൧. സുമനസുത്തം

൩൧. ഏകം സമയം…പേ… അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ സുമനാ രാജകുമാരീ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി പഞ്ചഹി രാജകുമാരിസതേഹി പരിവുതാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ സുമനാ രാജകുമാരീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധസ്സു, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ദ്വേ സാവകാ സമസദ്ധാ സമസീലാ സമപഞ്ഞാ – ഏകോ ദായകോ, ഏകോ അദായകോ. തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യും. ദേവഭൂതാനം പന നേസം [തേസം (സീ.)], ഭന്തേ, സിയാ വിസേസോ, സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി?

‘‘സിയാ, സുമനേ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം ദേവഭൂതോ സമാനോ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതി – ദിബ്ബേന ആയുനാ, ദിബ്ബേന വണ്ണേന, ദിബ്ബേന സുഖേന, ദിബ്ബേന യസേന, ദിബ്ബേന ആധിപതേയ്യേന. യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം ദേവഭൂതോ സമാനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതി’’.

‘‘സചേ പന തേ, ഭന്തേ, തതോ ചുതാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛന്തി, മനുസ്സഭൂതാനം പന നേസം, ഭന്തേ, സിയാ വിസേസോ, സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘സിയാ, സുമനേ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതി – മാനുസകേന ആയുനാ, മാനുസകേന വണ്ണേന, മാനുസകേന സുഖേന, മാനുസകേന യസേന, മാനുസകേന ആധിപതേയ്യേന. യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതി’’.

‘‘സചേ പന തേ, ഭന്തേ, ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, പബ്ബജിതാനം പന നേസം, ഭന്തേ, സിയാ വിസേസോ, സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘സിയാ, സുമനേ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം പബ്ബജിതോ സമാനോ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതി – യാചിതോവ ബഹുലം ചീവരം പരിഭുഞ്ജതി അപ്പം അയാചിതോ, യാചിതോവ ബഹുലം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജതി അപ്പം അയാചിതോ, യാചിതോവ ബഹുലം സേനാസനം പരിഭുഞ്ജതി അപ്പം അയാചിതോ, യാചിതോവ ബഹുലം ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പരിഭുഞ്ജതി അപ്പം അയാചിതോ. യേഹി ഖോ പന സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം വിഹരതി ത്യസ്സ മനാപേനേവ ബഹുലം കായകമ്മേന സമുദാചരന്തി അപ്പം അമനാപേന, മനാപേനേവ ബഹുലം വചീകമ്മേന സമുദാചരന്തി അപ്പം അമനാപേന, മനാപേനേവ ബഹുലം മനോകമ്മേന സമുദാചരന്തി അപ്പം അമനാപേന, മനാപംയേവ ബഹുലം ഉപഹാരം ഉപഹരന്തി അപ്പം അമനാപം. യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തേ, ഭന്തേ, ഉഭോ അരഹത്തം പാപുണന്തി, അരഹത്തപ്പത്താനം പന നേസം, ഭന്തേ, സിയാ വിസേസോ, സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘ഏത്ഥ ഖോ പനേസാഹം, സുമനേ, ന കിഞ്ചി നാനാകരണം വദാമി, യദിദം വിമുത്തിയാ വിമുത്തി’’ന്തി [വിമുത്തന്തി (സ്യാ. കം.)].

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവഞ്ചിദം, ഭന്തേ, അലമേവ ദാനാനി ദാതും അലം പുഞ്ഞാനി കാതും; യത്ര ഹി നാമ ദേവഭൂതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനി, മനുസ്സഭൂതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനി, പബ്ബജിതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനീ’’തി. ‘‘ഏവമേതം, സുമനേ! അലഞ്ഹി, സുമനേ, ദാനാനി ദാതും അലം പുഞ്ഞാനി കാതും! ദേവഭൂതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനി, മനുസ്സഭൂതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനി, പബ്ബജിതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന [ഇദം വത്വാ (സീ. പീ.) ഏവമുപരിപി] സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘യഥാപി ചന്ദോ വിമലോ, ഗച്ഛം ആകാസധാതുയാ;

സബ്ബേ താരാഗണേ ലോകേ, ആഭായ അതിരോചതി.

‘‘തഥേവ സീലസമ്പന്നോ, സദ്ധോ പുരിസപുഗ്ഗലോ;

സബ്ബേ മച്ഛരിനോ ലോകേ, ചാഗേന അതിരോചതി.

‘‘യഥാപി മേഘോ ഥനയം, വിജ്ജുമാലീ സതക്കകു;

ഥലം നിന്നഞ്ച പൂരേതി, അഭിവസ്സം വസുന്ധരം.

‘‘ഏവം ദസ്സനസമ്പന്നോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവകോ;

മച്ഛരിം അധിഗണ്ഹാതി, പഞ്ചഠാനേഹി പണ്ഡിതോ.

‘‘ആയുനാ യസസാ ചേവ [ആയുനാ ച യസേന ച (ക.)], വണ്ണേന ച സുഖേന ച;

സ വേ ഭോഗപരിബ്യൂള്ഹോ [ഭോഗപരിബ്ബൂള്ഹോ (സീ.)], പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി. പഠമം;