൩. അനുത്തരിയവഗ്ഗോ

൧. സാമകസുത്തം

൨൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി സാമഗാമകേ പോക്ഖരണിയായം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം പോക്ഖരണിയം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ സാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘തയോമേ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ തയോ? കമ്മാരാമതാ, ഭസ്സാരാമതാ, നിദ്ദാരാമതാ – ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, തയോ ധമ്മാ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ഇദമവോച സാ ദേവതാ. സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസി. അഥ ഖോ സാ ദേവതാ ‘‘സമനുഞ്ഞോ മേ സത്ഥാ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇമം, ഭിക്ഖവേ, രത്തിം അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം പോക്ഖരണിയം ഓഭാസേത്വാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാ ദേവതാ മം ഏതദവോച – ‘തയോമേ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ തയോ? കമ്മാരാമതാ, ഭസ്സാരാമതാ, നിദ്ദാരാമതാ – ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, തയോ ധമ്മാ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’തി. ഇദമവോച, ഭിക്ഖവേ, സാ ദേവതാ. ഇദം വത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി. തേസം വോ [ഖോ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, അലാഭാ തേസം ദുല്ലദ്ധം, യേ വോ ദേവതാപി ജാനന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി പരിഹായമാനേ’’.

‘‘അപരേപി, ഭിക്ഖവേ, തയോ പരിഹാനിയേ ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, തയോ പരിഹാനിയാ ധമ്മാ? സങ്ഗണികാരാമതാ, ദോവചസ്സതാ, പാപമിത്തതാ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പരിഹാനിയാ ധമ്മാ’’.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം പരിഹായിംസു കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി പരിഹായിംസു കുസലേഹി ധമ്മേഹി. യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം പരിഹായിസ്സന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി പരിഹായിസ്സന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി. യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി പരിഹായന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി പരിഹായന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹീ’’തി. പഠമം.

൨. അപരിഹാനിയസുത്തം

൨൨. ‘‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, അപരിഹാനിയേ ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥ…പേ… കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ഛ അപരിഹാനിയാ ധമ്മാ? ന കമ്മാരാമതാ, ന ഭസ്സാരാമതാ, ന നിദ്ദാരാമതാ, ന സങ്ഗണികാരാമതാ, സോവചസ്സതാ, കല്യാണമിത്തതാ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ അപരിഹാനിയാ ധമ്മാ.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം ന പരിഹായിംസു കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി ന പരിഹായിംസു കുസലേഹി ധമ്മേഹി. യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം ന പരിഹായിസ്സന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി ന പരിഹായിസ്സന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി. യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി ന പരിഹായന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി ന പരിഹായന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഭയസുത്തം

൨൩. ‘‘‘ഭയ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം; ‘ദുക്ഖ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം; ‘രോഗോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം; ‘ഗണ്ഡോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം; ‘സങ്ഗോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം; ‘പങ്കോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭയ’ന്തി കാമാനമേതം അധിവചനം? കാമരാഗരത്തായം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗവിനിബദ്ധോ ദിട്ഠധമ്മികാപി ഭയാ ന പരിമുച്ചതി, സമ്പരായികാപി ഭയാ ന പരിമുച്ചതി, തസ്മാ ‘ഭയ’ന്തി കാമാനമേതം അധിവചനം. കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖന്തി…പേ… രോഗോതി… ഗണ്ഡോതി… സങ്ഗോതി… പങ്കോതി കാമാനമേതം അധിവചനം? കാമരാഗരത്തായം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗവിനിബദ്ധോ ദിട്ഠധമ്മികാപി പങ്കാ ന പരിമുച്ചതി, സമ്പരായികാപി പങ്കാ ന പരിമുച്ചതി, തസ്മാ ‘പങ്കോ’തി കാമാനമേതം അധിവചന’’ന്തി.

‘‘ഭയം ദുക്ഖം രോഗോ ഗണ്ഡോ, സങ്ഗോ പങ്കോ ച ഉഭയം;

ഏതേ കാമാ പവുച്ചന്തി, യത്ഥ സത്തോ പുഥുജ്ജനോ.

‘‘ഉപാദാനേ ഭയം ദിസ്വാ, ജാതിമരണസമ്ഭവേ;

അനുപാദാ വിമുച്ചന്തി, ജാതിമരണസങ്ഖയേ.

‘‘തേ ഖേമപ്പത്താ സുഖിനോ, ദിട്ഠധമ്മാഭിനിബ്ബുതാ;

സബ്ബവേരഭയാതീതാ [സബ്ബേ വേരഭയാതീതാ (സ്യാ.)], സബ്ബദുക്ഖം ഉപച്ചഗു’’ന്തി. തതിയം;

൪. ഹിമവന്തസുത്തം

൨൪. ‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജം പദാലേയ്യ, കോ പന വാദോ ഛവായ അവിജ്ജായ! കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമാധിസ്സ സമാപത്തികുസലോ ഹോതി, സമാധിസ്സ ഠിതികുസലോ ഹോതി, സമാധിസ്സ വുട്ഠാനകുസലോ ഹോതി, സമാധിസ്സ കല്ലിതകുസലോ [കല്ലതാകുസലോ (സ്യാ. കം. ക.) സം. നി. ൩.൬൬൫ പസ്സിതബ്ബം] ഹോതി, സമാധിസ്സ ഗോചരകുസലോ ഹോതി, സമാധിസ്സ അഭിനീഹാരകുസലോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജം പദാലേയ്യ, കോ പന വാദോ ഛവായ അവിജ്ജായാ’’തി! ചതുത്ഥം.

൫. അനുസ്സതിട്ഠാനസുത്തം

൨൫. ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സതിട്ഠാനാനി. കതമാനി ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. ഇദമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ധമ്മം അനുസ്സരതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ…പേ… പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി. യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ ധമ്മം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. ഇദമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സങ്ഘം അനുസ്സരതി – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി. യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ സങ്ഘം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. ഇദമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അത്തനോ സീലാനി അനുസ്സരതി അഖണ്ഡാനി…പേ… സമാധിസംവത്തനികാനി. യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ സീലം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. ഇദമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അത്തനോ ചാഗം അനുസ്സരതി – ‘ലാഭാ വത മേ! സുലദ്ധം വത മേ…പേ… യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ’തി. യസ്മിം…പേ… ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ദേവതാ അനുസ്സരതി – ‘സന്തി ദേവാ ചാതുമഹാരാജികാ, സന്തി ദേവാ താവതിംസാ, സന്തി ദേവാ യാമാ, സന്തി ദേവാ തുസിതാ, സന്തി ദേവാ നിമ്മാനരതിനോ, സന്തി ദേവാ പരനിമ്മിതവസവത്തിനോ, സന്തി ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ, സന്തി ദേവാ തതുത്തരി. യഥാരൂപായ സദ്ധായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ; മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ സദ്ധാ സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന സീലേന… സുതേന… ചാഗേന… പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ; മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ പഞ്ഞാ സംവിജ്ജതീ’’’ തി.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ അത്തനോ ച താസഞ്ച ദേവതാനം സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. ഇദമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. മഹാകച്ചാനസുത്തം

൨൬. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ; അബ്ഭുതം, ആവുസോ! യാവഞ്ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്ബാധേ ഓകാസാധിഗമോ അനുബുദ്ധോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി.

‘‘കതമാനി ഛ? ഇധാവുസോ, അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ …പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. സ ഖോ സോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോ സബ്ബസോ ആകാസസമേന ചേതസാ വിഹരതി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. ഇദമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുദ്ധിധമ്മാ ഭവന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, അരിയസാവകോ ധമ്മം അനുസ്സരതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ…പേ… പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ അരിയസാവകോ ധമ്മം അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. സ ഖോ സോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോ സബ്ബസോ ആകാസസമേന ചേതസാ വിഹരതി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. ഇദമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുദ്ധിധമ്മാ ഭവന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, അരിയസാവകോ സങ്ഘം അനുസ്സരതി – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ അരിയസാവകോ സങ്ഘം അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. സ ഖോ സോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോ സബ്ബസോ ആകാസസമേന ചേതസാ വിഹരതി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. ഇദമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുദ്ധിധമ്മാ ഭവന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, അരിയസാവകോ അത്തനോ സീലാനി അനുസ്സരതി അഖണ്ഡാനി…പേ… സമാധിസംവത്തനികാനി. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ അരിയസാവകോ അത്തനോ സീലം അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. സ ഖോ സോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോ സബ്ബസോ ആകാസസമേന ചേതസാ വിഹരതി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. ഇദമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുദ്ധിധമ്മാ ഭവന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, അരിയസാവകോ അത്തനോ ചാഗം അനുസ്സരതി – ‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ…പേ… യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ’തി. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ അരിയസാവകോ അത്തനോ ചാഗം അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. സ ഖോ സോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോ സബ്ബസോ ആകാസസമേന ചേതസാ വിഹരതി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. ഇദമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുദ്ധിധമ്മാ ഭവന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, അരിയസാവകോ ദേവതാ അനുസ്സരതി – ‘സന്തി ദേവാ ചാതുമഹാരാജികാ, സന്തി ദേവാ…പേ… തതുത്തരി. യഥാരൂപായ സദ്ധായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ; മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ സദ്ധാ സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന സീലേന…പേ… സുതേന… ചാഗേന… പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ; മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ പഞ്ഞാ സംവിജ്ജതീ’തി. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ അരിയസാവകോ അത്തനോ ച താസഞ്ച ദേവതാനം സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, നിക്ഖന്തം മുത്തം വുട്ഠിതം ഗേധമ്ഹാ. ‘ഗേധോ’തി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. സ ഖോ സോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോ സബ്ബസോ ആകാസസമേന ചേതസാ വിഹരതി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. ഇദമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ആരമ്മണം കരിത്വാ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ വിസുദ്ധിധമ്മാ ഭവന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ; അബ്ഭുതം, ആവുസോ! യാവഞ്ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്ബാധേ ഓകാസാധിഗമോ അനുബുദ്ധോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമസമയസുത്തം

൨൭. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ, സമയാ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി? ‘‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖു, സമയാ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും’’.

‘‘കതമേ ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖു, യസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി കാമരാഗപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച കാമരാഗസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി തസ്മിം സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരാമി കാമരാഗപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച കാമരാഗസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാമി. സാധു വത മേ, ആയസ്മാ, കാമരാഗസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. തസ്സ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു കാമരാഗസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി. അയം, ഭിക്ഖു, പഠമോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, യസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ബ്യാപാദപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ബ്യാപാദപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച ബ്യാപാദസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി തസ്മിം സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, ബ്യാപാദപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരാമി ബ്യാപാദപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച ബ്യാപാദസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാമി. സാധു വത മേ, ആയസ്മാ, ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. തസ്സ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി. അയം, ഭിക്ഖു, ദുതിയോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, യസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ഥിനമിദ്ധപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച ഥിനമിദ്ധസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി തസ്മിം സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരാമി ഥിനമിദ്ധപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച ഥിനമിദ്ധസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാമി. സാധു വത മേ, ആയസ്മാ, ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. തസ്സ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി. അയം, ഭിക്ഖു, തതിയോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, യസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി തസ്മിം സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരാമി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാമി. സാധു വത മേ, ആയസ്മാ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. തസ്സ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി. അയം, ഭിക്ഖു, ചതുത്ഥോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, യസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു വിചികിച്ഛാപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി വിചികിച്ഛാപരേതേന, ഉപ്പന്നായ ച വിചികിച്ഛായ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി തസ്മിം സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അഹം, ആവുസോ, വിചികിച്ഛാപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരാമി വിചികിച്ഛാപരേതേന, ഉപ്പന്നായ ച വിചികിച്ഛായ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാമി. സാധു വത മേ, ആയസ്മാ, വിചികിച്ഛായ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. തസ്സ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു വിചികിച്ഛായ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി. അയം, ഭിക്ഖു, പഞ്ചമോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, യസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു യം നിമിത്തം ആഗമ്മ യം നിമിത്തം മനസികരോതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി തം നിമിത്തം നപ്പജാനാതി തസ്മിം സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, യം നിമിത്തം ആഗമ്മ യം നിമിത്തം മനസികരോതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, തം നിമിത്തം നപ്പജാനാമി. സാധു വത മേ, ആയസ്മാ, ആസവാനം ഖയായ ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. തസ്സ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയായ ധമ്മം ദേസേതി. അയം, ഭിക്ഖു, ഛട്ഠോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖു, ഛ സമയാ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയസമയസുത്തം

൨൮. ഏകം സമയം സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ തേസം ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ, സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി?

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ, സോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ, സോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ, ചാരിത്തകിലമഥോപിസ്സ തസ്മിം സമയേ അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, ഭത്തകിലമഥോപിസ്സ തസ്മിം സമയേ അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി. തസ്മാ സോ അസമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ വിഹാരപച്ഛായായം നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ, സോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ, സോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ വിഹാരപച്ഛായായം നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ, യദേവസ്സ ദിവാ സമാധിനിമിത്തം മനസികതം ഹോതി തദേവസ്സ തസ്മിം സമയേ സമുദാചരതി. തസ്മാ സോ അസമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ, സോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ, സോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ, ഓജട്ഠായിസ്സ തസ്മിം സമയേ കായോ ഹോതി ഫാസുസ്സ ഹോതി ബുദ്ധാനം സാസനം മനസി കാതും. തസ്മാ സോ അസമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ആവുസോ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖു, സമയാ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും’’’.

‘‘കതമേ ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖു, യസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി കാമരാഗപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച കാമരാഗസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, തസ്മിം സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരാമി കാമരാഗപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച കാമരാഗസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാമി. സാധു വത മേ ആയസ്മാ കാമരാഗസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. തസ്സ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു കാമരാഗസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി. അയം, ഭിക്ഖു, പഠമോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, യസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ബ്യാപാദപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി…പേ… ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി… വിചികിച്ഛാപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി… യം നിമിത്തം ആഗമ്മ യം നിമിത്തം മനസികരോതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, തം നിമിത്തം ന ജാനാതി ന പസ്സതി, തസ്മിം സമയേ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, യം നിമിത്തം ആഗമ്മ യം നിമിത്തം മനസികരോതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി തം നിമിത്തം ന ജാനാമി ന പസ്സാമി. സാധു വത മേ ആയസ്മാ ആസവാനം ഖയായ ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. തസ്സ മനോഭാവനീയോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയായ ധമ്മം ദേസേതി. അയം, ഭിക്ഖു, ഛട്ഠോ സമയോ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ആവുസോ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖു, ഛ സമയാ മനോഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. ഉദായീസുത്തം

൨൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ആമന്തേസി – ‘‘കതി നു ഖോ, ഉദായി, അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി? ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ഉദായീ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ആമന്തേസി – ‘‘കതി നു ഖോ, ഉദായി, അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ആമന്തേസി – ‘‘കതി നു ഖോ, ഉദായി, അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ തുണ്ഹീ അഹോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ ഉദായി, ആമന്തേസീ’’തി. ‘‘സുണോമഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭഗവതോ. ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി – സേയ്യഥിദം ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ…. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. ഇദം, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘അഞ്ഞാസിം ഖോ അഹം, ആനന്ദ – ‘നേവായം ഉദായീ മോഘപുരിസോ അധിചിത്തം അനുയുത്തോ വിഹരതീ’തി. കതി നു ഖോ, ആനന്ദ, അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി?

‘‘പഞ്ച, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാനാനി. കതമാനി പഞ്ച? ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാനം ഏവം ഭാവിതം ഏവം ബഹുലീകതം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരോതി, ദിവാ സഞ്ഞം അധിട്ഠാതി, യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ; ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി. ഇദം, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാനം ഏവം ഭാവിതം ഏവം ബഹുലീകതം ഞാണദസ്സനപ്പടിലാഭായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തം പൂരം നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖതി – ‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു [നഹാരു (സീ. പീ.) ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦] അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്ത’ന്തി. ഇദം, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാനം ഏവം ഭാവിതം ഏവം ബഹുലീകതം കാമരാഗപ്പഹാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സേയ്യഥാപി പസ്സേയ്യ സരീരം സീവഥികായ ഛഡ്ഡിതം [ഛഡ്ഡിതം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഏകാഹമതം വാ ദ്വീഹമതം വാ തീഹമതം വാ ഉദ്ധുമാതകം വിനീലകം വിപുബ്ബകജാതം. സോ ഇമമേവ കായം ഏവം [ഏവന്തി ഇദം സതിപട്ഠാനസുത്താദീസു നത്ഥി] ഉപസംഹരതി – ‘അയമ്പി ഖോ കായോ ഏവംധമ്മോ ഏവംഭാവീ ഏവംഅനതീതോ’’’തി [ഏതം അനതീതോതി (സീ.)].

‘‘സേയ്യഥാപി വാ പന [സേയ്യഥാ വാ പന (സ്യാ.)] പസ്സേയ്യ സരീരം സീവഥികായ ഛഡ്ഡിതം കാകേഹി വാ ഖജ്ജമാനം കുലലേഹി വാ ഖജ്ജമാനം ഗിജ്ഝേഹി വാ ഖജ്ജമാനം സുനഖേഹി വാ ഖജ്ജമാനം സിങ്ഗാലേഹി [സിഗാലേഹി (സീ.)] വാ ഖജ്ജമാനം വിവിധേഹി വാ പാണകജാതേഹി ഖജ്ജമാനം. സോ ഇമമേവ കായം ഏവം ഉപസംഹരതി – ‘അയമ്പി ഖോ കായോ ഏവംധമ്മോ ഏവംഭാവീ ഏവംഅനതീതോ’’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി വാ പന പസ്സേയ്യ സരീരം സീവഥികായ ഛഡ്ഡിതം അട്ഠികസങ്ഖലികം സമംസലോഹിതം ന്ഹാരുസമ്ബന്ധം…പേ… അട്ഠികസങ്ഖലികം നിമ്മംസലോഹിതമക്ഖിതം ന്ഹാരുസമ്ബന്ധം… അട്ഠികസങ്ഖലികം അപഗതമംസലോഹിതം ന്ഹാരുസമ്ബന്ധം. അട്ഠികാനി അപഗതസമ്ബന്ധാനി ദിസാവിദിസാവിക്ഖിത്താനി [ദിസാവിദിസാസു വിക്ഖിത്താനി (സീ.)], അഞ്ഞേന ഹത്ഥട്ഠികം അഞ്ഞേന പാദട്ഠികം അഞ്ഞേന ജങ്ഘട്ഠികം അഞ്ഞേന ഊരുട്ഠികം അഞ്ഞേന കടിട്ഠികം [കടട്ഠികം (സീ.)] അഞ്ഞേന [പിട്ഠികണ്ഡകം അഞ്ഞേന സീസകടാഹം (സീ. പീ.), പിട്ഠികണ്ഡകട്ഠികം അഞ്ഞേന സീസകടാഹം (സ്യാ. കം.)] ഫാസുകട്ഠികം അഞ്ഞേന പിട്ഠികണ്ടകട്ഠികം അഞ്ഞേന ഖന്ധട്ഠികം അഞ്ഞേന ഗീവട്ഠികം അഞ്ഞേന ഹനുകട്ഠികം അഞ്ഞേന ദന്തകട്ഠികം അഞ്ഞേന സീസകടാഹം [പിട്ഠികണ്ഡകം അഞ്ഞേന സീസകടാഹം (സീ. പീ.), പിട്ഠികണ്ഡകട്ഠികം അഞ്ഞേന സീസകടാഹം (സ്യാ. കം.)], അട്ഠികാനി സേതാനി സങ്ഖവണ്ണപ്പടിഭാഗാനി [സങ്ഖവണ്ണൂപനിഭാനി (സീ. സ്യാ. പീ.)] അട്ഠികാനി പുഞ്ജകിതാനി [പുഞ്ജകതാനി (പീ.)] തേരോവസ്സികാനി അട്ഠികാനി പൂതീനി ചുണ്ണകജാതാനി. സോ ഇമമേവ കായം ഏവം ഉപസംഹരതി – ‘അയമ്പി ഖോ കായോ ഏവംധമ്മോ ഏവംഭാവീ ഏവംഅനതീതോ’തി. ഇദം, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാനം ഏവം ഭാവിതം ഏവം ബഹുലീകതം അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാനം ഏവം ഭാവിതം ഏവം ബഹുലീകതം അനേകധാതുപടിവേധായ സംവത്തതി. ഇമാനി ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ച അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി.

‘‘സാധു, സാധു, ആനന്ദ! തേന ഹി ത്വം, ആനന്ദ, ഇദമ്പി ഛട്ഠം അനുസ്സതിട്ഠാനം ധാരേഹി. ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സതോവ അഭിക്കമതി സതോവ പടിക്കമതി സതോവ തിട്ഠതി സതോവ നിസീദതി സതോവ സേയ്യം കപ്പേതി സതോവ കമ്മം അധിട്ഠാതി. ഇദം, ആനന്ദ, അനുസ്സതിട്ഠാനം ഏവം ഭാവിതം ഏവം ബഹുലീകതം സതിസമ്പജഞ്ഞായ സംവത്തതീ’’തി. നവമം.

൧൦. അനുത്തരിയസുത്തം

൩൦. ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അനുത്തരിയാനി. കതമാനി ഛ? ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം, ലാഭാനുത്തരിയം, സിക്ഖാനുത്തരിയം, പാരിചരിയാനുത്തരിയം, അനുസ്സതാനുത്തരിയന്തി.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദസ്സനാനുത്തരിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഹത്ഥിരതനമ്പി ദസ്സനായ ഗച്ഛതി, അസ്സരതനമ്പി ദസ്സനായ ഗച്ഛതി, മണിരതനമ്പി ദസ്സനായ ഗച്ഛതി, ഉച്ചാവചം വാ പന ദസ്സനായ ഗച്ഛതി, സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ മിച്ഛാദിട്ഠികം മിച്ഛാപടിപന്നം ദസ്സനായ ഗച്ഛതി. അത്ഥേതം, ഭിക്ഖവേ, ദസ്സനം; നേതം നത്ഥീതി വദാമി. തഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, ദസ്സനം ഹീനം ഗമ്മം പോഥുജ്ജനികം അനരിയം അനത്ഥസംഹിതം, ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ, ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, ദസ്സനാനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം [സോകപരിദ്ദവാനം (സീ.)] സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ [അത്ഥഗമായ (സീ.)] ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദസ്സനാനുത്തരിയം. ഇതി ദസ്സനാനുത്തരിയം.

‘‘സവനാനുത്തരിയഞ്ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഭേരിസദ്ദമ്പി [ഭേരിസദ്ദസ്സപി (ക.) ഏവം വീണാസദ്ദമ്പിഇച്ചാദീസുപി] സവനായ ഗച്ഛതി, വീണാസദ്ദമ്പി സവനായ ഗച്ഛതി, ഗീതസദ്ദമ്പി സവനായ ഗച്ഛതി, ഉച്ചാവചം വാ പന സവനായ ഗച്ഛതി, സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ മിച്ഛാപടിപന്നസ്സ ധമ്മസ്സവനായ ഗച്ഛതി. അത്ഥേതം, ഭിക്ഖവേ, സവനം; നേതം നത്ഥീതി വദാമി. തഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, സവനം ഹീനം ഗമ്മം പോഥുജ്ജനികം അനരിയം അനത്ഥസംഹിതം, ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ വാ തഥാഗതസാവകസ്സ വാ ധമ്മസ്സവനായ ഗച്ഛതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ, ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, സവനാനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതസ്സ വാ തഥാഗതസാവകസ്സ വാ ധമ്മസ്സവനായ ഗച്ഛതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സവനാനുത്തരിയം. ഇതി ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം.

‘‘ലാഭാനുത്തരിയഞ്ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുത്തലാഭമ്പി ലഭതി, ദാരലാഭമ്പി ലഭതി, ധനലാഭമ്പി ലഭതി, ഉച്ചാവചം വാ പന ലാഭം ലഭതി, സമണേ വാ ബ്രാഹ്മണേ വാ മിച്ഛാദിട്ഠികേ മിച്ഛാപടിപന്നേ സദ്ധം പടിലഭതി. അത്ഥേസോ, ഭിക്ഖവേ, ലാഭോ; നേസോ നത്ഥീതി വദാമി. സോ ച ഖോ ഏസോ, ഭിക്ഖവേ, ലാഭോ ഹീനോ ഗമ്മോ പോഥുജ്ജനികോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ, ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേ വാ തഥാഗതസാവകേ വാ സദ്ധം പടിലഭതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ, ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, ലാഭാനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതേ വാ തഥാഗതസാവകേ വാ സദ്ധം പടിലഭതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ലാഭാനുത്തരിയം. ഇതി ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം, ലാഭാനുത്തരിയം.

‘‘സിക്ഖാനുത്തരിയഞ്ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഹത്ഥിസ്മിമ്പി സിക്ഖതി, അസ്സസ്മിമ്പി സിക്ഖതി, രഥസ്മിമ്പി സിക്ഖതി, ധനുസ്മിമ്പി സിക്ഖതി, ഥരുസ്മിമ്പി സിക്ഖതി, ഉച്ചാവചം വാ പന സിക്ഖതി, സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ മിച്ഛാപടിപന്നസ്സ [മിച്ഛാപടിപത്തിം (ക.)] സിക്ഖതി. അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖാ; നേസാ നത്ഥീതി വദാമി. സാ ച ഖോ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖാ ഹീനാ ഗമ്മാ പോഥുജ്ജനികാ അനരിയാ അനത്ഥസംഹിതാ, ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അധിസീലമ്പി സിക്ഖതി, അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖതി, അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ, ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖാനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അധിസീലമ്പി സിക്ഖതി, അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖതി, അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖതി, നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖാനുത്തരിയം. ഇതി ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം, ലാഭാനുത്തരിയം, സിക്ഖാനുത്തരിയം.

‘‘പാരിചരിയാനുത്തരിയഞ്ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഖത്തിയമ്പി പരിചരതി, ബ്രാഹ്മണമ്പി പരിചരതി, ഗഹപതിമ്പി പരിചരതി, ഉച്ചാവചം വാ പന പരിചരതി, സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ മിച്ഛാദിട്ഠികം മിച്ഛാപടിപന്നം പരിചരതി. അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, പാരിചരിയാ; നേസാ നത്ഥീതി വദാമി. സാ ച ഖോ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, പാരിചരിയാ ഹീനാ ഗമ്മാ പോഥുജ്ജനികാ അനരിയാ അനത്ഥസംഹിതാ, ന നിബ്ബിദായ…പേ… ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ പരിചരതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ, ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, പാരിചരിയാനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ പരിചരതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പാരിചരിയാനുത്തരിയം. ഇതി ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം, ലാഭാനുത്തരിയം, സിക്ഖാനുത്തരിയം, പാരിചരിയാനുത്തരിയം.

‘‘അനുസ്സതാനുത്തരിയഞ്ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുത്തലാഭമ്പി അനുസ്സരതി, ദാരലാഭമ്പി അനുസ്സരതി, ധനലാഭമ്പി അനുസ്സരതി, ഉച്ചാവചം വാ പന ലാഭം അനുസ്സരതി, സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ മിച്ഛാദിട്ഠികം മിച്ഛാപടിപന്നം അനുസ്സരതി. അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സതി; നേസാ നത്ഥീതി വദാമി. സാ ച ഖോ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സതി ഹീനാ ഗമ്മാ പോഥുജ്ജനികാ അനരിയാ അനത്ഥസംഹിതാ, ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ അനുസ്സരതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ, ഏതദാനുത്തരിയം, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സതീനം സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ അനുസ്സരതി നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സതാനുത്തരിയം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ അനുത്തരിയാനീ’’തി.

‘‘യേ ദസ്സനാനുത്തരം ലദ്ധാ [യേ ദസ്സനവരം ലദ്ധാ (സീ. പീ.), ദസ്സനാനുത്തരിയം ലദ്ധാ (സ്യാ. കം.)], സവനഞ്ച അനുത്തരം;

ലാഭാനുത്തരിയം ലദ്ധാ, സിക്ഖാനുത്തരിയേ രതാ [അനുത്തരിയം തഥാ (ക.)].

‘‘ഉപട്ഠിതാ പാരിചരിയാ, ഭാവയന്തി അനുസ്സതിം;

വിവേകപ്പടിസംയുത്തം, ഖേമം അമതഗാമിനിം.

‘‘അപ്പമാദേ പമുദിതാ, നിപകാ സീലസംവുതാ;

തേ വേ കാലേന പച്ചേന്തി [പച്ചന്തി (സ്യാ. ക.)], യത്ഥ ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതീ’’തി. ദസമം;

അനുത്തരിയവഗ്ഗോ [സാമകവഗ്ഗോ (ക.)] തതിയോ.