൩. തതിയപണ്ണാസകം

(൧൧) ൧. വലാഹകവഗ്ഗോ

൧. പഠമവലാഹകസുത്തം

൧൦൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകാ. കതമേ ചത്താരോ? ഗജ്ജിതാ നോ വസ്സിതാ, വസ്സിതാ നോ ഗജ്ജിതാ, നേവ ഗജ്ജിതാ നോ വസ്സിതാ, ഗജ്ജിതാ ച വസ്സിതാ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ വലാഹകാ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ വലാഹകൂപമാ [പു. പ. ൧൫൭] പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഗജ്ജിതാ നോ വസ്സിതാ, വസ്സിതാ നോ ഗജ്ജിതാ, നേവ ഗജ്ജിതാ നോ വസ്സിതാ, ഗജ്ജിതാ ച വസ്സിതാ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗജ്ജിതാ ഹോതി നോ വസ്സിതാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഭാസിതാ ഹോതി, നോ കത്താ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗജ്ജിതാ ഹോതി, നോ വസ്സിതാ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകോ ഗജ്ജിതാ, നോ വസ്സിതാ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വസ്സിതാ ഹോതി, നോ ഗജ്ജിതാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കത്താ ഹോതി, നോ ഭാസിതാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വസ്സിതാ ഹോതി, നോ ഗജ്ജിതാ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകോ വസ്സിതാ, നോ ഗജ്ജിതാ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവ ഗജ്ജിതാ ഹോതി, നോ വസ്സിതാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നേവ ഭാസിതാ ഹോതി, നോ കത്താ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവ ഗജ്ജിതാ ഹോതി, നോ വസ്സിതാ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകോ നേവ ഗജ്ജിതാ [നേവ ഗജ്ജിതാ ഹോതി (ക.)], നോ വസ്സിതാ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗജ്ജിതാ ച ഹോതി വസ്സിതാ ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഭാസിതാ ച ഹോതി കത്താ ച. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗജ്ജിതാ ച ഹോതി വസ്സിതാ ച. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകോ ഗജ്ജിതാ ച [ഗജ്ജിതാ ച ഹോതി (ക.)] വസ്സിതാ ച; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ വലാഹകൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. പഠമം.

൨. ദുതിയവലാഹകസുത്തം

൧൦൨. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകാ. കതമേ ചത്താരോ? ഗജ്ജിതാ നോ വസ്സിതാ, വസ്സിതാ നോ ഗജ്ജിതാ, നേവ ഗജ്ജിതാ നോ വസ്സിതാ ഗജ്ജിതാ ച വസ്സിതാ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ വലാഹകാ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ വലാഹകൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഗജ്ജിതാ നോ വസ്സിതാ, വസ്സിതാ നോ ഗജ്ജിതാ, നേവ ഗജ്ജിതാ നോ വസ്സിതാ, ഗജ്ജിതാ ച വസ്സിതാ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗജ്ജിതാ ഹോതി, നോ വസ്സിതാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗജ്ജിതാ ഹോതി, നോ വസ്സിതാ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകോ ഗജ്ജിതാ, നോ വസ്സിതാ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വസ്സിതാ ഹോതി, നോ ഗജ്ജിതാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മം ന പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വസ്സിതാ ഹോതി, നോ ഗജ്ജിതാ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകോ വസ്സിതാ, നോ ഗജ്ജിതാ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവ ഗജ്ജിതാ ഹോതി, നോ വസ്സിതാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നേവ ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവ ഗജ്ജിതാ ഹോതി, നോ വസ്സിതാ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകോ നേവ ഗജ്ജിതാ, നോ വസ്സിതാ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗജ്ജിതാ ച ഹോതി വസ്സിതാ ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗജ്ജിതാ ച ഹോതി വസ്സിതാ ച. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകോ ഗജ്ജിതാ ച വസ്സിതാ ച; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ വലാഹകൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. കുമ്ഭസുത്തം

൧൦൩. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭാ. കതമേ ചത്താരോ? തുച്ഛോ പിഹിതോ, പൂരോ വിവടോ, തുച്ഛോ വിവടോ, പൂരോ പിഹിതോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ കുമ്ഭാ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ കുമ്ഭൂപമാ [പു. പ. ൧൬൦] പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? തുച്ഛോ പിഹിതോ, പൂരോ വിവടോ, തുച്ഛോ വിവടോ, പൂരോ പിഹിതോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ തുച്ഛോ ഹോതി പിഹിതോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ തുച്ഛോ ഹോതി പിഹിതോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭോ തുച്ഛോ പിഹിതോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പൂരോ ഹോതി വിവടോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പൂരോ ഹോതി വിവടോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭോ പൂരോ വിവടോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ തുച്ഛോ ഹോതി വിവടോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ തുച്ഛോ ഹോതി വിവടോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭോ തുച്ഛോ വിവടോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പൂരോ ഹോതി പിഹിതോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പൂരോ ഹോതി പിഹിതോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭോ പൂരോ പിഹിതോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ കുമ്ഭൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. തതിയം.

൪. ഉദകരഹദസുത്തം

൧൦൪. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ഉദകരഹദാ. കതമേ ചത്താരോ? ഉത്താനോ ഗമ്ഭീരോഭാസോ, ഗമ്ഭീരോ ഉത്താനോഭാസോ, ഉത്താനോ ഉത്താനോഭാസോ, ഗമ്ഭീരോ ഗമ്ഭീരോഭാസോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഉദകരഹദാ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഉദകരഹദൂപമാ [പു. പ. ൧൬൧] പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഉത്താനോ ഗമ്ഭീരോഭാസോ, ഗമ്ഭീരോ ഉത്താനോഭാസോ, ഉത്താനോ ഉത്താനോഭാസോ, ഗമ്ഭീരോ ഗമ്ഭീരോഭാസോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉത്താനോ ഹോതി ഗമ്ഭീരോഭാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉത്താനോ ഹോതി ഗമ്ഭീരോഭാസോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഉദകരഹദോ ഉത്താനോ ഗമ്ഭീരോഭാസോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗമ്ഭീരോ ഹോതി ഉത്താനോഭാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗമ്ഭീരോ ഹോതി ഉത്താനോഭാസോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഉദകരഹദോ ഗമ്ഭീരോ ഉത്താനോഭാസോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉത്താനോ ഹോതി ഉത്താനോഭാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉത്താനോ ഹോതി ഉത്താനോഭാസോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഉദകരഹദോ ഉത്താനോ ഉത്താനോഭാസോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗമ്ഭീരോ ഹോതി ഗമ്ഭീരോഭാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗമ്ഭീരോ ഹോതി ഗമ്ഭീരോഭാസോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഉദകരഹദോ ഗമ്ഭീരോ ഗമ്ഭീരോഭാസോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഉദകരഹദൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. അമ്ബസുത്തം

൧൦൫. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അമ്ബാനി. കതമാനി ചത്താരി? ആമം പക്കവണ്ണി [പക്കവണ്ണീ (പു. പ. ൧൫൯)], പക്കം ആമവണ്ണി [ആമവണ്ണീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ആമം ആമവണ്ണി, പക്കം പക്കവണ്ണി – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അമ്ബാനി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ അമ്ബൂപമാ [പക്കവണ്ണീ (പു. പ. ൧൫൯)] പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ആമോ പക്കവണ്ണീ, പക്കോ ആമവണ്ണീ, ആമോ ആമവണ്ണീ, പക്കോ പക്കവണ്ണീ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആമോ ഹോതി പക്കവണ്ണീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആമോ ഹോതി പക്കവണ്ണീ. സേയ്യഥാപി തം, ഭിക്ഖവേ, അമ്ബം ആമം പക്കവണ്ണി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പക്കോ ഹോതി ആമവണ്ണീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പക്കോ ഹോതി ആമവണ്ണീ. സേയ്യഥാപി തം, ഭിക്ഖവേ, അമ്ബം പക്കം ആമവണ്ണി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആമോ ഹോതി ആമവണ്ണീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആമോ ഹോതി ആമവണ്ണീ. സേയ്യഥാപി തം, ഭിക്ഖവേ, അമ്ബം ആമം ആമവണ്ണി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പക്കോ ഹോതി പക്കവണ്ണീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പാസാദികം ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പക്കോ ഹോതി പക്കവണ്ണീ. സേയ്യഥാപി തം, ഭിക്ഖവേ, അമ്ബം പക്കം പക്കവണ്ണി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ അമ്ബൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയഅമ്ബസുത്തം

(ഛട്ഠം ഉത്താനത്ഥമേവാതി അട്ഠകഥായം ദസ്സിതം, പാളിപോത്ഥകേസു പന കത്ഥചിപി ന ദിസ്സതി.) [( ) ‘‘ഛട്ഠം ഉക്കാനത്ഥമേവാ’’തി അട്ഠകഥായം ദസ്സിതം, പാളിപോത്ഥകേസു പന കത്ഥചിപി ന ദിസ്സതി. ‘‘… ആമം പക്കോഭാസം, പക്കം ആമോഭാസ’’ന്തിആദിനാ പാഠോ ഭവേയ്യ]

൭. മൂസികസുത്തം

൧൦൭. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, മൂസികാ. കതമാ ചതസ്സോ? ഗാധം കത്താ നോ വസിതാ, വസിതാ നോ ഗാധം കത്താ, നേവ ഗാധം കത്താ നോ വസിതാ, ഗാധം കത്താ ച വസിതാ ച – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ മൂസികാ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ മൂസികൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഗാധം കത്താ നോ വസിതാ, വസിതാ നോ ഗാധം കത്താ, നേവ ഗാധം കത്താ നോ വസിതാ, ഗാധം കത്താ ച വസിതാ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗാധം കത്താ ഹോതി നോ വസിതാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗാധം കത്താ ഹോതി, നോ വസിതാ. സേയ്യഥാപി സാ, ഭിക്ഖവേ, മൂസികാ ഗാധം കത്താ, നോ വസിതാ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വസിതാ ഹോതി, നോ ഗാധം കത്താ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മം ന പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വസിതാ ഹോതി, നോ ഗാധം കത്താ. സേയ്യഥാപി സാ, ഭിക്ഖവേ, മൂസികാ വസിതാ ഹോതി, നോ ഗാധം കത്താ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം, പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവ ഗാധം കത്താ ഹോതി നോ വസിതാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മം ന പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവ ഗാധം കത്താ ഹോതി, നോ വസിതാ. സേയ്യഥാപി സാ, ഭിക്ഖവേ, മൂസികാ നേവ ഗാധം കത്താ ഹോതി, നോ വസിതാ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗാധം കത്താ ച ഹോതി വസിതാ ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗാധം കത്താ ച ഹോതി വസിതാ ച. സേയ്യഥാപി സാ, ഭിക്ഖവേ, മൂസികാ ഗാധം കത്താ ച ഹോതി വസിതാ ച; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ മൂസികൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. സത്തമം.

൮. ബലീബദ്ദസുത്തം

൧൦൮. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ബലീബദ്ദാ [ബലിവദ്ദാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ബലിബദ്ധാ (ക.) പു. പ. ൧൬൨]. കതമേ ചത്താരോ? സഗവചണ്ഡോ നോ പരഗവചണ്ഡോ, പരഗവചണ്ഡോ നോ സഗവചണ്ഡോ, സഗവചണ്ഡോ ച പരഗവചണ്ഡോ ച, നേവ സഗവചണ്ഡോ നോ പരഗവചണ്ഡോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ബലീബദ്ദാ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ബലീബദ്ദൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? സഗവചണ്ഡോ നോ പരഗവചണ്ഡോ, പരഗവചണ്ഡോ നോ സഗവചണ്ഡോ, സഗവചണ്ഡോ ച പരഗവചണ്ഡോ ച, നേവ സഗവചണ്ഡോ നോ പരഗവചണ്ഡോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സഗവചണ്ഡോ ഹോതി, നോ പരഗവചണ്ഡോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സകപരിസം ഉബ്ബേജേതാ ഹോതി, നോ പരപരിസം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സഗവചണ്ഡോ ഹോതി, നോ പരഗവചണ്ഡോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ബലീബദ്ദോ സഗവചണ്ഡോ, നോ പരഗവചണ്ഡോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പരഗവചണ്ഡോ ഹോതി, നോ സഗവചണ്ഡോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരപരിസം ഉബ്ബേജേതാ ഹോതി, നോ സകപരിസം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പരഗവചണ്ഡോ ഹോതി, നോ സഗവചണ്ഡോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ബലീബദ്ദോ പരഗവചണ്ഡോ, നോ സഗവചണ്ഡോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സഗവചണ്ഡോ ച ഹോതി പരഗവചണ്ഡോ ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സകപരിസം ഉബ്ബേജേതാ ഹോതി പരപരിസഞ്ച. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സഗവചണ്ഡോ ച ഹോതി പരഗവചണ്ഡോ ച. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ബലീബദ്ദോ സഗവചണ്ഡോ ച പരഗവചണ്ഡോ ച; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവ സഗവചണ്ഡോ ഹോതി നോ പരഗവചണ്ഡോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നേവ സകപരിസം ഉബ്ബേജേതാ ഹോതി, നോ പരപരിസഞ്ച. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവ സഗവചണ്ഡോ ഹോതി, നോ പരഗവചണ്ഡോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ബലീബദ്ദോ നേവ സഗവചണ്ഡോ, നോ പരഗവചണ്ഡോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ബലീബദ്ദൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. രുക്ഖസുത്തം

൧൦൯. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖാ. കതമേ ചത്താരോ? ഫേഗ്ഗു ഫേഗ്ഗുപരിവാരോ, ഫേഗ്ഗു സാരപരിവാരോ, സാരോ ഫേഗ്ഗുപരിവാരോ, സാരോ സാരപരിവാരോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ രുക്ഖാ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ രുക്ഖൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഫേഗ്ഗു ഫേഗ്ഗുപരിവാരോ, ഫേഗ്ഗു സാരപരിവാരോ, സാരോ ഫേഗ്ഗുപരിവാരോ, സാരോ സാരപരിവാരോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഫേഗ്ഗു ഹോതി ഫേഗ്ഗുപരിവാരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ; പരിസാപിസ്സ ഹോതി ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഫേഗ്ഗു ഹോതി ഫേഗ്ഗുപരിവാരോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ ഫേഗ്ഗു ഫേഗ്ഗുപരിവാരോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഫേഗ്ഗു ഹോതി സാരപരിവാരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ; പരിസാ ച ഖ്വസ്സ ഹോതി സീലവതീ കല്യാണധമ്മാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഫേഗ്ഗു ഹോതി സാരപരിവാരോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ ഫേഗ്ഗു സാരപരിവാരോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സാരോ ഹോതി ഫേഗ്ഗുപരിവാരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ; പരിസാ ച ഖ്വസ്സ ഹോതി ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സാരോ ഹോതി ഫേഗ്ഗുപരിവാരോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ സാരോ ഫേഗ്ഗുപരിവാരോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സാരോ ഹോതി സാരപരിവാരോ? ഇധ ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ; പരിസാപിസ്സ ഹോതി സീലവതീ കല്യാണധമ്മാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സാരോ ഹോതി സാരപരിവാരോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ സാരോ സാരപരിവാരോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ രുക്ഖൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി [പു. പ. ൧൭൦]. നവമം.

൧൦. ആസീവിസസുത്തം

൧൧൦. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആസീവിസാ [ആസിവിസാ (ക.) പു. പ. ൧൬൩]. കതമേ ചത്താരോ? ആഗതവിസോ ന ഘോരവിസോ, ഘോരവിസോ ന ആഗതവിസോ, ആഗതവിസോ ച ഘോരവിസോ ച, നേവാഗതവിസോ ന ഘോരവിസോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആസീവിസാ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആസീവിസൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ആഗതവിസോ ന ഘോരവിസോ, ഘോരവിസോ ന ആഗതവിസോ, ആഗതവിസോ ച ഘോരവിസോ ച, നേവാഗതവിസോ ന ഘോരവിസോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആഗതവിസോ ഹോതി, ന ഘോരവിസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ [കോപോ (ക.) പു. പ. ൧൬൩] ന ദീഘരത്തം അനുസേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആഗതവിസോ ഹോതി, ന ഘോരവിസോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ആസീവിസോ ആഗതവിസോ, ന ഘോരവിസോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഘോരവിസോ ഹോതി, ന ആഗതവിസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ദീഘരത്തം അനുസേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഘോരവിസോ ഹോതി, ന ആഗതവിസോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ആസീവിസോ ഘോരവിസോ, ന ആഗതവിസോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആഗതവിസോ ച ഹോതി ഘോരവിസോ ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ദീഘരത്തം അനുസേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആഗതവിസോ ച ഹോതി ഘോരവിസോ ച. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ആസീവിസോ ആഗതവിസോ ച ഘോരവിസോ ച; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവാഗതവിസോ ഹോതി ന ഘോരവിസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ന ദീഘരത്തം അനുസേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവാഗതവിസോ ഹോതി, ന ഘോരവിസോ. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ആസീവിസോ നേവാഗതവിസോ ന ഘോരവിസോ; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആസീവിസൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ദസമം.

വലാഹകവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ വലാഹാ കുമ്ഭ-ഉദക, രഹദാ ദ്വേ ഹോന്തി അമ്ബാനി;

മൂസികാ ബലീബദ്ദാ രുക്ഖാ, ആസീവിസേന തേ ദസാതി.

(൧൨) ൨. കേസിവഗ്ഗോ

൧. കേസിസുത്തം

൧൧൧. അഥ ഖോ കേസി അസ്സദമ്മസാരഥി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ കേസിം അസ്സദമ്മസാരഥിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ത്വം ഖോസി, കേസി, പഞ്ഞാതോ അസ്സദമ്മസാരഥീതി [സഞ്ഞാതോ അസ്സദമ്മസാരഥി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. കഥം പന ത്വം, കേസി, അസ്സദമ്മം വിനേസീ’’തി? ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, അസ്സദമ്മം സണ്ഹേനപി വിനേമി, ഫരുസേനപി വിനേമി, സണ്ഹഫരുസേനപി വിനേമീ’’തി. ‘‘സചേ തേ, കേസി, അസ്സദമ്മോ സണ്ഹേന വിനയം ന ഉപേതി, ഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, സണ്ഹഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, കിന്തി നം കരോസീ’’തി? ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, അസ്സദമ്മോ സണ്ഹേന വിനയം ന ഉപേതി, ഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, സണ്ഹഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി; ഹനാമി നം, ഭന്തേ. തം കിസ്സ ഹേതു? മാ മേ ആചരിയകുലസ്സ അവണ്ണോ അഹോസീ’’തി.

‘‘ഭഗവാ പന, ഭന്തേ, അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി. കഥം പന, ഭന്തേ, ഭഗവാ പുരിസദമ്മം വിനേതീ’’തി? ‘‘അഹം ഖോ, കേസി, പുരിസദമ്മം സണ്ഹേനപി വിനേമി, ഫരുസേനപി വിനേമി, സണ്ഹഫരുസേനപി വിനേമി. തത്രിദം, കേസി, സണ്ഹസ്മിം – ഇതി കായസുചരിതം ഇതി കായസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി വചീസുചരിതം ഇതി വചീസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി മനോസുചരിതം ഇതി മനോസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി ദേവാ, ഇതി മനുസ്സാതി. തത്രിദം, കേസി, ഫരുസസ്മിം – ഇതി കായദുച്ചരിതം ഇതി കായദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി വചീദുച്ചരിതം ഇതി വചീദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി മനോദുച്ചരിതം ഇതി മനോദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി നിരയോ, ഇതി തിരച്ഛാനയോനി, ഇതി പേത്തിവിസയോ’’തി.

‘‘തത്രിദം, കേസി, സണ്ഹഫരുസസ്മിം – ഇതി കായസുചരിതം ഇതി കായസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി കായദുച്ചരിതം ഇതി കായദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി വചീസുചരിതം ഇതി വചീസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി വചീദുച്ചരിതം ഇതി വചീദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി മനോസുചരിതം ഇതി മനോസുചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി മനോദുച്ചരിതം ഇതി മനോദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ, ഇതി ദേവാ, ഇതി മനുസ്സാ, ഇതി നിരയോ, ഇതി തിരച്ഛാനയോനി, ഇതി പേത്തിവിസയോ’’തി.

‘‘സചേ തേ, ഭന്തേ, പുരിസദമ്മോ സണ്ഹേന വിനയം ന ഉപേതി, ഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, സണ്ഹഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, കിന്തി നം ഭഗവാ കരോതീ’’തി? ‘‘സചേ മേ, കേസി, പുരിസദമ്മോ സണ്ഹേന വിനയം ന ഉപേതി, ഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, സണ്ഹഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, ഹനാമി നം, കേസീ’’തി. ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ പാണാതിപാതോ കപ്പതി. അഥ ച പന ഭഗവാ ഏവമാഹ – ‘ഹനാമി, നം കേസീ’’’തി! ‘‘സച്ചം, കേസി! ന തഥാഗതസ്സ പാണാതിപാതോ കപ്പതി. അപി ച യോ പുരിസദമ്മോ സണ്ഹേന വിനയം ന ഉപേതി, ഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, സണ്ഹഫരുസേന വിനയം ന ഉപേതി, ന തം തഥാഗതോ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞതി, നാപി വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. വധോ ഹേസോ, കേസി, അരിയസ്സ വിനയേ – യം ന തഥാഗതോ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞതി, നാപി വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തീ’’തി.

‘‘സോ ഹി നൂന, ഭന്തേ, സുഹതോ ഹോതി – യം ന തഥാഗതോ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞതി, നാപി വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തീതി. അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. പഠമം.

൨. ജവസുത്തം

൧൧൨. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി ചതൂഹി? അജ്ജവേന, ജവേന, ഖന്തിയാ, സോരച്ചേന – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി, രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ചതൂഹി? അജ്ജവേന, ജവേന, ഖന്തിയാ, സോരച്ചേന – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ദുതിയം.

൩. പതോദസുത്തം

൧൧൩. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്രാ അസ്സാജാനീയാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘കിം നു ഖോ മം അജ്ജ അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേസ്സതി, കിമസ്സാഹം [കഥമസ്സാഹം (ക.)] പടികരോമീ’തി! ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി, അപി ച ഖോ ലോമവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘കിം നു ഖോ മം അജ്ജ അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേസ്സതി, കിമസ്സാഹം പടികരോമീ’തി! ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി നാപി ലോമവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി, അപി ച ഖോ ചമ്മവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘കിം നു ഖോ മം അജ്ജ അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേസ്സതി, കിമസ്സാഹം പടികരോമീ’തി! ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി നാപി ലോമവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി നാപി ചമ്മവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി, അപി ച ഖോ അട്ഠിവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘കിം നു ഖോ മം അജ്ജ അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേസ്സതി, കിമസ്സാഹം പടികരോമീ’തി! ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഭദ്രാ അസ്സാജാനീയാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോമേ ഭദ്രാ പുരിസാജാനീയാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ സുണാതി – ‘അമുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ കാലങ്കതോ [കാലകതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ’തി. സോ തേന സംവിജ്ജതി, സംവേഗം ആപജ്ജതി. സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതി. പഹിതത്തോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം [പരമത്ഥസച്ചം (ക.) മ. നി. ൨.൧൮൩ പസ്സിതബ്ബം] സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം വദാമി. ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ സുണാതി – ‘അമുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ കാലങ്കതോ വാ’തി, അപി ച ഖോ സാമം പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ദുക്ഖിതം വാ കാലങ്കതം വാ. സോ തേന സംവിജ്ജതി, സംവേഗം ആപജ്ജതി. സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതി. പഹിതത്തോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ലോമവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം വദാമി. ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ സുണാതി – ‘അമുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ കാലങ്കതോ വാ’തി, നാപി സാമം പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ദുക്ഖിതം വാ കാലങ്കതം വാ, അപി ച ഖ്വസ്സ ഞാതി വാ സാലോഹിതോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ ഹോതി കാലങ്കതോ വാ. സോ തേന സംവിജ്ജതി, സംവേഗം ആപജ്ജതി. സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതി. പഹിതത്തോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ചമ്മവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം വദാമി. ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ന ഹേവ ഖോ സുണാതി – ‘അമുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ കാലങ്കതോ വാ’തി, നാപി സാമം പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ദുക്ഖിതം വാ കാലങ്കതം വാ, നാപിസ്സ ഞാതി വാ സാലോഹിതോ വാ ദുക്ഖിതോ വാ ഹോതി കാലങ്കതോ വാ, അപി ച ഖോ സാമഞ്ഞേവ ഫുട്ഠോ ഹോതി സാരീരികാഹി വേദനാഹി ദുക്ഖാഹി തിബ്ബാഹി [തിപ്പാഹി (സീ. പീ.)] ഖരാഹി കടുകാഹി അസാതാഹി അമനാപാഹി പാണഹരാഹി. സോ തേന സംവിജ്ജതി, സംവേഗം ആപജ്ജതി. സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതി. പഹിതത്തോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ അട്ഠിവേധവിദ്ധോ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി; തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം വദാമി. ഏവരൂപോപി, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഭദ്രാ പുരിസാജാനീയാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. തതിയം.

൪. നാഗസുത്തം

൧൧൪. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സോതാ ച ഹോതി, ഹന്താ ച, ഖന്താ ച, ഗന്താ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സോതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ യമേനം ഹത്ഥിദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേതി – യദി വാ കതപുബ്ബം യദി വാ അകതപുബ്ബം – തം അട്ഠിം കത്വാ [അട്ഠികത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അ. നി. ൫.൧൪൦] മനസി കത്വാ സബ്ബചേതസാ [സബ്ബം ചേതസോ (സബ്ബത്ഥ)] സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ സുണാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സോതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഹന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഹത്ഥിമ്പി ഹനതി, ഹത്ഥാരുഹമ്പി ഹനതി, അസ്സമ്പി ഹനതി, അസ്സാരുഹമ്പി ഹനതി, രഥമ്പി ഹനതി, രഥികമ്പി ഹനതി, പത്തികമ്പി ഹനതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഹന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖന്താ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഖമോ ഹോതി സത്തിപ്പഹാരാനം അസിപ്പഹാരാനം ഉസുപ്പഹാരാനം ഫരസുപ്പഹാരാനം [‘‘ഫരസുപ്പഹാരാന’’ന്തി ഇദം പദം സ്യാമപോത്ഥകേ നത്ഥി. മ. നി. ൩.൨൧൭ പസ്സിതബ്ബം] ഭേരിപണവസങ്ഖതിണവനിന്നാദസദ്ദാനം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഗന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ യമേനം ഹത്ഥിദമ്മസാരഥി ദിസം പേസേതി – യദി വാ ഗതപുബ്ബം യദി വാ അഗതപുബ്ബം – തം ഖിപ്പമേവ ഗന്താ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഗന്താ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി …പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ച ഹോതി, ഹന്താ ച, ഖന്താ ച, ഗന്താ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ ദേസിയമാനേ അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി (ഹനതി) [( ) നത്ഥി സീ. സ്യാ. പീ. പോത്ഥകേസു. അ. നി. ൪.൧൬൪ പടിപദാവഗ്ഗേ ചതുത്ഥസുത്തേ പന ‘‘സമേതീ’’തി പദം സബ്ബത്ഥപി ദിസ്സതി] ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി, ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ഹനതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യായം ദിസാ അഗതപുബ്ബാ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം, തം ഖിപ്പഞ്ഞേവ ഗന്താ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗന്താ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ഠാനസുത്തം

൧൧൫. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനാനി. കതമാനി ചത്താരി? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം അമനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം അമനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം മനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം മനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യമിദം [യദിദം (സ്യാ. കം. ക.)] ഠാനം അമനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി – ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം ഉഭയേനേവ ന കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി [പഞ്ഞായതി (?)]. യമ്പിദം [യദിദം (ക.)] ഠാനം അമനാപം കാതും; ഇമിനാപി നം [തം (സീ. പീ.) സ്യാമപോത്ഥകേ നത്ഥി] ന കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി. യമ്പിദം ഠാനം കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി; ഇമിനാപി നം [തം (പീ.) സീ. സ്യാ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] ന കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം ഉഭയേനേവ ന കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യമിദം ഠാനം അമനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി – ഇമസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേ ബാലോ ച പണ്ഡിതോ ച വേദിതബ്ബോ പുരിസഥാമേ പുരിസവീരിയേ പുരിസപരക്കമേ. ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘കിഞ്ചാപി ഖോ ഇദം ഠാനം അമനാപം കാതും; അഥ ചരഹിദം ഠാനം കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതീ’തി. സോ തം ഠാനം ന കരോതി. തസ്സ തം ഠാനം അകയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി. പണ്ഡിതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘കിഞ്ചാപി ഖോ ഇദം ഠാനം അമനാപം കാതും; അഥ ചരഹിദം ഠാനം കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതീ’തി. സോ തം ഠാനം കരോതി. തസ്സ തം ഠാനം കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യമിദം [യദിദം (സ്യാ. കം.)] ഠാനം മനാപം കാതും; തഞ്ച കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി – ഇമസ്മിമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേ ബാലോ ച പണ്ഡിതോ ച വേദിതബ്ബോ പുരിസഥാമേ പുരിസവീരിയേ പുരിസപരക്കമേ. ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘കിഞ്ചാപി ഖോ ഇദം ഠാനം മനാപം കാതും; അഥ ചരഹിദം ഠാനം കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതീ’തി. സോ തം ഠാനം കരോതി. തസ്സ തം ഠാനം കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതി. പണ്ഡിതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘കിഞ്ചാപി ഖോ ഇദം ഠാനം മനാപം കാതും; അഥ ചരഹിദം ഠാനം കയിരമാനം അനത്ഥായ സംവത്തതീ’തി. സോ തം ഠാനം ന കരോതി. തസ്സ തം ഠാനം അകയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യമിദം ഠാനം മനാപം കാതും, തഞ്ച കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി – ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം ഉഭയേനേവ കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി. യമ്പിദം ഠാനം മനാപം കാതും, ഇമിനാപി നം കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി; യമ്പിദം ഠാനം കയിരമാനം അത്ഥായ സംവത്തതി, ഇമിനാപി നം കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ഠാനം ഉഭയേനേവ കത്തബ്ബം മഞ്ഞതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഠാനാനീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അപ്പമാദസുത്തം

൧൧൬. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി അപ്പമാദോ കരണീയോ. കതമേഹി ചതൂഹി? കായദുച്ചരിതം, ഭിക്ഖവേ, പജഹഥ, കായസുചരിതം ഭാവേഥ; തത്ഥ ച മാ പമാദത്ഥ. വചീദുച്ചരിതം, ഭിക്ഖവേ, പജഹഥ, വചീസുചരിതം ഭാവേഥ; തത്ഥ ച മാ പമാദത്ഥ. മനോദുച്ചരിതം, ഭിക്ഖവേ, പജഹഥ, മനോസുചരിതം ഭാവേഥ; തത്ഥ ച മാ പമാദത്ഥ. മിച്ഛാദിട്ഠിം, ഭിക്ഖവേ, പജഹഥ, സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേഥ; തത്ഥ ച മാ പമാദത്ഥ.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കായദുച്ചരിതം പഹീനം ഹോതി കായസുചരിതം ഭാവിതം, വചീദുച്ചരിതം പഹീനം ഹോതി വചീസുചരിതം ഭാവിതം, മനോദുച്ചരിതം പഹീനം ഹോതി മനോസുചരിതം ഭാവിതം, മിച്ഛാദിട്ഠി പഹീനാ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി ഭാവിതാ, സോ ന ഭായതി സമ്പരായികസ്സ മരണസ്സാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ആരക്ഖസുത്തം

൧൧൭. ‘‘ചതൂസു, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേസു അത്തരൂപേന അപ്പമാദോ സതി ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ. കതമേസു ചതൂസു? ‘മാ മേ രജനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം രജ്ജീ’തി അത്തരൂപേന അപ്പമാദോ സതി ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ; ‘മാ മേ ദോസനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം ദുസ്സീ’തി അത്തരൂപേന അപ്പമാദോ സതി ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ; ‘മാ മേ മോഹനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം മുയ്ഹീ’തി അത്തരൂപേന അപ്പമാദോ സതി ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ; ‘മാ മേ മദനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം മജ്ജീ’തി അത്തരൂപേന അപ്പമാദോ സതി ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ രജനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം ന രജ്ജതി വീതരാഗത്താ, ദോസനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം ന ദുസ്സതി വീതദോസത്താ, മോഹനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം ന മുയ്ഹതി വീതമോഹത്താ, മദനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം ന മജ്ജതി വീതമദത്താ, സോ ന ഛമ്ഭതി ന കമ്പതി ന വേധതി ന സന്താസം ആപജ്ജതി, ന ച പന സമണവചനഹേതുപി ഗച്ഛതീ’’തി. സത്തമം.

൮. സംവേജനീയസുത്തം

൧൧൮. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയാനി സംവേജനീയാനി ഠാനാനി. കതമാനി ചത്താരി? ‘ഇധ തഥാഗതോ ജാതോ’തി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയം സംവേജനീയം ഠാനം. ‘ഇധ തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയം സംവേജനീയം ഠാനം. ‘ഇധ തഥാഗതോ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേസീ’തി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയം സംവേജനീയം ഠാനം. ‘ഇധ തഥാഗതോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ’തി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയം സംവേജനീയം ഠാനം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി സദ്ധസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദസ്സനീയാനി സംവേജനീയാനി ഠാനാനീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമഭയസുത്തം

൧൧൯. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഭയാനി. കതമാനി ചത്താരി? ജാതിഭയം, ജരാഭയം, ബ്യാധിഭയം, മരണഭയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഭയാനീ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഭയസുത്തം

൧൨൦. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഭയാനി. കതമാനി ചത്താരി? അഗ്ഗിഭയം, ഉദകഭയം, രാജഭയം, ചോരഭയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഭയാനീ’’തി. ദസമം.

കേസിവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

കേസി ജവോ പതോദോ ച, നാഗോ ഠാനേന പഞ്ചമം;

അപ്പമാദോ ച ആരക്ഖോ, സംവേജനീയഞ്ച ദ്വേ ഭയാതി.

(൧൩) ൩. ഭയവഗ്ഗോ

൧. അത്താനുവാദസുത്തം

൧൨൧. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഭയാനി. കതമാനി ചത്താരി? അത്താനുവാദഭയം, പരാനുവാദഭയം, ദണ്ഡഭയം, ദുഗ്ഗതിഭയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അത്താനുവാദഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹഞ്ചേവ [അഹഞ്ചേ (?)] ഖോ പന കായേന ദുച്ചരിതം ചരേയ്യം, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരേയ്യം, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരേയ്യം, കിഞ്ച തം യം മം [കിഞ്ച തം മം (സീ.), കിഞ്ച മം (സ്യാ. കം.), കിഞ്ച തം കമ്മം (പീ. ക.)] അത്താ സീലതോ ന ഉപവദേയ്യാ’തി! സോ അത്താനുവാദഭയസ്സ ഭീതോ കായദുച്ചരിതം പഹായ കായസുചരിതം ഭാവേതി, വചീദുച്ചരിതം പഹായ വചീസുചരിതം ഭാവേതി, മനോദുച്ചരിതം പഹായ മനോസുചരിതം ഭാവേതി, സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അത്താനുവാദഭയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പരാനുവാദഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹഞ്ചേവ ഖോ പന കായേന ദുച്ചരിതം ചരേയ്യം, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരേയ്യം, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരേയ്യം, കിഞ്ച തം യം മം പരേ സീലതോ ന ഉപവദേയ്യു’ന്തി! സോ പരാനുവാദഭയസ്സ ഭീതോ കായദുച്ചരിതം പഹായ കായസുചരിതം ഭാവേതി, വചീദുച്ചരിതം പഹായ വചീസുചരിതം ഭാവേതി, മനോദുച്ചരിതം പഹായ മനോസുചരിതം ഭാവേതി, സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പരാനുവാദഭയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദണ്ഡഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പസ്സതി ചോരം ആഗുചാരിം, രാജാനോ ഗഹേത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരേന്തേ, കസാഹിപി താളേന്തേ, വേത്തേഹിപി താളേന്തേ, അദ്ധദണ്ഡകേഹിപി താളേന്തേ, ഹത്ഥമ്പി ഛിന്ദന്തേ, പാദമ്പി ഛിന്ദന്തേ, ഹത്ഥപാദമ്പി ഛിന്ദന്തേ, കണ്ണമ്പി ഛിന്ദന്തേ, നാസമ്പി ഛിന്ദന്തേ, കണ്ണനാസമ്പി ഛിന്ദന്തേ, ബിലങ്ഗഥാലികമ്പി കരോന്തേ, സങ്ഖമുണ്ഡികമ്പി കരോന്തേ, രാഹുമുഖമ്പി കരോന്തേ, ജോതിമാലികമ്പി കരോന്തേ, ഹത്ഥപജ്ജോതികമ്പി കരോന്തേ, ഏരകവത്തികമ്പി കരോന്തേ, ചീരകവാസികമ്പി കരോന്തേ, ഏണേയ്യകമ്പി കരോന്തേ, ബലിസമംസികമ്പി കരോന്തേ, കഹാപണകമ്പി കരോന്തേ, ഖാരാപതച്ഛികമ്പി കരോന്തേ, പലിഘപരിവത്തികമ്പി കരോന്തേ, പലാലപീഠകമ്പി കരോന്തേ, തത്തേനപി തേലേന ഓസിഞ്ചന്തേ, സുനഖേഹിപി ഖാദാപേന്തേ, ജീവന്തമ്പി സൂലേ ഉത്താസേന്തേ, അസിനാപി സീസം ഛിന്ദന്തേ.

‘‘തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘യഥാരൂപാനം ഖോ പാപകാനം കമ്മാനം ഹേതു ചോരം ആഗുചാരിം രാജാനോ ഗഹേത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരേന്തി, കസാഹിപി താളേന്തി…പേ… അസിനാപി സീസം ഛിന്ദന്തി, അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ഏവരൂപം പാപകമ്മം കരേയ്യം, മമ്പി രാജാനോ ഗഹേത്വാ ഏവരൂപാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരേയ്യും, കസാഹിപി താളേയ്യും, വേത്തേഹിപി താളേയ്യും, അദ്ധദണ്ഡകേഹിപി താളേയ്യും, ഹത്ഥമ്പി ഛിന്ദേയ്യും, പാദമ്പി ഛിന്ദേയ്യും, ഹത്ഥപാദമ്പി ഛിന്ദേയ്യും, കണ്ണമ്പി ഛിന്ദേയ്യും, നാസമ്പി ഛിന്ദേയ്യും, കണ്ണനാസമ്പി ഛിന്ദേയ്യും, ബിലങ്ഗഥാലികമ്പി കരേയ്യും, സങ്ഖമുണ്ഡികമ്പി കരേയ്യും; രാഹുമുഖമ്പി കരേയ്യും, ജോതിമാലികമ്പി കരേയ്യും, ഹത്ഥപജ്ജോതികമ്പി കരേയ്യും, ഏരകവത്തികമ്പി കരേയ്യും, ചീരകവാസികമ്പി കരേയ്യും, ഏണേയ്യകമ്പി കരേയ്യും, ബലിസമംസികമ്പി കരേയ്യും, കഹാപണകമ്പി കരേയ്യും, ഖാരാപതച്ഛികമ്പി കരേയ്യും, പലിഘപരിവത്തികമ്പി കരേയ്യും, പലാലപീഠകമ്പി കരേയ്യും, തത്തേനപി തേലേന ഓസിഞ്ചേയ്യും, സുനഖേഹിപി ഖാദാപേയ്യും, ജീവന്തമ്പി സൂലേ ഉത്താസേയ്യും, അസിനാപി സീസം ഛിന്ദേയ്യു’ന്തി. സോ ദണ്ഡഭയസ്സ ഭീതോ ന പരേസം പാഭതം വിലുമ്പന്തോ ചരതി. കായദുച്ചരിതം പഹായ…പേ… സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദണ്ഡഭയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുഗ്ഗതിഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘കായദുച്ചരിതസ്സ ഖോ പാപകോ വിപാകോ അഭിസമ്പരായം, വചീദുച്ചരിതസ്സ പാപകോ വിപാകോ അഭിസമ്പരായം, മനോദുച്ചരിതസ്സ പാപകോ വിപാകോ അഭിസമ്പരായം. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന കായേന ദുച്ചരിതം ചരേയ്യം, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരേയ്യം, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരേയ്യം, കിഞ്ച തം യാഹം ന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി! സോ ദുഗ്ഗതിഭയസ്സ ഭീതോ കായദുച്ചരിതം പഹായ കായസുചരിതം ഭാവേതി, വചീദുച്ചരിതം പഹായ വചീസുചരിതം ഭാവേതി, മനോദുച്ചരിതം പഹായ മനോസുചരിതം ഭാവേതി, സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുഗ്ഗതിഭയം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഭയാനീ’’തി. പഠമം.

൨. ഊമിഭയസുത്തം

൧൨൨. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഭയാനി ഉദകോരോഹന്തസ്സ [ഉദകോരോഹന്തേ (മ. നി. ൨.൧൬൧)] പാടികങ്ഖിതബ്ബാനി. കതമാനി ചത്താരി? ഊമിഭയം, കുമ്ഭീലഭയം, ആവട്ടഭയം, സുസുകാഭയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഭയാനി ഉദകോരോഹന്തസ്സ പാടികങ്ഖിതബ്ബാനി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഭയാനി ഇധേകച്ചസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ [സദ്ധാ അഗാരസ്മാ (സീ. സ്യാ. കം.)] അനഗാരിയം പബ്ബജിതസ്സ [പബ്ബജതോ (സീ.)] പാടികങ്ഖിതബ്ബാനി. കതമാനി ചത്താരി? ഊമിഭയം, കുമ്ഭീലഭയം, ആവട്ടഭയം, സുസുകാഭയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഊമിഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കുലപുത്തോ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘ഓതിണ്ണോമ്ഹി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ; അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാ’തി! തമേനം തഥാ പബ്ബജിതം സമാനം സബ്രഹ്മചാരിനോ ഓവദന്തി അനുസാസന്തി – ‘ഏവം തേ അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം തേ പടിക്കമിതബ്ബം, ഏവം തേ ആലോകേതബ്ബം, ഏവം തേ വിലോകേതബ്ബം, ഏവം തേ സമിഞ്ജിതബ്ബം, ഏവം തേ പസാരിതബ്ബം, ഏവം തേ സങ്ഘാടിപത്തചീവരം ധാരേതബ്ബ’ന്തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘മയം ഖോ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതാ സമാനാ അഞ്ഞേ ഓവദാമപി അനുസാസാമപി. ഇമേ പനമ്ഹാകം പുത്തമത്താ മഞ്ഞേ നത്തമത്താ മഞ്ഞേ ഓവദിതബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തീ’തി. സോ കുപിതോ അനത്തമനോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഊമിഭയസ്സ ഭീതോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോ. ഊമിഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കോധൂപായാസസ്സേതം അധിവചനം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഊമിഭയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭീലഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കുലപുത്തോ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘ഓതിണ്ണോമ്ഹി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ; അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാ’തി! തമേനം തഥാ പബ്ബജിതം സമാനം സബ്രഹ്മചാരിനോ ഓവദന്തി അനുസാസന്തി – ‘ഇദം തേ ഖാദിതബ്ബം, ഇദം തേ ന ഖാദിതബ്ബം, ഇദം തേ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, ഇദം തേ ന ഭുഞ്ജിതബ്ബം, ഇദം തേ സായിതബ്ബം, ഇദം തേ ന സായിതബ്ബം, ഇദം തേ പാതബ്ബം, ഇദം തേ ന പാതബ്ബം, കപ്പിയം തേ ഖാദിതബ്ബം, അകപ്പിയം തേ ന ഖാദിതബ്ബം, കപ്പിയം തേ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, അകപ്പിയം തേ ന ഭുഞ്ജിതബ്ബം, കപ്പിയം തേ സായിതബ്ബം, അകപ്പിയം തേ ന സായിതബ്ബം, കപ്പിയം തേ പാതബ്ബം, അകപ്പിയം തേ ന പാതബ്ബം, കാലേ തേ ഖാദിതബ്ബം, വികാലേ തേ ന ഖാദിതബ്ബം, കാലേ തേ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, വികാലേ തേ ന ഭുഞ്ജിതബ്ബം, കാലേ തേ സായിതബ്ബം, വികാലേ തേ ന സായിതബ്ബം, കാലേ തേ പാതബ്ബം, വികാലേ തേ ന പാതബ്ബ’ന്തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘മയം ഖോ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതാ സമാനാ യം ഇച്ഛാമ തം ഖാദാമ, യം ന ഇച്ഛാമ ന തം ഖാദാമ; യം ഇച്ഛാമ തം ഭുഞ്ജാമ, യം ന ഇച്ഛാമ ന തം ഭുഞ്ജാമ; യം ഇച്ഛാമ തം സായാമ, യം ന ഇച്ഛാമ ന തം സായാമ; യം ഇച്ഛാമ തം പിവാമ, യം ന ഇച്ഛാമ ന തം പിവാമ; കപ്പിയമ്പി ഖാദാമ അകപ്പിയമ്പി ഖാദാമ കപ്പിയമ്പി ഭുഞ്ജാമ അകപ്പിയമ്പി ഭുഞ്ജാമ കപ്പിയമ്പി സായാമ അകപ്പിയമ്പി സായാമ കപ്പിയമ്പി പിവാമ അകപ്പിയമ്പി പിവാമ, കാലേപി ഖാദാമ വികാലേപി ഖാദാമ കാലേപി ഭുഞ്ജാമ വികാലേപി ഭുഞ്ജാമ കാലേപി സായാമ വികാലേപി സായാമ കാലേപി പിവാമ വികാലേപി പിവാമ; യമ്പി നോ സദ്ധാ ഗഹപതികാ ദിവാ വികാലേ പണീതം ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ദേന്തി, തത്രപിമേ [തത്ഥപിമേ (മ. നി. ൨.൧൬൩)] മുഖാവരണം മഞ്ഞേ കരോന്തീ’തി. സോ കുപിതോ അനത്തമനോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കുമ്ഭീലഭയസ്സ ഭീതോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോ. കുമ്ഭീലഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഓദരികത്തസ്സേതം അധിവചനം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭീലഭയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ആവട്ടഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കുലപുത്തോ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘ഓതിണ്ണോമ്ഹി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി, ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ; അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാ’തി! സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസതി അരക്ഖിതേനേവ കായേന അരക്ഖിതായ വാചായ അരക്ഖിതേന ചിത്തേന അനുപട്ഠിതായ സതിയാ അസംവുതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി. സോ തത്ഥ പസ്സതി ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതം സമങ്ഗീഭൂതം പരിചാരയമാനം. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘മയം ഖോ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതാ സമാനാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരിമ്ഹാ; സംവിജ്ജന്തി ഖോ പന മേ കുലേ ഭോഗാ. സക്കാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജിതും പുഞ്ഞാനി ച കാതും. യംനൂനാഹം സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജേയ്യം പുഞ്ഞാനി ച കരേയ്യ’ന്തി! സോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആവട്ടഭയസ്സ ഭീതോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോ. ആവട്ടഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ആവട്ടഭയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സുസുകാഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കുലപുത്തോ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘ഓതിണ്ണോമ്ഹി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ; അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാ’തി! സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസതി അരക്ഖിതേനേവ കായേന അരക്ഖിതായ വാചായ അരക്ഖിതേന ചിത്തേന അനുപട്ഠിതായ സതിയാ അസംവുതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി. സോ തത്ഥ പസ്സതി മാതുഗാമം ദുന്നിവത്ഥം വാ ദുപ്പാരുതം വാ. തസ്സ മാതുഗാമം ദിസ്വാ ദുന്നിവത്ഥം വാ ദുപ്പാരുതം വാ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതി. സോ രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുസുകാഭയസ്സ ഭീതോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോ. സുസുകാഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതുഗാമസ്സേതം അധിവചനം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുസുകാഭയം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഭയാനി ഇധേകച്ചസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതസ്സ പാടികങ്ഖിതബ്ബാനീ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമനാനാകരണസുത്തം

൧൨൩. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? [കഥാ. ൬൭൧ ആദയോ] ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി. തത്ഥ ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ കാലം കുരുമാനോ ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ബ്രഹ്മകായികാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം കപ്പോ ആയുപ്പമാണം. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ നിരയമ്പി ഗച്ഛതി തിരച്ഛാനയോനിമ്പി ഗച്ഛതി പേത്തിവിസയമ്പി ഗച്ഛതി. ഭഗവതോ പന സാവകോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന, യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ സതി [യദിദം ചുതിയാ ഉപപത്തിയാ ചാതി (ക.) അ. നി. ൩.൧൧൭ പസ്സിതബ്ബം].

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി. തത്ഥ ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ കാലം കുരുമാനോ ആഭസ്സരാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ആഭസ്സരാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം ദ്വേ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ നിരയമ്പി ഗച്ഛതി തിരച്ഛാനയോനിമ്പി ഗച്ഛതി പേത്തിവിസയമ്പി ഗച്ഛതി. ഭഗവതോ പന സാവകോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന, യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ സതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി. തത്ഥ ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ, കാലം കുരുമാനോ സുഭകിണ്ഹാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. സുഭകിണ്ഹാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം ചത്താരോ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ നിരയമ്പി ഗച്ഛതി തിരച്ഛാനയോനിമ്പി ഗച്ഛതി പേത്തിവിസയമ്പി ഗച്ഛതി. ഭഗവതോ പന സാവകോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന, യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ സതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി. തത്ഥ ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ കാലം കുരുമാനോ വേഹപ്ഫലാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. വേഹപ്ഫലാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം പഞ്ച കപ്പസതാനി ആയുപ്പമാണം. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ നിരയമ്പി ഗച്ഛതി തിരച്ഛാനയോനിമ്പി ഗച്ഛതി പേത്തിവിസയമ്പി ഗച്ഛതി. ഭഗവതോ പന സാവകോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന, യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ സതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. തതിയം.

൪. ദുതിയനാനാകരണസുത്തം

൧൨൪. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം, തേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുദ്ധാവാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഉപപത്തി അസാധാരണാ പുഥുജ്ജനേഹി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം, തേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുദ്ധാവാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഉപപത്തി അസാധാരണാ പുഥുജ്ജനേഹി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമമേത്താസുത്തം

൧൨൫. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി. തത്ഥ ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ കാലം കുരുമാനോ ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ബ്രഹ്മകായികാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം കപ്പോ ആയുപ്പമാണം. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ നിരയമ്പി ഗച്ഛതി തിരച്ഛാനയോനിമ്പി ഗച്ഛതി പേത്തിവിസയമ്പി ഗച്ഛതി. ഭഗവതോ പന സാവകോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന, യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ സതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി. തത്ഥ ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ കാലം കുരുമാനോ ആഭസ്സരാനം [സ്യാമപോത്ഥകേ പന കരുണാദയോ തയോ വിഹാരാ ആഭസ്സരാദീഹി തീഹി വിസും വിസും യോജേത്വാ പരിപുണ്ണമേവ ദസ്സിതം] ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ആഭസ്സരാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം ദ്വേ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം…പേ… സുഭകിണ്ഹാനം [സ്യാമപോത്ഥകേ പന കരുണാദയോ തയോ വിഹാരാ ആഭസ്സരാദീഹി തീഹി വിസും വിസും യോജേത്വാ പരിപുണ്ണമേവ ദസ്സിതം] ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. സുഭകിണ്ഹാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം ചത്താരോ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം…പേ… വേഹപ്ഫലാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. വേഹപ്ഫലാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം പഞ്ച കപ്പസതാനി ആയുപ്പമാണം. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ നിരയമ്പി ഗച്ഛതി തിരച്ഛാനയോനിമ്പി ഗച്ഛതി പേത്തിവിസയമ്പി ഗച്ഛതി. ഭഗവതോ പന സാവകോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന, യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ സതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയമേത്താസുത്തം

൧൨൬. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം തേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുദ്ധാവാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഉപപത്തി അസാധാരണാ പുഥുജ്ജനേഹി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കരുണാ…പേ… മുദിതാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം തേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുദ്ധാവാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഉപപത്തി അസാധാരണാ പുഥുജ്ജനേഹി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമതഥാഗതഅച്ഛരിയസുത്തം

൧൨൭. ‘‘തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതുഭാവാ ചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ [അബ്ഭുതധമ്മാ (സ്യാ. കം. ക.)] പാതുഭവന്തി. കതമേ ചത്താരോ? യദാ, ഭിക്ഖവേ, ബോധിസത്തോ തുസിതാ കായാ ചവിത്വാ സതോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതി, അഥ സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യാപി താ ലോകന്തരികാ അഘാ അസംവുതാ അന്ധകാരാ അന്ധകാരതിമിസാ യത്ഥപിമേസം [യത്ഥിമേസം (സീ. സ്യാ. കം.)] ചന്ദിമസൂരിയാനം ഏവംമഹിദ്ധികാനം ഏവംമഹാനുഭാവാനം ആഭാ നാനുഭോന്തി, തത്ഥപി അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യേപി തത്ഥ സത്താ ഉപപന്നാ തേപി തേനോഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തി – ‘അഞ്ഞേപി കിര, ഭോ, സന്തി സത്താ ഇധൂപപന്നാ’തി. തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതുഭാവാ അയം പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ [അബ്ഭുതധമ്മോ (സ്യാ. കം. ക.)] പാതുഭവതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ സതോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, അഥ സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യാപി താ ലോകന്തരികാ അഘാ അസംവുതാ അന്ധകാരാ അന്ധകാരതിമിസാ യത്ഥപിമേസം ചന്ദിമസൂരിയാനം ഏവംമഹിദ്ധികാനം ഏവംമഹാനുഭാവാനം ആഭാ നാനുഭോന്തി, തത്ഥപി അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യേപി തത്ഥ സത്താ ഉപപന്നാ തേപി തേനോഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തി – ‘അഞ്ഞേപി കിര, ഭോ, സന്തി സത്താ ഇധൂപപന്നാ’തി. തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതുഭാവാ അയം ദുതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ പാതുഭവതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യദാ തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, അഥ സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യാപി താ ലോകന്തരികാ അഘാ അസംവുതാ അന്ധകാരാ അന്ധകാരതിമിസാ യത്ഥപിമേസം ചന്ദിമസൂരിയാനം ഏവംമഹിദ്ധികാനം ഏവംമഹാനുഭാവാനം ആഭാ നാനുഭോന്തി, തത്ഥപി അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യേപി തത്ഥ സത്താ ഉപപന്നാ തേപി തേനോഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തി – ‘അഞ്ഞേപി കിര, ഭോ, സന്തി സത്താ ഇധൂപപന്നാ’തി. തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതുഭാവാ അയം തതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ പാതുഭവതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യദാ തഥാഗതോ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേതി, അഥ സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യാപി താ ലോകന്തരികാ അഘാ അസംവുതാ അന്ധകാരാ അന്ധകാരതിമിസാ യത്ഥപിമേസം ചന്ദിമസൂരിയാനം ഏവംമഹിദ്ധികാനം ഏവംമഹാനുഭാവാനം ആഭാ നാനുഭോന്തി, തത്ഥപി അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യേപി തത്ഥ സത്താ ഉപപന്നാ തേപി തേനോഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തി – ‘അഞ്ഞേപി കിര, ഭോ, സന്തി സത്താ ഇധൂപപന്നാ’തി. തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതുഭാവാ അയം ചതുത്ഥോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ പാതുഭവതി. തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതുഭാവാ ഇമേ ചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ പാതുഭവന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയതഥാഗതഅച്ഛരിയസുത്തം

൧൨൮. ‘‘തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതുഭാവാ ചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ പാതുഭവന്തി. കതമേ ചത്താരോ? ആലയാരാമാ [ആലയരാമാ (അഞ്ഞസുത്തേസു)], ഭിക്ഖവേ, പജാ ആലയരതാ ആലയസമ്മുദിതാ; സാ തഥാഗതേന അനാലയേ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ സുസ്സൂസതി സോതം ഓദഹതി അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേതി. തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതുഭാവാ അയം പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ പാതുഭവതി.