൫. മഹായഞ്ഞവഗ്ഗോ

൧. സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസുത്തം

൪൪. [ദീ. നി. ൩.൩൩൨; ചൂളനി. പോസാലമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൩] ‘‘സത്തിമാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. കതമാ സത്ത? സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ, ഏകച്ചേ ച ദേവാ, ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ. അയം പഠമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ പഠമാഭിനിബ്ബത്താ. അയം ദുതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഏകത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ ആഭസ്സരാ. അയം തതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഏകത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ സുഭകിണ്ഹാ. അയം ചതുത്ഥാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ. അയം പഞ്ചമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാ. അയം ഛട്ഠാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാ. അയം സത്തമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ’’തി. പഠമം.

൨. സമാധിപരിക്ഖാരസുത്തം

൪൫. ‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, സമാധിപരിക്ഖാരാ. കതമേ സത്ത? സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി. യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി സത്തഹങ്ഗേഹി ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ പരിക്ഖതാ [‘സപരിക്ഖാരതാ’തിപി, ‘സപരിക്ഖതാ’തിപി (സം. നി. ൫.൨൮)], അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയോ സമ്മാസമാധി [സമാധി (സ്യാ.)] സഉപനിസോ ഇതിപി സപരിക്ഖാരോ ഇതിപീ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമഅഗ്ഗിസുത്തം

൪൬. ‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, അഗ്ഗീ. കതമേ സത്ത? രാഗഗ്ഗി, ദോസഗ്ഗി, മോഹഗ്ഗി, ആഹുനേയ്യഗ്ഗി, ഗഹപതഗ്ഗി, ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗി, കട്ഠഗ്ഗി – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത അഗ്ഗീ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയഅഗ്ഗിസുത്തം

൪൭. തേന ഖോ പന സമയേന ഉഗ്ഗതസരീരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ മഹായഞ്ഞോ ഉപക്ഖടോ ഹോതി. പഞ്ച ഉസഭസതാനി ഥൂണൂപനീതാനി ഹോന്തി യഞ്ഞത്ഥായ, പഞ്ച വച്ഛതരസതാനി ഥൂണൂപനീതാനി ഹോന്തി യഞ്ഞത്ഥായ, പഞ്ച വച്ഛതരിസതാനി ഥൂണൂപനീതാനി ഹോന്തി യഞ്ഞത്ഥായ, പഞ്ച അജസതാനി ഥൂണൂപനീതാനി ഹോന്തി യഞ്ഞത്ഥായ, പഞ്ച ഉരബ്ഭസതാനി ഥൂണൂപനീതാനി ഹോന്തി യഞ്ഞത്ഥായ. അഥ ഖോ ഉഗ്ഗതസരീരോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉഗ്ഗതസരീരോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സുതം മേതം, ഭോ ഗോതമ, അഗ്ഗിസ്സ ആദാനം [ആധാനം (സീ. സ്യാ.)] യൂപസ്സ ഉസ്സാപനം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസ’’ന്തി. ‘‘മയാപി ഖോ ഏതം, ബ്രാഹ്മണ, സുതം അഗ്ഗിസ്സ ആദാനം യൂപസ്സ ഉസ്സാപനം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസ’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഉഗ്ഗതസരീരോ ബ്രാഹ്മണോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ഉഗ്ഗതസരീരോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭോ ഗോതമ, അഗ്ഗിസ്സ ആദാനം യൂപസ്സ ഉസ്സാപനം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസ’’ന്തി. ‘‘മയാപി ഖോ ഏതം, ബ്രാഹ്മണ, സുതം അഗ്ഗിസ്സ ആദാനം യൂപസ്സ ഉസ്സാപനം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസ’’ന്തി. ‘‘തയിദം, ഭോ ഗോതമ, സമേതി ഭോതോ ചേവ ഗോതമസ്സ അമ്ഹാകഞ്ച, യദിദം സബ്ബേന സബ്ബം’’.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഉഗ്ഗതസരീരം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തഥാഗതാ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബാ – ‘സുതം മേതം, ഭോ ഗോതമ, അഗ്ഗിസ്സ ആദാനം യൂപസ്സ ഉസ്സാപനം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസ’ന്തി. ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തഥാഗതാ പുച്ഛിതബ്ബാ – ‘അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, അഗ്ഗിം [അഗ്ഗിസ്സ (ക.)] ആദാതുകാമോ, [ആധാതുകാമോ (സീ. സ്യാ.)] യൂപം ഉസ്സാപേതുകാമോ. ഓവദതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ. അനുസാസതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ യം മമ അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’’തി.

അഥ ഖോ ഉഗ്ഗതസരീരോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, അഗ്ഗിം ആദാതുകാമോ യൂപം ഉസ്സാപേതുകാമോ. ഓവദതു മം ഭവം ഗോതമോ. അനുസാസതു മം ഭവം ഗോതമോ യം മമ അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘അഗ്ഗിം, ബ്രാഹ്മണ, ആദേന്തോ [ആധേന്തോ (സീ. സ്യാ.)] യൂപം ഉസ്സാപേന്തോ പുബ്ബേവ യഞ്ഞാ തീണി സത്ഥാനി ഉസ്സാപേതി അകുസലാനി ദുക്ഖുദ്രയാനി [ദുക്ഖുദ്ദയാനി (സീ.)] ദുക്ഖവിപാകാനി. കതമാനി തീണി? കായസത്ഥം, വചീസത്ഥം, മനോസത്ഥം. അഗ്ഗിം, ബ്രാഹ്മണ, ആദേന്തോ യൂപം ഉസ്സാപേന്തോ പുബ്ബേവ യഞ്ഞാ ഏവം ചിത്തം ഉപ്പാദേസി – ‘ഏത്തകാ ഉസഭാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ വച്ഛതരാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ വച്ഛതരിയോ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ അജാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ ഉരബ്ഭാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായാ’തി. സോ ‘പുഞ്ഞം കരോമീ’തി അപുഞ്ഞം കരോതി, ‘കുസലം കരോമീ’തി അകുസലം കരോതി, ‘സുഗതിയാ മഗ്ഗം പരിയേസാമീ’തി ദുഗ്ഗതിയാ മഗ്ഗം പരിയേസതി. അഗ്ഗിം, ബ്രാഹ്മണ, ആദേന്തോ യൂപം ഉസ്സാപേന്തോ പുബ്ബേവ യഞ്ഞാ ഇദം പഠമം മനോസത്ഥം ഉസ്സാപേതി അകുസലം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാകം.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, അഗ്ഗിം ആദേന്തോ യൂപം ഉസ്സാപേന്തോ പുബ്ബേവ യഞ്ഞാ ഏവം വാചം ഭാസതി – ‘ഏത്തകാ ഉസഭാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ വച്ഛതരാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ വച്ഛതരിയോ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ അജാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ ഉരബ്ഭാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായാ’തി. സോ ‘പുഞ്ഞം കരോമീ’തി അപുഞ്ഞം കരോതി, ‘കുസലം കരോമീ’തി അകുസലം കരോതി, ‘സുഗതിയാ മഗ്ഗം പരിയേസാമീ’തി ദുഗ്ഗതിയാ മഗ്ഗം പരിയേസതി. അഗ്ഗിം, ബ്രാഹ്മണ, ആദേന്തോ യൂപം ഉസ്സാപേന്തോ പുബ്ബേവ യഞ്ഞാ ഇദം ദുതിയം വചീസത്ഥം ഉസ്സാപേതി അകുസലം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാകം.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, അഗ്ഗിം ആദേന്തോ യൂപം ഉസ്സാപേന്തോ പുബ്ബേവ യഞ്ഞാ സയം പഠമം സമാരമ്ഭതി [സമാരബ്ഭതി (സീ. ക.), സമാരഭതി (സ്യാ.)] ഉസഭാ ഹന്തും [ഹഞ്ഞന്തു (സീ. സ്യാ.)] യഞ്ഞത്ഥായ, സയം പഠമം സമാരമ്ഭതി വച്ഛതരാ ഹന്തും യഞ്ഞത്ഥായ, സയം പഠമം സമാരമ്ഭതി വച്ഛതരിയോ ഹന്തും യഞ്ഞത്ഥായ, സയം പഠമം സമാരമ്ഭതി അജാ ഹന്തും യഞ്ഞത്ഥായ, സയം പഠമം സമാരമ്ഭതി ഉരബ്ഭാ ഹന്തും യഞ്ഞത്ഥായ [ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായാതി (സീ. സ്യാ.)]. സോ ‘പുഞ്ഞം കരോമീ’തി അപുഞ്ഞം കരോതി, ‘കുസലം കരോമീ’തി അകുസലം കരോതി, ‘സുഗതിയാ മഗ്ഗം പരിയേസാമീ’തി ദുഗ്ഗതിയാ മഗ്ഗം പരിയേസതി. അഗ്ഗിം, ബ്രാഹ്മണ, ആദേന്തോ യൂപം ഉസ്സാപേന്തോ പുബ്ബേവ യഞ്ഞാ ഇദം തതിയം കായസത്ഥം ഉസ്സാപേതി അകുസലം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാകം. അഗ്ഗിം, ബ്രാഹ്മണ, ആദേന്തോ യൂപം ഉസ്സാപേന്തോ പുബ്ബേവ യഞ്ഞാ ഇമാനി തീണി സത്ഥാനി ഉസ്സാപേതി അകുസലാനി ദുക്ഖുദ്രയാനി ദുക്ഖവിപാകാനി.

‘‘തയോമേ, ബ്രാഹ്മണ, അഗ്ഗീ പഹാതബ്ബാ പരിവജ്ജേതബ്ബാ, ന സേവിതബ്ബാ. കതമേ തയോ? രാഗഗ്ഗി, ദോസഗ്ഗി, മോഹഗ്ഗി.

‘‘കസ്മാ ചായം, ബ്രാഹ്മണ, രാഗഗ്ഗി പഹാതബ്ബോ പരിവജ്ജേതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ? രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. തസ്മായം രാഗഗ്ഗി പഹാതബ്ബോ പരിവജ്ജേതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ.

‘‘കസ്മാ ചായം, ബ്രാഹ്മണ, ദോസഗ്ഗി പഹാതബ്ബോ പരിവജ്ജേതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ? ദുട്ഠോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദോസേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. തസ്മായം ദോസഗ്ഗി പഹാതബ്ബോ പരിവജ്ജേതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ.

‘‘കസ്മാ ചായം, ബ്രാഹ്മണ, മോഹഗ്ഗി പഹാതബ്ബോ പരിവജ്ജേതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ? മൂള്ഹോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. തസ്മായം മോഹഗ്ഗി പഹാതബ്ബോ പരിവജ്ജേതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ. ഇമേ ഖോ തയോ, ബ്രാഹ്മണ, അഗ്ഗീ പഹാതബ്ബാ പരിവജ്ജേതബ്ബാ, ന സേവിതബ്ബാ.

‘‘തയോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അഗ്ഗീ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ സമ്മാ സുഖം പരിഹാതബ്ബാ. കതമേ തയോ? ആഹുനേയ്യഗ്ഗി, ഗഹപതഗ്ഗി, ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗി.

‘‘കതമോ ച, ബ്രാഹ്മണ, ആഹുനേയ്യഗ്ഗി? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, യസ്സ തേ ഹോന്തി മാതാതി വാ പിതാതി വാ, അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ആഹുനേയ്യഗ്ഗി. തം കിസ്സ ഹേതു? അതോഹയം [ഇതോപായം (ക.)], ബ്രാഹ്മണ, ആഹുതോ സമ്ഭൂതോ, തസ്മായം ആഹുനേയ്യഗ്ഗി സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ സമ്മാ സുഖം പരിഹാതബ്ബോ.

‘‘കതമോ ച, ബ്രാഹ്മണ, ഗഹപതഗ്ഗി? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, യസ്സ തേ ഹോന്തി പുത്താതി വാ ദാരാതി വാ ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ കമ്മകരാതി വാ, അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ഗഹപതഗ്ഗി. തസ്മായം ഗഹപതഗ്ഗി സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ സമ്മാ സുഖം പരിഹാതബ്ബോ.

‘‘കതമോ ച, ബ്രാഹ്മണ, ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗി? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ പരപ്പവാദാ പടിവിരതാ ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാ ഏകമത്താനം ദമേന്തി, ഏകമത്താനം സമേന്തി, ഏകമത്താനം പരിനിബ്ബാപേന്തി, അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗി. തസ്മായം ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗി സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ സമ്മാ സുഖം പരിഹാതബ്ബോ. ഇമേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തയോ അഗ്ഗീ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ സമ്മാ സുഖം പരിഹാതബ്ബാ.

‘‘അയം ഖോ പന, ബ്രാഹ്മണ, കട്ഠഗ്ഗി കാലേന കാലം ഉജ്ജലേതബ്ബോ, കാലേന കാലം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ, കാലേന കാലം നിബ്ബാപേതബ്ബോ, കാലേന കാലം നിക്ഖിപിതബ്ബോ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ഉഗ്ഗതസരീരോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ; അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതന്തി. ഏസാഹം, ഭോ ഗോതമ, പഞ്ച ഉസഭസതാനി മുഞ്ചാമി ജീവിതം ദേമി, പഞ്ച വച്ഛതരസതാനി മുഞ്ചാമി ജീവിതം ദേമി, പഞ്ച വച്ഛതരിസതാനി മുഞ്ചാമി ജീവിതം ദേമി, പഞ്ച അജസതാനി മുഞ്ചാമി ജീവിതം ദേമി, പഞ്ച ഉരബ്ഭസതാനി മുഞ്ചാമി ജീവിതം ദേമി. ഹരിതാനി ചേവ തിണാനി ഖാദന്തു, സീതാനി ച പാനീയാനി പിവന്തു, സീതോ ച നേസം വാതോ ഉപവായത’’ന്തി [ഉപവായതൂതി (ക.)]. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമസഞ്ഞാസുത്തം

൪൮. ‘‘സത്തിമാ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ.

‘‘കതമാ സത്ത? അസുഭസഞ്ഞാ, മരണസഞ്ഞാ, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ, അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത സഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസഞ്ഞാസുത്തം

൪൯. ‘‘സത്തിമാ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ. കതമാ സത്ത? അസുഭസഞ്ഞാ, മരണസഞ്ഞാ, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ, അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത സഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാതി.

‘‘‘അസുഭസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി. ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? അസുഭസഞ്ഞാപരിചിതേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാ ചിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടപത്തം വാ ന്ഹാരുദദ്ദുലം വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അസുഭസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാ ചിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അസുഭസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാ ചിത്തം അനുസന്ദഹതി [അനുസണ്ഠാതി (സീ.)] അപ്പടികുല്യതാ സണ്ഠാതി; വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘അഭാവിതാ മേ അസുഭസഞ്ഞാ, നത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, അപ്പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അസുഭസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാ ചിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി; വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘സുഭാവിതാ മേ അസുഭസഞ്ഞാ, അത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. ‘അസുഭസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘മരണസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? മരണസഞ്ഞാപരിചിതേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ജീവിതനികന്തിയാ ചിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടപത്തം വാ ന്ഹാരുദദ്ദുലം വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മരണസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ജീവിതനികന്തിയാ ചിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മരണസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ജീവിതനികന്തിയാ ചിത്തം അനുസന്ദഹതി അപ്പടികുല്യതാ സണ്ഠാതി; വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘അഭാവിതാ മേ മരണസഞ്ഞാ, നത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, അപ്പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മരണസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ജീവിതനികന്തിയാ ചിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി; വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘സുഭാവിതാ മേ മരണസഞ്ഞാ, അത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. ‘മരണസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാപരിചിതേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ രസതണ്ഹായ ചിത്തം പതിലീയതി …പേ… ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടപത്തം വാ ന്ഹാരുദദ്ദുലം വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ രസതണ്ഹായ ചിത്തം പതിലീയതി…പേ… ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ രസതണ്ഹായ ചിത്തം അനുസന്ദഹതി അപ്പടികുല്യതാ സണ്ഠാതി; വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘അഭാവിതാ മേ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ, നത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, അപ്പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ രസതണ്ഹായ ചിത്തം പതിലീയതി…പേ… ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി; വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘സുഭാവിതാ മേ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ, അത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. ‘ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാപരിചിതേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ലോകചിത്രേസു ചിത്തം പതിലീയതി…പേ… സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖവേ…പേ… പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ലോകചിത്രേസു ചിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ലോകചിത്രേസു ചിത്തം അനുസന്ദഹതി അപ്പടികുല്യതാ സണ്ഠാതി; വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘അഭാവിതാ മേ സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ, നത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, അപ്പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ലോകചിത്രേസു ചിത്തം പതിലീയതി…പേ… ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി; വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘സുഭാവിതാ മേ സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ, അത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. ‘സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? അനിച്ചസഞ്ഞാപരിചിതേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ലാഭസക്കാരസിലോകേ ചിത്തം പതിലീയതി…പേ… ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടപത്തം വാ ന്ഹാരുദദ്ദുലം വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി ന സമ്പസാരിയതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അനിച്ചസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ലാഭസക്കാരസിലോകേ ചിത്തം പതിലീയതി…പേ… ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അനിച്ചസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ലാഭസക്കാരസിലോകേ ചിത്തം അനുസന്ദഹതി അപ്പടികുല്യതാ സണ്ഠാതി; വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘അഭാവിതാ മേ അനിച്ചസഞ്ഞാ, നത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, അപ്പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അനിച്ചസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ലാഭസക്കാരസിലോകേ ചിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതി ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി; വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘സുഭാവിതാ മേ അനിച്ചസഞ്ഞാ, അത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. ‘അനിച്ചസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാപരിചിതേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ആലസ്യേ കോസജ്ജേ വിസ്സട്ഠിയേ പമാദേ അനനുയോഗേ അപച്ചവേക്ഖണായ തിബ്ബാ ഭയസഞ്ഞാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി, സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉക്ഖിത്താസികേ വധകേ.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ആലസ്യേ കോസജ്ജേ വിസ്സട്ഠിയേ പമാദേ അനനുയോഗേ അപച്ചവേക്ഖണായ തിബ്ബാ ഭയസഞ്ഞാ, ന പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി, സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉക്ഖിത്താസികേ വധകേ. വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘അഭാവിതാ മേ അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, നത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, അപ്പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ആലസ്യേ കോസജ്ജേ വിസ്സട്ഠിയേ പമാദേ അനനുയോഗേ അപച്ചവേക്ഖണായ തിബ്ബാ ഭയസഞ്ഞാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി, സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉക്ഖിത്താസികേ വധകേ. വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘സുഭാവിതാ മേ അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, അത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. ‘അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാപരിചിതേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാപഗതം മാനസം ഹോതി വിധാസമതിക്കന്തം സന്തം സുവിമുത്തം.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു ന അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാപഗതം മാനസം ഹോതി വിധാസമതിക്കന്തം സന്തം സുവിമുത്തം. വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘അഭാവിതാ മേ ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാ, നത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, അപ്പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാപരിചിതേന ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാപഗതം മാനസം ഹോതി വിധാസമതിക്കന്തം സന്തം സുവിമുത്തം. വേദിതബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ‘സുഭാവിതാ മേ ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാ, അത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ, പത്തം മേ ഭാവനാബല’ന്തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. ‘ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത സഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. മേഥുനസുത്തം

൫൦. അഥ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭവമ്പി നോ ഗോതമോ ബ്രഹ്മചാരീ പടിജാനാതീ’’തി? ‘‘യഞ്ഹി തം, ബ്രാഹ്മണ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘അഖണ്ഡം അച്ഛിദ്ദം അസബലം അകമ്മാസം പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരതീ’തി, മമേവ തം, ബ്രാഹ്മണ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘അഹഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, അഖണ്ഡം അച്ഛിദ്ദം അസബലം അകമ്മാസം പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമീ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഖണ്ഡമ്പി ഛിദ്ദമ്പി സബലമ്പി കമ്മാസമ്പീ’’തി?

‘‘ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ സമ്മാ ബ്രഹ്മചാരീ പടിജാനമാനോ ന ഹേവ ഖോ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി; അപി ച ഖോ മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനന്ഹാപനസമ്ബാഹനം സാദിയതി. സോ തം അസ്സാദേതി [സോ തദസ്സാദേതി (സീ.)], തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി. ഇദമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഖണ്ഡമ്പി ഛിദ്ദമ്പി സബലമ്പി കമ്മാസമ്പി. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, അപരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, സംയുത്തോ മേഥുനേന സംയോഗേന ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരായ മരണേന [ജരാമരണേന (സീ. സ്യാ.)] സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ സമ്മാ ബ്രഹ്മചാരീ പടിജാനമാനോ ന ഹേവ ഖോ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, നപി മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനന്ഹാപനസമ്ബാഹനം സാദിയതി; അപി ച ഖോ മാതുഗാമേന സദ്ധിം സഞ്ജഗ്ഘതി സംകീളതി സംകേലായതി…പേ… നപി മാതുഗാമേന സദ്ധിം സഞ്ജഗ്ഘതി സംകീളതി സംകേലായതി; അപി ച ഖോ മാതുഗാമസ്സ ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ഉപനിജ്ഝായതി പേക്ഖതി…പേ… നപി മാതുഗാമസ്സ ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ഉപനിജ്ഝായതി പേക്ഖതി; അപി ച ഖോ മാതുഗാമസ്സ സദ്ദം സുണാതി തിരോകുട്ടം വാ തിരോപാകാരം വാ ഹസന്തിയാ വാ ഭണന്തിയാ വാ ഗായന്തിയാ വാ രോദന്തിയാ വാ…പേ… നപി മാതുഗാമസ്സ സദ്ദം സുണാതി തിരോകുട്ടം വാ തിരോപാകാരം വാ ഹസന്തിയാ വാ ഭണന്തിയാ വാ ഗായന്തിയാ വാ രോദന്തിയാ വാ; അപി ച ഖോ യാനിസ്സ താനി പുബ്ബേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഹസിതലപിതകീളിതാനി താനി അനുസ്സരതി…പേ… നപി യാനിസ്സ താനി പുബ്ബേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഹസിതലപിതകീളിതാനി താനി അനുസ്സരതി; അപി ച ഖോ പസ്സതി ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതം സമങ്ഗീഭൂതം പരിചാരയമാനം…പേ… നപി പസ്സതി ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതം സമങ്ഗീഭൂതം പരിചാരയമാനം; അപി ച ഖോ അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാതി. സോ തം അസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി. ഇദമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഖണ്ഡമ്പി ഛിദ്ദമ്പി സബലമ്പി കമ്മാസമ്പി. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, അപരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി സംയുത്തോ മേഥുനേന സംയോഗേന, ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യാവകീവഞ്ചാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമേസം സത്തന്നം മേഥുനസംയോഗാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരമേഥുനസംയോഗം [അഞ്ഞതരം മേഥുനസംയോഗം (സീ. സ്യാ.)] അത്തനി അപ്പഹീനം സമനുപസ്സിം, നേവ താവാഹം, ബ്രാഹ്മണ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി പച്ചഞ്ഞാസിം [അഭിസമ്ബുദ്ധോ പച്ചഞ്ഞാസിം (സീ. സ്യാ.)].

‘‘യതോ ച ഖോഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമേസം സത്തന്നം മേഥുനസംയോഗാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരമേഥുനസംയോഗം അത്തനി അപ്പഹീനം ന സമനുപസ്സിം, അഥാഹം, ബ്രാഹ്മണ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി പച്ചഞ്ഞാസിം. ‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി, അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി [ചേതോവിമുത്തി (സീ. ക.)], അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ; അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. സത്തമം.

൮. സംയോഗസുത്തം

൫൧. ‘‘സംയോഗവിസംയോഗം വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ…പേ… കതമോ ച സോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോഗോ വിസംയോഗോ ധമ്മപരിയായോ?

‘‘ഇത്ഥീ, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം മനസി കരോതി – ഇത്ഥികുത്തം ഇത്ഥാകപ്പം ഇത്ഥിവിധം ഇത്ഥിച്ഛന്ദം ഇത്ഥിസ്സരം ഇത്ഥാലങ്കാരം. സാ തത്ഥ രജ്ജതി തത്രാഭിരമതി. സാ തത്ഥ രത്താ തത്രാഭിരതാ ബഹിദ്ധാ പുരിസിന്ദ്രിയം മനസി കരോതി – പുരിസകുത്തം പുരിസാകപ്പം പുരിസവിധം പുരിസച്ഛന്ദം പുരിസസ്സരം പുരിസാലങ്കാരം. സാ തത്ഥ രജ്ജതി തത്രാഭിരമതി. സാ തത്ഥ രത്താ തത്രാഭിരതാ ബഹിദ്ധാ സംയോഗം ആകങ്ഖതി. യഞ്ചസ്സാ സംയോഗപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം തഞ്ച ആകങ്ഖതി. ഇത്ഥത്തേ, ഭിക്ഖവേ, അഭിരതാ സത്താ പുരിസേസു സംയോഗം ഗതാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇത്ഥീ ഇത്ഥത്തം നാതിവത്തതി.

‘‘പുരിസോ, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം പുരിസിന്ദ്രിയം മനസി കരോതി – പുരിസകുത്തം പുരിസാകപ്പം പുരിസവിധം പുരിസച്ഛന്ദം പുരിസസ്സരം പുരിസാലങ്കാരം. സോ തത്ഥ രജ്ജതി തത്രാഭിരമതി. സോ തത്ഥ രത്തോ തത്രാഭിരതോ ബഹിദ്ധാ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം മനസി കരോതി – ഇത്ഥികുത്തം ഇത്ഥാകപ്പം ഇത്ഥിവിധം ഇത്ഥിച്ഛന്ദം ഇത്ഥിസ്സരം ഇത്ഥാലങ്കാരം. സോ തത്ഥ രജ്ജതി തത്രാഭിരമതി. സോ തത്ഥ രത്തോ തത്രാഭിരതോ ബഹിദ്ധാ സംയോഗം ആകങ്ഖതി. യഞ്ചസ്സ സംയോഗപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം തഞ്ച ആകങ്ഖതി. പുരിസത്തേ, ഭിക്ഖവേ, അഭിരതാ സത്താ ഇത്ഥീസു സംയോഗം ഗതാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ പുരിസത്തം നാതിവത്തതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോഗോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വിസംയോഗോ ഹോതി? ഇത്ഥീ, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ന മനസി കരോതി – ഇത്ഥികുത്തം ഇത്ഥാകപ്പം ഇത്ഥിവിധം ഇത്ഥിച്ഛന്ദം ഇത്ഥിസ്സരം ഇത്ഥാലങ്കാരം. സാ തത്ഥ ന രജ്ജതി, സാ തത്ര നാഭിരമതി. സാ തത്ഥ അരത്താ തത്ര അനഭിരതാ ബഹിദ്ധാ പുരിസിന്ദ്രിയം ന മനസി കരോതി – പുരിസകുത്തം പുരിസാകപ്പം പുരിസവിധം പുരിസച്ഛന്ദം പുരിസസ്സരം പുരിസാലങ്കാരം. സാ തത്ഥ ന രജ്ജതി, തത്ര നാഭിരമതി. സാ തത്ഥ അരത്താ തത്ര അനഭിരതാ ബഹിദ്ധാ സംയോഗം നാകങ്ഖതി. യഞ്ചസ്സാ സംയോഗപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം തഞ്ച നാകങ്ഖതി. ഇത്ഥത്തേ, ഭിക്ഖവേ, അനഭിരതാ സത്താ പുരിസേസു വിസംയോഗം ഗതാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇത്ഥീ ഇത്ഥത്തം അതിവത്തതി.

‘‘പുരിസോ, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം പുരിസിന്ദ്രിയം ന മനസി കരോതി – പുരിസകുത്തം പുരിസാകപ്പം പുരിസവിധം പുരിസച്ഛന്ദം പുരിസസ്സരം പുരിസാലങ്കാരം. സോ തത്ഥ ന രജ്ജതി, സോ തത്ര നാഭിരമതി. സോ തത്ഥ അരത്തോ തത്ര അനഭിരതോ ബഹിദ്ധാ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ന മനസി കരോതി – ഇത്ഥികുത്തം ഇത്ഥാകപ്പം ഇത്ഥിവിധം ഇത്ഥിച്ഛന്ദം ഇത്ഥിസ്സരം ഇത്ഥാലങ്കാരം. സോ തത്ഥ ന രജ്ജതി, തത്ര നാഭിരമതി. സോ തത്ഥ അരത്തോ തത്ര അനഭിരതോ ബഹിദ്ധാ സംയോഗം നാകങ്ഖതി. യഞ്ചസ്സ സംയോഗപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം തഞ്ച നാകങ്ഖതി. പുരിസത്തേ, ഭിക്ഖവേ, അനഭിരതാ സത്താ ഇത്ഥീസു വിസംയോഗം ഗതാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ പുരിസത്തം അതിവത്തതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസംയോഗോ ഹോതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോഗോ വിസംയോഗോ ധമ്മപരിയായോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ദാനമഹപ്ഫലസുത്തം

൫൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ ചമ്പായം വിഹരതി ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ചമ്പേയ്യകാ ഉപാസകാ യേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ ചമ്പേയ്യകാ ഉപാസകാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ചിരസ്സുതാ നോ, ഭന്തേ [ഭന്തേ സാരിപുത്ത (സീ.)], ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മീകഥാ. സാധു മയം, ഭന്തേ, ലഭേയ്യാമ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മിം കഥം [ഭഗവതോ സന്തികാ ധമ്മിം കഥം (സീ.), ഭഗവതോ ധമ്മിം കഥം (സ്യാ.)] സവനായാ’’തി. ‘‘തേനഹാവുസോ, തദഹുപോസഥേ ആഗച്ഛേയ്യാഥ, അപ്പേവ നാമ ലഭേയ്യാഥ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ [ഭഗവതോ സന്തികേ (സ്യാ.)] ധമ്മിം കഥം സവനായാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചമ്പേയ്യകാ ഉപാസകാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു.

അഥ ഖോ ചമ്പേയ്യകാ ഉപാസകാ തദഹുപോസഥേ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തേഹി ചമ്പേയ്യകേഹി ഉപാസകേഹി സദ്ധിം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചസ്സ താദിസംയേവ ദാനം ദിന്നം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം; സിയാ പന, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചസ്സ താദിസംയേവ ദാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസ’’ന്തി? ‘‘സിയാ, സാരിപുത്ത, ഇധേകച്ചസ്സ താദിസംയേവ ദാനം ദിന്നം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം; സിയാ പന, സാരിപുത്ത, ഇധേകച്ചസ്സ താദിസംയേവ ദാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസ’’ന്തി. ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചസ്സ താദിസംയേവ ദാനം ദിന്നം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം; കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചസ്സ താദിസംയേവ ദാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസ’’ന്തി?

‘‘ഇധ, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചോ സാപേഖോ [സാപേക്ഖോ (സ്യാ.)] ദാനം ദേതി, പതിബദ്ധചിത്തോ [പതിബന്ധചിത്തോ (ക.)] ദാനം ദേതി, സന്നിധിപേഖോ ദാനം ദേതി, ‘ഇമം പേച്ച പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’തി ദാനം ദേതി. സോ തം ദാനം ദേതി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. തം കിം മഞ്ഞസി, സാരിപുത്ത, ദദേയ്യ ഇധേകച്ചോ ഏവരൂപം ദാന’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തത്ര, സാരിപുത്ത, യ്വായം സാപേഖോ ദാനം ദേതി, പതിബദ്ധചിത്തോ ദാനം ദേതി, സന്നിധിപേഖോ ദാനം ദേതി, ‘ഇമം പേച്ച പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’തി ദാനം ദേതി. സോ തം ദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. സോ തം കമ്മം ഖേപേത്വാ തം ഇദ്ധിം തം യസം തം ആധിപച്ചം ആഗാമീ ഹോതി ആഗന്താ ഇത്ഥത്തം.

‘‘ഇധ പന, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ സാപേഖോ ദാനം ദേതി, ന പതിബദ്ധചിത്തോ ദാനം ദേതി, ന സന്നിധിപേഖോ ദാനം ദേതി, ന ‘ഇമം പേച്ച പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’തി ദാനം ദേതി; അപി ച ഖോ ‘സാഹു ദാന’ന്തി ദാനം ദേതി…പേ… നപി ‘സാഹു ദാന’ന്തി ദാനം ദേതി; അപി ച ഖോ ‘ദിന്നപുബ്ബം കതപുബ്ബം പിതുപിതാമഹേഹി ന അരഹാമി പോരാണം കുലവംസം ഹാപേതു’ന്തി ദാനം ദേതി…പേ… നപി ‘ദിന്നപുബ്ബം കതപുബ്ബം പിതുപിതാമഹേഹി ന അരഹാമി പോരാണം കുലവംസം ഹാപേതു’ന്തി ദാനം ദേതി; അപി ച ഖോ ‘അഹം പചാമി, ഇമേ ന പചന്തി, നാരഹാമി പചന്തോ അപചന്താനം ദാനം അദാതു’ന്തി ദാനം ദേതി…പേ… നപി ‘അഹം പചാമി, ഇമേ ന പചന്തി, നാരഹാമി പചന്തോ അപചന്താനം ദാനം അദാതു’ന്തി ദാനം ദേതി; അപി ച ഖോ ‘യഥാ തേസം പുബ്ബകാനം ഇസീനം താനി മഹായഞ്ഞാനി അഹേസും, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകസ്സ വാമകസ്സ വാമദേവസ്സ വേസ്സാമിത്തസ്സ യമദഗ്ഗിനോ അങ്ഗീരസസ്സ ഭാരദ്വാജസ്സ വാസേട്ഠസ്സ കസ്സപസ്സ ഭഗുനോ, ഏവം മേ അയം ദാനസംവിഭാഗോ ഭവിസ്സതീ’തി ദാനം ദേതി…പേ… നപി ‘യഥാ തേസം പുബ്ബകാനം ഇസീനം താനി മഹായഞ്ഞാനി അഹേസും, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകസ്സ വാമകസ്സ വാമദേവസ്സ വേസ്സാമിത്തസ്സ യമദഗ്ഗിനോ അങ്ഗീരസസ്സ ഭാരദ്വാജസ്സ വാസേട്ഠസ്സ കസ്സപസ്സ ഭഗുനോ, ഏവം മേ അയം ദാനസംവിഭാഗോ ഭവിസ്സതീ’തി ദാനം ദേതി; അപി ച ഖോ ‘ഇമം മേ ദാനം ദദതോ ചിത്തം പസീദതി, അത്തമനതാ സോമനസ്സം ഉപജായതീ’തി ദാനം ദേതി…പേ… നപി ‘ഇമം മേ ദാനം ദദതോ ചിത്തം പസീദതി, അത്തമനതാ സോമനസ്സം ഉപജായതീ’തി ദാനം ദേതി; അപി ച ഖോ ചിത്താലങ്കാരചിത്തപരിക്ഖാരം ദാനം ദേതി. സോ തം ദാനം ദേതി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. തം കിം മഞ്ഞസി, സാരിപുത്ത, ദദേയ്യ ഇധേകച്ചോ ഏവരൂപം ദാന’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തത്ര, സാരിപുത്ത, യ്വായം ന ഹേവ [നഹേവ ഖോ (സീ. സ്യാ.)] സാപേഖോ ദാനം ദേതി; ന പതിബദ്ധചിത്തോ ദാനം ദേതി; ന സന്നിധിപേഖോ ദാനം ദേതി; ന ‘ഇമം പേച്ച പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’തി ദാനം ദേതി; നപി ‘സാഹു ദാന’ന്തി ദാനം ദേതി; നപി ‘ദിന്നപുബ്ബം കതപുബ്ബം പിതുപിതാമഹേഹി ന അരഹാമി പോരാണം കുലവംസം ഹാപേതു’ന്തി ദാനം ദേതി; നപി ‘അഹം പചാമി, ഇമേ ന പചന്തി, നാരഹാമി പചന്തോ അപചന്താനം ദാനം അദാതു’ന്തി ദാനം ദേതി; നപി ‘യഥാ തേസം പുബ്ബകാനം ഇസീനം താനി മഹായഞ്ഞാനി അഹേസും, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകസ്സ വാമകസ്സ വാമദേവസ്സ വേസ്സാമിത്തസ്സ യമദഗ്ഗിനോ അങ്ഗീരസസ്സ ഭാരദ്വാജസ്സ വാസേട്ഠസ്സ കസ്സപസ്സ ഭഗുനോ, ഏവം മേ അയം ദാനസംവിഭാഗോ ഭവിസ്സതീ’തി ദാനം ദേതി; നപി ‘ഇമം മേ ദാനം ദദതോ ചിത്തം പസീദതി, അത്തമനതാ സോമനസ്സം ഉപജായതീ’തി ദാനം ദേതി; അപി ച ഖോ ചിത്താലങ്കാരചിത്തപരിക്ഖാരം ദാനം ദേതി. സോ തം ദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. സോ തം കമ്മം ഖേപേത്വാ തം ഇദ്ധിം തം യസം തം ആധിപച്ചം അനാഗാമീ ഹോതി അനാഗന്താ ഇത്ഥത്തം. അയം ഖോ, സാരിപുത്ത, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചസ്സ താദിസംയേവ ദാനം ദിന്നം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം. അയം പന, സാരിപുത്ത, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചസ്സ താദിസംയേവ ദാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസ’’ന്തി. നവമം.

൧൦. നന്ദമാതാസുത്തം

൫൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദക്ഖിണാഗിരിസ്മിം ചാരികം ചരന്തി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. തേന ഖോ പന സമയേന വേളുകണ്ഡകീ [വേളുകണ്ഡകീ (സ്യാ.) അ. നി. ൬.൩൭; ൨.൧൩൪; സം. നി. ൨.൧൭൩ പസ്സിതബ്ബം] നന്ദമാതാ ഉപാസികാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ പാരായനം [ചൂളനി. പാരായനവഗ്ഗ, വത്ഥുഗാഥാ] സരേന ഭാസതി.

തേന ഖോ പന സമയേന വേസ്സവണോ മഹാരാജാ ഉത്തരായ ദിസായ ദക്ഖിണം ദിസം ഗച്ഛതി കേനചിദേവ കരണീയേന. അസ്സോസി ഖോ വേസ്സവണോ മഹാരാജാ നന്ദമാതായ ഉപാസികായ പാരായനം സരേന ഭാസന്തിയാ, സുത്വാ കഥാപരിയോസാനം ആഗമയമാനോ അട്ഠാസി.

അഥ ഖോ നന്ദമാതാ ഉപാസികാ പാരായനം സരേന ഭാസിത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ ഖോ വേസ്സവണോ മഹാരാജാ നന്ദമാതായ ഉപാസികായ കഥാപരിയോസാനം വിദിത്വാ അബ്ഭാനുമോദി – ‘‘സാധു ഭഗിനി, സാധു ഭഗിനീ’’തി! ‘‘കോ പനേസോ, ഭദ്രമുഖാ’’തി? ‘‘അഹം തേ, ഭഗിനി, ഭാതാ വേസ്സവണോ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭദ്രമുഖ, തേന ഹി യോ മേ അയം ധമ്മപരിയായോ ഭണിതോ ഇദം തേ ഹോതു ആതിഥേയ്യ’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭഗിനി, ഏതഞ്ചേവ മേ ഹോതു ആതിഥേയ്യം. സ്വേവ [സ്വേ ച (സീ.)] സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അകതപാതരാസോ വേളുകണ്ഡകം ആഗമിസ്സതി, തഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ മമ ദക്ഖിണം ആദിസേയ്യാസി. ഏതഞ്ചേവ [ഏവഞ്ച (സീ. സ്യാ.), ഏതഞ്ച (?)] മേ ഭവിസ്സതി ആതിഥേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ നന്ദമാതാ ഉപാസികാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേസി. അഥ ഖോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അകതപാതരാസോ യേന വേളുകണ്ഡകോ തദവസരി. അഥ ഖോ നന്ദമാതാ ഉപാസികാ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, ആരാമം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ കാലം ആരോചേഹി – ‘കാലോ, ഭന്തേ, അയ്യായ നന്ദമാതുയാ നിവേസനേ നിട്ഠിതം ഭത്ത’’’ന്തി. ‘‘ഏവം, അയ്യേ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ നന്ദമാതായ ഉപാസികായ പടിസ്സുത്വാ ആരാമം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ കാലം ആരോചേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, അയ്യായ നന്ദമാതുയാ നിവേസനേ നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന നന്ദമാതായ ഉപാസികായ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ നന്ദമാതാ ഉപാസികാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി.

അഥ ഖോ നന്ദമാതാ ഉപാസികാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ നന്ദമാതരം ഉപാസികം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച – ‘‘കോ പന തേ, നന്ദമാതേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അബ്ഭാഗമനം ആരോചേസീ’’തി?

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ പാരായനം സരേന ഭാസിത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസിം. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, വേസ്സവണോ മഹാരാജാ മമ കഥാപരിയോസാനം വിദിത്വാ അബ്ഭാനുമോദി – ‘സാധു, ഭഗിനി, സാധു, ഭഗിനീ’തി! ‘കോ പനേസോ, ഭദ്രമുഖാ’തി? ‘അഹം തേ, ഭഗിനി, ഭാതാ വേസ്സവണോ, മഹാരാജാ’തി. ‘സാധു, ഭദ്രമുഖ, തേന ഹി യോ മേ അയം ധമ്മപരിയായോ ഭണിതോ ഇദം തേ ഹോതു ആതിഥേയ്യ’ന്തി. ‘സാധു, ഭഗിനി, ഏതഞ്ചേവ മേ ഹോതു ആതിഥേയ്യം. സ്വേവ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അകതപാതരാസോ വേളുകണ്ഡകം ആഗമിസ്സതി, തഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ മമ ദക്ഖിണം ആദിസേയ്യാസി. ഏതഞ്ചേവ [ഏതഞ്ച (സീ.), ഏവഞ്ച (സ്യാ.)] മേ ഭവിസ്സതി ആതിഥേയ്യ’ന്തി. യദിദം [യമിദം (മ. നി. ൧.൩൬൩)], ഭന്തേ, ദാനേ [പുഞ്ഞം ഹി തം (സീ.), പുഞ്ഞം പുഞ്ഞമഹിതം (സ്യാ.), പുഞ്ഞം വാ പുഞ്ഞമഹം വാ (പീ.), പുഞ്ഞം വാ പുഞ്ഞമഹീ വാ (ക.)] പുഞ്ഞഞ്ച പുഞ്ഞമഹീ ച തം [പുഞ്ഞം ഹി തം (സീ.), പുഞ്ഞം പുഞ്ഞമഹിതം (സ്യാ.), പുഞ്ഞം വാ പുഞ്ഞമഹം വാ (പീ.), പുഞ്ഞം വാ പുഞ്ഞമഹീ വാ (ക.)] വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ സുഖായ ഹോതൂ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, നന്ദമാതേ, അബ്ഭുതം, നന്ദമാതേ! യത്ര ഹി നാമ വേസ്സവണേന മഹാരാജേന ഏവംമഹിദ്ധികേന ഏവംമഹേസക്ഖേന ദേവപുത്തേന സമ്മുഖാ സല്ലപിസ്സസീ’’തി.

‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഏസേവ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. അത്ഥി മേ അഞ്ഞോപി അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. ഇധ മേ, ഭന്തേ, നന്ദോ നാമ ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ. തം രാജാനോ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പകരണേ ഓകസ്സ പസയ്ഹ ജീവിതാ വോരോപേസും. തസ്മിം ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ദാരകേ ഗഹിതേ വാ ഗയ്ഹമാനേ വാ വധേ വാ വജ്ഝമാനേ വാ ഹതേ വാ ഹഞ്ഞമാനേ വാ നാഭിജാനാമി ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്ത’’ന്തി. ‘‘അച്ഛരിയം, നന്ദമാതേ, അബ്ഭുതം നന്ദമാതേ! യത്ര ഹി നാമ ചിത്തുപ്പാദമ്പി [ചിത്തുപ്പാദമത്തമ്പി (സ്യാ.)] പരിസോധേസ്സസീ’’തി.

‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഏസേവ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. അത്ഥി മേ അഞ്ഞോപി അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. ഇധ മേ, ഭന്തേ, സാമികോ കാലങ്കതോ അഞ്ഞതരം യക്ഖയോനിം ഉപപന്നോ. സോ മേ തേനേവ പുരിമേന അത്തഭാവേന ഉദ്ദസ്സേസി. ന ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, അഭിജാനാമി തതോനിദാനം ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്ത’’ന്തി. ‘‘അച്ഛരിയം, നന്ദമാതേ, അബ്ഭുതം, നന്ദമാതേ! യത്ര ഹി നാമ ചിത്തുപ്പാദമ്പി പരിസോധേസ്സസീ’’തി.

‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഏസേവ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. അത്ഥി മേ അഞ്ഞോപി അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. യതോഹം, ഭന്തേ, സാമികസ്സ ദഹരസ്സേവ ദഹരാ ആനീതാ നാഭിജാനാമി സാമികം മനസാപി അതിചരിതാ [അതിചരിതും (സ്യാ.), അതിചാരിത്തം (ക.)], കുതോ പന കായേനാ’’തി! ‘‘അച്ഛരിയം, നന്ദമാതേ, അബ്ഭുതം, നന്ദമാതേ! യത്ര ഹി നാമ ചിത്തുപ്പാദമ്പി പരിസോധേസ്സസീ’’തി.

‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഏസേവ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. അത്ഥി മേ അഞ്ഞോപി അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. യദാഹം, ഭന്തേ, ഉപാസികാ പടിദേസിതാ നാഭിജാനാമി കിഞ്ചി സിക്ഖാപദം സഞ്ചിച്ച വീതിക്കമിതാ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, നന്ദമാതേ, അബ്ഭുതം, നന്ദമാതേ’’തി!

‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഏസേവ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. അത്ഥി മേ അഞ്ഞോപി അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. ഇധാഹം, ഭന്തേ, യാവദേവ [യാവദേവ (സീ. സ്യാ.) സം. നി. ൨.൧൫൨ പാളി ച അട്ഠകഥാടീകാ ച പസ്സിതബ്ബാ] ആകങ്ഖാമി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖികാ ച വിഹരാമി സതാ ച സമ്പജാനാ സുഖഞ്ച കായേ പടിസംവേദേമി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, നന്ദമാതേ, അബ്ഭുതം, നന്ദമാതേ’’തി!

‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഏസേവ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. അത്ഥി മേ അഞ്ഞോപി അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. യാനിമാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ദേസിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി നാഹം തേസം കിഞ്ചി അത്തനി അപ്പഹീനം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, നന്ദമാതേ, അബ്ഭുതം, നന്ദമാതേ’’തി!

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ നന്ദമാതരം ഉപാസികം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമീതി. ദസമം.

മഹായഞ്ഞവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.