൨. സാരണീയവഗ്ഗോ

൧. പഠമസാരണീയസുത്തം

൧൧. ‘‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സാരണീയാ [സാരാണീയാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. കതമേ ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം വചീകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ലാഭാ ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ അന്തമസോ പത്തപരിയാപന്നമത്തമ്പി തഥാരൂപേഹി ലാഭേഹി അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ ഹോതി സീലവന്തേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സാധാരണഭോഗീ, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യാനി താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി തഥാരൂപേഹി സീലേഹി സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ.

൨. ദുതിയസാരണീയസുത്തം

൧൨. ‘‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സാരണീയാ പിയകരണാ ഗരുകരണാ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തന്തി. കതമേ ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം വചീകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി…പേ… മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യായം ദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ ധമ്മാ സാരണീയാ പിയകരണാ ഗരുകരണാ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തന്തീ’’തി. ദുതിയം.

൩. നിസ്സാരണീയസുത്തം

൧൩. ‘‘ഛയിമാ, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ. കതമാ ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘മേത്താ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ; അഥ ച പന മേ ബ്യാപാദോ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ; അഥ ച പനസ്സ ബ്യാപാദോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി [ഠസ്സതീതി (സബ്ബത്ഥ) ദീ. നി. ൩.൩൨൬ പസ്സിതബ്ബം], നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, ബ്യാപാദസ്സ യദിദം മേത്താചേതോവിമുത്തീ’’’തി [മേത്താചേതോവിമുത്തി (സബ്ബത്ഥ)].

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘കരുണാ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ; അഥ ച പന മേ വിഹേസാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം കരുണായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ; അഥ ച പനസ്സ വിഹേസാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിഹേസായ യദിദം കരുണാചേതോവിമുത്തീ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘മുദിതാ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ; അഥ ച പന മേ അരതി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം മുദിതായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ; അഥ ച പനസ്സ അരതി ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, അരതിയാ യദിദം മുദിതാചേതോവിമുത്തീ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘ഉപേക്ഖാ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ; അഥ ച പന മേ രാഗോ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം ഉപേക്ഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ; അഥ ച പനസ്സ രാഗോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, രാഗസ്സ യദിദം ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തീ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘അനിമിത്താ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ; അഥ ച പന മേ നിമിത്താനുസാരി വിഞ്ഞാണം ഹോതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ; അഥ ച പനസ്സ നിമിത്താനുസാരി വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, സബ്ബനിമിത്താനം യദിദം അനിമിത്താചേതോവിമുത്തീ’’’തി.

‘‘ഇധ പന ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘അസ്മീതി ഖോ മേ വിഗതം [വിഗതേ (സ്യാ.)], അയമഹമസ്മീതി ച [അയം ചകാരോ ദീ. നി. ൩.൩൨൬ നത്ഥി] ന സമനുപസ്സാമി; അഥ ച പന മേ വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലം ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം അസ്മീതി വിഗതേ അയമഹമസ്മീതി ച ന സമനുപസ്സതോ; അഥ ച പനസ്സ വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലം ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലസ്സ യദിദം അസ്മീതി മാനസമുഗ്ഘാതോ’തി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ’’തി. തതിയം.

൪. ഭദ്ദകസുത്തം

൧൪. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ, ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘തഥാ തഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ [കാലംകിരിയാ (ക.) അ. നി. ൩.൧൧൦]. കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കമ്മാരാമോ ഹോതി കമ്മരതോ കമ്മാരാമതം അനുയുത്തോ, ഭസ്സാരാമോ ഹോതി ഭസ്സരതോ ഭസ്സാരാമതം അനുയുത്തോ, നിദ്ദാരാമോ ഹോതി നിദ്ദാരതോ നിദ്ദാരാമതം അനുയുത്തോ, സങ്ഗണികാരാമോ ഹോതി സങ്ഗണികരതോ സങ്ഗണികാരാമതം അനുയുത്തോ, സംസഗ്ഗാരാമോ ഹോതി സംസഗ്ഗരതോ സംസഗ്ഗാരാമതം അനുയുത്തോ, പപഞ്ചാരാമോ ഹോതി പപഞ്ചരതോ പപഞ്ചാരാമതം അനുയുത്തോ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ. അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു സക്കായാഭിരതോ നപ്പജഹാസി [ന പഹാസി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സക്കായം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായ’’’.

‘‘തഥാ തഥാവുസോ, ഭിക്ഖു വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ. കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ന കമ്മാരാമോ ഹോതി ന കമ്മരതോ ന കമ്മാരാമതം അനുയുത്തോ, ന ഭസ്സാരാമോ ഹോതി ന ഭസ്സരതോ ന ഭസ്സാരാമതം അനുയുത്തോ, ന നിദ്ദാരാമോ ഹോതി ന നിദ്ദാരതോ നിദ്ദാരാമതം അനുയുത്തോ, ന സങ്ഗണികാരാമോ ഹോതി ന സങ്ഗണികരതോ ന സങ്ഗണികാരാമതം അനുയുത്തോ, ന സംസഗ്ഗാരാമോ ഹോതി ന സംസഗ്ഗരതോ ന സംസഗ്ഗാരാമതം അനുയുത്തോ, ന പപഞ്ചാരാമോ ഹോതി ന പപഞ്ചരതോ ന പപഞ്ചാരാമതം അനുയുത്തോ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ. അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു നിബ്ബാനാഭിരതോ പജഹാസി സക്കായം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’’തി.

‘‘യോ പപഞ്ചമനുയുത്തോ, പപഞ്ചാഭിരതോ മഗോ;

വിരാധയീ സോ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തരം.

‘‘യോ ച പപഞ്ചം ഹിത്വാന, നിപ്പപഞ്ചപദേ രതോ;

ആരാധയീ സോ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തര’’ന്തി. ചതുത്ഥം;

൫. അനുതപ്പിയസുത്തം

൧൫. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തഥാ തഥാവുസോ, ഭിക്ഖു വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനുതപ്പാ ഹോതി. കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനുതപ്പാ ഹോതി?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കമ്മാരാമോ ഹോതി കമ്മരതോ കമ്മാരാമതം അനുയുത്തോ, ഭസ്സാരാമോ ഹോതി…പേ… നിദ്ദാരാമോ ഹോതി… സങ്ഗണികാരാമോ ഹോതി… സംസഗ്ഗാരാമോ ഹോതി… പപഞ്ചാരാമോ ഹോതി പപഞ്ചരതോ പപഞ്ചാരാമതം അനുയുത്തോ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനുതപ്പാ ഹോതി. അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു സക്കായാഭിരതോ നപ്പജഹാസി സക്കായം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായ’’’.

‘‘തഥാ തഥാവുസോ, ഭിക്ഖു വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനനുതപ്പാ ഹോതി. കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനനുതപ്പാ ഹോതി?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ന കമ്മാരാമോ ഹോതി ന കമ്മരതോ ന കമ്മാരാമതം അനുയുത്തോ, ന ഭസ്സാരാമോ ഹോതി…പേ… ന നിദ്ദാരാമോ ഹോതി… ന സങ്ഗണികാരാമോ ഹോതി… ന സംസഗ്ഗാരാമോ ഹോതി… ന പപഞ്ചാരാമോ ഹോതി ന പപഞ്ചരതോ ന പപഞ്ചാരാമതം അനുയുത്തോ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനനുതപ്പാ ഹോതി. അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു നിബ്ബാനാഭിരതോ പജഹാസി സക്കായം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’’തി.

‘‘യോ പപഞ്ചമനുയുത്തോ, പപഞ്ചാഭിരതോ മഗോ;

വിരാധയീ സോ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തരം.

‘‘യോ ച പപഞ്ചം ഹിത്വാന, നിപ്പപഞ്ചപദേ രതോ;

ആരാധയീ സോ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തര’’ന്തി. പഞ്ചമം;

൬. നകുലപിതുസുത്തം

൧൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ [സുംസുമാരഗിരേ (സീ. പീ.), സംസുമാരഗിരേ (കത്ഥചി)] ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന നകുലപിതാ ഗഹപതി ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ നകുലപിതരം ഗഹപതിം ഏതദവോച –

‘‘മാ ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, സാപേക്ഖോ [സാപേഖോ (പീ. ക.)] കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ. സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘ന നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ മമച്ചയേന സക്ഖിസ്സതി [ന സക്ഖിസ്സതി (സീ. സ്യാ. കം.), സക്കോതി (പീ. ക.)] ദാരകേ പോസേതും, ഘരാവാസം സന്ധരിതു’ന്തി [സന്ധരിതുന്തി (ക.), സണ്ഠരിതും (സ്യാ.)]. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. കുസലാഹം, ഗഹപതി, കപ്പാസം കന്തിതും വേണിം ഓലിഖിതും. സക്കോമഹം, ഗഹപതി, തവച്ചയേന ദാരകേ പോസേതും, ഘരാവാസം സന്ധരിതും. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ.

‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ മമച്ചയേന അഞ്ഞം ഘരം [ഭത്താരം (സ്യാ. കം.), വീരം (സീ.)] ഗമിസ്സതീ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. ത്വഞ്ചേവ ഖോ, ഗഹപതി, ജാനാസി അഹഞ്ച, യം നോ [യദാ തേ (സീ.), യഥാ (സ്യാ.), യഥാ നോ (പീ.)] സോളസവസ്സാനി ഗഹട്ഠകം ബ്രഹ്മചരിയം സമാചിണ്ണം [സമാദിന്നം (സീ.)]. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ.

‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ മമച്ചയേന ന ദസ്സനകാമാ ഭവിസ്സതി ഭഗവതോ ന ദസ്സനകാമാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. അഹഞ്ഹി, ഗഹപതി, തവച്ചയേന ദസ്സനകാമതരാ ചേവ ഭവിസ്സാമി ഭഗവതോ, ദസ്സനകാമതരാ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ.

‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘ന നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ മമച്ചയേന സീലേസു [നകുലമാതാ… ന സീലേസു (സീ. പീ.)] പരിപൂരകാരിനീ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, തസ്സ ഭഗവതോ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ സീലേസു പരിപൂരകാരിനിയോ, അഹം താസം അഞ്ഞതരാ. യസ്സ ഖോ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – അയം സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ – തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛതു. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ.

‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘ന നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ ലാഭിനീ [നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ ന ലാഭിനീ (പീ.)] അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സാ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, തസ്സ ഭഗവതോ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ലാഭിനിയോ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ, അഹം താസം അഞ്ഞതരാ. യസ്സ ഖോ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – അയം സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ – തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛതു. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ.

‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘ന നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഓഗാധപ്പത്താ പതിഗാധപ്പത്താ അസ്സാസപ്പത്താ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരതീ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, തസ്സ ഭഗവതോ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഓഗാധപ്പത്താ പതിഗാധപ്പത്താ അസ്സാസപ്പത്താ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരന്തി, അഹം താസം അഞ്ഞതരാ. യസ്സ ഖോ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – അയം സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ – തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛതു. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ ഗഹപതി സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ’’തി.

അഥ ഖോ നകുലപിതുനോ ഗഹപതിസ്സ നകുലമാതരാ [നകുലമാതായ (സീ. സ്യാ.), നകുലമാതുയാ (ക.)] ഗഹപതാനിയാ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിയമാനസ്സ സോ ആബാധോ ഠാനസോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. വുട്ഠഹി [വുട്ഠാതി (ക.)] ച നകുലപിതാ ഗഹപതി തമ്ഹാ ആബാധാ; തഥാ പഹീനോ ച പന നകുലപിതുനോ ഗഹപതിസ്സ സോ ആബാധോ അഹോസി. അഥ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ഗിലാനാ വുട്ഠിതോ [‘‘ഗിലാനഭാവതോ വുട്ഠായ ഠിതോ, ഭാവപ്പധാനോ ഹി അയം നിദ്ദേസോ’’തി ടീകാസംവണ്ണനാ] അചിരവുട്ഠിതോ ഗേലഞ്ഞാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ നകുലപിതരം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ലാഭാ തേ, ഗഹപതി, സുലദ്ധം തേ, ഗഹപതി! യസ്സ തേ നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ അനുകമ്പികാ അത്ഥകാമാ ഓവാദികാ അനുസാസികാ. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, മമ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ സീലേസു പരിപൂരകാരിനിയോ, നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ താസം അഞ്ഞതരാ. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, മമ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ലാഭിനിയോ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ, നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ താസം അഞ്ഞതരാ. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, മമ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഓഗാധപ്പത്താ പതിഗാധപ്പത്താ അസ്സാസപ്പത്താ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരന്തി, നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ താസം അഞ്ഞതരാ. ലാഭാ തേ, ഗഹപതി, സുലദ്ധം തേ, ഗഹപതി! യസ്സ തേ നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ അനുകമ്പികാ അത്ഥകാമാ ഓവാദികാ അനുസാസികാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സോപ്പസുത്തം

൧൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ…പേ… ആയസ്മാപി ഖോ മഹാകസ്സപോ… ആയസ്മാപി ഖോ മഹാകച്ചായനോ… ആയസ്മാപി ഖോ മഹാകോട്ഠികോ [മഹാകോട്ഠിതോ (സീ. പീ.)] … ആയസ്മാപി ഖോ മഹാചുന്ദോ… ആയസ്മാപി ഖോ മഹാകപ്പിനോ… ആയസ്മാപി ഖോ അനുരുദ്ധോ… ആയസ്മാപി ഖോ രേവതോ… ആയസ്മാപി ഖോ ആനന്ദോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബഹുദേവ രത്തിം നിസജ്ജായ വീതിനാമേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി. തേപി ഖോ ആയസ്മന്തോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഉട്ഠായാസനാ യഥാവിഹാരം അഗമംസു. യേ പന തത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം തേ യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ കാകച്ഛമാനാ സുപിംസു. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന തേ ഭിക്ഖൂ യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ കാകച്ഛമാനേ സുപന്തേ. ദിസ്വാ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘കഹം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ? കഹം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ? കഹം മഹാകസ്സപോ? കഹം മഹാകച്ചായനോ? കഹം മഹാകോട്ഠികോ? കഹം മഹാചുന്ദോ? കഹം മഹാകപ്പിനോ? കഹം അനുരുദ്ധോ? കഹം രേവതോ? കഹം ആനന്ദോ? കഹം നു ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഥേരാ സാവകാ ഗതാ’’തി? ‘‘തേപി ഖോ, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഉട്ഠായാസനാ യഥാവിഹാരം അഗമംസൂ’’തി. ‘‘കേന നോ [കേന നോ (ക.), കേ നു (കത്ഥചി)] തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ നാഗതാതി [ഭിക്ഖൂ നവാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ഭിക്ഖൂ ഗതാതി (?)] യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ കാകച്ഛമാനാ സുപഥ? തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ [മുദ്ധാഭിസിത്തോ (ക.)] യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരന്തോ യാവജീവം രജ്ജം കാരേന്തോ ജനപദസ്സ വാ പിയോ മനാപോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരന്തോ യാവജീവം രജ്ജം കാരേന്തോ ജനപദസ്സ വാ പിയോ മനാപോ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘രട്ഠികോ…പേ… പേത്തണികോ… സേനാപതികോ… ഗാമഗാമണികോ [ഗാമഗാമികോ (സീ. പീ.)] … പൂഗഗാമണികോ യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരന്തോ യാവജീവം പൂഗഗാമണികത്തം കാരേന്തോ പൂഗസ്സ വാ പിയോ മനാപോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘പൂഗഗാമണികോ യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരന്തോ യാവജീവം പൂഗഗാമണികത്തം വാ കാരേന്തോ പൂഗസ്സ വാ പിയോ മനാപോ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയം അനനുയുത്തോ അവിപസ്സകോ കുസലാനം ധമ്മാനം പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം [ബോധപക്ഖിയാനം (സീ.), ബോധപക്ഖികാനം (പീ.)] ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗം അനനുയുത്തോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയം അനനുയുത്തോ അവിപസ്സകോ കുസലാനം ധമ്മാനം പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗം അനനുയുത്തോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തോ’’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ ഭവിസ്സാമ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ, ജാഗരിയം അനുയുത്താ, വിപസ്സകാ കുസലാനം ധമ്മാനം, പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം, ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരിസ്സാമാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. സത്തമം.

൮. മച്ഛബന്ധസുത്തം

൧൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ അഞ്ഞതരസ്മിം പദേസേ മച്ഛികം മച്ഛബന്ധം മച്ഛേ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനം. ദിസ്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അമും മച്ഛികം മച്ഛബന്ധം മച്ഛേ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാന’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘മച്ഛികോ മച്ഛബന്ധോ മച്ഛേ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘മച്ഛികോ മച്ഛബന്ധോ മച്ഛേ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? തേ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മച്ഛേ വജ്ഝേ വധായുപനീതേ [വധായാനീതേ (സ്യാ. കം.), വധായ നീതേ (ക.)] പാപകേന മനസാനുപേക്ഖതി, തസ്മാ സോ നേവ ഹത്ഥിയായീ ഹോതി ന അസ്സയായീ ന രഥയായീ ന യാനയായീ ന ഭോഗഭോഗീ, ന മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘ഗോഘാതകോ ഗാവോ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘ഗോഘാതകോ ഗാവോ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? തേ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഗാവോ വജ്ഝേ വധായുപനീതേ പാപകേന മനസാനുപേക്ഖതി, തസ്മാ സോ നേവ ഹത്ഥിയായീ ഹോതി ന അസ്സയായീ ന രഥയായീ ന യാനയായീ ന ഭോഗഭോഗീ, ന മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസതി’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘ഓരബ്ഭികോ…പേ… സൂകരികോ [സോകരികോ (സ്യാ.)] …പേ… സാകുണികോ…പേ… മാഗവികോ മഗേ [മിഗേ (സ്യാ. കം.)] വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘മാഗവികോ മഗേ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? തേ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മഗേ വജ്ഝേ വധായുപനീതേ പാപകേന മനസാനുപേക്ഖതി, തസ്മാ സോ നേവ ഹത്ഥിയായീ ഹോതി ന അസ്സയായീ ന രഥയായീ ന യാനയായീ ന ഭോഗഭോഗീ, ന മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസതി. തേ ഹി (നാമ) [( ) ബഹൂസു നത്ഥി] സോ, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതേ പാണേ വജ്ഝേ വധായുപനീതേ പാപകേന മനസാനുപേക്ഖമാനോ [മനസാനുപേക്ഖതി, തസ്മാ സോ (സ്യാ. ക.)] നേവ ഹത്ഥിയായീ ഭവിസ്സതി [ഹോതി (സ്യാ. ക.)] ന അസ്സയായീ ന രഥയായീ ന യാനയായീ ന ഭോഗഭോഗീ, ന മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസിസ്സതി [അജ്ഝാവസതി (സ്യാ. ക.)]. കോ പന വാദോ യം മനുസ്സഭൂതം വജ്ഝം വധായുപനീതം പാപകേന മനസാനുപേക്ഖതി! തഞ്ഹി തസ്സ [തം ഹിസ്സ (പീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമമരണസ്സതിസുത്തം

൧൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാതികേ [നാദികേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അ. നി. ൮.൭൩] വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘മരണസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ. ഭാവേഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, മരണസ്സതി’’ന്തി?

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം രത്തിന്ദിവം ജീവേയ്യം, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം ദിവസം ജീവേയ്യം, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ഏകപിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ സങ്ഖാദിത്വാ [സങ്ഖരിത്വാ (ക.)] അജ്ഝോഹരാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ഏകം ആലോപം സങ്ഖാദിത്വാ [സംഹരിത്വാ (ക.)] അജ്ഝോഹരാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം അസ്സസിത്വാ വാ പസ്സസാമി പസ്സസിത്വാ വാ അസ്സസാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘യോ ചായം [യ്വായം (പീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം രത്തിന്ദിവം ജീവേയ്യം, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’’’തി.

‘‘യോ ചായം [യോപായം (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം ദിവസം ജീവേയ്യം, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’’’തി.

‘‘യോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ഏകപിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’’’തി.

‘‘യോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ സങ്ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ പമത്താ വിഹരന്തി ദന്ധം മരണസ്സതിം ഭാവേന്തി ആസവാനം ഖയായ.

‘‘യോ ച ഖ്വായം [യോപായം (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ഏകം ആലോപം സങ്ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’’’തി.

‘‘യോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം അസ്സസിത്വാ വാ പസ്സസാമി പസ്സസിത്വാ വാ അസ്സസാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അപ്പമത്താ വിഹരന്തി തിക്ഖം മരണസ്സതിം ഭാവേന്തി ആസവാനം ഖയായ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘അപ്പമത്താ വിഹരിസ്സാമ, തിക്ഖം മരണസ്സതിം ഭാവേസ്സാമ ആസവാനം ഖയായാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയമരണസ്സതിസുത്തം

൨൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാതികേ വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘മരണസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ. കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, മരണസ്സതി കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദിവസേ നിക്ഖന്തേ രത്തിയാ പതിഹിതായ [പടിഗതായ (ക.) അ. നി. ൮.൭൪] ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ബഹുകാ ഖോ മേ പച്ചയാ മരണസ്സ – അഹി വാ മം ഡംസേയ്യ, വിച്ഛികോ വാ മം ഡംസേയ്യ, സതപദീ വാ മം ഡംസേയ്യ; തേന മേ അസ്സ കാലകിരിയാ, സോ മമസ്സ അന്തരായോ. ഉപക്ഖലിത്വാ വാ പപതേയ്യം, ഭത്തം വാ മേ ഭുത്തം ബ്യാപജ്ജേയ്യ, പിത്തം വാ മേ കുപ്പേയ്യ, സേമ്ഹം വാ മേ കുപ്പേയ്യ, സത്ഥകാ വാ മേ വാതാ കുപ്പേയ്യും; തേന മേ അസ്സ കാലകിരിയാ, സോ മമസ്സ അന്തരായോ’തി. തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം – ‘അത്ഥി നു ഖോ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു രത്തിം കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’’’തി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അത്ഥി മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു രത്തിം കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തചേലോ വാ ആദിത്തസീസോ വാ തസ്സേവ ചേലസ്സ വാ സീസസ്സ വാ നിബ്ബാപനായ അധിമത്തം ഛന്ദഞ്ച വായാമഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച ഉസ്സോള്ഹിഞ്ച അപ്പടിവാനിഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേന ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘നത്ഥി മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു രത്തിം കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേനേവ പീതിപാമോജ്ജേന വിഹാതബ്ബം അഹോരത്താനുസിക്ഖിനാ കുസലേസു ധമ്മേസു.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രത്തിയാ നിക്ഖന്തായ ദിവസേ പതിഹിതേ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ബഹുകാ ഖോ മേ പച്ചയാ മരണസ്സ – അഹി വാ മം ഡംസേയ്യ, വിച്ഛികോ വാ മം ഡംസേയ്യ, സതപദീ വാ മം ഡംസേയ്യ; തേന മേ അസ്സ കാലകിരിയാ സോ മമസ്സ അന്തരായോ. ഉപക്ഖലിത്വാ വാ പപതേയ്യം, ഭത്തം വാ മേ ഭുത്തം ബ്യാപജ്ജേയ്യ, പിത്തം വാ മേ കുപ്പേയ്യ, സേമ്ഹം വാ മേ കുപ്പേയ്യ, സത്ഥകാ വാ മേ വാതാ കുപ്പേയ്യും; തേന മേ അസ്സ കാലകിരിയാ സോ മമസ്സ അന്തരായോ’തി. തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം – ‘അത്ഥി നു ഖോ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു ദിവാ കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’’’തി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അത്ഥി മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു ദിവാ കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തചേലോ വാ ആദിത്തസീസോ വാ തസ്സേവ ചേലസ്സ വാ സീസസ്സ വാ നിബ്ബാപനായ അധിമത്തം ഛന്ദഞ്ച വായാമഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച ഉസ്സോള്ഹിഞ്ച അപ്പടിവാനിഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേന ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘നത്ഥി മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു ദിവാ കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേനേവ പീതിപാമോജ്ജേന വിഹാതബ്ബം അഹോരത്താനുസിക്ഖിനാ കുസലേസു ധമ്മേസു. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മരണസ്സതി ഏവം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’’തി. ദസമം.

സാരണീയവഗ്ഗോ ദുതിയോ.