(൧൨) ൨. കേസിവഗ്ഗോ

൧. കേസിസുത്തം

൧൧൧. അഥ ഖോ കേസി അസ്സദമ്മസാരഥി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ കേസിം അസ്സദമ്മസാരഥിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ത്വം ഖോസി, കേസി, പഞ്ഞാതോ അസ്സദമ്മസാരഥീതി [സഞ്ഞാതോ അസ്സദമ്മസാരഥി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. കഥം പന ത്വം, കേസി, അസ്സദമ്മം വിനേസീ’’തി? ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, അസ്സദമ്മം സണ്ഹേനപി വിനേമി, ഫരുസേനപി വിനേമി, സണ്ഹഫരുസേനപി വിനേമീ’’തി. ‘‘സചേ തേ, കേസി, അസ്സദമ്മോ സണ്ഹേന വിനയം ന ഉപേതി, ഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, സണ്ഹഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, കിന്തി നം കരോസീ’’തി? ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, അസ്സദമ്മോ സണ്ഹേന വിനയം ന ഉപേതി, ഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, സണ്ഹഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി; ഹനാമി നം, ഭന്തേ. തം കിസ്സ ഹേതു? മാ മേ ആചരിയകുലസ്സ അവണ്ണോ അഹോസീ’’തി.

‘‘ഭഗവാ പന, ഭന്തേ, അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി. കഥം പന, ഭന്തേ, ഭഗവാ പുരിസദമ്മം വിനേതീ’’തി? ‘‘അഹം ഖോ, കേസി, പുരിസദമ്മം സണ്ഹേനപി വിനേമി, ഫരുസേനപി വിനേമി, സണ്ഹഫരുസേനപി വിനേമി. തത്രിദം, കേസി, സണ്ഹസ്മിം – ഇതി കായസുചരിതം ഇതി കായസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി വചീസുചരിതം ഇതി വചീസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി മനോസുചരിതം ഇതി മനോസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി ദേവാ, ഇതി മനുസ്സാതി. തത്രിദം, കേസി, ഫരുസസ്മിം – ഇതി കായദുച്ചരിതം ഇതി കായദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി വചീദുച്ചരിതം ഇതി വചീദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി മനോദുച്ചരിതം ഇതി മനോദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി നിരയോ, ഇതി തിരച്ഛാനയോനി, ഇതി പേത്തിവിസയോ’’തി.

‘‘തത്രിദം, കേസി, സണ്ഹഫരുസസ്മിം – ഇതി കായസുചരിതം ഇതി കായസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി കായദുച്ചരിതം ഇതി കായദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി വചീസുചരിതം ഇതി വചീസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി വചീദുച്ചരിതം ഇതി വചീദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി മനോസുചരിതം ഇതി മനോസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി മനോദുച്ചരിതം ഇതി മനോദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി ദേവാ, ഇതി മനുസ്സാ, ഇതി നിരയോ, ഇതി തിരച്ഛാനയോനി, ഇതി പേത്തിവിസയോ’’തി.

‘‘സചേ തേ, ഭന്തേ, പുരിസദമ്മോ സണ്ഹേന വിനയം ന ഉപേതി, ഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, സണ്ഹഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, കിന്തി നം ഭഗവാ കരോതീ’’തി? ‘‘സചേ മേ, കേസി, പുരിസദമ്മോ സണ്ഹേന വിനയം ന ഉപേതി, ഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, സണ്ഹഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, ഹനാമി നം, കേസീ’’തി. ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ പാണാതിപാതോ കപ്പതി. അഥ ച പന ഭഗവാ ഏവമാഹ – ‘ഹനാമി, നം കേസീ’’’തി! ‘‘സച്ചം, കേസി! ന തഥാഗതസ്സ പാണാതിപാതോ കപ്പതി. അപി ച യോ പുരിസദമ്മോ സണ്ഹേന വിനയം ന ഉപേതി, ഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, സണ്ഹഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, ന തം തഥാഗതോ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞതി, നാപി വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. വധോ ഹേസോ, കേസി, അരിയസ്സ വിനയേ – യം ന തഥാഗതോ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞതി, നാപി വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തീ’’തി.

‘‘സോ ഹി നൂന, ഭന്തേ, സുഹതോ ഹോതി – യം ന തഥാഗതോ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞതി, നാപി വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തീതി. അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. പഠമം.

൨. ജവസുത്തം

൧൧൨. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി ചതൂഹി? അജ്ജവേന, ജവേന, ഖന്തിയാ, സോരച്ചേന – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി, രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ചതൂഹി? അജ്ജവേന, ജവേന, ഖന്തിയാ, സോരച്ചേന – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ദുതിയം.

൩. പതോദസുത്തം

൧൧൩. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്രാ അസ്സാജാനീയാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘കിം നു ഖോ മം അജ്ജ അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേസ്സതി, കിമസ്സാഹം [കഥമസ്സാഹം (ക.)] പടികരോമീ’തി! ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി, അപി ച ഖോ ലോമവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘കിം നു ഖോ മം അജ്ജ അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേസ്സതി, കിമസ്സാഹം പടികരോമീ’തി! ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി നാപി ലോമവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി, അപി ച ഖോ ചമ്മവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘കിം നു ഖോ മം അജ്ജ അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേസ്സതി, കിമസ്സാഹം പടികരോമീ’തി! ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി നാപി ലോമവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി നാപി ചമ്മവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി, അപി ച ഖോ അട്ഠിവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘കിം നു ഖോ മം അജ്ജ അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേസ്സതി, കിമസ്സാഹം പടികരോമീ’തി! ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഭദ്രാ അസ്സാജാനീയാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോമേ ഭദ്രാ പുരിസാജാനീയാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ സുണാതി – ‘അമുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ കാലങ്കതോ [കാലകതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ’തി. സോ തേന സംവിജ്ജതി, സംവേഗം ആപജ്ജതി. സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതി. പഹിതത്തോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം [പരമത്ഥസച്ചം (ക.) മ. നി. ൨.൧൮൩ പസ്സിതബ്ബം] സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം വദാമി. ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ സുണാതി – ‘അമുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ കാലങ്കതോ വാ’തി, അപി ച ഖോ സാമം പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ദുക്ഖിതം വാ കാലങ്കതം വാ. സോ തേന സംവിജ്ജതി, സംവേഗം ആപജ്ജതി. സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതി. പഹിതത്തോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ലോമവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം വദാമി. ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ സുണാതി – ‘അമുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ കാലങ്കതോ വാ’തി, നാപി സാമം പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ദുക്ഖിതം വാ കാലങ്കതം വാ, അപി ച ഖ്വസ്സ ഞാതി വാ സാലോഹിതോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ ഹോതി കാലങ്കതോ വാ. സോ തേന സംവിജ്ജതി, സംവേഗം ആപജ്ജതി. സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതി. പഹിതത്തോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ചമ്മവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം വദാമി. ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ സുണാതി – ‘അമുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ കാലങ്കതോ വാ’തി, നാപി സാമം പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ദുക്ഖിതം വാ കാലങ്കതം വാ, നാപിസ്സ ഞാതി വാ സാലോഹിതോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ ഹോതി കാലങ്കതോ വാ, അപി ച ഖോ സാമഞ്ഞേവ ഫുട്ഠോ ഹോതി സാരീരികാഹി വേദനാഹി ദുക്ഖാഹി തിബ്ബാഹി [തിപ്പാഹി (സീ. പീ.)] ഖരാഹി കടുകാഹി അസാതാഹി അമനാപാഹി പാണഹരാഹി. സോ തേന സംവിജ്ജതി, സംവേഗം ആപജ്ജതി. സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതി. പഹിതത്തോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ അട്ഠിവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം വദാമി. ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഭദ്രാ പുരിസാജാനീയാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. തതിയം.

൪. നാഗസുത്തം

൧൧൪. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സോതാ ച ഹോതി, ഹന്താ ച, ഖന്താ ച, ഗന്താ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സോതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ യമേനം ഹത്ഥിദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേതി – യദി വാ കതപുബ്ബം യദി വാ അകതപുബ്ബം – തം അട്ഠിം കത്വാ [അട്ഠികത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അ. നി. ൫.൧൪൦] മനസി കത്വാ സബ്ബചേതസാ [സബ്ബം ചേതസോ (സബ്ബത്ഥ)] സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ സുണാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സോതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഹന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഹത്ഥിമ്പി ഹനതി, ഹത്ഥാരുഹമ്പി ഹനതി, അസ്സമ്പി ഹനതി, അസ്സാരുഹമ്പി ഹനതി, രഥമ്പി ഹനതി, രഥികമ്പി ഹനതി, പത്തികമ്പി ഹനതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഹന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖന്താ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഖമോ ഹോതി സത്തിപ്പഹാരാനം അസിപ്പഹാരാനം ഉസുപ്പഹാരാനം ഫരസുപ്പഹാരാനം [‘‘ഫരസുപ്പഹാരാന’’ന്തി ഇദം പദം സ്യാമപോത്ഥകേ നത്ഥി. മ. നി. ൩.൨൧൭ പസ്സിതബ്ബം] ഭേരിപണവസങ്ഖതിണവനിന്നാദസദ്ദാനം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഗന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ യമേനം ഹത്ഥിദമ്മസാരഥി ദിസം പേസേതി – യദി വാ ഗതപുബ്ബം യദി വാ അഗതപുബ്ബം – തം ഖിപ്പമേവ ഗന്താ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഗന്താ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി …പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ച ഹോതി, ഹന്താ ച, ഖന്താ ച, ഗന്താ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ ദേസിയമാനേ അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി (ഹനതി) [( ) നത്ഥി സീ. സ്യാ. പീ. പോത്ഥകേസു. അ. നി. ൪.൧൬൪ പടിപദാവഗ്ഗേ ചതുത്ഥസുത്തേ പന ‘‘സമേതീ’’തി പദം സബ്ബത്ഥപി ദിസ്സതി] ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി, ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ഹനതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യായം ദിസാ അഗതപുബ്ബാ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം, തം ഖിപ്പഞ്ഞേവ ഗന്താ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗന്താ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ഠാനസുത്തം

൧൧൫. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനാനി. കതമാനി ചത്താരി? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം അമനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം അമനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം മനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം മനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യമിദം [യദിദം (സ്യാ. കം. ക.)] ഠാനം അമനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി – ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം ഉഭയേനേവ ന കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി [പഞ്ഞായതി (?)]. യമ്പിദം [യദിദം (ക.)] ഠാനം അമനാപം കാതും; ഇമിനാപി നം [തം (സീ. പീ.) സ്യാമപോത്ഥകേ നത്ഥി] ന കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി. യമ്പിദം ഠാനം കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി; ഇമിനാപി നം [തം (പീ.) സീ. സ്യാ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] ന കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം ഉഭയേനേവ ന കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യമിദം ഠാനം അമനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി – ഇമസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേ ബാലോ ച പണ്ഡിതോ ച വേദിതബ്ബോ പുരിസഥാമേ പുരിസവീരിയേ പുരിസപരക്കമേ. ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘കിഞ്ചാപി ഖോ ഇദം ഠാനം അമനാപം കാതും; അഥ ചരഹിദം ഠാനം കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതീ’തി. സോ തം ഠാനം ന കരോതി. തസ്സ തം ഠാനം അകയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി. പണ്ഡിതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘കിഞ്ചാപി ഖോ ഇദം ഠാനം അമനാപം കാതും; അഥ ചരഹിദം ഠാനം കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതീ’തി. സോ തം ഠാനം കരോതി. തസ്സ തം ഠാനം കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യമിദം [യദിദം (സ്യാ. കം.)] ഠാനം മനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി – ഇമസ്മിമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേ ബാലോ ച പണ്ഡിതോ ച വേദിതബ്ബോ പുരിസഥാമേ പുരിസവീരിയേ പുരിസപരക്കമേ. ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘കിഞ്ചാപി ഖോ ഇദം ഠാനം മനാപം കാതും; അഥ ചരഹിദം ഠാനം കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതീ’തി. സോ തം ഠാനം കരോതി. തസ്സ തം ഠാനം കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി. പണ്ഡിതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘കിഞ്ചാപി ഖോ ഇദം ഠാനം മനാപം കാതും; അഥ ചരഹിദം ഠാനം കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതീ’തി. സോ തം ഠാനം ന കരോതി. തസ്സ തം ഠാനം അകയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യമിദം ഠാനം മനാപം കാതും, തഞ്ച കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി – ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം ഉഭയേനേവ കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി. യമ്പിദം ഠാനം മനാപം കാതും, ഇമിനാപി നം കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി; യമ്പിദം ഠാനം കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി, ഇമിനാപി നം കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം ഉഭയേനേവ കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഠാനാനീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അപ്പമാദസുത്തം

൧൧൬. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി അപ്പമാദോ കരണീയോ. കതമേഹി ചതൂഹി? കായദുച്ചരിതം, ഭിക്ഖവേ, പജഹഥ, കായസുചരിതം ഭാവേഥ; തത്ഥ ച മാ പമാദത്ഥ. വചീദുച്ചരിതം, ഭിക്ഖവേ, പജഹഥ, വചീസുചരിതം ഭാവേഥ; തത്ഥ ച മാ പമാദത്ഥ. മനോദുച്ചരിതം, ഭിക്ഖവേ, പജഹഥ, മനോസുചരിതം ഭാവേഥ; തത്ഥ ച മാ പമാദത്ഥ. മിച്ഛാദിട്ഠിം, ഭിക്ഖവേ, പജഹഥ, സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേഥ; തത്ഥ ച മാ പമാദത്ഥ.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കായദുച്ചരിതം പഹീനം ഹോതി കായസുചരിതം ഭാവിതം, വചീദുച്ചരിതം പഹീനം ഹോതി വചീസുചരിതം ഭാവിതം, മനോദുച്ചരിതം പഹീനം ഹോതി മനോസുചരിതം ഭാവിതം, മിച്ഛാദിട്ഠി പഹീനാ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി ഭാവിതാ, സോ ന ഭായതി സമ്പരായികസ്സ മരണസ്സാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ആരക്ഖസുത്തം

൧൧൭. ‘‘ചതൂസു, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേസു അത്തരൂപേന അപ്പമാദോ സതി ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ. കതമേസു ചതൂസു? ‘മാ മേ രജനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം രജ്ജീ’തി അത്തരൂപേന അപ്പമാദോ സതി ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ; ‘മാ മേ ദോസനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം ദുസ്സീ’തി അത്തരൂപേന അപ്പമാദോ സതി ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ; ‘മാ മേ മോഹനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം മുയ്ഹീ’തി അത്തരൂപേന അപ്പമാദോ സതി ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ; ‘മാ മേ മദനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം മജ്ജീ’തി അത്തരൂപേന അപ്പമാദോ സതി ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ രജനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം ന രജ്ജതി വീതരാഗത്താ, ദോസനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം ന ദുസ്സതി വീതദോസത്താ, മോഹനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം ന മുയ്ഹതി വീതമോഹത്താ, മദനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം ന മജ്ജതി വീതമദത്താ, സോ ന ഛമ്ഭതി ന കമ്പതി ന വേധതി ന സന്താസം ആപജ്ജതി, ന ച പന സമണവചനഹേതുപി ഗച്ഛതീ’’തി. സത്തമം.

൮. സംവേജനീയസുത്തം

൧൧൮. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയാനി സംവേജനീയാനി ഠാനാനി. കതമാനി ചത്താരി? ‘ഇധ തഥാഗതോ ജാതോ’തി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയം സംവേജനീയം ഠാനം. ‘ഇധ തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയം സംവേജനീയം ഠാനം. ‘ഇധ തഥാഗതോ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേസീ’തി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയം സംവേജനീയം ഠാനം. ‘ഇധ തഥാഗതോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ’തി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയം സംവേജനീയം ഠാനം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയാനി സംവേജനീയാനി ഠാനാനീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമഭയസുത്തം

൧൧൯. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഭയാനി. കതമാനി ചത്താരി? ജാതിഭയം, ജരാഭയം, ബ്യാധിഭയം, മരണഭയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഭയാനീ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഭയസുത്തം

൧൨൦. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഭയാനി. കതമാനി ചത്താരി? അഗ്ഗിഭയം, ഉദകഭയം, രാജഭയം, ചോരഭയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഭയാനീ’’തി. ദസമം.

കേസിവഗ്ഗോ ദുതിയോ.