(൬) ൧. നീവരണവഗ്ഗോ

൧. ആവരണസുത്തം

൫൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആവരണാ നീവരണാ ചേതസോ അജ്ഝാരുഹാ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദോ, ഭിക്ഖവേ, ആവരണോ നീവരണോ ചേതസോ അജ്ഝാരുഹോ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണോ. ബ്യാപാദോ, ഭിക്ഖവേ, ആവരണോ നീവരണോ ചേതസോ അജ്ഝാരുഹോ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണോ. ഥിനമിദ്ധം, ഭിക്ഖവേ, ആവരണം നീവരണം ചേതസോ അജ്ഝാരുഹം പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണം. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം, ഭിക്ഖവേ, ആവരണം നീവരണം ചേതസോ അജ്ഝാരുഹം പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണം. വിചികിച്ഛാ, ഭിക്ഖവേ, ആവരണാ നീവരണാ ചേതസോ അജ്ഝാരുഹാ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ആവരണാ നീവരണാ ചേതസോ അജ്ഝാരുഹാ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ.

‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമേ പഞ്ച ആവരണേ നീവരണേ ചേതസോ അജ്ഝാരുഹേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ അപ്പഹായ, അബലായ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലായ അത്തത്ഥം വാ ഞസ്സതി പരത്ഥം വാ ഞസ്സതി ഉഭയത്ഥം വാ ഞസ്സതി ഉത്തരി [ഉത്തരിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, നദീ പബ്ബതേയ്യാ ദൂരങ്ഗമാ [ദൂരഗമാ (സീ.)] സീഘസോതാ ഹാരഹാരിനീ. തസ്സാ പുരിസോ ഉഭതോ നങ്ഗലമുഖാനി വിവരേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝേ നദിയാ സോതോ വിക്ഖിത്തോ വിസടോ ബ്യാദിണ്ണോ നേവ [ന ചേവ (ക.)] ദൂരങ്ഗമോ അസ്സ ന [ന ച (ക.)] സീഘസോതോ ന [ന ച (ക.)] ഹാരഹാരീ [ഹാരഹാരിണീ (സീ.)]. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ വത ഭിക്ഖു ഇമേ പഞ്ച ആവരണേ നീവരണേ ചേതസോ അജ്ഝാരുഹേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ അപ്പഹായ, അബലായ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലായ അത്തത്ഥം വാ ഞസ്സതി പരത്ഥം വാ ഞസ്സതി ഉഭയത്ഥം വാ ഞസ്സതി ഉത്തരി വാ മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമേ പഞ്ച ആവരണേ നീവരണേ ചേതസോ അജ്ഝാരുഹേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ പഹായ, ബലവതിയാ പഞ്ഞായ അത്തത്ഥം വാ ഞസ്സതി പരത്ഥം വാ ഞസ്സതി ഉഭയത്ഥം വാ ഞസ്സതി ഉത്തരി വാ മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, നദീ പബ്ബതേയ്യാ ദൂരങ്ഗമാ സീഘസോതാ ഹാരഹാരിനീ. തസ്സാ പുരിസോ ഉഭതോ നങ്ഗലമുഖാനി പിദഹേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝേ നദിയാ സോതോ അവിക്ഖിത്തോ അവിസടോ അബ്യാദിണ്ണോ ദൂരങ്ഗമോ ചേവ അസ്സ സീഘസോതോ ച ഹാരഹാരീ ച. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ വത ഭിക്ഖു ഇമേ പഞ്ച ആവരണേ നീവരണേ ചേതസോ അജ്ഝാരുഹേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ പഹായ, ബലവതിയാ പഞ്ഞായ അത്തത്ഥം വാ ഞസ്സതി പരത്ഥം വാ ഞസ്സതി ഉഭയത്ഥം വാ ഞസ്സതി ഉത്തരി വാ മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’’തി. പഠമം.

൨. അകുസലരാസിസുത്തം

൫൨. ‘‘അകുസലരാസീതി, ഭിക്ഖവേ, വദമാനോ പഞ്ച നീവരണേ [ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ (സീ.)] സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കേവലോ ഹായം [ഹയം (സീ.), ചായം (സ്യാ. കം.), സായം (ക.)], ഭിക്ഖവേ, അകുസലരാസി യദിദം പഞ്ച നീവരണാ. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദനീവരണം, ബ്യാപാദനീവരണം, ഥിനമിദ്ധനീവരണം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം, വിചികിച്ഛാനീവരണം. അകുസലരാസീതി, ഭിക്ഖവേ, വദമാനോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കേവലോ ഹായം, ഭിക്ഖവേ, അകുസലരാസി യദിദം പഞ്ച നീവരണാ’’തി. ദുതിയം.

൩. പധാനിയങ്ഗസുത്തം

൫൩. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പധാനിയങ്ഗാനി. കതമാനി പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. അപ്പാബാധോ ഹോതി അപ്പാതങ്കോ; സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതോ നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായ മജ്ഝിമായ പധാനക്ഖമായ; അസഠോ ഹോതി അമായാവീ; യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികത്താ സത്ഥരി വാ വിഞ്ഞൂസു വാ സബ്രഹ്മചാരീസു; ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു; പഞ്ഞവാ ഹോതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച പധാനിയങ്ഗാനീ’’തി. തതിയം.

൪. സമയസുത്തം

൫൪. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, അസമയാ പധാനായ. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജിണ്ണോ ഹോതി ജരായാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ അസമയോ പധാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ബ്യാധിതോ ഹോതി ബ്യാധിനാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ അസമയോ പധാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ദുബ്ഭിക്ഖം ഹോതി ദുസ്സസ്സം ദുല്ലഭപിണ്ഡം, ന സുകരം ഉഞ്ഛേന പഗ്ഗഹേന യാപേതും. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ അസമയോ പധാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭയം ഹോതി അടവിസങ്കോപോ, ചക്കസമാരൂള്ഹാ ജാനപദാ പരിയായന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ അസമയോ പധാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതി. സങ്ഘേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിന്നേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അക്കോസാ ച ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിഭാസാ ച ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിക്ഖേപാ ച ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിച്ചജാ ച ഹോന്തി. തത്ഥ അപ്പസന്നാ ചേവ നപ്പസീദന്തി, പസന്നാനഞ്ച ഏകച്ചാനം അഞ്ഞഥത്തം ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ അസമയോ പധാനായ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച അസമയാ പധാനായാതി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, സമയാ പധാനായ. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദഹരോ ഹോതി യുവാ സുസു കാളകേസോ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ പഠമേന വയസാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ സമയോ പധാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അപ്പാബാധോ ഹോതി അപ്പാതങ്കോ, സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതോ നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായ മജ്ഝിമായ പധാനക്ഖമായ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ സമയോ പധാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സുഭിക്ഖം ഹോതി സുസസ്സം സുലഭപിണ്ഡം, സുകരം ഉഞ്ഛേന പഗ്ഗഹേന യാപേതും. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ സമയോ പധാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ സമയോ പധാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ സമഗ്ഗോ സമ്മോദമാനോ അവിവദമാനോ ഏകുദ്ദേസോ ഫാസു വിഹരതി. സങ്ഘേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമഗ്ഗേ ന ചേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം അക്കോസാ ഹോന്തി, ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിഭാസാ ഹോന്തി, ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിക്ഖേപാ ഹോന്തി, ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിച്ചജാ ഹോന്തി. തത്ഥ അപ്പസന്നാ ചേവ പസീദന്തി, പസന്നാനഞ്ച ഭിയ്യോഭാവോ [ഭീയ്യോഭാവായ (ക.)] ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ സമയോ പധാനായ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സമയാ പധാനായാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. മാതാപുത്തസുത്തം

൫൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സാവത്ഥിയം ഉഭോ മാതാപുത്താ വസ്സാവാസം ഉപഗമിംസു [ഉപസങ്കമിംസു (ക.)] – ഭിക്ഖു ച ഭിക്ഖുനീ ച. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അഭിണ്ഹം ദസ്സനകാമാ അഹേസും. മാതാപി പുത്തസ്സ അഭിണ്ഹം ദസ്സനകാമാ അഹോസി; പുത്തോപി മാതരം അഭിണ്ഹം ദസ്സനകാമോ അഹോസി. തേസം അഭിണ്ഹം ദസ്സനാ സംസഗ്ഗോ അഹോസി. സംസഗ്ഗേ സതി വിസ്സാസോ അഹോസി. വിസ്സാസേ സതി ഓതാരോ അഹോസി. തേ ഓതിണ്ണചിത്താ സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിംസു.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സാവത്ഥിയം ഉഭോ മാതാപുത്താ വസ്സാവാസം ഉപഗമിംസു – ഭിക്ഖു ച ഭിക്ഖുനീ ച, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അഭിണ്ഹം ദസ്സനകാമാ അഹേസും, മാതാപി പുത്തസ്സ അഭിണ്ഹം ദസ്സനകാമാ അഹോസി, പുത്തോപി മാതരം അഭിണ്ഹം ദസ്സനകാമോ അഹോസി. തേസം അഭിണ്ഹം ദസ്സനാ സംസഗ്ഗോ അഹോസി, സംസഗ്ഗേ സതി വിസ്സാസോ അഹോസി, വിസ്സാസേ സതി ഓതാരോ അഹോസി, തേ ഓതിണ്ണചിത്താ സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിംസൂ’’തി.

‘‘കിം നു സോ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസോ മഞ്ഞതി – ‘ന മാതാ പുത്തേ സാരജ്ജതി, പുത്തോ വാ പന മാതരീ’തി? നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകരൂപമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം [യം ഏവം (സീ.)] രജനീയം ഏവം കമനീയം ഏവം മദനീയം ഏവം ബന്ധനീയം ഏവം മുച്ഛനീയം ഏവം അന്തരായകരം അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായ യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, ഇത്ഥിരൂപം. ഇത്ഥിരൂപേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ രത്താ ഗിദ്ധാ ഗഥിതാ [ഗധിതാ (സ്യാ. പീ. ക.)] മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ [അജ്ഝോപന്നാ (ബഹൂസു)]. തേ ദീഘരത്തം സോചന്തി ഇത്ഥിരൂപവസാനുഗാ.

‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകസദ്ദമ്പി…പേ… ഏകഗന്ധമ്പി… ഏകരസമ്പി… ഏകഫോട്ഠബ്ബമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം രജനീയം ഏവം കമനീയം ഏവം മദനീയം ഏവം ബന്ധനീയം ഏവം മുച്ഛനീയം ഏവം അന്തരായകരം അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായ യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, ഇത്ഥിഫോട്ഠബ്ബം. ഇത്ഥിഫോട്ഠബ്ബേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ രത്താ ഗിദ്ധാ ഗഥിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ. തേ ദീഘരത്തം സോചന്തി ഇത്ഥിഫോട്ഠബ്ബവസാനുഗാ.

‘‘ഇത്ഥീ, ഭിക്ഖവേ, ഗച്ഛന്തീപി പുരിസസ്സ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി; ഠിതാപി…പേ… നിസിന്നാപി… സയാനാപി… ഹസന്തീപി… ഭണന്തീപി… ഗായന്തീപി… രോദന്തീപി… ഉഗ്ഘാതിതാപി [ഉഗ്ഘാനിതാപി (സീ.)] … മതാപി പുരിസസ്സ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി. യഞ്ഹി തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘സമന്തപാസോ മാരസ്സാ’തി മാതുഗാമംയേവ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘സമന്തപാസോ മാരസ്സാ’’’തി.

‘‘സല്ലപേ അസിഹത്ഥേന, പിസാചേനാപി സല്ലപേ;

ആസീവിസമ്പി ആസീദേ [ആസദ്ദേ (സ്യാ. കം.)], യേന ദട്ഠോ ന ജീവതി.

‘‘നത്വേവ ഏകോ ഏകായ, മാതുഗാമേന സല്ലപേ;

മുട്ഠസ്സതിം താ ബന്ധന്തി, പേക്ഖിതേന സിതേന ച [മ്ഹിതേന ച (സ്യാ. കം.)].

‘‘അഥോപി ദുന്നിവത്ഥേന, മഞ്ജുനാ ഭണിതേന ച;

നേസോ ജനോ സ്വാസീസദോ, അപി ഉഗ്ഘാതിതോ മതോ.

‘‘പഞ്ച കാമഗുണാ ഏതേ, ഇത്ഥിരൂപസ്മിം ദിസ്സരേ;

രൂപാ സദ്ദാ രസാ ഗന്ധാ, ഫോട്ഠബ്ബാ ച മനോരമാ.

‘‘തേസം കാമോഘവൂള്ഹാനം, കാമേ അപരിജാനതം;

കാലം ഗതി [ഗതിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭവാഭവം, സംസാരസ്മിം പുരക്ഖതാ.

‘‘യേ ച കാമേ പരിഞ്ഞായ, ചരന്തി അകുതോഭയാ;

തേ വേ പാരങ്ഗതാ ലോകേ, യേ പത്താ ആസവക്ഖയ’’ന്തി. പഞ്ചമം;

൬. ഉപജ്ഝായസുത്തം

൫൬. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന സകോ ഉപജ്ഝായോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സകം ഉപജ്ഝായം ഏതദവോച – ‘‘ഏതരഹി മേ, ഭന്തേ, മധുരകജാതോ ചേവ കായോ, ദിസാ ച മേ ന പക്ഖായന്തി, ധമ്മാ ച മം നപ്പടിഭന്തി, ഥിനമിദ്ധഞ്ച മേ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, അനഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി, അത്ഥി ച മേ ധമ്മേസു വിചികിച്ഛാ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു തം സദ്ധിവിഹാരികം ഭിക്ഖും ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഏവമാഹ – ‘ഏതരഹി മേ, ഭന്തേ, മധുരകജാതോ ചേവ കായോ, ദിസാ ച മം ന പക്ഖായന്തി, ധമ്മാ ച മേ നപ്പടിഭന്തി, ഥിനമിദ്ധഞ്ച മേ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, അനഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി, അത്ഥി ച മേ ധമ്മേസു വിചികിച്ഛാ’’’തി.

‘‘ഏവഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖു, ഹോതി ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരസ്സ, ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുനോ, ജാഗരിയം അനനുയുത്തസ്സ, അവിപസ്സകസ്സ കുസലാനം ധമ്മാനം, പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗം അനനുയുത്തസ്സ വിഹരതോ, യം മധുരകജാതോ ചേവ കായോ ഹോതി, ദിസാ ചസ്സ ന പക്ഖായന്തി, ധമ്മാ ച തം നപ്പടിഭന്തി, ഥിനമിദ്ധഞ്ചസ്സ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, അനഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, ഹോതി ചസ്സ ധമ്മേസു വിചികിച്ഛാ. തസ്മാതിഹ തേ, ഭിക്ഖു, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭവിസ്സാമി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ, ജാഗരിയം അനുയുത്തോ, വിപസ്സകോ കുസലാനം ധമ്മാനം, പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗം അനുയുത്തോ വിഹരിസ്സാമീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഭിക്ഖു, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതാ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിതോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ പന സോ ഭിക്ഖു അരഹതം അഹോസി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പത്തോ യേന സകോ ഉപജ്ഝായോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സകം ഉപജ്ഝായം ഏതദവോച – ‘‘ഏതരഹി മേ, ഭന്തേ, ന ചേവ [ന ത്വേവ (സീ.)] മധുരകജാതോ കായോ, ദിസാ ച മേ പക്ഖായന്തി, ധമ്മാ ച മം പടിഭന്തി, ഥിനമിദ്ധഞ്ച മേ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, അഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി, നത്ഥി ച മേ ധമ്മേസു വിചികിച്ഛാ’’തി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു തം സദ്ധിവിഹാരികം ഭിക്ഖും ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഏവമാഹ – ‘ഏതരഹി മേ, ഭന്തേ, ന ചേവ മധുരകജാതോ കായോ, ദിസാ ച മേ പക്ഖായന്തി, ധമ്മാ ച മം പടിഭന്തി, ഥിനമിദ്ധഞ്ച മേ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, അഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി, നത്ഥി ച മേ ധമ്മേസു വിചികിച്ഛാ’’’തി.

‘‘ഏവഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖു, ഹോതി ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരസ്സ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ, ജാഗരിയം അനുയുത്തസ്സ, വിപസ്സകസ്സ കുസലാനം ധമ്മാനം, പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ വിഹരതോ, യം ന ചേവ മധുരകജാതോ കായോ ഹോതി, ദിസാ ചസ്സ പക്ഖായന്തി, ധമ്മാ ച തം പടിഭന്തി, ഥിനമിദ്ധഞ്ചസ്സ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, അഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, ന ചസ്സ ഹോതി ധമ്മേസു വിചികിച്ഛാ. തസ്മാതിഹ വോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ ഭവിസ്സാമ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ, ജാഗരിയം അനുയുത്താ, വിപസ്സകാ കുസലാനം ധമ്മാനം, പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗം അനുയുത്താ വിഹരിസ്സാമാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. അഭിണ്ഹപച്ചവേക്ഖിതബ്ബഠാനസുത്തം

൫൭. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനാനി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാനി ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ. കതമാനി പഞ്ച? ‘ജരാധമ്മോമ്ഹി, ജരം അനതീതോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ. ‘ബ്യാധിധമ്മോമ്ഹി, ബ്യാധിം അനതീതോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ. ‘മരണധമ്മോമ്ഹി, മരണം അനതീതോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ. ‘സബ്ബേഹി മേ പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ. ‘കമ്മസ്സകോമ്ഹി, കമ്മദായാദോ കമ്മയോനി കമ്മബന്ധു കമ്മപടിസരണോ. യം കമ്മം കരിസ്സാമി – കല്യാണം വാ പാപകം വാ – തസ്സ ദായാദോ ഭവിസ്സാമീ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ‘ജരാധമ്മോമ്ഹി, ജരം അനതീതോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം യോബ്ബനേ യോബ്ബനമദോ, യേന മദേന മത്താ കായേന ദുച്ചരിതം ചരന്തി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരന്തി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരന്തി. തസ്സ തം ഠാനം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതോ യോ യോബ്ബനേ യോബ്ബനമദോ സോ സബ്ബസോ വാ പഹീയതി തനു വാ പന ഹോതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ‘ജരാധമ്മോമ്ഹി, ജരം അനതീതോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ‘ബ്യാധിധമ്മോമ്ഹി, ബ്യാധിം അനതീതോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം ആരോഗ്യേ ആരോഗ്യമദോ, യേന മദേന മത്താ കായേന ദുച്ചരിതം ചരന്തി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരന്തി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരന്തി. തസ്സ തം ഠാനം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതോ യോ ആരോഗ്യേ ആരോഗ്യമദോ സോ സബ്ബസോ വാ പഹീയതി തനു വാ പന ഹോതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ‘ബ്യാധിധമ്മോമ്ഹി, ബ്യാധിം അനതീതോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ‘മരണധമ്മോമ്ഹി, മരണം അനതീതോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം ജീവിതേ ജീവിതമദോ, യേന മദേന മത്താ കായേന ദുച്ചരിതം ചരന്തി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരന്തി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരന്തി. തസ്സ തം ഠാനം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതോ യോ ജീവിതേ ജീവിതമദോ സോ സബ്ബസോ വാ പഹീയതി തനു വാ പന ഹോതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ‘മരണധമ്മോമ്ഹി, മരണം അനതീതോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ‘സബ്ബേഹി മേ പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം പിയേസു മനാപേസു യോ ഛന്ദരാഗോ യേന രാഗേന രത്താ കായേന ദുച്ചരിതം ചരന്തി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരന്തി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരന്തി. തസ്സ തം ഠാനം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതോ യോ പിയേസു മനാപേസു ഛന്ദരാഗോ സോ സബ്ബസോ വാ പഹീയതി തനു വാ പന ഹോതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ‘സബ്ബേഹി മേ പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ‘കമ്മസ്സകോമ്ഹി, കമ്മദായാദോ കമ്മയോനി കമ്മബന്ധു കമ്മപടിസരണോ, യം കമ്മം കരിസ്സാമി – കല്യാണം വാ പാപകം വാ – തസ്സ ദായാദോ ഭവിസ്സാമീ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം കായദുച്ചരിതം വചീദുച്ചരിതം മനോദുച്ചരിതം. തസ്സ തം ഠാനം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതോ സബ്ബസോ വാ ദുച്ചരിതം പഹീയതി തനു വാ പന ഹോതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ‘കമ്മസ്സകോമ്ഹി, കമ്മദായാദോ കമ്മയോനി കമ്മബന്ധു കമ്മപടിസരണോ, യം കമ്മം കരിസ്സാമി – കല്യാണം വാ പാപകം വാ – തസ്സ ദായാദോ ഭവിസ്സാമീ’തി അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ.

‘‘സ ഖോ [സചേ (പീ. ക.)] സോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ അഹഞ്ഞേവേകോ ജരാധമ്മോ [അഹഞ്ചേവേകോ ജരാധമ്മോമ്ഹി (ക.)] ജരം അനതീതോ, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേ സത്താ ജരാധമ്മാ ജരം അനതീതാ’തി. തസ്സ തം ഠാനം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി സബ്ബസോ പഹീയന്തി അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ അഹഞ്ഞേവേകോ ബ്യാധിധമ്മോ ബ്യാധിം അനതീതോ, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേ സത്താ ബ്യാധിധമ്മാ ബ്യാധിം അനതീതാ’തി. തസ്സ തം ഠാനം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി സബ്ബസോ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ അഹഞ്ഞേവേകോ മരണധമ്മോ മരണം അനതീതോ, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേ സത്താ മരണധമ്മാ മരണം അനതീതാ’തി. തസ്സ തം ഠാനം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി സബ്ബസോ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ മയ്ഹേവേകസ്സ സബ്ബേഹി പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേസം സത്താനം പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ’തി. തസ്സ തം ഠാനം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി സബ്ബസോ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ അഹഞ്ഞേവേകോ കമ്മസ്സകോ കമ്മദായാദോ കമ്മയോനി കമ്മബന്ധു കമ്മപ്പടിസരണോ, യം കമ്മം കരിസ്സാമി – കല്യാണം വാ പാപകം വാ – തസ്സ ദായാദോ ഭവിസ്സാമി; അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേ സത്താ കമ്മസ്സകാ കമ്മദായാദാ കമ്മയോനി കമ്മബന്ധു കമ്മപ്പടിസരണാ, യം കമ്മം കരിസ്സന്തി – കല്യാണം വാ പാപകം വാ – തസ്സ ദായാദാ ഭവിസ്സന്തീ’തി. തസ്സ തം ഠാനം അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി സബ്ബസോ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീ’’തി.

‘‘ബ്യാധിധമ്മാ ജരാധമ്മാ, അഥോ മരണധമ്മിനോ;

യഥാ ധമ്മാ തഥാ സത്താ [സന്താ (സ്യാ. കം.)], ജിഗുച്ഛന്തി പുഥുജ്ജനാ.

‘‘അഹഞ്ചേ തം ജിഗുച്ഛേയ്യം, ഏവം ധമ്മേസു പാണിസു;

ന മേതം പതിരൂപസ്സ, മമ ഏവം വിഹാരിനോ.

‘‘സോഹം ഏവം വിഹരന്തോ, ഞത്വാ ധമ്മം നിരൂപധിം;

ആരോഗ്യേ യോബ്ബനസ്മിഞ്ച, ജീവിതസ്മിഞ്ച യേ മദാ.

‘‘സബ്ബേ മദേ അഭിഭോസ്മി, നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോ [നേക്ഖമ്മേ ദട്ഠു ഖേമതം (അ. നി. ൩.൩൯) ഉഭയത്ഥപി അട്ഠകഥായ സമേതി];

തസ്സ മേ അഹു ഉസ്സാഹോ, നിബ്ബാനം അഭിപസ്സതോ.

‘‘നാഹം ഭബ്ബോ ഏതരഹി, കാമാനി പടിസേവിതും;

അനിവത്തി [അനിവത്തീ (?)] ഭവിസ്സാമി, ബ്രഹ്മചരിയപരായണോ’’തി. സത്തമം;

൮. ലിച്ഛവികുമാരകസുത്തം

൫൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസി. വേസാലിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ലിച്ഛവികുമാരകാ സജ്ജാനി ധനൂനി ആദായ കുക്കുരസങ്ഘപരിവുതാ മഹാവനേ അനുചങ്കമമാനാ അനുവിചരമാനാ അദ്ദസു ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം; ദിസ്വാന സജ്ജാനി ധനൂനി നിക്ഖിപിത്വാ കുക്കുരസങ്ഘം ഏകമന്തം ഉയ്യോജേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ തുണ്ഹീഭൂതാ തുണ്ഹീഭൂതാ പഞ്ജലികാ ഭഗവന്തം പയിരുപാസന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന മഹാനാമോ ലിച്ഛവി മഹാവനേ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അദ്ദസ തേ ലിച്ഛവികുമാരകേ തുണ്ഹീഭൂതേ തുണ്ഹീഭൂതേ പഞ്ജലികേ ഭഗവന്തം പയിരുപാസന്തേ; ദിസ്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ ലിച്ഛവി ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ, ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ’’’തി!

‘‘കിം പന ത്വം, മഹാനാമ, ഏവം വദേസി – ‘ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ, ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ’’’തി? ‘‘ഇമേ, ഭന്തേ, ലിച്ഛവികുമാരകാ ചണ്ഡാ ഫരുസാ അപാനുഭാ [അപജഹാതി (സീ.), അപാടുഭാ (സ്യാ. കം.), അപജഹാ (പീ.), അപാനുതാ (കത്ഥചി)]. യാനിപി താനി കുലേസു പഹേണകാനി [പഹീനകാനി (സീ.), പഹീണകാനി (സ്യാ. കം. പീ.)] പഹീയന്തി, ഉച്ഛൂതി വാ ബദരാതി വാ പൂവാതി വാ മോദകാതി വാ സംകുലികാതി വാ [സക്ഖലികാതി വാ (സീ. പീ.)], താനി വിലുമ്പിത്വാ വിലുമ്പിത്വാ ഖാദന്തി; കുലിത്ഥീനമ്പി കുലകുമാരീനമ്പി പച്ഛാലിയം ഖിപന്തി. തേ ദാനിമേ തുണ്ഹീഭൂതാ തുണ്ഹീഭൂതാ പഞ്ജലികാ ഭഗവന്തം പയിരുപാസന്തീ’’തി.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ പഞ്ച ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തി – യദി വാ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ, യദി വാ രട്ഠികസ്സ പേത്തനികസ്സ [മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ (ക.) അ. നി. ൫.൧൩൫, ൧൩൬ പസ്സിതബ്ബം], യദി വാ സേനായ സേനാപതികസ്സ, യദി വാ ഗാമഗാമണികസ്സ, യദി വാ പൂഗഗാമണികസ്സ, യേ വാ പന കുലേസു പച്ചേകാധിപച്ചം കാരേന്തി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘കതമേ പഞ്ച? ഇധ, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി മാതാപിതരോ സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. തമേനം മാതാപിതരോ സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി – ‘ചിരം ജീവ, ദീഘമായും പാലേഹീ’തി. മാതാപിതാനുകമ്പിതസ്സ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി പുത്തദാരദാസകമ്മകരപോരിസേ [… സാമന്തസംവോഹാരേ (സീ. പീ.)] സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. തമേനം പുത്തദാരദാസകമ്മകരപോരിസാ സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി – ‘ചിരം ജീവ, ദീഘമായും പാലേഹീ’തി. പുത്തദാരദാസകമ്മകരപോരിസാനുകമ്പിതസ്സ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി ഖേത്തകമ്മന്തസാമന്തസബ്യോഹാരേ സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. തമേനം ഖേത്തകമ്മന്തസാമന്തസബ്യോഹാരാ സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി – ‘ചിരം ജീവ, ദീഘമായും പാലേഹീ’തി. ഖേത്തകമ്മന്തസാമന്തസബ്യോഹാരാനുകമ്പിതസ്സ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി യാവതാ ബലിപടിഗ്ഗാഹികാ ദേവതാ സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. തമേനം ബലിപടിഗ്ഗാഹികാ ദേവതാ സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി – ‘ചിരം ജീവ, ദീഘമായും പാലേഹീ’തി. ദേവതാനുകമ്പിതസ്സ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി സമണബ്രാഹ്മണേ സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. തമേനം സമണബ്രാഹ്മണാ സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി – ‘ചിരം ജീവ, ദീഘമായും പാലേഹീ’തി. സമണബ്രാഹ്മണാനുകമ്പിതസ്സ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തി – യദി വാ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ, യദി വാ രട്ഠികസ്സ പേത്തനികസ്സ, യദി വാ സേനായ സേനാപതികസ്സ, യദി വാ ഗാമഗാമണികസ്സ, യദി വാ പൂഗഗാമണികസ്സ, യേ വാ പന കുലേസു പച്ചേകാധിപച്ചം കാരേന്തി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനീ’’തി.

‘‘മാതാപിതുകിച്ചകരോ, പുത്തദാരഹിതോ സദാ;

അന്തോജനസ്സ അത്ഥായ, യേ ചസ്സ അനുജീവിനോ.

‘‘ഉഭിന്നഞ്ചേവ അത്ഥായ, വദഞ്ഞൂ ഹോതി സീലവാ;

ഞാതീനം പുബ്ബപേതാനം, ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച ജീവതം [ജീവിനം (സീ.), ജീവിതം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)].

‘‘സമണാനം ബ്രാഹ്മണാനം, ദേവതാനഞ്ച പണ്ഡിതോ;

വിത്തിസഞ്ജനനോ ഹോതി, ധമ്മേന ഘരമാവസം.

‘‘സോ കരിത്വാന കല്യാണം, പുജ്ജോ ഹോതി പസംസിയോ;

ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി. അട്ഠമം;

൯. പഠമവുഡ്ഢപബ്ബജിതസുത്തം

൫൯. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ദുല്ലഭോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ദുല്ലഭോ, ഭിക്ഖവേ, വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ നിപുണോ, ദുല്ലഭോ ആകപ്പസമ്പന്നോ, ദുല്ലഭോ ബഹുസ്സുതോ, ദുല്ലഭോ ധമ്മകഥികോ, ദുല്ലഭോ വിനയധരോ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ദുല്ലഭോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയവുഡ്ഢപബ്ബജിതസുത്തം

൬൦. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ദുല്ലഭോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ദുല്ലഭോ, ഭിക്ഖവേ, വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ സുവചോ, ദുല്ലഭോ സുഗ്ഗഹിതഗ്ഗാഹീ, ദുല്ലഭോ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ, ദുല്ലഭോ ധമ്മകഥികോ, ദുല്ലഭോ വിനയധരോ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ദുല്ലഭോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ’’തി. ദസമം.

നീവരണവഗ്ഗോ പഠമോ.