(൨൬) ൬. അഭിഞ്ഞാവഗ്ഗോ

൧. അഭിഞ്ഞാസുത്തം

൨൫൪. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ചത്താരോ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യാ; അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ; അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ; അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യാ? പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ [പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാതിസ്സ വചനീയം (ക.)] – ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യാ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ? അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച – ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ? സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച – ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികാതബ്ബാ? വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച – ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികാതബ്ബാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ധമ്മാ’’തി. പഠമം.

൨. പരിയേസനാസുത്തം

൨൫൫. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, അനരിയപരിയേസനാ. കതമാ ചതസ്സോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അത്തനാ ജരാധമ്മോ സമാനോ ജരാധമ്മംയേവ പരിയേസതി; അത്തനാ ബ്യാധിധമ്മോ സമാനോ ബ്യാധിധമ്മംയേവ പരിയേസതി; അത്തനാ മരണധമ്മോ സമാനോ മരണധമ്മംയേവ പരിയേസതി; അത്തനാ സംകിലേസധമ്മോ സമാനോ സംകിലേസധമ്മംയേവ പരിയേസതി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ അനരിയപരിയേസനാ.

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, അരിയപരിയേസനാ. കതമാ ചതസ്സോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അത്തനാ ജരാധമ്മോ സമാനോ ജരാധമ്മേ ആദീനവം വിദിത്വാ അജരം അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം നിബ്ബാനം പരിയേസതി; അത്തനാ ബ്യാധിധമ്മോ സമാനോ ബ്യാധിധമ്മേ ആദീനവം വിദിത്വാ അബ്യാധിം അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം നിബ്ബാനം പരിയേസതി; അത്തനാ മരണധമ്മോ സമാനോ മരണധമ്മേ ആദീനവം വിദിത്വാ അമതം അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം നിബ്ബാനം പരിയേസതി; അത്തനാ സംകിലേസധമ്മോ സമാനോ സംകിലേസധമ്മേ ആദീനവം വിദിത്വാ അസംകിലിട്ഠം അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം നിബ്ബാനം പരിയേസതി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ അരിയപരിയേസനാ’’തി. ദുതിയം.

൩. സങ്ഗഹവത്ഥുസുത്തം

൨൫൬. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഗഹവത്ഥൂനി. കതമാനി ചത്താരി? ദാനം, പേയ്യവജ്ജം [പിയവാചാ (ക.) അ. നി. ൪.൩൨ പസ്സിതബ്ബം], അത്ഥചരിയാ, സമാനത്തതാ – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനീ’’തി.

൪. മാലുക്യപുത്തസുത്തം

൨൫൭. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മാലുക്യപുത്തോ [മാലുങ്ക്യപുത്തോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മാലുക്യപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ഏത്ഥ ഇദാനി, മാലുക്യപുത്ത, കിം ദഹരേ ഭിക്ഖൂ വക്ഖാമ; യത്ര ഹി നാമ ത്വം ജിണ്ണോ വുദ്ധോ മഹല്ലകോ തഥാഗതസ്സ സംഖിത്തേന ഓവാദം യാചസീ’’തി! ‘‘ദേസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം; ദേസേതു സുഗതോ സംഖിത്തേന ധമ്മം. അപ്പേവ നാമാഹം ഭഗവതോ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനേയ്യം; അപ്പേവ നാമാഹം ഭഗവതോ ഭാസിതസ്സ ദായാദോ [ഭഗവതോ സാവകോ (ക.)] അസ്സ’’ന്തി.

‘‘ചത്താരോമേ, മാലുക്യപുത്ത, തണ്ഹുപ്പാദാ യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. കതമേ ചത്താരോ? ചീവരഹേതു വാ, മാലുക്യപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. പിണ്ഡപാതഹേതു വാ, മാലുക്യപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. സേനാസനഹേതു വാ, മാലുക്യപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതിഭവാഭവഹേതു വാ, മാലുക്യപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇമേ ഖോ, മാലുക്യപുത്ത, ചത്താരോ തണ്ഹുപ്പാദാ യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. യതോ ഖോ, മാലുക്യപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ പഹീനാ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ, അയം വുച്ചതി, മാലുക്യപുത്ത, ‘ഭിക്ഖു അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹം, വിവത്തയി സംയോജനം, സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മാലുക്യപുത്തോ ഭഗവതാ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിതോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മാലുക്യപുത്തോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ മാലുക്യപുത്തോ അരഹതം അഹോസീതി. ചതുത്ഥം.

൫. കുലസുത്തം

൨൫൮. ‘‘യാനി കാനിചി, ഭിക്ഖവേ, കുലാനി ഭോഗേസു മഹത്തം പത്താനി ന ചിരട്ഠിതികാനി ഭവന്തി, സബ്ബാനി താനി ചതൂഹി ഠാനേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന. കതമേഹി ചതൂഹി? നട്ഠം ന ഗവേസന്തി, ജിണ്ണം ന പടിസങ്ഖരോന്തി, അപരിമിതപാനഭോജനാ ഹോന്തി, ദുസ്സീലം ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ആധിപച്ചേ ഠപേന്തി. യാനി കാനിചി, ഭിക്ഖവേ, കുലാനി ഭോഗേസു മഹത്തം പത്താനി ന ചിരട്ഠിതികാനി ഭവന്തി, സബ്ബാനി താനി ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന.

‘‘യാനി കാനിചി, ഭിക്ഖവേ, കുലാനി ഭോഗേസു മഹത്തം പത്താനി ചിരട്ഠിതികാനി ഭവന്തി, സബ്ബാനി താനി ചതൂഹി ഠാനേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന. കതമേഹി ചതൂഹി? നട്ഠം ഗവേസന്തി, ജിണ്ണം പടിസങ്ഖരോന്തി, പരിമിതപാനഭോജനാ ഹോന്തി, സീലവന്തം ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ആധിപച്ചേ ഠപേന്തി. യാനി കാനിചി, ഭിക്ഖവേ, കുലാനി ഭോഗേസു മഹത്തം പത്താനി ചിരട്ഠിതികാനി ഭവന്തി, സബ്ബാനി താനി ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേനാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമആജാനീയസുത്തം

൨൫൯. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ വണ്ണസമ്പന്നോ ച ഹോതി ബലസമ്പന്നോ ച ജവസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വണ്ണസമ്പന്നോ ച ഹോതി ബലസമ്പന്നോ ച ജവസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വണ്ണസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വണ്ണസമ്പന്നോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ബലസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ബലസമ്പന്നോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജവസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജവസമ്പന്നോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ലാഭീ ഹോതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ഹോതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയആജാനീയസുത്തം

൨൬൦. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ വണ്ണസമ്പന്നോ ച ഹോതി, ബലസമ്പന്നോ ച, ജവസമ്പന്നോ ച, ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വണ്ണസമ്പന്നോ ച ഹോതി, ബലസമ്പന്നോ ച, ജവസമ്പന്നോ ച, ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജവസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജവസമ്പന്നോ ഹോതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. സത്തമം.

൮. ബലസുത്തം

൨൬൧. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി ചത്താരി? വീരിയബലം, സതിബലം, സമാധിബലം, പഞ്ഞാബലം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ബലാനീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. അരഞ്ഞസുത്തം

൨൬൨. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നാലം അരഞ്ഞവനപ്പത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവിതും. കതമേഹി ചതൂഹി? കാമവിതക്കേന, ബ്യാപാദവിതക്കേന, വിഹിംസാവിതക്കേന, ദുപ്പഞ്ഞോ ഹോതി ജളോ ഏലമൂഗോ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നാലം അരഞ്ഞവനപ്പത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവിതും.

‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അരഞ്ഞവനപ്പത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവിതും. കതമേഹി ചതൂഹി? നേക്ഖമ്മവിതക്കേന, അബ്യാപാദവിതക്കേന, അവിഹിംസാവിതക്കേന, പഞ്ഞവാ ഹോതി അജളോ അനേലമൂഗോ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അരഞ്ഞവനപ്പത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവിതു’’ന്തി. നവമം.

൧൦. കമ്മസുത്തം

൨൬൩. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ അബ്യത്തോ അസപ്പുരിസോ ഖതം ഉപഹതം അത്താനം പരിഹരതി, സാവജ്ജോ ച ഹോതി സാനുവജ്ജോ വിഞ്ഞൂനം, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവതി. കതമേഹി ചതൂഹി? സാവജ്ജേന കായകമ്മേന, സാവജ്ജേന വചീകമ്മേന, സാവജ്ജേന മനോകമ്മേന, സാവജ്ജായ ദിട്ഠിയാ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ അബ്യത്തോ അസപ്പുരിസോ ഖതം ഉപഹതം അത്താനം പരിഹരതി, സാവജ്ജോ ച ഹോതി സാനുവജ്ജോ വിഞ്ഞൂനം, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവതി.

‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വിയത്തോ സപ്പുരിസോ അക്ഖതം അനുപഹതം അത്താനം പരിഹരതി, അനവജ്ജോ ച ഹോതി അനനുവജ്ജോ വിഞ്ഞൂനം, ബഹുഞ്ച പുഞ്ഞം പസവതി. കതമേഹി ചതൂഹി? അനവജ്ജേന കായകമ്മേന, അനവജ്ജേന വചീകമ്മേന, അനവജ്ജേന മനോകമ്മേന, അനവജ്ജായ ദിട്ഠിയാ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വിയത്തോ സപ്പുരിസോ അക്ഖതം അനുപഹതം അത്താനം പരിഹരതി, അനവജ്ജോ ച ഹോതി അനനുവജ്ജോ വിഞ്ഞൂനം, ബഹുഞ്ച പുഞ്ഞം പസവതീ’’തി. ദസമം.

അഭിഞ്ഞാവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.