൮. ലിച്ഛവികുമാരകസുത്തം

൫൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസി. വേസാലിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ലിച്ഛവികുമാരകാ സജ്ജാനി ധനൂനി ആദായ കുക്കുരസങ്ഘപരിവുതാ മഹാവനേ അനുചങ്കമമാനാ അനുവിചരമാനാ അദ്ദസു ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം; ദിസ്വാന സജ്ജാനി ധനൂനി നിക്ഖിപിത്വാ കുക്കുരസങ്ഘം ഏകമന്തം ഉയ്യോജേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ തുണ്ഹീഭൂതാ തുണ്ഹീഭൂതാ പഞ്ജലികാ ഭഗവന്തം പയിരുപാസന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന മഹാനാമോ ലിച്ഛവി മഹാവനേ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അദ്ദസ തേ ലിച്ഛവികുമാരകേ തുണ്ഹീഭൂതേ തുണ്ഹീഭൂതേ പഞ്ജലികേ ഭഗവന്തം പയിരുപാസന്തേ; ദിസ്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ ലിച്ഛവി ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ, ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ’’’തി!

‘‘കിം പന ത്വം, മഹാനാമ, ഏവം വദേസി – ‘ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ, ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ’’’തി? ‘‘ഇമേ, ഭന്തേ, ലിച്ഛവികുമാരകാ ചണ്ഡാ ഫരുസാ അപാനുഭാ [അപജഹാതി (സീ.), അപാടുഭാ (സ്യാ. കം.), അപജഹാ (പീ.), അപാനുതാ (കത്ഥചി)]. യാനിപി താനി കുലേസു പഹേണകാനി [പഹീനകാനി (സീ.), പഹീണകാനി (സ്യാ. കം. പീ.)] പഹീയന്തി, ഉച്ഛൂതി വാ ബദരാതി വാ പൂവാതി വാ മോദകാതി വാ സംകുലികാതി വാ [സക്ഖലികാതി വാ (സീ. പീ.)], താനി വിലുമ്പിത്വാ വിലുമ്പിത്വാ ഖാദന്തി; കുലിത്ഥീനമ്പി കുലകുമാരീനമ്പി പച്ഛാലിയം ഖിപന്തി. തേ ദാനിമേ തുണ്ഹീഭൂതാ തുണ്ഹീഭൂതാ പഞ്ജലികാ ഭഗവന്തം പയിരുപാസന്തീ’’തി.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ പഞ്ച ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തി – യദി വാ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ, യദി വാ രട്ഠികസ്സ പേത്തനികസ്സ [മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ (ക.) അ. നി. ൫.൧൩൫, ൧൩൬ പസ്സിതബ്ബം], യദി വാ സേനായ സേനാപതികസ്സ, യദി വാ ഗാമഗാമണികസ്സ, യദി വാ പൂഗഗാമണികസ്സ, യേ വാ പന കുലേസു പച്ചേകാധിപച്ചം കാരേന്തി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘കതമേ പഞ്ച? ഇധ, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി മാതാപിതരോ സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. തമേനം മാതാപിതരോ സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി – ‘ചിരം ജീവ, ദീഘമായും പാലേഹീ’തി. മാതാപിതാനുകമ്പിതസ്സ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി പുത്തദാരദാസകമ്മകരപോരിസേ [… സാമന്തസംവോഹാരേ (സീ. പീ.)] സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. തമേനം പുത്തദാരദാസകമ്മകരപോരിസാ സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി – ‘ചിരം ജീവ, ദീഘമായും പാലേഹീ’തി. പുത്തദാരദാസകമ്മകരപോരിസാനുകമ്പിതസ്സ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി ഖേത്തകമ്മന്തസാമന്തസബ്യോഹാരേ സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. തമേനം ഖേത്തകമ്മന്തസാമന്തസബ്യോഹാരാ സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി – ‘ചിരം ജീവ, ദീഘമായും പാലേഹീ’തി. ഖേത്തകമ്മന്തസാമന്തസബ്യോഹാരാനുകമ്പിതസ്സ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി യാവതാ ബലിപടിഗ്ഗാഹികാ ദേവതാ സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. തമേനം ബലിപടിഗ്ഗാഹികാ ദേവതാ സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി – ‘ചിരം ജീവ, ദീഘമായും പാലേഹീ’തി. ദേവതാനുകമ്പിതസ്സ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി സമണബ്രാഹ്മണേ സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. തമേനം സമണബ്രാഹ്മണാ സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി – ‘ചിരം ജീവ, ദീഘമായും പാലേഹീ’തി. സമണബ്രാഹ്മണാനുകമ്പിതസ്സ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തി – യദി വാ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ, യദി വാ രട്ഠികസ്സ പേത്തനികസ്സ, യദി വാ സേനായ സേനാപതികസ്സ, യദി വാ ഗാമഗാമണികസ്സ, യദി വാ പൂഗഗാമണികസ്സ, യേ വാ പന കുലേസു പച്ചേകാധിപച്ചം കാരേന്തി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനീ’’തി.

‘‘മാതാപിതുകിച്ചകരോ, പുത്തദാരഹിതോ സദാ;

അന്തോജനസ്സ അത്ഥായ, യേ ചസ്സ അനുജീവിനോ.

‘‘ഉഭിന്നഞ്ചേവ അത്ഥായ, വദഞ്ഞൂ ഹോതി സീലവാ;

ഞാതീനം പുബ്ബപേതാനം, ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച ജീവതം [ജീവിനം (സീ.), ജീവിതം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)].

‘‘സമണാനം ബ്രാഹ്മണാനം, ദേവതാനഞ്ച പണ്ഡിതോ;

വിത്തിസഞ്ജനനോ ഹോതി, ധമ്മേന ഘരമാവസം.

‘‘സോ കരിത്വാന കല്യാണം, പുജ്ജോ ഹോതി പസംസിയോ;

ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി. അട്ഠമം;