(൧൧) ൧. സമ്ബോധവഗ്ഗോ

൧. പുബ്ബേവസമ്ബോധസുത്തം

൧൦൪. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കോ നു ഖോ ലോകേ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘യം ഖോ ലോകം [ലോകേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം ലോകേ അസ്സാദോ. യം ലോകോ [ലോകേ (പീ. ക.)] അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ, അയം ലോകേ ആദീനവോ. യോ ലോകേ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം ലോകേ നിസ്സരണ’ന്തി [ലോകനിസ്സരണം (അട്ഠ.) ‘‘ലോകേ നിസ്സരണ’’ന്തി പദേന സംസന്ദിതബ്ബം]. യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി [അഭിസമ്ബുദ്ധോ (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖ്വാഹം [ഖോ അഹം (സീ. പീ.), ഖോഹം (സ്യാ. കം. ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഏവം ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി [ചേതോവിമുത്തി (സീ. പീ. ക.)], അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. പഠമം.

൨. പഠമഅസ്സാദസുത്തം

൧൦൫. ‘‘ലോകസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സാദപരിയേസനം അചരിം. യോ ലോകേ അസ്സാദോ തദജ്ഝഗമം. യാവതകോ ലോകേ അസ്സാദോ, പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. ലോകസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവപരിയേസനം അചരിം. യോ ലോകേ ആദീനവോ തദജ്ഝഗമം. യാവതകോ ലോകേ ആദീനവോ, പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. ലോകസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സരണപരിയേസനം അചരിം. യം ലോകേ നിസ്സരണം തദജ്ഝഗമം. യാവതകം ലോകേ നിസ്സരണം, പഞ്ഞായ മേ തം സുദിട്ഠം. യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. ദുതിയം.

൩. ദുതിയഅസ്സാദസുത്തം

൧൦൬. ‘‘നോ ചേദം [നോ ചേതം (സ്യാ. കം. പീ. ക.) സം. നി. ൩.൨൮ പസ്സിതബ്ബം], ഭിക്ഖവേ, ലോകേ അസ്സാദോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ലോകേ സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ലോകേ അസ്സാദോ, തസ്മാ സത്താ ലോകേ സാരജ്ജന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ആദീനവോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ലോകേ നിബ്ബിന്ദേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ലോകേ ആദീനവോ, തസ്മാ സത്താ ലോകേ നിബ്ബിന്ദന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ നിസ്സരണം അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ലോകമ്ഹാ [ലോകേ (ക.)] നിസ്സരേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ലോകേ നിസ്സരണം, തസ്മാ സത്താ ലോകമ്ഹാ നിസ്സരന്തി. യാവകീവഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസും [നാബ്ഭഞ്ഞംസു (സം. നി. ൩.൨൮], നേവ താവ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സദേവകാ ലോകാ സമാരകാ സബ്രഹ്മകാ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ നിസ്സടാ വിസംയുത്താ വിപ്പമുത്താ [വിപ്പയുത്താ (ക.)] വിമരിയാദീകതേന [വിമരിയാദികതേന (സീ. പീ. ക.)] ചേതസാ വിഹരിംസു. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസും, അഥ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സദേവകാ ലോകാ സമാരകാ സബ്രഹ്മകാ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ നിസ്സടാ വിസംയുത്താ വിപ്പമുത്താ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരന്തീ’’തി. തതിയം.

൪. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൧൦൭. ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ന മേ തേ [ന തേ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പന തേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി. യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം പജാനന്തി, തേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി [വിഹരിസ്സന്തി (സീ. പീ.)]. ചതുത്ഥം.

൫. രുണ്ണസുത്തം

൧൦൮. ‘‘രുണ്ണമിദം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ യദിദം ഗീതം. ഉമ്മത്തകമിദം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ യദിദം നച്ചം. കോമാരകമിദം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ യദിദം അതിവേലം ദന്തവിദംസകഹസിതം [ദന്തവിദംസകം ഹസിതം (സീ. പീ.)]. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, സേതുഘാതോ ഗീതേ, സേതുഘാതോ നച്ചേ, അലം വോ ധമ്മപ്പമോദിതാനം സതം സിതം സിതമത്തായാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അതിത്തിസുത്തം

൧൦൯. ‘‘തിണ്ണം, ഭിക്ഖവേ, പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തി. കതമേസം തിണ്ണം? സോപ്പസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തി. സുരാമേരയപാനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തി. മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാ, ഭിക്ഖവേ, പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തി. ഇമേസം, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ണം പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അരക്ഖിതസുത്തം

൧൧൦. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ചിത്തേ, ഗഹപതി, അരക്ഖിതേ കായകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി. തസ്സ അരക്ഖിതകായകമ്മന്തസ്സ അരക്ഖിതവചീകമ്മന്തസ്സ അരക്ഖിതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി. തസ്സ അവസ്സുതകായകമ്മന്തസ്സ അവസ്സുതവചീകമ്മന്തസ്സ അവസ്സുതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി. തസ്സ പൂതികായകമ്മന്തസ്സ പൂതിവചീകമ്മന്തസ്സ പൂതിമനോകമ്മന്തസ്സ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കൂടാഗാരേ ദുച്ഛന്നേ കൂടമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി അരക്ഖിതാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി അരക്ഖിതാ ഹോതി; കൂടമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി അവസ്സുതാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി അവസ്സുതാ ഹോതി; കൂടമ്പി പൂതികം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി പൂതികാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി പൂതികാ ഹോതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഗഹപതി, ചിത്തേ അരക്ഖിതേ കായകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി. തസ്സ അരക്ഖിതകായകമ്മന്തസ്സ അരക്ഖിതവചീകമ്മന്തസ്സ അരക്ഖിതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി. തസ്സ അവസ്സുതകായകമ്മന്തസ്സ അവസ്സുതവചീകമ്മന്തസ്സ അവസ്സുതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി. തസ്സ പൂതികായകമ്മന്തസ്സ പൂതിവചീകമ്മന്തസ്സ പൂതിമനോകമ്മന്തസ്സ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ.

‘‘ചിത്തേ, ഗഹപതി, രക്ഖിതേ കായകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി. തസ്സ രക്ഖിതകായകമ്മന്തസ്സ രക്ഖിതവചീകമ്മന്തസ്സ രക്ഖിതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി. തസ്സ അനവസ്സുതകായകമ്മന്തസ്സ അനവസ്സുതവചീകമ്മന്തസ്സ അനവസ്സുതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി. തസ്സ അപൂതികായകമ്മന്തസ്സ അപൂതിവചീകമ്മന്തസ്സ അപൂതിമനോകമ്മന്തസ്സ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കൂടാഗാരേ സുച്ഛന്നേ കൂടമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി രക്ഖിതാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി രക്ഖിതാ ഹോതി; കൂടമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി അനവസ്സുതാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി അനവസ്സുതാ ഹോതി; കൂടമ്പി അപൂതികം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി അപൂതികാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി അപൂതികാ ഹോതി.

ഏവമേവം ഖോ, ഗഹപതി, ചിത്തേ രക്ഖിതേ കായകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി. തസ്സ രക്ഖിതകായകമ്മന്തസ്സ രക്ഖിതവചീകമ്മന്തസ്സ രക്ഖിതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി. തസ്സ അനവസ്സുതകായകമ്മന്തസ്സ അനവസ്സുതവചീകമ്മന്തസ്സ അനവസ്സുതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി. തസ്സ അപൂതികായകമ്മന്തസ്സ അപൂതിവചീകമ്മന്തസ്സ അപൂതിമനോകമ്മന്തസ്സ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ’’തി. സത്തമം.

൮. ബ്യാപന്നസുത്തം

൧൧൧. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ചിത്തേ, ഗഹപതി, ബ്യാപന്നേ കായകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി. തസ്സ ബ്യാപന്നകായകമ്മന്തസ്സ ബ്യാപന്നവചീകമ്മന്തസ്സ ബ്യാപന്നമനോകമ്മന്തസ്സ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കൂടാഗാരേ ദുച്ഛന്നേ കൂടമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി ബ്യാപന്നാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി ബ്യാപന്നാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഗഹപതി, ചിത്തേ ബ്യാപന്നേ കായകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി. തസ്സ ബ്യാപന്നകായകമ്മന്തസ്സ ബ്യാപന്നവചീകമ്മന്തസ്സ ബ്യാപന്നമനോകമ്മന്തസ്സ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ.

‘‘ചിത്തേ, ഗഹപതി, അബ്യാപന്നേ കായകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി. തസ്സ അബ്യാപന്നകായകമ്മന്തസ്സ അബ്യാപന്നവചീകമ്മന്തസ്സ അബ്യാപന്നമനോകമ്മന്തസ്സ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കൂടാഗാരേ സുച്ഛന്നേ കൂടമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി അബ്യാപന്നാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി അബ്യാപന്നാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഗഹപതി, ചിത്തേ അബ്യാപന്നേ കായകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി. തസ്സ അബ്യാപന്നകായകമ്മന്തസ്സ…പേ… അബ്യാപന്നമനോകമ്മന്തസ്സ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമനിദാനസുത്തം

൧൧൨. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ. കതമാനി തീണി? ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, ദോസോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, മോഹോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ. യം, ഭിക്ഖവേ, ലോഭപകതം കമ്മം ലോഭജം ലോഭനിദാനം ലോഭസമുദയം, തം കമ്മം അകുസലം തം കമ്മം സാവജ്ജം തം കമ്മം ദുക്ഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി. യം, ഭിക്ഖവേ, ദോസപകതം കമ്മം ദോസജം ദോസനിദാനം ദോസസമുദയം, തം കമ്മം അകുസലം തം കമ്മം സാവജ്ജം തം കമ്മം ദുക്ഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി. യം, ഭിക്ഖവേ, മോഹപകതം കമ്മം മോഹജം മോഹനിദാനം മോഹസമുദയം, തം കമ്മം അകുസലം തം കമ്മം സാവജ്ജം തം കമ്മം ദുക്ഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ.

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ. കതമാനി തീണി? അലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, അദോസോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, അമോഹോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ. യം, ഭിക്ഖവേ, അലോഭപകതം കമ്മം അലോഭജം അലോഭനിദാനം അലോഭസമുദയം, തം കമ്മം കുസലം തം കമ്മം അനവജ്ജം തം കമ്മം സുഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി. യം, ഭിക്ഖവേ, അദോസപകതം കമ്മം അദോസജം അദോസനിദാനം അദോസസമുദയം, തം കമ്മം കുസലം തം കമ്മം അനവജ്ജം തം കമ്മം സുഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി. യം, ഭിക്ഖവേ, അമോഹപകതം കമ്മം അമോഹജം അമോഹനിദാനം അമോഹസമുദയം, തം കമ്മം കുസലം തം കമ്മം അനവജ്ജം തം കമ്മം സുഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായാ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയനിദാനസുത്തം

൧൧൩. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ. കതമാനി തീണി? അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി; അനാഗതേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി; പച്ചുപ്പന്നേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതീതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി? അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി. തസ്സ അതീതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കയതോ അനുവിചാരയതോ ഛന്ദോ ജായതി. ഛന്ദജാതോ തേഹി ധമ്മേഹി സംയുത്തോ ഹോതി. ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനം വദാമി യോ ചേതസോ സാരാഗോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അതീതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി? അനാഗതേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി. തസ്സ അനാഗതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കയതോ അനുവിചാരയതോ ഛന്ദോ ജായതി. ഛന്ദജാതോ തേഹി ധമ്മേഹി സംയുത്തോ ഹോതി. ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനം വദാമി യോ ചേതസോ സാരാഗോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി? പച്ചുപ്പന്നേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി. തസ്സ പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കയതോ അനുവിചാരയതോ ഛന്ദോ ജായതി. ഛന്ദജാതോ തേഹി ധമ്മേഹി സംയുത്തോ ഹോതി. ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനം വദാമി യോ ചേതസോ സാരാഗോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ.

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ. കതമാനി തീണി? അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി; അനാഗതേ ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി; പച്ചുപ്പന്നേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതീതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി? അതീതാനം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനം ആയതിം വിപാകം പജാനാതി. ആയതിം വിപാകം വിദിത്വാ തദഭിനിവത്തേതി. തദഭിനിവത്തേത്വാ [തദഭിനിവജ്ജേതി, തദഭിനിവജ്ജേത്വാ (സീ. സ്യാ. കം.)] ചേതസാ അഭിനിവിജ്ഝിത്വാ [അഭിവിരാജേത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പഞ്ഞായ അതിവിജ്ഝ [അഭിനിവിജ്ഝ (ക.)] പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അതീതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി? അനാഗതാനം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനം ആയതിം വിപാകം പജാനാതി. ആയതിം വിപാകം വിദിത്വാ തദഭിനിവത്തേതി. തദഭിനിവത്തേത്വാ ചേതസാ അഭിനിവിജ്ഝിത്വാ പഞ്ഞായ അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി? പച്ചുപ്പന്നാനം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനം ആയതിം വിപാകം പജാനാതി, ആയതിം വിപാകം വിദിത്വാ തദഭിനിവത്തേതി, തദഭിനിവത്തേത്വാ ചേതസാ അഭിനിവിജ്ഝിത്വാ പഞ്ഞായ അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായാ’’തി. ദസമം.

സമ്ബോധവഗ്ഗോ പഠമോ.