനുരവോ വിയാ’’തി ഘണ്ഡസ്സ അനുരവസദ്ദോ വിയ.

൭൮. അധിമോക്ഖവചനത്ഥേ. ‘‘സംസപ്പനം’’തി അനവത്ഥാനം. ‘‘പക്ഖതോ മുച്ചനവസേനാ’’തി ഏവം നു ഖോതി ഏകോ പക്ഖോ, നോനു ഖോതി ദുതീയോ പക്ഖോ. താദിസമ്ഹാ പക്ഖതോ മുച്ചനവസേന.

൭൯. വീരിയവചനത്ഥേ. ‘‘വീരസ്സാ’’തി വിസ്സട്ഠസ്സ. സോ ച കായവചീമനോ കമ്മേസു പച്ചു പട്ഠിതേസു സീതുണ്ഹാദി ദുക്ഖ ഭയതോ അലീന വുത്തിവസേന പവത്തോതി ആഹ ‘‘കമ്മസൂരസ്സാ’’തി. ഏതേന അനോത്തപ്പിം നിവത്തേതി. അനോത്തവ്വീഹി പാപസൂരോ, അയം കമ്മ സൂരോതി. ‘‘മഹന്തം പികമ്മ’’ന്തി കുസീതസ്സ മഹന്തന്തി മഞ്ഞിതം കമ്മം. ഏവം സേസേസു. ‘‘അപ്പകതോ ഗണ്ഹാതീ’’തി അപ്പകഭാവേന ഗണ്ഹാതി. അപ്പകമേവിദന്തി മഞ്ഞതീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അത്ത കിലമഥം’’തി കായചിത്തക്ഖേദം. ‘‘തം’’തി വീരിയം. ‘‘തഥാപവത്തിയാ’’തി കമ്മസൂരഭാവേന പവത്തിയാ. ‘‘ഹേതുചേ വാ’’തി ഏതേന ഭാവസദ്ദസ്സ അത്ഥം വദതി. ‘‘കായചിത്ത കിരിയാഭൂതം’’തി ഏതേന കമ്മസദ്ദസ്സ അത്ഥം. ‘‘വിധിനാ’’തി തസ്സ പവത്തിയാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാര വിധാനേന. തമേവ വിധാനം കമ്മേസു നേതബ്ബത്താ നയോതി ച, ഉപേതബ്ബത്താ ഉപായോതി ച വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘നയേന ഉപായേനാ’’തി. തമേവ വിധാനം ദസ്സേതി ‘‘വീരിയവതോ’’തിആദിനാ. ‘‘ഈരന്തീ’’തി ഏരയന്തി. ‘‘കിച്ച സമ്പത്തിയാ’’തി ആരമ്മണ വിജാനന ഫുസനാദി കിച്ച സമ്പത്തി അത്ഥായ. ബ്യാവടാനി കായചിത്താനി യേസന്തി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘ബ്യാവടാനീ’’തി ഉസ്സാഹിതാനി. ‘‘ഥൂണൂപത്ഥമ്ഭന സദിസം’’തി ജിണ്ണസ്സ ഗേഹസ്സ അപതനത്ഥായ സാരത്ഥമ്ഭേന ഉപത്ഥമ്ഭനസദിസം. ഉപത്ഥമ്ഭകത്ഥമ്ഭസദിസന്തിപി വദന്തി. ‘‘സബ്ബ സമ്പത്തീനം മൂലം’’തി സബ്ബാസം ലോകിയ സമ്പത്തീനം ലോകുത്തര സമ്പത്തീ നഞ്ച മൂലം. കസ്മാ, പുഞ്ഞകമ്മ സമ്പത്തിയാ ച പാരമി പുഞ്ഞസമ്പത്തിയാ ച പതിട്ഠാനത്താ. സതിഹി പുഞ്ഞകമ്മസമ്പത്തിയാ സബ്ബാ ലോകിയ സമ്പത്തി സിജ്ഝതി. സതി ച പാരമി പുഞ്ഞ സമ്പത്തിയാ സബ്ബാലോകുത്തര സമ്പത്തി സിജ്ഝതീതി. ഏതേന ഹീന വീരിയോ നാമ സബ്ബ സമ്പത്തിതോ പരിബാഹിയോതി ദീപേതി.

൮൦. പീതിവചനത്ഥേ. ‘‘പിനയതീ’’തി പിനേതി, പിനം കരോതീതി ആഹ ‘‘തപ്പേതീ’’തി. തോസേതീതി അത്ഥോ. ‘‘തുട്ഠിം’’തി തുസിതം, പഹട്ഠം. ‘‘സുഹിതം’’തി സുധാതം, സുപുണ്ണം, വദ്ധിതം. അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ‘‘വഡ്ഢേതീ’’തി വുത്തം. ‘‘പിനന്തീ’’തി തപ്പന്തി, ജോതന്തി, വിരോചന്തി, ദിവാ തപ്പതിആദിച്ചോതിആദീസു വിയ. ഖുദ്ദികാ പീതി നാമ ലോമഹംസ ന മത്തകാരികാ പീതി. ഖണികാ പീതി നാമ ഖണേ ഖണേ വിജ്ജുപ്പാദസദിസാ പീതി. ഓക്കന്തികാ പീതി നാമ സരീരം ഓക്കമിത്വാ ഓക്കമിത്വാഭിജ്ജന്തീ പീതി. ഉബ്ബേഗാപീതി നാമ കായം ഉദഗ്ഗം കത്വാ ആകാസേ ഉല്ലങ്ഘാപേന്തീ പീതി. ഫരണാ പീതി നാമ കപ്പാസവത്തിയം ഫരണകതേലം വിയ സകലകായം ഫരണവസേന പവത്താ പീതി.

൮൧. ഛന്ദവചനത്ഥേ. ‘‘അഭിസന്ധീ’’തി അഭിലാസോ, അഭികങ്ഖനം. ‘‘കത്തുസദ്ദോ’’തി കരധാതു വസേന വുത്തം. ‘‘സബ്ബകിരിയാ പദാനീ’’തി സബ്ബാനി തുമിച്ഛത്ഥ കിരിയാ പദാനി. ‘‘അത്ഥികോ’’തി അസിദ്ധോ ഹുത്വാ സാധേതും ഇച്ഛിതോ അത്ഥോ അസ്സാതി അത്ഥികോ. ഇച്ഛന്തോതിപി വദന്തി. ‘‘ആരാധേതുകാമതാ വസേനാ’’തി സാധേതു കാമതാവസേന, സമ്പാദേതു കാമതാ വസേന. ഉസും സരം അ സന്തി ഖിപന്തീതി ഇസ്സാസാ. ഇകാരസ്സ ഉകാരോ. ധനുഗ്ഗഹാ. ‘‘യസേന വാ’’തി പരിവാരേന വാ, കിത്തി സദ്ദേന വാ. ‘‘സരേ’’തി കണ്ഡേ. വിഭാവനിപാഠേ നാനാവാദ സോധനത്ഥം അയഞ്ചാതിആദിവുത്തം. ‘‘യദഗ്ഗേനാ’’തി യേന കാരണ കോട്ഠാസേന. സങ്ഗഹിതാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വിസ്സജ്ജിതബ്ബ യുത്തകേനാ’’തി വിസ്സജ്ജിതബ്ബ യോഗ്യേന. ‘‘തേന അത്ഥികോ യേവാ’’തി പദുദ്ധാരോ. ‘‘സോ ന യുജ്ജതീ’’തി സോ അത്ഥോ ന യുജ്ജതി. ‘‘ഖിപിത ഉസൂനം’’തി പുബ്ബഭാഗേ ഖിപിത ഉസൂനം. ‘‘അത്ഥതോ പനാ’’തി അധിപ്പായത്ഥതോ പന. ‘‘ഹത്ഥപ്പസാരണം വിയാ’’തി ലോകേ കിഞ്ചി ഇച്ഛന്തസ്സ ജനസ്സ ഹത്ഥപ്പസാരണം വിയാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഥാമപത്തോ’’തി അധിപതി ഭാവ പത്തോതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തഥാഹേസാ’’തിആദിം. ‘‘തണ്ഹായ ഹത്ഥേ ഠിതാ’’തി ഉപചാര വചനമേതം. തണ്ഹായ പരിഗ്ഗഹിതാതി വുത്തം ഹോതി. നസക്ഖിസ്സന്തിയേവ, നോ നസക്ഖിസ്സന്തി. തസ്മാ വേദിതബ്ബമേതം ഛന്ദോയേവ തണ്ഹായ ബലവതരോതി. കസ്മാ ബലവതരോതി. ആദീനവാനിസംസ ദസ്സനഞ്ഞാണേന യുത്തത്താതി.

൮൨. ‘‘പകിരന്തീ’’തി പത്ഥരന്തി. ‘‘സമാനാ’’തി സാവജ്ജേഹി യുത്താ സാവജ്ജാ, അനവജ്ജേഹി യുത്താ അനവജ്ജാതി ഏവം സദിസാ, സാധാരണാ.

അഞ്ഞസമാനരാസിമ്ഹിഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൮൩. അകുസലരാസിമ്ഹി. ‘‘മുയ്ഹതീ’’തി ഞാതബ്ബസ്സഞേയ്യ ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാണ വസേന സമ്മുയ്ഹതി, ചിത്തസ്സ അന്ധഭാവോ ഹോതി. ചതുരങ്ഗതമോ നാമ ‘കാളപക്ഖ ചാതുദ്ദസി ദിവസോ, അഡ്ഢരത്തി സമയോ, തിബ്ബവനസണ്ഡോ, ബഹലമേഘച്ഛന്നോ,തി അയം ചതുരങ്ഗതമോ. സോ ചക്ഖുസ്സ അന്ധഭാവം കരോതി. ഏവം തസ്സ തമസ്സ ചക്ഖുസ്സ അന്ധഭാവകരണം വിയ. ഞാണഗതികോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ അട്ഠകഥാ നയേന. തമേവ അട്ഠകഥാ നയം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഹേസാ’’തിആദി വുത്തം. അഭിധമ്മടീകായം പന മിച്ഛാ ഞാണന്തി മിച്ഛാ വിതക്കോ അധിപ്പേതോ. സോ ഹി മിച്ഛാ സങ്കപ്പോ ഹുത്വാ നാനപ്പകാര ചിന്താ പവത്തി വസേന ഞാണഗതികോ ഹോതി. മോഹോ പന ചിത്തസ്സ അന്ധീ ഭൂതോ, നാനാചിന്തന കിച്ച രഹിതോ, കഥം ഞാണഗതികോ ഭവേയ്യാതി തസ്സ അധിപ്പായോ. ‘‘പാപ കിരിയാസൂ’’തി ദുച്ചരിത കമ്മേസു. ‘‘ഉപായ ചിന്താവസേനാ’’തി കതകമ്മസ്സ സിദ്ധത്ഥായ സത്ഥാവുധാദിവിധാനേസു നാനാഉപായ ചിന്താവസേന. അപ്പടി പജ്ജനം അപ്പടി പത്തി. ഞാണ ഗതിം അഗമനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞാണമേവ വുച്ചതീ’’തി. ‘‘ഞാണഗതികാ’’തി ഞാണപ്പവത്തിയാ സമാനപ്പവത്തികാ. ലോഭോ ഞാണ ഗതികോ മായാസാഠേയ്യ കമ്മേസു വിചിത്തപ്പവത്തികത്താ. വിചാരോ ഞാണ ഗതികോ. തഥാഹി സോ ഝാനങ്ഗേസു വിചികിച്ഛായ പടിപക്ഖോതി വുത്തോ. ചിത്തസ്സ ഞാണ ഗതി കതാ വിചിത്തത്ഥവാചകേന ചിത്തസദ്ദേന സിദ്ധോ. തേ ച ധമ്മാ സബ്ബ സത്തേസു ഞാണ ഗതികാ ന ഹോന്തി. ഞാണൂപനിസ്സയം ലഭിത്വാ ഏവ ഹോന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘തേഹീ’’തിആദിമാഹ. തേ സാധേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. പകതിയാ വിഞ്ഞുജാതികാ നാമ തിഹേതുകപ്പടി സന്ധികാ. അഞ്ഞപ്പടി സന്ധികാപി ബോധിസത്ത ഭൂമിയം ഠിതാ വാ പഞ്ഞാപസുത ഭവതോ ആഗതാ വാ. സുതപരിയത്തി സമ്പന്നാ നാമ ദ്വിഹേതുകപ്പടി സന്ധികാപി ഇമസ്മിം ഭവേ ബഹുസ്സുത സമ്പന്നാ ച പരിയത്തി കമ്മ സമ്പന്നാ ച.

൮൪. അഹിരികവചനത്ഥേ. ‘‘ന ഹിരീയതീ’’തി നാമ ധാതു പദമേതം. ഹരായതി ലജ്ജതീതി ഹിരീ. ഹരേ ലജ്ജായംതി ധാതു. ന ഹിരീ അഹിരീതി വചനത്ഥോ. ‘‘രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ’’തി ഗാമസൂ കരസ്സ ഗൂഥരാസി ദസ്സനേ വിയ ചിത്തരോചന ചിത്ത ഖമനം ഉപ്പാദേത്വാ. അത്താനം പാപകമ്മ ലിമ്പതോ ചിത്തസ്സ അലീനതാ അജിഗുച്ഛനം നാമ. അത്താനം അസപ്പുരിസ ഭാവപത്തിതോ ചിത്തസ്സ അലീനതാ അലജ്ജാ നാമ.

൮൫. അനോത്തപ്പവചനത്ഥേ. ‘‘ന ഭായതീ’’തി പാപകമ്മം ഭയതോ ന ഉപട്ഠാതി. ‘‘ന ഉത്രസതീ’’തി പാപകമ്മ ഹേതു ന കമ്പതി. ‘‘താസൂ’’തി പാപകിരിയാസു. ‘‘അസാരജ്ജമാനം കത്വാ’’തി സൂരം വിസ്സട്ഠം കത്വാ. അസാരജ്ജം നാമ സൂരഭാവോ. അനുത്താസോ നാമ പാപകമ്മ ഹേതു ചിത്തസ്സ അകമ്പനം. ഗാഥായം. അജിഗുച്ഛനസീലോ പുഗ്ഗലോ അജേഗുച്ഛീ. ‘‘പാപാ’’തി പാപകമ്മതോ. ‘‘സൂകരോ’’തി ഗാമസൂകരോ. സോ ഗൂഥതോ അജേഗുച്ഛീ. അഹിരികോ പാപതോ അജേഗുച്ഛീതി യോജനാ. അഭായനസീലോ അഭീരൂ. ‘‘സലഭോ’’തി പടങ്ഗോ. ‘‘പാവകാ’’തി ദീപജാലമ്ഹാ. സലഭോ പാവകമ്ഹാ അഭീരൂ വിയ അനോത്തവ്വീ പാപതോ അഭീരൂതി യോജനാ.

൮൬. ഉദ്ധച്ചവചനത്ഥേ. ‘‘ഉദ്ധരതീ’’തി ഉക്ഖിപതി. ആരമ്മണസ്മിം ന സന്നി സീദതി. വിക്ഖിപതീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘വട്ടേത്വാ’’തി ആവട്ടേത്വാ. ‘‘വിസ്സട്ഠഗേണ്ഡുകോ വിയാ’’തി വിസ്സജ്ജിതോ സാരഗേണ്ഡുകോ വിയ. ‘‘ധജപടാകാ വിയാ’’തി വാതേരിതാ ധജപടാകാ വിയ.

൮൭. ലോഭവചനത്ഥേ. ‘‘ലുബ്ഭതീ’’തി ഗിജ്ഝതി, അഭികങ്ഖതി. അഭിസജ്ജനം അഭിലഗ്ഗനം. മക്കടം ആലിമ്പതി ബന്ധതി ഏതേനാതി മക്കടാ ലേപോ. ‘‘തത്ത കപാലേ’’തി അഗ്ഗിനാസന്തത്തേ ഘട കപാലേ. തേലസ്സ വത്ഥമ്ഹി അഞ്ജനം അഭിലഗ്ഗനം തേലഞ്ജനം. രജ്ജനം പടിസജ്ജനം രാഗോ. തേലഞ്ജന ഭൂതോ രാഗോ തേലഞ്ജന രാഗോ. ന കിലേസരാഗോ. രത്തി ദിവം പവത്തനട്ഠേന തണ്ഹാ ഏവ നദീസോതസദിസത്താ തണ്ഹാ നദീ. ‘‘സത്താനം’’തി പുഥുജ്ജന സത്താനം. ‘‘സുക്ഖകട്ഠസാഖാപലാസതിണകസടാനീ’’തി സുക്ഖ കട്ഠകസടാനി, സുക്ഖ സാഖാ കസടാനീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. കസട സദ്ദേന അസാരഭാവം ദീപേതി. ‘‘നദീ വിയാ’’തി പബ്ബതേയ്യാ നദീ വിയ.

൮൮. ദിട്ഠിവചനത്ഥേ. ‘‘ദസ്സനം’’തി പരികപ്പനാ സിദ്ധേസു മിച്ഛാ സഭാവേസു വിപരീത ദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘ധമ്മാനം’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘ധമ്മാനം’’തി രൂപാരൂപ ധമ്മാനം, അനിച്ചതാദി ധമ്മാനഞ്ച. ‘‘യാഥാവ സഭാവേസൂ’’തി ഭൂതസഭാവേസു. ഭൂതസഭാവോ ഹി യഥാ ധമ്മം അവതി രക്ഖതീതി അത്ഥേന യാഥാവോതി വുച്ചതി. അത്താനം പണ്ഡിതം മഞ്ഞന്തീതി പണ്ഡിത മാനിനോ. പടിവേധഞ്ഞാണം നാമ അരിയ മഗ്ഗഞ്ഞാണം. പരമം വജ്ജന്തി ദട്ഠബ്ബാ ലോകേ മഹാസാവജ്ജട്ഠേന തം സദിസസ്സ അഞ്ഞസ്സ വജ്ജസ്സ അഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

൮൯. മാനവചനത്ഥേ. ‘‘മഞ്ഞതീ’’തി ഭൂതസഭാവം അതിക്കമ്മ അധികം കത്വാ അഹമസ്മീതിആദിനാ തേന തേന അഭൂതാകാരേന മഞ്ഞതി. തേനാഹ ‘‘അഹം ലോകേ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘കട്ഠകഥിങ്ഗരോ വിയാ’’തി സുക്ഖദാരുക്ഖന്ധോ വിയ. സോ പന ഉപത്ഥമ്ഭിതോ മഞ്ഞതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അത്താനം അച്ചുഗ്ഗതം മഞ്ഞതീ’’തി പുഗ്ഗലം മാനേന അഭിന്നം കത്വാ വുത്തം. ‘‘ഉന്നതി ലക്ഖണോ’’തി ഉന്നമന സഭാവോ.

൯൦. ദോസവചനത്ഥേ. ചണ്ഡേന കായവചീ മനോകമ്മേന സമന്നാഗതോ ചണ്ഡികോ. ചണ്ഡികസ്സ ഭാവോ ചണ്ഡിക്കം. ‘‘പഹതാസീവിസോ വിയാ’’തി ദണ്ഡേന പഹതോ ആസീവിസോ വിയ. ‘‘വിസപ്പനട്ഠേനാ’’തി സകലകായേ വിവിധേന സപ്പനട്ഠേന, ഫരണട്ഠേന. ഇദഞ്ച തം സമുട്ഠാന രൂപാനം ഫരണ വസേന വുത്തം. ‘‘അസനിപാതോ വിയാ’’തി സുക്ഖാ സനിപതനം വിയ. ‘‘ദാവഗ്ഗിവിയാ’’തി അരഞ്ഞഗ്ഗി വിയ. ‘‘സപത്തോ വിയാ’’തി ദുട്ഠവേരീ വിയ. ‘‘വിസസംസട്ഠപൂതിമുത്തം വിയാ’’തി യഥാ മുത്തം നാമ പകതിയാ ഏവ ദുഗ്ഗന്ധത്താ പടികുലത്താ ദൂരേ ഛട്ടനീയന്തി അഹിതമേവ ഹോതി. പുന പൂതിഭാവേ സതി, ദൂരതരേ ഛട്ടേതബ്ബം. വിസസംസട്ഠേപന വത്തബ്ബമേവനത്ഥി. സബ്ബസോ അഹിതരാസി ഹോതി. ഏവം ദോസോപി തം സമങ്ഗീനോ തസ്മിം ഖണേ പരേസം അമനാപിയതം ആപാദേതി. അത്തഹിത പരഹിത വിനാസഞ്ച കാരേതി, പരമ്മരണാ അപായഞ്ച പാപേതീതി സബ്ബസോ അഹിതരാസി ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘വിസസംസട്ഠപൂതി മുത്തം വിയ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

൯൧. ഇസ്സാവചനത്ഥേ. ദുവിധാ ഇസ്സാലദ്ധസമ്പത്തി വിസയാ ചലഭിതബ്ബ സമ്പത്തി വിസയാ ച. തത്ഥ ലദ്ധ സമ്പത്തി വിസയം താവദസ്സേതി ‘‘പരേസം പകതിയാ’’തിആദിനാ. ലദ്ധ സമ്പത്തിഗ്ഗഹണേന അതീത സമ്പത്തിപി സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഇസ്സാപകതികാഹി കേചി അസുകോ നാമ പുബ്ബേ ഏവം സമ്പത്തികോ അഹോസീതി വാ, അഹം പുബ്ബേ ഏവം സമ്പത്തികോ അഹോസിന്തി വാ സുത്വാ നസഹന്തിയേവ. തം വചനം സോതുംപി ന ഇച്ഛന്തീതി. അസുകോതിആദിനാ ലഭിതബ്ബസമ്പത്തി വിസയം ദസ്സേതി.

൯൨. മച്ഛരിയവചനത്ഥേ. ‘‘മമ ഏവാ’’തി മമപക്ഖേ ഏവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഗുണജാതം’’വാതി അത്തനിവിജ്ജമാനം സിപ്പവിജ്ജാദി സമ്പത്തി ഗുണജാതം വാ. ‘‘വത്ഥു വാ’’തി ധനധഞ്ഞാദിവത്ഥു വാ. ‘‘അവിപ്ഫാരികതാവസേനാ’’തി അഞ്ഞേന തം സിപ്പവിജ്ജാദികം വാ ധനധഞ്ഞാദികം വാ മയ്ഹം ദേഹീതി വുത്തേ പരഹിതത്ഥായ ദാതബ്ബ യുത്തകം ദസ്സാമീതി ഏവം ചിത്തേസതി, പരഹിതപ്ഫരണാവസേന തം ചിത്തം വിപ്ഫാരികം നാമ ഹോതി. ദേഹീതി വചനമ്പി സോതും അനിച്ഛന്തോ പരഹിതത്ഥായ അവിപ്ഫാരിക ചിത്തോ നാമ ഹോതി. ഏവം അവിപ്ഫാരികതാവസേന ചരതി പവത്തതീതി മച്ഛരഞ്ച കാരസ്സ ഛ കാരം കത്വാ. തഥാ പവത്തം ചിത്തം. പുഗ്ഗലോ പന മച്ഛരീതി വുച്ചതി. ‘‘തം’’തി ലദ്ധസമ്പത്തിം. ‘‘പരേഹി സാധാരണം ദിസ്വാ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബം. സാധാരണന്തി ച ദ്വിസന്തകം വാതി സന്തകം വാ ഭവിസ്സമാനം, പരേഹി വാ പരിഭുഞ്ജിയമാനം. ‘‘നിഗ്ഗുഹനലക്ഖണം’’തി രക്ഖാവരണഗുത്തീഹിസങ്ഗോപന സഭാവം. അത്തനാ ലദ്ധ സമ്പത്തി നാമ ഇസ്സായ അവിസയോ. ലഭിതബ്ബസമ്പത്തി പന ഉഭയ സാധാരണം. തസ്മാ തത്ഥ ഉഭിന്നം വിസേസോ വത്തബ്ബോതി തം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘യസ്സ ലാഭം ന ഇച്ഛതീ’’തി അത്തനാ ലഭതു വാ മാവാ, കേവലം പര സമ്പത്തിം അസഹന്തോ യസ്സ പരസ്സ ലാഭം ന ഇച്ഛതി. ‘‘ചിത്ത വിഘാതോ’’തി ചിത്ത വിഹഞ്ഞനം. ‘‘അത്തനാ ലദ്ധും ഇച്ഛതീ’’തി പരോ സമ്പജ്ജതു വാ മാവാ, യത്ഥ പരലാഭേസതി, അത്തനാ ന ലഭിസ്സതി, തത്ഥ അത്തനാവ ലദ്ധും ഇച്ഛതി. യത്ഥ അത്തനാ ച ലഭതി, പരോ ച ലഭതി, തത്ഥ വിഘാതോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ‘‘അലബ്ഭമാനകം ചിന്തേത്വാ’’തി അത്തനാ അലഭിസ്സമാനം സല്ലക്ഖേത്വാ.

൯൩. കുക്കുച്ചവചനത്ഥേ. ‘‘കിരിയാ കതം’’തി കത സദ്ദസ്സഭാവ സാധനമാഹ. ഏവം വചനത്ഥം ദസ്സേത്വാ അഭിധേയ്യത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്ഥതോ പനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘അനുസോചന വസേനാ’’തി പച്ഛാ പുനപ്പുനം ചിത്തസന്താപവസേന. സോ കുകതന്തി വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കുസല ധമ്മേസൂ’’തി പുഞ്ഞ കിരിയവത്ഥു ധമ്മേസു ചിത്ത പരിയാദാനായ ഏവ സംവത്തതി. കുക്കുച്ച സമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞകമ്മം കരോന്തോപി ചിത്ത സുഖം ന ലഭതി. ബഹുജന മജ്ഝേ വസിത്വാ നാനാകിച്ചാനി കരോന്തോ നാനാ തിരച്ഛാന കഥം കഥേന്തോ ചിത്ത സുഖം ലഭതി. തദാ തസ്സ പുഞ്ഞകമ്മ കരണത്ഥായ ചിത്തം പരിയാദീയതി, പരിക്ഖിയ്യതി. ചിത്തവസം ഗച്ഛന്തോ വിചരതി. ഏവം ചിത്ത പരിയാദാനായ ഏവ സംവത്തതി. ‘‘അട്ഠകഥായം’’തി അട്ഠസാലിനിയം. ‘‘കതാ കതസ്സ സാവജ്ജാനവജ്ജസ്സാ’’തി പുബ്ബേ കതസ്സ സാവജ്ജകമ്മസ്സ, അകതസ്സ അനവജ്ജ കമ്മസ്സ. കമ്മത്ഥേസാമിവചനം. ‘‘അഭിമുഖഗമനം’’തി ആരമ്മണ കരണവസേന ചിത്തസ്സ അഭിമുഖപ്പവത്തനം. ഏതേന പടിമുഖം സരണം ചിന്തനം പടിസാരോതി ദസ്സേതി. ‘‘അകതം ന കരോതീ’’തി അകതം കാതും ന സക്കോതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം കതം ന കരോതീതി ഏത്ഥപി. ‘‘വിരൂപോ’’തി വീഭച്ഛോ അസോഭണോ. ‘‘കുച്ഛിതോ’’തി ഗരഹിതബ്ബോ. നനു പുബ്ബേ ചിത്തുപ്പാദോ കുച്ഛിതോതി വുത്തോ. അട്ഠകഥായം പന വിപ്പടിസാരോ കുച്ഛിതോതി വുത്തോ. ഉഭയമേതം ന സമേതീതി. നോ ന സമേതി, അഞ്ഞഥാനു പപത്തിതോതി ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘യേന ച കാരണേനാ’’തി കതാകതം പടിച്ച നിരത്ഥക ചിത്തപ്പവത്തി കാരണേന. സോ ചിത്തുപ്പാദോവ കുകതപദേ ഗഹേതും യുത്തോ, നവിഭാവനിയം വിയ കതാകത ദുച്ചരിത സുചരിതന്തി അധിപ്പായോ. നനു വിഭാവനിയമ്പി സോ ചിത്തുപ്പാദോവ ഉപചാര നയേന ഗഹിതോതി ചേ. യുത്തി വസേന ച അട്ഠകഥാഗമേന ച മുഖ്യതോ സിദ്ധേ സതി, കിം ഉപചാര നയേന. തേനാഹ ‘‘വിഭാവനിയം പനാ’’തിആദിം. കുകതസ്സഭാവോ കുക്കുച്ചം, അകാരസ്സ ഉകാരം കത്വാതി അയം അട്ഠകഥാനയോ. ഇദാനി സദ്ദസത്ഥനയേന അപരം വചനത്ഥഞ്ച അധിപ്പായത്ഥഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘അപി ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ‘‘ധാതുപാഠേസൂ’’തി അക്ഖരധാതുപ്പകാസനേസു നിരുത്തി പാഠേസു. പഠന്തിയേവ, നോ ന പഠന്തി. തേ ച അത്ഥാ ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോ വിലേഖോതി ഏവം പാളിയം വുത്തേഹി കുക്കുച്ചപരിയായേഹി സമേന്തിയേവ. തസ്മാ അയം അപരോനയോ ഇധ അവസ്സം വത്തബ്ബോ യേവാതി ദീപേതി. വിപ്പടി സാരിപുഗ്ഗലോ ച തം തം പുഞ്ഞകമ്മം കരോന്തോപി വിപ്പടി സാരഗ്ഗിനാ ദയ്ഹമാന ചിത്തോ പുഞ്ഞകമ്മേ ചിത്തപ്പസാദം നലഭതി. ചിത്ത സുഖം ന വിന്ദതി. കിം ഇമിനാ കമ്മേനാതി തം പഹായ യത്ഥ ചിത്ത സുഖം വിന്ദതി, തത്ഥ വിചരതി. ഏവം വിപ്പടിസാരോ പുഞ്ഞകമ്മതോ സങ്കോചനം നാമ ഹോതീതി. കിലേസസല്ലിഖനം നാമ സന്തുട്ഠി സല്ലേഖപ്പടിപത്തിയം ഠിതസ്സ തദങ്ഗപ്പഹാനാദിവസേന തം തം കിലേസപ്പഹാനം വുച്ചതി. ‘‘അനുത്ഥുനനാകാരേനാ’’തി പുനപ്പുനം വിലപനാകാരേന. സങ്കോചതീതി വത്വാ തസ്സ ഉഭയം അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കുസലകമ്മ സമാദാനേ’’തിആദിമാഹ. നമിതുമ്പി ന ദേതി. കുതോ സമാദാതും വാ വഡ്ഢേതും വാ ദസ്സതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘തനുകരണേനാ’’തി ദുബ്ബലകരണേന. വിസേസനട്ഠേകരണ വചനം. ‘‘സോ’’തി ധമ്മസമൂഹോ. തം പന കുക്കുച്ചം. കേചി പന കുക്കുച്ചം പച്ചുപ്പന്ന സുചരിത ദുച്ചരിതാ രമ്മണമ്പി അനാഗത സുചരിത ദുച്ചരിതാ രമ്മണമ്പി കപ്പേന്തി. തം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘തേനാ’’തിആദിമാഹ. മഹാനിദ്ദേസപാഠേ ദ്വീഹാകാരേഹി ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോതി പാഠോ. ‘‘കതത്താ ചാ’’തി അകത്തബ്ബസ്സ കതത്താ ച. ‘‘അകതത്താ ചാ’’തി കത്തബ്ബസ്സ അകതത്താ ച. കേചി പന അയം വിപ്പടിസാരോ നാമ കദാചി കസ്സചി കേനചി കാരണേന പുബ്ബേകത സുചരിതമ്പി അകത ദുച്ചരിതമ്പി ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി. ഉമ്മത്തകസദിസഞ്ഹി പുഥുജ്ജന ചിത്തന്തി വദന്തി. തം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘ഏതേനാ’’തിആദിമാഹ. സോ പന കേസഞ്ചി വാദേ വിപ്പടിസാരോ നാമ ദോമനസ്സം ഹോതി, ന കുക്കുച്ചന്തി അധിപ്പായോ. സോച ഖോ ദ്വിധാ ഭാവോ. അപായഭയേന തജ്ജീയന്തി താസീയന്തീതി അപായഭയ തജ്ജിതാ. ‘‘ന അഞ്ഞേസം’’തി സുചരിത ദുച്ചരിതം അജാനന്താനം അമനസികരോന്താനഞ്ച ന ഹോതി. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ. സുചരിതദുച്ചരിത നാമേന അനുസോചനാകാരസ്സ ദസ്സിതത്താതി വുത്തം ‘‘അകതം മേ’’തിആദി. യാഥാവമാനോ നാമ സേയ്യസ്സ സേയ്യോ ഹമസ്മീതി സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതിആദിനാ പവത്തോ ഭൂതമാനോ. യഞ്ചകുക്കുച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അകത്വാ’’തി തം കല്യാണ കമ്മം അകത്വാ. ‘‘കത്വാ’’തി തം പാപകമ്മം കത്വാ. ഇദം പന പുബ്ബേകതാ കതകാലേ ഏവ അയാഥാവം ഹോതി. അനുസോചന കാലേപന യാഥാവമേവ. ‘‘ഹത്ഥ കുക്കുച്ചം’’തി ഏത്ഥ സങ്കോചനത്ഥോ ന ലബ്ഭതി. കുച്ഛിത കിരിയത്ഥോ ഏവ ലബ്ഭതി. ഹത്ഥലോലതാഹി ഹത്ഥ കുക്കുച്ചന്തി വുച്ചതി. പാദലോലതാ ച പാദകുക്കുച്ചം. തേനാഹ ‘‘അസംയത കുക്കുച്ചം നാമാ’’തി. യം പന കുക്കുച്ചം. ‘‘തം’’തി തം വത്ഥും. കുക്കുച്ചം കരോന്തീതി കുക്കുച്ചായന്താ. നാമധാതു പദഞ്ഹേതം. കപ്പതി നു ഖോ, ന നു ഖോ കപ്പതീതി ഏവം വിനയ സംസയം ഉപ്പാദേന്താതി അത്ഥോ. ‘‘കുക്കുച്ചപ്പകതതായാ’’തി കുക്കുച്ചേന അപകതതായ അഭിഭൂതതായ. ‘‘അത്തനോ അവിസയേ’’തി ആണാചക്കഠാനേ. ആണാചക്ക സാമിനോ ബുദ്ധസ്സവിസയത്താ അത്തനോ സാവക ഭൂതസ്സ അവിസയേതി അത്ഥോ. യേ പന കരോന്തിയേവ കുക്കുച്ചായന്താ പീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ആപത്തിം’’തി ദുക്കടാപത്തിം.

൯൪-൯൫. ഥിനമിദ്ധവചനത്ഥേസു. ‘‘ചിത്തം മന്ദമന്ദം കത്വാ’’തി ചിന്തന കിച്ചേ അതിമന്ദം പരിദുബ്ബലം കത്വാ. ചിത്തം ഗിലാനം മിലാതം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അജ്ഝോത്ഥരതീ’’തി അഭിഭവതി. ആരമ്മണ വിജാനനേ വാ ജവനകിച്ചേ വാ പരിഹീനഥാമബലം കരോതി. ‘‘ഥിയതീ’’തി പദം പാളിവസേന സിദ്ധന്തി ആഹ ‘‘ഥിനം ഥിയനാ’’തിആദിം. ‘‘അകമ്മഞ്ഞഭൂതേ കത്വാ’’തി കായകമ്മാദീസു അകമ്മക്ഖമേ പരിദുബ്ബലേ കത്വാ. [മുഗ്ഗരേന പോഥേത്വാ വിയാതി വുത്തം ഹോതി ]. ‘‘തേ’’തി ചിത്ത ചേതസികേ സമ്പയുത്ത ധമ്മേ. ‘‘ഓലീയാപേത്വാ’’തി അവലീനേ അവസീദന്തേ കത്വാ. തേനാഹ ‘‘ഇരിയാ പഥം പീ’’തിആദിം. ഥിനം ചിത്തം അഭിഭവതി, വിജാനന കിച്ചസ്സ ഗേലഞ്ഞത്താ ഥിനസ്സ. മിദ്ധം ചേതസികേ അഭിഭവതി, ഫുസനാദി കിച്ചസ്സ ഗേലഞ്ഞത്താ മിദ്ധസ്സാതി അധിപ്പായോ.

൯൬. വിചികിച്ഛാവചനത്ഥേ. ‘‘ചികിച്ഛനം’’തി രോഗാപനയ നത്ഥേ കിതധാതുവസേന സിദ്ധം സങ്ഖത കിരിയാ പദന്തി ആഹ ‘‘ഞാണപ്പടികാരോതി അത്ഥോ’’തി. ‘‘പടികാരോ’’തി ച രോഗസ്സ പടിപക്ഖ കമ്മം. ‘‘ഏതായാ’’തി നിസ്സക്കവചനം. വിചിനന്തി ധമ്മം വിചിനന്തീതി വിചിനോ. ധമ്മ വീമംസകാ. കിച്ഛതി കിലമതി ഏതായാതി കിച്ഛാ. വിചിനം കിച്ഛാതി വിചികിച്ഛാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സഭാവം’’തിആദിമാഹ. ‘‘വിചികിച്ഛതീ’’തി സങ്ഖതധാതുപദം. തഞ്ച കങ്ഖായം വത്തതീതി ദസ്സേതും ‘‘വിചികിച്ഛതി വാ’’തിആദി വുത്തം. ദ്വിധാ ഏളയതി കമ്പതീതി ദ്വേളകം. തഥാ പവത്തം ചിത്തം. ദ്വേളകസ്സ ഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘ബുദ്ധാദീസു അട്ഠസൂ’’തി ബുദ്ധേ കങ്ഖതി, ധമ്മേ കങ്ഖതി, സങ്ഘേ കങ്ഖതി, സിക്ഖായ കങ്ഖതി, പുബ്ബന്തേ കങ്ഖതി, അപരന്തേ കങ്ഖതി, പുബ്ബന്താ പരന്തേ കങ്ഖതി, ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ച സമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു കങ്ഖതീതി ഏവം വുത്തേസു അട്ഠസു സദ്ധേയ്യ വത്ഥൂസു. തത്ഥ ‘‘ബുദ്ധേ കങ്ഖതീ’’തി ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹംതിആദിനാ വുത്തേസു ബുദ്ധഗുണേസു അസദ്ദഹന്തോ ബുദ്ധേ കങ്ഖതി നാമ. സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോതിആദിനാ വുത്തേസു ധമ്മ ഗുണേസു അസദ്ദഹന്തോ ധമ്മേ കങ്ഖതി നാമ. സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോതിആദിനാ വുത്തേസു സങ്ഘഗുണേസു അസദ്ദഹന്തോ സങ്ഘേ കങ്ഖതി നാമ. തിസ്സന്നം സിക്ഖാനം വട്ട ദുക്ഖതോ നിയ്യാനട്ഠേസു അസദ്ദഹന്തോ സിക്ഖായ കങ്ഖതി നാമ. അത്തനോ അതീത ഭവസ്സ അത്ഥി നത്ഥിഭാവേ കങ്ഖന്തോ പുബ്ബന്തേ കങ്ഖതി നാമ. അത്തനോ പരമ്മരണാ അനാഗത ഭവസ്സ അത്ഥി നത്ഥിഭാവേ കങ്ഖന്തോ അപരന്തേ കങ്ഖതി നാമ. തദുഭയസ്സ അത്ഥി നത്ഥി ഭാവേ കങ്ഖന്തോ പുബ്ബന്താ പരന്തേ കങ്ഖതി നാമ. ഇമസ്മിം ഭവേ അത്തനോ ഖന്ധാനം പടിച്ച സമുപ്പാദേ ച പടിച്ച സമുപ്പന്നഭാവേ ച കങ്ഖന്തോ ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ച സമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു കങ്ഖതി നാമ. ‘‘വിമതി വസേനാ’’തി വേമതികഭാവേന. പവത്തമാനാ വിചികിച്ഛാ. വിചികിച്ഛാ പടിരൂപകാ നാമ സബ്ബ ധമ്മേസു അപ്പടിഹതബുദ്ധീനം സബ്ബഞ്ഞു ബുദ്ധാനം ഏവ നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘അസബ്ബഞ്ഞൂനം’’തിആദി.

അകുസലരാസിമ്ഹിഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൯൭. സദ്ധാവചനത്ഥേ. ‘‘സന്നിസിന്നം’’തി അചലിതം. ‘‘സുട്ഠൂ’’തി അനസ്സന്തം അചലന്തഞ്ച കത്വാ. ‘‘ധാരേതീ’’തി ഏവമേവ ഹോതീതി സല്ലക്ഖണവസേന ധാരേതി. തഥാ ഠപേതീതി. സദ്ദഹന്തി വാ സദ്ധാ സമ്പന്നാ സത്താ. സദ്ധാതും അരഹന്തീതി സദ്ധേയ്യാനി. അകാലുസ്സം വുച്ചതി അനാവിലം ചിത്തം. അകാലുസ്സം ഏവ അകാലുസ്സിയം. തസ്സ ഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘ഓകപ്പനാ’’തി അഹോസാധു അഹോസുട്ഠൂതി അധിമുച്ചനവസേന ചിന്തനാ. ‘‘മിച്ഛാധിമോക്ഖോ യേവാ’’തി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തോ അധിമോക്ഖോയേവ. ‘‘വിത്തേ അസതീ’’തി ധനേ അസതി. ധനഞ്ഹി വിത്തന്തി വുച്ചതി. യം യം ഇച്ഛതി, തം തം വിന്ദന്തി ഏതേനാതി കത്വാ. ‘‘തേസം’’തി മനുസ്സാനം.

൯൮. സതിവചനത്ഥേ. ‘‘സരതീ’’തി അനുസ്സരതി. ‘‘കതാനീ’’തി പുബ്ബേകതാനി. ‘‘കത്തബ്ബാനീ’’തി ഇദാനി വാ പച്ഛാ വാ കത്തബ്ബാനി. കല്യാണ കമ്മം നാമപകതിയാ ചിത്തസ്സ രതിട്ഠാനം ന ഹോതി. പാപ കമ്മമേവ ചിത്തസ്സ രതിട്ഠാനം ഹോതി. തസ്മാ കല്യാണ കമ്മേ ഏവ അപ്പമജ്ജിതും വിസും സതിനാമ ഇച്ഛിതബ്ബാ. പാപകമ്മേ പന വിസും സതിയാ കിച്ചം നത്ഥി. സബ്ബേപി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അപമത്ത രൂപാ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘ഇതരാപനാ’’തിആദിം. ‘‘സതിയേവ ന ഹോതീ’’തി വിസും സതി നാമകോ ഏകോ ചേതസികോയേവ ന ഹോതി. കതമാ പന സാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കതസ്സാ’’തിആദിം. തത്ഥ കതസ്സ അപ്പമജ്ജനം നാമ കേസഞ്ചി അനുമോദനവസേന കേസഞ്ചി അനുസോചനവസേന അപ്പമജ്ജനം. കത്തബ്ബസ്സ അപ്പമജ്ജനം നാമ നിച്ചകാലമ്പി കാതും അഭിമുഖതാ. ‘‘കതസ്സാ’’തി വാ ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനം. തഥാ സേസേസു ദ്വീസു പദേസു. സബ്ബേസു രാജകമ്മേസു നിയുത്തോ സബ്ബകമ്മികോ. ‘‘നിയുത്തോ’’തി അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ ബ്യാവടകായ ചിത്തോ. സബ്ബേസു ഠാനേസു ഇച്ഛിതബ്ബാതി സബ്ബത്ഥികാ. സാ ഹി ഛസു ദ്വാരേസു ചിത്തസ്സ ആരക്ഖ കിച്ചാ ഹോതി ഇന്ദ്രിയ സംവരണ ധമ്മത്താ. തസ്മാ ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ലോഭമൂലചിത്തസ്സ അനുപ്പജ്ജനത്ഥായ സാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, അനിട്ഠാ രമ്മണേ ദോസമൂല ചിത്തസ്സ, മജ്ഝത്താരമ്മണേ മോഹമൂല ചിത്തസ്സാതി. അപി ച, ബോജ്ഝങ്ഗ ഭാവനാ ഠാനേസു ഇദം സുത്ത പദം വുത്തം. തസ്മാ ഭാവനാ ചിത്തസ്സ ലീനട്ഠാനേപി സാ ഇച്ഛിതബ്ബാ ലീനപക്ഖതോ ചിത്തസ്സ നീവാരണത്ഥായാതിആദിനാ യോജേതബ്ബാ.

൯൯-൧൦൦. ഹിരിഓത്തപ്പവചനത്ഥേസു. ‘‘കായദുച്ചരിതാദീഹി ലജ്ജതീ’’തി താനികാതും ലജ്ജതി. താനി ഹീനകമ്മാനി ലാമകകമ്മാനീതി ഹീളേത്വാ തതോ അത്താനം രക്ഖിതും ഇച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘ജിഗുച്ഛതീ’’തി. ‘‘ഉക്കണ്ഠതീ’’തി വിരുജ്ഝതി, വിയോഗം ഇച്ഛതി. ‘‘തേഹി യേവാ’’തി കായ ദുച്ചരിതാദീഹിയേവ. ‘‘ഉബ്ബിജ്ജതീ’’തി ഉത്തസതി, ഭയതോ ഉപട്ഠാതി. ഗാഥാസു. ‘‘അലജ്ജിയേസൂ’’തി അലജ്ജിതബ്ബേസു കല്യാണ കമ്മേസു. ‘‘ലജ്ജരേ’’തി ലജ്ജന്തി. ‘‘അഭയേ’’തി അഭായിതബ്ബേ കല്യാണകമ്മേ. യസ്മാ പന സപ്പുരിസാ അത്താനം പരിഹരന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഹിരിയാ അത്തനി ഗാരവം ഉപ്പാദേത്വാ’’തി അത്തനോ ജാതിഗുണാദികം വാ സീല ഗുണാദികം വാ ഗരും കത്വാ മാദിസസ്സ ഏവ രൂപം പാപകമ്മം അയുത്തം കാതും. യദി കരേയ്യം, പച്ഛാ അത്താനം അസുദ്ധം ഞത്വാ ദുക്ഖീദുമ്മനോ ഭവേയ്യന്തി ഏവം ഹിരിയാ അത്തനി ഗാരവം ഉപ്പാദേത്വാ. ‘‘ഓത്തപ്പേന പരേസു ഗാരവം ഉപ്പാദേത്വാ’’തി പരാനുവാദഭയം ഭായിത്വാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ പരാനുവാദഭയം നാമ പരേസം സാധു ജനാനം ഗരഹാ ഭയം. അഞ്ഞമ്പി അപായഭയം സംസാര വട്ടഭയഞ്ച ഏത്ഥ സങ്ഗയ്ഹതിയേവ. ലോകംപാലേന്തീതി ലോകപാലാ. ‘‘ലോകം’’തി സത്തലോകം. ‘‘പാലേന്തീ’’തി അപായ ഭയതോ രക്ഖന്തി.

൧൦൧. അലോഭവചനത്ഥേ. അകാരോ വിരുദ്ധത്ഥോതിആഹ ‘‘ലോഭപ്പടിപക്ഖോ’’തി. ലോഭസ്സ പടിവിരുദ്ധോതി അത്ഥോ. പടിവിരുദ്ധതാ ച പഹായക പഹാതബ്ബ ഭാവേന വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘സോഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സോ നേക്ഖമ്മധാതുവസേന ഹുത്വാ പവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഹിത സഞ്ഞിതേസൂ’’തി ഇദം മേ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായാതി ഏവം സഞ്ഞിതേസു. ‘‘ലഗ്ഗനവസേനാ’’തി അമുഞ്ചിതുകാമതാവസേന. തേസ്വേവ പവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഭവഭോഗ സമ്പത്തിയോ ഗൂഥരാസിം വിയ ഹീളേത്വാ’’തി ഇദം ബോധിസത്താനം വസേന നിദസ്സന വചനം. തത്ഥ ‘‘ഹീളേത്വാ’’തി ഗരഹിത്വാ. നിക്ഖമന്തി ഏതേനാതി നേക്ഖമ്മോ. സോ ഏവ ധാതൂതി നേക്ഖമ്മധാതു.

൧൦൨. അയം നയോ ദോസപ്പടിപക്ഖോ, മോഹപ്പടിപക്ഖോതിആദീസുപി നേതബ്ബോ.

൧൦൩. തത്ര മജ്ഝത്തതായം. ‘‘ലീനുദ്ധച്ചാനം’’തി ചിത്തസ്സ ലീനതാ ഏകോ വിസമപക്ഖോ. ഉദ്ധടതാ ദുതീയോ വിസമപക്ഖോ. ലീനം ചിത്തം കോസജ്ജേ വിസമപക്ഖേ പതതി. ഉദ്ധടം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ വിസമപക്ഖേ പതതി. തദുഭയമ്പി അകുസല പക്ഖികം ഹോതി. തഥാ ചിത്തസ്സ അതി ലൂഖതാ ഏകോ വിസമ പക്ഖോ. അതിപഹട്ഠതാ ഏകോതിആദിനാ സബ്ബം ബോജ്ഝങ്ഗവിധാനം വിത്ഥാരേതബ്ബം. തത്ര മജ്ഝത്തതാ പന സമ്പയുത്ത ധമ്മേ ഉഭോസു അന്തേസു പാതേതും അദത്വാ സയം മജ്ഝിമപ്പടിപദായം ദള്ഹം തിട്ഠതി.

൧൦൪. പസ്സദ്ധാദീസു. ‘‘തത്ഥ തം വീന്ദന്തീ’’തി തേസു പുഞ്ഞ കമ്മേസു തം ചിത്ത സുഖം പടിലഭന്തി.

൧൦൫. ലഹുതാ ദ്വയേ. ‘‘തത്തപാസാണേ’’തി സന്തത്തേ പാസാണപിട്ഠേ. ‘‘തത്ഥാ’’തി പുഞ്ഞകമ്മേസു.

൧൦൬-൧൧൦. മുദുതാ ദ്വയാദീസു സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യം.

൧൧൧. വിരതിത്തയേ. ‘‘കഥാ, ചേതനാ, വിരതി, വസേനാ’’തി ‘കഥാസമ്മാവാചാ, ചേതനാ സമ്മാവാചാ, വിരതി സമ്മാവാചാ, വസേന. തം കഥാവാചം സമുട്ഠാപേതീതി തം സമുട്ഠാപികാ. യാ പന പാപ വിരമണാകാരേന ചിത്തസ്സ പവത്തീതി യോജനാ. ‘‘സമാദിയന്തസ്സ വാ’’തി മുസാവാദാ വിരമാമീതിആദിനാ വചീഭേദം കത്വാ സമാദിയന്തസ്സ വാ. ‘‘അധിട്ഠഹന്തസ്സ വാ’’തി വചീഭേദം അകത്വാ ചിത്തേനേവ തഥാ അധിട്ഠഹന്തസ്സ വാ. ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി സമാദാന വിരതിപ്പവത്തിം വദതി. ‘‘അവീതിക്കമന്തസ്സ വാ’’തി ഏതേന സമ്പത്ത വിരതിപ്പവത്തിം വദതി. ‘‘ഏതായാ’’തി സമ്മാവാചാ വിരതിയാ. സാ പന കത്തുനാ ച ക്രിയായ ച സഹഭാവിനീ ഹുത്വാ സമാദാന ക്രിയം സുട്ഠുതരം സാധേതി. തസ്മാ സാ കരണ സാധനം നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘കരണത്ഥേവാകരണ വചന’’ന്തി. ബഹൂസുജവനവാരേസു പവത്തമാനേസു പുരിമ പുരിമ ജവനവാരപരിയാപന്നാ സമ്മാവാചാ പച്ഛിമ പച്ഛിമ ജവനവാരസമുട്ഠിതായ സമാദാന ക്രിയായ പച്ചയോ ഹോതി. സാ പന തായ ക്രിയായ അസഹഭാവിത്താ കരണലക്ഖണം ന സമ്പജ്ജതി. ഹേതു ലക്ഖണേ തിട്ഠതി. തേനാഹ ‘‘ഹേതു അത്ഥേവാ കരണവചന’’ന്തി. ഇദഞ്ച അത്ഥതോ ലബ്ഭമാനത്താ വുത്തം. സമ്മാവാചാതി പദം പന കിതസാധന പദത്താകരണത്ഥേ ഏവസിദ്ധം. ന ഹി അകാരക ഭൂതോ ഹേതു അത്ഥോ സാധനം നാമ സമ്ഭവതി. ‘‘സമാദാന വചനാനീ’’തി സമ്മാവാചാ സമുട്ഠിതാനി സമാദാന വചനാനി. ‘‘തതോ’’തി തതോപരം. ‘‘തേസം’’തി തേ സംവദമാനാനം. ഇദഞ്ച സബ്ബം സമ്മാവാചാതി വചനേ വചീഭേദവാചം പധാനം കത്വാ വുത്തം. സമ്പത്തവിരതി സമുച്ഛേദ വിരതിഭൂതായ പന സമ്മാവാചായ വചീഭേദേന കിച്ചം നത്ഥി. വിരതി കിച്ച മേവപധാനന്തി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പവത്തമാനാ’’തി പവത്തമാനത്താ. വിസേസന ഹേതു പദമേതം.

൧൧൨-൧൧൩. സമ്മാകമ്മന്തേപി സമ്മാആജീവേപി വത്തബ്ബം നത്ഥി.

൧൧൪. ‘‘സമ്പത്തം വത്ഥും’’തി പാണാതി പാതാദികമ്മസ്സ വത്ഥും. സാപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണായേവ. കസ്മാ, അത്തനോ പച്ചക്ഖേ സമ്പത്ത വസേനവത്ഥുസ്സധരമാനത്താ. ‘‘സമാദിയന്തസ്സ വാ ഉപ്പന്നാ’’തി പാണാതി പാതാപടിവിരമാധീതിആദിനാ സമാദിയന്തസ്സയാ സമാദാനക്ഖണേ ഉപ്പന്നാ വിരതി. ‘‘സാ പന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ കഥം പച്ചുപ്പന്നാ രമ്മണാ ഹോതീതി. പാണാതി പാതാപടിവിരമാധീതി വദന്തസ്സ ചിത്തം അനുക്കമേന പാണസദ്ദാദീനം അത്ഥം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതി. തത്ഥ ‘‘പാണോ’’തി വോഹാരതോ സത്തോ. പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. സോ ച സത്തോ തഞ്ചജീവിതിന്ദ്രിയം ലോകേ സബ്ബകാലമ്പി സംവിജ്ജതിയേവ. ഏവരൂപം ജീവിതിന്ദ്രിയ സാമഞ്ഞം സന്ധായ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാതി വുത്തം. അദിന്നാദാനാ പടിവിരമാധീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ‘‘അനാഗതാ രമ്മണാവാ’’തി ഏത്ഥ ഏകദിവസം നിയമേത്വാ സമാദിയന്തസ്സ തസ്മിം ദിവസേ ധരമാന സത്താപി അത്ഥി. ഉപ്പജ്ജിസ്സമാനസത്താപി അത്ഥി. തദുഭയമ്പി പാണവചനേ സങ്ഗഹിതമേവ. പാണുപേതം കത്വാ സമാദിയന്തസ്സ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അപി ച അനാഗതകാലികമ്പി സമാദാനം അത്ഥിയേവ. അഹം അസുകദിവസതോ പട്ഠായ യാവജീവമ്പി പാണാതിപാതാ വിരമാധീതിആദി. ഏവം സമാദാന വിരതി അനാഗതാ രമ്മണാപി ഹോതീതി. ‘‘പച്ചയസമുച്ഛേദവസേനാ’’തി തം തം കിലേസാനുസയ സങ്ഖാതസ്സ പച്ചയസ്സ സമുച്ഛേദവസേന. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

൧൧൫-൧൧൬. അപ്പമഞ്ഞാദ്വയേ. അപിചാതിആദീസു. ‘‘കലിസമ്ഭവേഭവേ’’തി ദുക്ഖുപ്പത്തിപച്ചയഭൂതേ സംസാരഭവേ. ‘‘പാപേകലി പരാജയേ’’തി കലിസദ്ദോ പാപേ ച പരാജയേ ച വത്തതീതി അത്ഥോ. സത്തേഹി കലിം അവന്തി രക്ഖന്തി ഏതായാതി കരുണാ. സത്തേഹീതി ച രക്ഖണത്ഥയോഗേ ഇച്ഛിതസ്മിം അത്ഥേ അപാദാന വചനം. യഥാ-കാകേ രക്ഖന്തി തണ്ഡുലാ-തി. സത്തേവാ കലിതോ അവന്തി രക്ഖന്തി ഏതായാതി കരുണാ. കലിതോതി ച രക്ഖണത്ഥ യോഗേ അനിച്ഛിതസ്മിമ്പി അപാദാനവചനം. യഥാ-പാപാചിത്തം നിവാരയേതി. ഏകസ്മിം സത്തേ പവത്താപി അപ്പമഞ്ഞാ ഏവ നാമ ഹോന്തി. യഥാ തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ പവത്തമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ ഹോതീതി.

൧൧൭. പഞ്ഞിന്ദ്രിയേ വത്തബ്ബം നത്ഥി.

സോഭണരാസിമ്ഹിഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧൮. ഏതം പരിമാണം അസ്സാതി ഏത്താവം. ‘‘ഏത്താവതാ’’തി ഏത്താവന്തേന-ഫസ്സോ, വേദനാ, സഞ്ഞാ,തിആദിവചനക്കമേന. ‘‘ചിത്തുപ്പാദേസൂ’’തി ഏത്ഥ-കതമേ ധമ്മാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ. ചത്താരോ ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്ത ചിത്തുപ്പാദാ-തിആദീസു ചിത്തചേതസിക സമൂഹോ ചിത്തുപ്പാദോതി വുച്ചതി. ഇധ പന ചിത്താനി ഏവ ചിത്തുപ്പാദാതി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘ചിത്തുപ്പാദേസൂതി ചിത്തേസു ഇച്ചേവ അത്ഥോ’’തി. ‘‘സബ്ബദുബ്ബലത്താ’’തി സബ്ബചിത്തേഹി ദുബ്ബലതരത്താ. ‘‘ഭാവനാ ബലേനാ’’തി വിതക്ക വിരാഗസത്തി യുത്തേന ഉപചാര ഭാവനാ ബലേന, വുട്ഠാന ഗാമിനി വിപസ്സനാ ഭാവനാ ബലേന ച. ‘‘ബലനായകത്താ’’തി ബല ധമ്മാനം നായകത്താ, ജേട്ഠകത്താ.

൧൧൯. അകുസല ചേതസികേസു. ‘‘പച്ഛിമം’’തി സബ്ബേസുപി ദ്വാദസാ കുസല ചിത്തേസൂതി വചനം. ‘‘പുരിമസ്സാ’’തി സബ്ബാ കുസല സാധാരണാ നാമാതി വചനസ്സ. ‘‘സമത്തന വചനം’’തി-കസ്മാ സബ്ബാകുസല സാധാരണാ നാമാതി. യസ്മാ സബ്ബേസുപി. ല. ചിത്തേസു ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ സബ്ബാ കുസല സാധാരണാ നാമാ-തി ഏവം സാധന വചനം. യസ്മാ പന ഇമേഹി ചതൂഹി വിനാനുപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ തേ സബ്ബേസു തേസു ലബ്ഭന്തീതി യോജനാ. കസ്മാ വിനാ നുപ്പജ്ജന്തീതി ആഹ ‘‘ന ഹിതാനീ’’തിആദിം. ‘‘തേഹീ’’തി പാപേഹി. സബ്ബ പാപ ധമ്മതോതി അത്ഥോ. ‘‘തഥാ തഥാ ആമസിത്വാ’’തി ദിട്ഠി ഖന്ധേസു നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോതിആദിനാ ആമസതി. മാനോ അഹന്തി വാ സേയ്യോ സദിസോതിആദിനാ വാ ആമസതി. ഏവം തഥാ തഥാ ആമസിത്വാ. ‘‘തേസൂ’’തി ദിട്ഠിമാനേസു. നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. ദിട്ഠി പരാമസന്തീ പവത്തതീതി യോജനാ. ‘‘തം ഗഹിതാകാര’’ന്തി തം അഹന്തി ഗഹിതം നിമിത്താകാരം. സക്കായ ദിട്ഠി ഏവ ഗതി യേസം തേ ദിട്ഠി ഗതികാ. അവിക്ഖമ്ഭിത സക്കായ ദിട്ഠികാ. ‘‘അഹന്തി ഗണ്ഹന്തീ’’തി മാനേന ഗണ്ഹന്തി. ‘‘ന ഹി മാനസ്സ വിയാ’’തി യഥാ മാനസ്സ അത്തസമ്പഗ്ഗഹണേ ബ്യാപാരോ അത്ഥി, ന തഥാ ദിട്ഠിയാ അത്തസമ്പഗ്ഗഹണേ ബ്യാപാരോ അത്ഥീതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച അത്തസമ്പഗ്ഗഹണം നാമ പരേഹി സദ്ധിം അത്താനം സേയ്യാദിവസേന സുട്ഠുപഗ്ഗഹണം. ‘‘ന ച ദിട്ഠിയാ വിയാ’’തി യഥാ ദിട്ഠിയാ ധമ്മാനം അയാഥാവപക്ഖപരികപ്പനേ ബ്യാപാരോ അത്ഥീതി യോജനാ. തത്ഥ അയാഥാവപക്ഖോ നാമ അത്താ സസ്സതോ ഉച്ഛിന്നോതിആദി. മച്ഛരിയം അത്തസമ്പത്തീസു ലഗ്ഗനലോഭസമുട്ഠിതത്താ ലോഭസമ്പയുത്തമേവ സിയാതി ചോദനം പരിഹരന്തോ ‘‘മച്ഛരിയം പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘താസം’’തി അത്തസമ്പത്തീനം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

൧൨൦. സോഭണചേതസികേസു. ‘‘തീസു ഖന്ധേസു’’തി സീലക്ഖന്ധ സമാധിക്ഖന്ധ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേസു ച. ‘‘സമ്മാദിട്ഠി പച്ഛിമകോ’’തി സമ്മാദിട്ഠിയാ പച്ഛതോ അനുബന്ധകോതി അത്ഥോ. സമ്മാദിട്ഠിയാ പരിവാ രമത്തോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘തസ്മിം അസതി പീ’’തി ദുതീയജ്ഝാനിക മഗ്ഗാദീസു തസ്മിം സമ്മാസങ്കപ്പേ അസന്തേപി. ‘‘സീലസമാധിക്ഖന്ധ ധമ്മേസു പനാ’’തി ‘സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ,തി ഇമേ തയോ ധമ്മാ സീലക്ഖന്ധ ധമ്മാ നാമ. സമ്മാ വായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധീ,തി ഇമേ തയോ ധമ്മാ സമാധിക്ഖന്ധാ നാമ. ഇമേസു സീലക്ഖന്ധ സമാധിക്ഖന്ധേസു. ‘‘ഏകോ ഏകസ്സ കിച്ചം ന സാധേതീ’’തി തേസു സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തസ്സ കിച്ചം ന സാധേതി. സമ്മാ ആജീവസ്സ കിച്ചം ന സാധേതി. സമ്മാകമ്മന്തോ ച സമ്മാവാചായ കിച്ചം ന സാധേതീതിആദിനാ സബ്ബം വത്തബ്ബം. ‘‘സീലേസു പരിപൂരകാരിതാ വസേനാ’’തി സീലപ്പടിപക്ഖ ധമ്മാനം സമുച്ഛിന്ദകാരിതാ വസേനാതി അധിപ്പായോ. മുസാവാദ വിരതി മുസാവാദമേവ പജഹിതും സക്കോതി. ന ഇതരാനി പിസുണവാചാദീനീതി യോജനാ. ഏത്ഥ സിയാ. മുസാവാദവിരതി നാമ കുസല ധമ്മോ ഹോതി. കുസല ധമ്മോ ച നാമ സബ്ബസ്സ അകുസല ധമ്മസ്സ പടിപക്ഖോ. ഏകസ്മിമ്പി കുസല ധമ്മേ ഉപ്പജ്ജമാനേ തസ്മിം സന്താനേ സബ്ബാനി അകുസലാനി പജഹിതും സക്കോന്തീതി വത്തബ്ബാനി. അഥ ച പന മുസാവാദ വിരതി മുസാവാദമേവ പജഹിതും സക്കോതി, ന ഇതരാനീതി വുത്തം. കഥമിദം ദട്ഠബ്ബന്തി. വുച്ചതേ. പജഹിതും സക്കോതീതി ഇദം പഞ്ചസു പഹാനേസു തദങ്ഗപ്പഹാന വചനം. തദങ്ഗപ്പഹാനന്തി ച തേന തേന കുസലങ്ഗേന തസ്സ തസ്സ അകുസലങ്ഗസ്സ പഹാനം തദങ്ഗപ്പഹാനം നാമ. ഇദം വുത്തം ഹോതി, ഇധ സപ്പുരിസോ പാണാതിപാതാ പടിവിരമാമീതിആദിനാ വിസും വിസും സിക്ഖാപദാനി സമാദിയിത്വാ പാണാതി പാതവിരതി സങ്ഖാതേന കുസലങ്ഗേന പാണാതിപാത സങ്ഖാതം അകുസലങ്ഗം പജഹതി. അദിന്നാദാന വിരതി സങ്ഖാതേന കുസലങ്ഗേന അദിന്നാദാന സങ്ഖാതം അകുസലങ്ഗം പജഹതീതിആദിനാ വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഏകസ്മിമ്പി കുസല ധമ്മേ ഉപ്പജ്ജമാനേ തസ്മിം സന്താനേ സബ്ബാനി അകുസലാനി ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ പന അനോകാസത്താ ഏവ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ന പഹാനത്താ. ന ഹി തസ്മിം സന്താനേ തസ്മിം ഖണേ താനി അകുസലാനി ഏവ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. അഥഖോ സബ്ബാനി അഞ്ഞാനി കുസല ചിത്താനി ച ന ഉപ്പജ്ജന്തി. സബ്ബാനി അബ്യാകത ചിത്താനി ച ന ഉപ്പജ്ജന്തി. താനി അനോകാ സത്താ ഏവ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. ന പഹാനത്താ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. തദങ്ഗപ്പഹാനാദി വസേന പന പഹാനം സന്ധായ ഇധ പജഹിതും സക്കോതി-ന സക്കോതീതി വുത്തം. ഏത്താവതാ തദങ്ഗപ്പഹാനം നാമ സുപാകടം ഹോതി. മുസാവാദ വിരതി മുസാവാദമേവ പജഹിതും സക്കോതി. ന ഇതരാനീതി ഇദഞ്ച സുട്ഠു ഉപപന്നം ഹോതീതി. ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദീസു കായങ്ഗചോപനത്ഥായ വാചങ്ഗചോപനത്ഥായ ച പവത്താനി കായവചീചോ പന ഭാഗിയാനി നാമ. കാമാവചര കുസലേസ്വേവ വിരതിയോ സന്ദിസ്സന്തി. ‘‘കാമാവചര കുസലേസു പീ’’തി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മവചനം. കാമഭൂമിയം ഉപ്പന്നേസു ഏവ കാമാവചര കുസലേസു സന്ദിസ്സന്തി. തിവിധ കുഹനവത്ഥൂനി ച വിരമിതബ്ബവത്ഥുട്ഠാനേഠിതാനി. ഏത്ഥ ച കുഹനം നാമ വിമ്ഹാപനം ലാഭസക്കാര സിലോകത്ഥായ മനുസ്സാനം നാനാമായാസാഠേയ്യ കമ്മാനി കത്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുത ഭാവകരണന്തി വുത്തം ഹോതി. തം പന തിവിധം ‘പച്ചയപ്പടിസേവനകുഹനഞ്ച, സാമന്തജപ്പന കുഹനഞ്ച, ഇരിയാ പഥസണ്ഠാ പന കുഹനഞ്ച. തത്ഥ മഹിച്ഛോയേവ സമാനോ അപ്പിച്ഛാകാരം ദസ്സേത്വാ ആദിതോ ആഗതാ ഗതേ ചതുപച്ചയേ പടിക്ഖിപിത്വാ പച്ഛാ ബഹും ബഹും ആഗതേ പച്ചയേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഇദം പച്ചയപ്പടിസേവന കുഹനം നാമ. പാപിച്ഛോയേവ സമാനോ അയം ഝാനലാഭീതി വാ അഭിഞ്ഞാലാഭീതി വാ അരഹാതി വാ ജനോ മം സമ്ഭാവേതൂതി സമ്ഭാവനം ഇച്ഛന്തോ അത്താനം ഉത്തരി മനുസ്സ ധമ്മാനം സന്തികേ തേ വാ അത്തനോ സന്തികേ കത്വാ വഞ്ചേതി. ഇദം സാമന്തജപ്പന കുഹനം നാമ. പാപിച്ഛോയേവ സമാനോ അയം സന്തവുത്തി സമാഹിതോ ആരദ്ധവീരിയോതി ജനോ മം സമ്ഭാവേതൂതി സമ്ഭാവനം ഇച്ഛന്തോ ഇരിയാ പഥ നിസ്സിതം നാനാവഞ്ചനം കരോതി. ഇദം ഇരിയാ പഥ സണ്ഠാപന കുഹനം നാമ. ‘‘സിക്ഖാപദസ്സ വത്ഥൂനീ’’തി സുരാ പാന വികാല ഭോജന നച്ചഗീതവാദിത ദസ്സന സവനാദീനി. സുരാമേരയപാനാ വിരമാധീതി സമാദിയന്തസ്സ സുരാമേരയപാന ചേതനാ വിരമിതബ്ബ വത്ഥു നാമ. വികാല ഭോജനാ വിരമാമീതി സമാദിയന്തസ്സ വികാലേ യാവകാലിക വത്ഥുസ്സ പരിഭുഞ്ജന ചേതനാ വിരമിതബ്ബ വത്ഥു നാമ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ലോകുത്തര ചിത്തേസു. ‘സബ്ബഥാപീ,തി ച ‘നിയതാ’തി ച ‘ഏകതോ വാ’തി ച തീണി വിസേസനാനി. ലോകിയേസു പന ‘കദാചീ’തി ച ‘വിസും വിസും’തി ച ദ്വേ ദ്വേ വിസേസനാനി. തത്ഥ ലോകുത്തരേസു ‘സബ്ബഥാപീ’തി ഇദം സമുച്ഛേദപ്പഹാന ദസ്സനം ലോകിയേസുപി തബ്ബിപരീതം തദങ്ഗപ്പഹാന ദസ്സനം അധിപ്പേതന്തി കത്വാ ‘‘ഏകേക ദുച്ചരിതപ്പഹാനവസേനേ വാ’’തി വുത്തം.

൧൨൧. അപ്പമഞ്ഞാസു. ‘‘വിഭങ്ഗേ’’തി അപ്പമഞ്ഞാ വിഭങ്ഗേ. ‘‘കാരുഞ്ഞപ്പകതികസ്സാ’’തി കാരുഞ്ഞസഭാവസ്സ. ‘‘അനിസ്സുകിനോ’’തി ഇസ്സാധമ്മരഹിതസ്സ. ഥാമഗതാ കരുണാ ദോസ സമുട്ഠിതം വിഹിംസം പജഹതി. ഥാമഗതാ മുദിതാ ദോസസമുട്ഠിതം അരതിം പജഹതീതി വുത്തം ‘‘വിഹിംസാ അരതീനം നിസ്സരണ ഭൂതാ’’തി. ഏത്ഥ ച അരതി നാമ സുഞ്ഞാഗാരേസു ച ഭാവനാ കമ്മേസു ച നിബ്ബിദാ. ദോസ നിസ്സരണേ സതി ദോമനസ്സനിസ്സരണമ്പി സിദ്ധമേവ. നിസ്സരണഞ്ച നാമ പടിപക്ഖ ധമ്മ സണ്ഠാനേന ഹോതി. തസ്മാ പുബ്ബഭാഗേപി അപ്പമഞ്ഞാസു നിച്ചം സോമനസ്സ സണ്ഠാനം വേദിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന ‘‘ദോമനസ്സപ്പടിപക്ഖഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘അട്ഠകഥായപി സഹ വിരുദ്ധോ’’തി അട്ഠസാലിനിയം ഉപേക്ഖാ സഹഗത കാമാവചര കുസല ചിത്തേസു കരുണാ മുദിതാ പരികമ്മകാലേപി ഹി ഇമേസം ഉപ്പത്തി മഹാഅട്ഠകഥായം അനുഞ്ഞാതാ ഏവാ-തി വുത്തം. തായ അട്ഠകഥായപി സഹ വിരുദ്ധോ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം. ‘‘പടികൂലാ രമ്മണേസു പന…പേ… വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീ’’തി പടികൂലാ രമ്മണാനി നാമ സോമനസ്സേന ദൂരേ ഹോന്തി, തഥാ ദുക്ഖിത സത്താ ച, തസ്മാ തദാ രമ്മണാനി അസുഭ ഭാവനാ ചിത്താനി ച കരുണാ ഭാവനാ ചിത്താനി ച ആദിതോ ഉപേക്ഖാ സഹഗതാ നേവാതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ‘‘സാഹിവേദനുപേക്ഖാ നാമാ’’തി കാമാവചര വേദനുപേക്ഖാ വുത്താ. വിഭാവനിപാഠേ, ‘‘അഞ്ഞവിഹിതസ്സ പീ’’തി അഞ്ഞം ആരമ്മണം മനസികരോന്തസ്സപി. സജ്ഝായനം സമ്പജ്ജതി, സമ്മസനം സമ്പജ്ജതീതി പാഠസേസോ. ഇതി തസ്മാ. ഏത്ഥ സിയാ ‘‘തം പടിക്ഖിത്തം ഹോതീ’’തി കസ്മാ വുത്തം. ന നു തമ്പി ഉപേക്ഖാ സഹഗത ചിത്തേസു കരുണാ മുദിതാനം സമ്ഭവം സാധേതി യേവാതി. സച്ചം സാധേതിയേവ. തേന പന പരിചയ വസേന തേസു താസം സമ്ഭവം ദീപേതി. ഇധ പന ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിനാ ‘‘പടികൂലാ രമ്മണേസൂ’’തിആദിനാ ച പരിചയേന വിനാ പകതിയാ താസം ഉപേക്ഖാ വേദനായ ഏവ സഹ പവത്തി ബഹുലതാ വുത്താതി. ‘‘യോഗകമ്മ ബലേനാ’’തി യുഞ്ജന വീരിയ കമ്മ ബലേന.

൧൨൨. ചേതോ യുത്താനം ചിത്ത ചേതസികാനം. ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദീസു. ഹേട്ഠാ ച വുത്തോ ‘കദാചി സന്ദിസ്സന്തി വിസും വിസും, കദാചി നാനാ ഹുത്വാ ജായന്തീ’തി. ഉപരി ച വക്ഖതി ‘അപ്പമഞ്ഞാ വിരതിയോ പനേത്ഥ പഞ്ചപി പച്ചേകമേവ യോജേതബ്ബാ’തി. ഇസ്സാദീനഞ്ച നാനാ കദാചി യോഗോ ഉപരി ‘ഇസ്സാമച്ഛേര കുക്കുച്ചാനി പനേത്ഥ പച്ചേകമേവ യോജേതബ്ബാനീ’തി വക്ഖതി. മാനഥിന മിദ്ധാനം പന നാനാ കദാചി യോഗോ ഇധ വത്തബ്ബോ. ‘‘കദാചീ’’തി വത്വാ തദത്ഥം വിവരതി ‘‘തേസം’’തിആദിനാ. ‘‘തേസം’’തി ദിട്ഠി വിപ്പയുത്താനം. ‘‘നിദ്ദാഭിഭൂത വസേനാ’’തി നിദസ്സന വചനമേതം. തേന കോസജ്ജാദീനമ്പി ഗഹണം വേദിതബ്ബം. ‘‘അകമ്മഞ്ഞതായാ’’തി അകമ്മഞ്ഞഭാവേന. തേഹി ഇസ്സാമച്ഛരിയ കുക്കുച്ചേഹി. തേന ച മാനേന. കിച്ച വിരോധേ വാ ആരമ്മണ വിരോധേ വാ നാനാഭാവോ. അവിരോധേ സഹഭാവോ.

൧൨൩. ‘‘യോഗട്ഠാനപരിച്ഛിന്ദന വസേനാ’’തി സബ്ബചിത്ത സാധാരണാ താവ സബ്ബേസുപി ഏകൂനനവുതിചിത്തുപ്പാദേസു, വിതക്കോ പഞ്ചപഞ്ഞാ സചിത്തേസൂതിആദിനാ യുത്തട്ഠാന ഭൂതാനം ചിത്താനം ഗണനസങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദവസേന. ‘‘യുത്ത ധമ്മരാസി പരിച്ഛിന്ദന വസേനാ’’തി അനുത്തരേ ഛത്തിംസ, മഹഗ്ഗതേ പഞ്ചതിംസാതിആദിനാ യുത്ത ധമ്മരാസീനം ഗണന സങ്ഖ്യാ പരിച്ഛേദ വസേന. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യം. ‘‘പാളിയം’’തി ധമ്മസങ്ഗണി പാളിയം. ‘‘തേസം നയാനം’’തി ചതുക്ക പഞ്ചക നയാനം.

൧൨൪. ‘‘കായവചീ വിസോധന കിച്ചാ’’തി കായദ്വാരവചീദ്വാര സോധന കിച്ചാ.

൧൨൫. ലോകുത്തര വിരതീനം ലോകുത്തര വിപാകേസുപി ഉപ്പജ്ജനതോ ‘‘ഇദഞ്ച…പേ… ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. താസം അപ്പമഞ്ഞാനം. തേസു മഹാവിപാകേസു. സത്തപഞ്ഞത്താദീനി ആരമ്മണാനി യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘തേനാ’’തി കുസലേന. ‘‘വികപ്പ രഹിതത്താ’’തി വിവിധാകാര ചിന്തന രഹിതത്താ. അപ്പനാപത്ത കമ്മ വിസേസേഹി നിബ്ബത്താ അപ്പനാപത്തകമ്മ വിസേസ നിബ്ബത്താ. പഞ്ഞത്തി വിസേസാനി നാമ പഥവീകസിണ നിമിത്താദീനി. ‘‘അപി ചാ’’തിആദീസു. ന പഞ്ഞത്തി ധമ്മേഹി അത്ഥി. ഏവഞ്ച സതി, കാമവിപാകാനി കാമതണ്ഹായ ആരമ്മണഭൂതാ പഞ്ഞത്തിയോപി ആലമ്ബേയ്യുന്തി. ‘‘സങ്ഗഹനയഭേദകാരകാ’’തി പഥ മജ്ഝാനിക ചിത്തേസു ഛത്തിംസ. ദുതീയജ്ഝാനിക ചിത്തേസു പഞ്ചതിംസാതിആദിനാ സങ്ഗഹനയഭേദസ്സ കാരകാ.

൧൨൬. ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദീസു. ‘‘പഞ്ചസു അസങ്ഖാരികേസൂ’’തി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മവചനം. തഥാ പഞ്ചസു സസങ്ഖാരികേസൂതി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

൧൨൮. ‘‘ഭൂമി ജാതി സമ്പയോഗാദിഭേദേനാ’’തി ഫസ്സോതാവ ചതുബ്ബിധോ ഹോതി കാമാവചരോ, രൂപാവചരോ, അരൂപാവചരോ ചാതി. അയം ഭൂമിഭേദോ.

ദ്വാദസാകുസലാ ഫസ്സാ, കുസലാ ഏകവീസതി;

ഛത്തിംസേവ വിപാകാ ച, വീസതി ക്രിയാ മതാ.

ഇതി അയം ജാതിഭേദോ. സോമനസ്സ സഹഗതോ, ദിട്ഠിഗത സമ്പയുത്തോ, അസങ്ഖാരികോ ച, സസങ്ഖാരികോ ചാതിആദിനാ സമ്പയോഗാദിഭേദോ വത്തബ്ബോ. ‘‘ചിത്തേന സമം ഭേദ’’ന്തി അത്തനാ വാ സമ്പയുത്തേന ചിത്തഭേദേന സമം ഭേദം. ഏകൂനന വുതിയാ ചിത്തേസു വാ. ഏത്ഥ ച വിചികിച്ഛാ ചേതസികം ഏകസ്മിം ചിത്തേ യുത്തന്തി ഏകമേവ ഹോതി. ദോസോ, ഇസ്സാ, മച്ഛരിയം, കുക്കുച്ചന്തി ഇമേ ചത്താരോ ദ്വീസു ചിത്തേസു യുത്താതി വിസും വിസും ദ്വേ ദ്വേ ഹോന്തി. തഥാ ദിട്ഠിമാനാ പച്ചേകം ചത്താരോ. ഥിനമിദ്ധം പച്ചേകം പഞ്ചാതിആദിനാ സബ്ബം വത്തബ്ബന്തി.

ചേതസികസങ്ഗഹദീപനിയാഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.