൪. ദേവദൂതവഗ്ഗോ

൧.സബ്രഹ്മകസുത്തം

൩൧. ‘‘സബ്രഹ്മകാനി, ഭിക്ഖവേ, താനി കുലാനി യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി. സപുബ്ബാചരിയകാനി, ഭിക്ഖവേ, താനി കുലാനി യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി. സാഹുനേയ്യാനി, ഭിക്ഖവേ, താനി കുലാനി യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി. ‘ബ്രഹ്മാ’തി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചനം. ‘പുബ്ബാചരിയാ’തി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചനം. ‘ആഹുനേയ്യാ’തി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചനം. തം കിസ്സ ഹേതു? ബഹുകാരാ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതരോ പുത്താനം, ആപാദകാ പോസകാ, ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോതി.

‘‘ബ്രഹ്മാതി മാതാപിതരോ, പുബ്ബാചരിയാതി വുച്ചരേ;

ആഹുനേയ്യാ ച പുത്താനം, പജായ അനുകമ്പകാ.

‘‘തസ്മാ ഹി നേ നമസ്സേയ്യ, സക്കരേയ്യ ച പണ്ഡിതോ;

അന്നേന അഥ പാനേന, വത്ഥേന സയനേന ച;

ഉച്ഛാദനേന ന്ഹാപനേന [നഹാപനേന (സീ.)], പാദാനം ധോവനേന ച.

‘‘തായ നം പാരിചരിയായ, മാതാപിതൂസു പണ്ഡിതാ;

ഇധേവ [ഇധ ചേവ (സീ.)] നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി [സഗ്ഗേ ച മോദതീതി (സീ.) ഇതിവു. ൧൦൬ ഇതിവുത്തകേ]. പഠമം;

൨. ആനന്ദസുത്തം

൩൨. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ നാസ്സു, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ നാസ്സു; യഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതോ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തി തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ നാസ്സു, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ നാസ്സു; യഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതോ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തി തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ നാസ്സു, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ നാസ്സു; യഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതോ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തി തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’’തി?

‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ നാസ്സു, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ നാസ്സു; യഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതോ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തി തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’’തി.

‘‘ഇദഞ്ച പന മേതം, ആനന്ദ, സന്ധായ ഭാസിതം പാരായനേ പുണ്ണകപഞ്ഹേ –

‘‘സങ്ഖായ ലോകസ്മിം പരോപരാനി [പരോവരാനി (സീ. പീ.) സു. നി. ൧൦൫൪; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാ ൭൩],

യസ്സിഞ്ജിതം നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ;

സന്തോ വിധൂമോ അനീഘോ [അനിഘോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), അനഘോ (?)] നിരാസോ,

അതാരി സോ ജാതിജരന്തി ബ്രൂമീ’’തി. ദുതിയം;

൩. സാരിപുത്തസുത്തം

൩൩. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സംഖിത്തേനപി ഖോ അഹം, സാരിപുത്ത, ധമ്മം ദേസേയ്യം; വിത്ഥാരേനപി ഖോ അഹം, സാരിപുത്ത, ധമ്മം ദേസേയ്യം; സംഖിത്തവിത്ഥാരേനപി ഖോ അഹം, സാരിപുത്ത, ധമ്മം ദേസേയ്യം; അഞ്ഞാതാരോ ച ദുല്ലഭാ’’തി. ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ, ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ യം ഭഗവാ സംഖിത്തേനപി ധമ്മം ദേസേയ്യ, വിത്ഥാരേനപി ധമ്മം ദേസേയ്യ, സംഖിത്തവിത്ഥാരേനപി ധമ്മം ദേസേയ്യ. ഭവിസ്സന്തി ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോ’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, സാരിപുത്ത, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഭവിസ്സന്തി, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഭവിസ്സന്തി, യഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതോ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തി തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമാ’തി. ഏവഞ്ഹി ഖോ, സാരിപുത്ത, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘യതോ ച ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തി, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തി, യഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതോ അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തി തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; അയം വുച്ചതി, സാരിപുത്ത – ‘ഭിക്ഖു അച്ഛേച്ഛി [അച്ഛേജ്ജി (സ്യാ. കം. ക.)] തണ്ഹം, വിവത്തയി [വാവത്തയി (സീ. പീ.)] സംയോജനം, സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സ’. ഇദഞ്ച പന മേതം, സാരിപുത്ത, സന്ധായ ഭാസിതം പാരായനേ [പാരായണേ (സീ.)] ഉദയപഞ്ഹേ –

‘‘പഹാനം കാമസഞ്ഞാനം, ദോമനസ്സാന ചൂഭയം;

ഥിനസ്സ ച പനൂദനം, കുക്കുച്ചാനം നിവാരണം.

‘‘ഉപേക്ഖാസതിസംസുദ്ധം, ധമ്മതക്കപുരേജവം;

അഞ്ഞാവിമോക്ഖം പബ്രൂമി, അവിജ്ജായ പഭേദന’’ന്തി [സു. നി. ൧൧൧൨; ചൂളനി. ഉദയമാണവപുച്ഛാ ൧൩൧]. തതിയം;

൪. നിദാനസുത്തം

൩൪. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ. കതമാനി തീണി? ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, ദോസോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, മോഹോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, ലോഭപകതം കമ്മം ലോഭജം ലോഭനിദാനം ലോഭസമുദയം, യത്ഥസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതി തത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതി. യത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതി തത്ഥ തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകം പടിസംവേദേതി, ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ ഉപപജ്ജ വാ [ഉപപജ്ജേ വാ (സീ. സ്യാ. കം.) ഉപപജ്ജിത്വാതി മ. നി. ൩.൩൦൩ പാളിയാ സംവണ്ണനാ] അപരേ വാ [അപരാപരേ വാ (ക.)] പരിയായേ.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, ദോസപകതം കമ്മം ദോസജം ദോസനിദാനം ദോസസമുദയം, യത്ഥസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതി തത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതി. യത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതി തത്ഥ തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകം പടിസംവേദേതി, ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, മോഹപകതം കമ്മം മോഹജം മോഹനിദാനം മോഹസമുദയം, യത്ഥസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതി തത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതി. യത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതി തത്ഥ തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകം പടിസംവേദേതി, ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ബീജാനി അഖണ്ഡാനി അപൂതീനി അവാതാതപഹതാനി സാരാദാനി സുഖസയിതാനി സുഖേത്തേ സുപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ നിക്ഖിത്താനി. ദേവോ ച സമ്മാധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. ഏവസ്സു താനി, ഭിക്ഖവേ, ബീജാനി വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യും. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം ലോഭപകതം കമ്മം ലോഭജം ലോഭനിദാനം ലോഭസമുദയം, യത്ഥസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതി തത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതി. യത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതി തത്ഥ തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകം പടിസംവേദേതി, ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ.

‘‘യം ദോസപകതം കമ്മം…പേ… യം മോഹപകതം കമ്മം മോഹജം മോഹനിദാനം മോഹസമുദയം, യത്ഥസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതി തത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതി. യത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതി തത്ഥ തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകം പടിസംവേദേതി, ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ.

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ. കതമാനി തീണി? അലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, അദോസോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, അമോഹോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, അലോഭപകതം കമ്മം അലോഭജം അലോഭനിദാനം അലോഭസമുദയം, ലോഭേ വിഗതേ ഏവം തം കമ്മം പഹീനം ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, അദോസപകതം കമ്മം അദോസജം അദോസനിദാനം അദോസസമുദയം, ദോസേ വിഗതേ ഏവം തം കമ്മം പഹീനം ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, അമോഹപകതം കമ്മം അമോഹജം അമോഹനിദാനം അമോഹസമുദയം, മോഹേ വിഗതേ ഏവം തം കമ്മം പഹീനം ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ബീജാനി അഖണ്ഡാനി അപൂതീനി അവാതാതപഹതാനി സാരാദാനി സുഖസയിതാനി. താനി പുരിസോ അഗ്ഗിനാ ഡഹേയ്യ. അഗ്ഗിനാ ഡഹിത്വാ മസിം കരേയ്യ. മസിം കരിത്വാ മഹാവാതേ വാ ഓഫുണേയ്യ [ഓപുനേയ്യ (സീ. പീ.)] നദിയാ വാ സീഘസോതായ പവാഹേയ്യ. ഏവസ്സു താനി, ഭിക്ഖവേ, ബീജാനി ഉച്ഛിന്നമൂലാനി താലാവത്ഥുകതാനി അനഭാവങ്കതാനി [അനഭാവകതാനി (സീ. പീ.)] ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാനി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം അലോഭപകതം കമ്മം അലോഭജം അലോഭനിദാനം അലോഭസമുദയം, ലോഭേ വിഗതേ ഏവം തം കമ്മം പഹീനം ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം.

‘‘യം അദോസപകതം കമ്മം…പേ… യം അമോഹപകതം കമ്മം അമോഹജം അമോഹനിദാനം അമോഹസമുദയം, മോഹേ വിഗതേ ഏവം തം കമ്മം പഹീനം ഹോതി…പേ… ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായാ’’തി.

‘‘ലോഭജം ദോസജഞ്ചേവ [ദോസജം കമ്മം (ക.)], മോഹജഞ്ചാപവിദ്ദസു;

യം തേന പകതം കമ്മം, അപ്പം വാ യദി വാ ബഹും;

ഇധേവ തം വേദനിയം, വത്ഥു അഞ്ഞം ന വിജ്ജതി.

‘‘തസ്മാ ലോഭഞ്ച ദോസഞ്ച, മോഹജഞ്ചാപി വിദ്ദസു;

വിജ്ജം ഉപ്പാദയം ഭിക്ഖു, സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. ഹത്ഥകസുത്തം

൩൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ആളവിയം വിഹരതി ഗോമഗ്ഗേ സിംസപാവനേ പണ്ണസന്ഥരേ. അഥ ഖോ ഹത്ഥകോ ആളവകോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ അദ്ദസ ഭഗവന്തം ഗോമഗ്ഗേ സിംസപാവനേ പണ്ണസന്ഥരേ നിസിന്നം. ദിസ്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഹത്ഥകോ ആളവകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി, ഭന്തേ, ഭഗവാ സുഖമസയിത്ഥാ’’തി? ‘‘ഏവം, കുമാര, സുഖമസയിത്ഥം. യേ ച പന ലോകേ സുഖം സേന്തി, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ’’തി.

‘‘സീതാ, ഭന്തേ, ഹേമന്തികാ രത്തി, അന്തരട്ഠകോ ഹിമപാതസമയോ, ഖരാ ഗോകണ്ടകഹതാ ഭൂമി, തനുകോ പണ്ണസന്ഥരോ, വിരളാനി രുക്ഖസ്സ പത്താനി, സീതാനി കാസായാനി വത്ഥാനി, സീതോ ച വേരമ്ഭോ വാതോ വായതി. അഥ ച പന ഭഗവാ ഏവമാഹ – ‘ഏവം, കുമാര, സുഖമസയിത്ഥം. യേ ച പന ലോകേ സുഖം സേന്തി, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ’’’തി.

‘‘തേന ഹി, കുമാര, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, കുമാര, ഇധസ്സ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ കൂടാഗാരം ഉല്ലിത്താവലിത്തം നിവാതം ഫുസിതഗ്ഗളം പിഹിതവാതപാനം. തത്രസ്സ പല്ലങ്കോ ഗോനകത്ഥതോ പടികത്ഥതോ പടലികത്ഥതോ കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണോ [കാദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണോ (സീ.)] സഉത്തരച്ഛദോ ഉഭതോ ലോഹിതകൂപധാനോ; തേലപ്പദീപോ ചേത്ഥ ഝായേയ്യ [ജാലേയ്യ (ക.)]; ചതസ്സോ ച [തസ്സേവ (ക.)] പജാപതിയോ മനാപാമനാപേന പച്ചുപട്ഠിതാ അസ്സു. തം കിം മഞ്ഞസി, കുമാര, സുഖം വാ സോ സയേയ്യ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘സുഖം സോ, ഭന്തേ, സയേയ്യ. യേ ച പന ലോകേ സുഖം സേന്തി, സോ തേസം അഞ്ഞതരോ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, കുമാര, അപി നു തസ്സ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും രാഗജാ പരിളാഹാ കായികാ വാ ചേതസികാ വാ യേഹി സോ രാഗജേഹി പരിളാഹേഹി പരിഡയ്ഹമാനോ ദുക്ഖം സയേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി.

‘‘യേഹി ഖോ സോ, കുമാര, ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ രാഗജേഹി പരിളാഹേഹി പരിഡയ്ഹമാനോ ദുക്ഖം സയേയ്യ, സോ രാഗോ തഥാഗതസ്സ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. തസ്മാഹം സുഖമസയിത്ഥം.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, കുമാര, അപി നു തസ്സ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ദോസജാ പരിളാഹാ…പേ… മോഹജാ പരിളാഹാ കായികാ വാ ചേതസികാ വാ യേഹി സോ മോഹജേഹി പരിളാഹേഹി പരിഡയ്ഹമാനോ ദുക്ഖം സയേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി.

‘‘യേ ഹി ഖോ സോ, കുമാര, ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ മോഹജേഹി പരിളാഹേഹി പരിഡയ്ഹമാനോ ദുക്ഖം സയേയ്യ, സോ മോഹോ തഥാഗതസ്സ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. തസ്മാഹം സുഖമസയിത്ഥ’’ന്തി.

[ചൂളവ. ൩൦൫; സം. നി. ൧.൨൪൨] ‘‘സബ്ബദാ വേ സുഖം സേതി, ബ്രാഹ്മണോ പരിനിബ്ബുതോ;

യോ ന ലിമ്പതി [ലിപ്പതി (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] കാമേസു, സീതിഭൂതോ നിരൂപധി.

‘‘സബ്ബാ ആസത്തിയോ ഛേത്വാ, വിനേയ്യ ഹദയേ ദരം;

ഉപസന്തോ സുഖം സേതി, സന്തിം പപ്പുയ്യ ചേതസോ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. ദേവദൂതസുത്തം

൩൬. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ദേവദൂതാനി. കതമാനി തീണി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാ നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ യമസ്സ രഞ്ഞോ ദസ്സേന്തി – ‘അയം, ദേവ, പുരിസോ അമത്തേയ്യോ അപേത്തേയ്യോ അസാമഞ്ഞോ അബ്രഹ്മഞ്ഞോ, ന കുലേ ജേട്ഠാപചായീ. ഇമസ്സ ദേവോ ദണ്ഡം പണേതൂ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ പഠമം ദേവദൂതം സമനുയുഞ്ജതി സമനുഗാഹതി സമനുഭാസതി – ‘അമ്ഭോ, പുരിസ, ന ത്വം അദ്ദസ മനുസ്സേസു പഠമം ദേവദൂതം പാതുഭൂത’ന്തി? സോ ഏവമാഹ – ‘നാദ്ദസം, ഭന്തേ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ ഏവമാഹ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, ന ത്വം അദ്ദസ മനുസ്സേസു ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ആസീതികം വാ നാവുതികം വാ വസ്സസതികം വാ [പസ്സ മ. നി. ൩.൨൬൩] ജാതിയാ ജിണ്ണം ഗോപാനസിവങ്കം ഭോഗ്ഗം ദണ്ഡപരായണം [ദണ്ഡപരായനം (സ്യാ. കം. പീ.)] പവേധമാനം ഗച്ഛന്തം ആതുരം ഗതയോബ്ബനം ഖണ്ഡദന്തം പലിതകേസം വിലൂനം ഖല്ലിതസിരം [ഖലിതം സിരോ (സീ. പീ.), ഖലിതസിരം (സ്യാ. കം.) മ. നി. ൩.൨൬൩] വലിതം തിലകാഹതഗത്ത’ന്തി? സോ ഏവമാഹ – ‘അദ്ദസം, ഭന്തേ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ ഏവമാഹ – ‘അമ്ഭോ, പുരിസ, തസ്സ തേ വിഞ്ഞുസ്സ സതോ മഹല്ലകസ്സ ന ഏതദഹോസി – അഹമ്പി ഖോമ്ഹി ജരാധമ്മോ ജരം അനതീതോ, ഹന്ദാഹം കല്യാണം കരോമി, കായേന വാചായ മനസാ’തി? സോ ഏവമാഹ – ‘നാസക്ഖിസ്സം, ഭന്തേ. പമാദസ്സം, ഭന്തേ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ ഏവമാഹ – ‘അമ്ഭോ, പുരിസ, പമാദതായ [പമാദവതായ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) മ. നി. ൩.൨൬൨] ന കല്യാണമകാസി കായേന വാചായ മനസാ. തഗ്ഘ ത്വം [തം (ക.)], അമ്ഭോ പുരിസ, തഥാ കരിസ്സന്തി യഥാ തം [തേ (ക.)] പമത്തം. തം ഖോ പന തേ ഏതം [തം ഖോ പനേതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പാപകമ്മം [പാപം കമ്മം (സീ.)] നേവ മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം; അഥ ഖോ തയാവേതം പാപകമ്മം കതം, ത്വഞ്ഞേവേതസ്സ വിപാകം പടിസംവേദിസ്സസീ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ പഠമം ദേവദൂതം സമനുയുഞ്ജിത്വാ സമനുഗാഹിത്വാ സമനുഭാസിത്വാ, ദുതിയം ദേവദൂതം സമനുയുഞ്ജതി സമനുഗാഹതി സമനുഭാസതി – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, ന ത്വം അദ്ദസ മനുസ്സേസു ദുതിയം ദേവദൂതം പാതുഭൂത’ന്തി? സോ ഏവമാഹ – ‘നാദ്ദസം, ഭന്തേ’തി. ‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ ഏവമാഹ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, ന ത്വം അദ്ദസ മനുസ്സേസു ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ആബാധികം ദുക്ഖിതം ബാള്ഹഗിലാനം, സകേ മുത്തകരീസേ പലിപന്നം സേമാനം, അഞ്ഞേഹി വുട്ഠാപിയമാനം, അഞ്ഞേഹി സംവേസിയമാന’ന്തി? സോ ഏവമാഹ – ‘അദ്ദസം, ഭന്തേ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ ഏവമാഹ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, തസ്സ തേ വിഞ്ഞുസ്സ സതോ മഹല്ലകസ്സ ന ഏതദഹോസി – അഹമ്പി ഖോമ്ഹി ബ്യാധിധമ്മോ ബ്യാധിം അനതീതോ, ഹന്ദാഹം കല്യാണം കരോമി കായേന വാചായ മനസാ’തി? സോ ഏവമാഹ – ‘നാസക്ഖിസ്സം, ഭന്തേ. പമാദസ്സം, ഭന്തേ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ ഏവമാഹ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, പമാദതായ ന കല്യാണമകാസി കായേന വാചായ മനസാ. തഗ്ഘ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, തഥാ കരിസ്സന്തി യഥാ തം പമത്തം. തം ഖോ പന തേ ഏതം പാപകമ്മം നേവ മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം; അഥ ഖോ തയാവേതം പാപകമ്മം കതം. ത്വഞ്ഞേവേതസ്സ വിപാകം പടിസംവേദിസ്സസീ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ ദുതിയം ദേവദൂതം സമനുയുഞ്ജിത്വാ സമനുഗാഹിത്വാ സമനുഭാസിത്വാ, തതിയം ദേവദൂതം സമനുയുഞ്ജതി സമനുഗാഹതി സമനുഭാസതി – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, ന ത്വം അദ്ദസ മനുസ്സേസു തതിയം ദേവദൂതം പാതുഭൂത’ന്തി? സോ ഏവമാഹ – ‘നാദ്ദസം, ഭന്തേ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ ഏവമാഹ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, ന ത്വം അദ്ദസ മനുസ്സേസു ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ഏകാഹമതം വാ ദ്വീഹമതം വാ തീഹമതം വാ ഉദ്ധുമാതകം വിനീലകം വിപുബ്ബകജാത’ന്തി? സോ ഏവമാഹ – ‘അദ്ദസം, ഭന്തേ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ ഏവമാഹ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, തസ്സ തേ വിഞ്ഞുസ്സ സതോ മഹല്ലകസ്സ ന ഏതദഹോസി – അഹമ്പി ഖോമ്ഹി മരണധമ്മോ മരണം അനതീതോ, ഹന്ദാഹം കല്യാണം കരോമി കായേന വാചായ മനസാ’തി? സോ ഏവമാഹ – ‘നാസക്ഖിസ്സം, ഭന്തേ. പമാദസ്സം, ഭന്തേ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ ഏവമാഹ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, പമാദതായ ന കല്യാണമകാസി കായേന വാചായ മനസാ. തഗ്ഘ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, തഥാ കരിസ്സന്തി യഥാ തം പമത്തം. തം ഖോ പന തേ ഏതം പാപകമ്മം നേവ മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം; അഥ ഖോ തയാവേതം പാപകമ്മം കതം. ത്വഞ്ഞേവേതസ്സ വിപാകം പടിസംവേദിസ്സസീ’’’തി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, യമോ രാജാ തതിയം ദേവദൂതം സമനുയുഞ്ജിത്വാ സമനുഗാഹിത്വാ സമനുഭാസിത്വാ തുണ്ഹീ ഹോതി. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാ പഞ്ചവിധബന്ധനം നാമ കാരണം കരോന്തി. തത്തം അയോഖിലം ഹത്ഥേ ഗമേന്തി. തത്തം അയോഖിലം ദുതിയസ്മിം ഹത്ഥേ ഗമേന്തി. തത്തം അയോഖിലം പാദേ ഗമേന്തി. തത്തം അയോഖിലം ദുതിയസ്മിം പാദേ ഗമേന്തി. തത്തം അയോഖിലം മജ്ഝേ ഉരസ്മിം ഗമേന്തി. സോ തത്ഥ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ [തിപ്പാ (സീ.)] ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദിയതി, ന ച താവ കാലങ്കരോതി യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീഹോതി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാ സംവേസേത്വാ [സംകഡ്ഢിത്വാ (ക.)] കുധാരീഹി തച്ഛന്തി. സോ തത്ഥ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദിയതി, ന ച താവ കാലങ്കരോതി യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീഹോതി.

‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം ഗഹേത്വാ വാസീഹി തച്ഛന്തി…പേ… തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാ രഥേ യോജേത്വാ ആദിത്തായ ഭൂമിയാ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ [സഞ്ജോതിഭൂതായ (സ്യാ. കം.)] സാരേന്തിപി പച്ചാസാരേന്തിപി…പേ… തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാ മഹന്തം അങ്ഗാരപബ്ബതം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം ആരോപേന്തിപി ഓരോപേന്തിപി…പേ… തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം ഗഹേത്വാ തത്തായ ലോഹകുമ്ഭിയാ പക്ഖിപന്തി, ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ. സോ തത്ഥ ഫേണുദ്ദേഹകം പച്ചമാനോ സകിമ്പി ഉദ്ധം ഗച്ഛതി, സകിമ്പി അധോ ഗച്ഛതി, സകിമ്പി തിരിയം ഗച്ഛതി. സോ തത്ഥ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദിയതി, ന ച താവ കാലം കരോതി യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീഹോതി. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാ മഹാനിരയേ പക്ഖിപന്തി. സോ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, മഹാനിരയോ –

‘‘ചതുക്കണ്ണോ ചതുദ്വാരോ, വിഭത്തോ ഭാഗസോ മിതോ;

അയോപാകാരപരിയന്തോ, അയസാ പടികുജ്ജിതോ.

‘‘തസ്സ അയോമയാ ഭൂമി, ജലിതാ തേജസാ യുതാ;

സമന്താ യോജനസതം, ഫരിത്വാ തിട്ഠതി സബ്ബദാ’’തി [പേ. വ. ൭൦-൭൧, ൨൪൦-൨൪൧].

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, യമസ്സ രഞ്ഞോ ഏതദഹോസി – ‘യേ കിര, ഭോ, ലോകേ പാപകാനി കമ്മാനി കരോന്തി തേ ഏവരൂപാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കരീയന്തി. അഹോ വതാഹം മനുസ്സത്തം ലഭേയ്യം, തഥാഗതോ ച ലോകേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തഞ്ചാഹം ഭഗവന്തം പയിരുപാസേയ്യം. സോ ച മേ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേയ്യ, തസ്സ ചാഹം ഭഗവതോ ധമ്മം ആജാനേയ്യ’ന്തി. തം ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ന അഞ്ഞസ്സ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ സുത്വാ ഏവം വദാമി, അപി ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യദേവ മേ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവാഹം വദാമീ’’തി.

‘‘ചോദിതാ ദേവദൂതേഹി, യേ പമജ്ജന്തി മാണവാ;

തേ ദീഘരത്തം സോചന്തി, ഹീനകായൂപഗാ നരാ.

‘‘യേ ച ഖോ ദേവദൂതേഹി, സന്തോ സപ്പുരിസാ ഇധ;

ചോദിതാ നപ്പമജ്ജന്തി, അരിയധമ്മേ കുദാചനം.

‘‘ഉപാദാനേ ഭയം ദിസ്വാ, ജാതിമരണസമ്ഭവേ;

അനുപാദാ വിമുച്ചന്തി, ജാതിമരണസങ്ഖയേ.

‘‘തേ അപ്പമത്താ [തേ ഖോപ്പമത്താ (സീ.), തേ ഖേമപ്പത്താ (സ്യാ. കം. പീ.) മ. നി. ൩.൨൭൧] സുഖിനോ [സുഖിതാ (സീ. സ്യാ.)], ദിട്ഠധമ്മാഭിനിബ്ബുതാ;

സബ്ബവേരഭയാതീതാ, സബ്ബദുക്ഖം ഉപച്ചഗു’’ന്തി. ഛട്ഠം;

൭. ചതുമഹാരാജസുത്തം

൩൭. ‘‘അട്ഠമിയം, ഭിക്ഖവേ, പക്ഖസ്സ ചതുന്നം മഹാരാജാനം അമച്ചാ പാരിസജ്ജാ ഇമം ലോകം അനുവിചരന്തി – ‘കച്ചി ബഹൂ മനുസ്സാ മനുസ്സേസു മത്തേയ്യാ പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഉപോസഥം ഉപവസന്തി പടിജാഗരോന്തി പുഞ്ഞാനി കരോന്തീ’തി. ചാതുദ്ദസിം, ഭിക്ഖവേ, പക്ഖസ്സ ചതുന്നം മഹാരാജാനം പുത്താ ഇമം ലോകം അനുവിചരന്തി – ‘കച്ചി ബഹൂ മനുസ്സാ മനുസ്സേസു മത്തേയ്യാ പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഉപോസഥം ഉപവസന്തി പടിജാഗരോന്തി പുഞ്ഞാനി കരോന്തീ’തി. തദഹു, ഭിക്ഖവേ, ഉപോസഥേ പന്നരസേ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ സാമഞ്ഞേവ ഇമം ലോകം അനുവിചരന്തി – ‘കച്ചി ബഹൂ മനുസ്സാ മനുസ്സേസു മത്തേയ്യാ പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഉപോസഥം ഉപവസന്തി പടിജാഗരോന്തി പുഞ്ഞാനി കരോന്തീ’’’തി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പകാ ഹോന്തി മനുസ്സാ മനുസ്സേസു മത്തേയ്യാ പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഉപോസഥം ഉപവസന്തി പടിജാഗരോന്തി പുഞ്ഞാനി കരോന്തി. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ദേവാനം താവതിംസാനം സുധമ്മായ സഭായ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം ആരോചേന്തി – ‘അപ്പകാ ഖോ, മാരിസാ, മനുസ്സാ മനുസ്സേസു മത്തേയ്യാ പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഉപോസഥം ഉപവസന്തി പടിജാഗരോന്തി പുഞ്ഞാനി കരോന്തീ’തി. തേന ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ അനത്തമനാ ഹോന്തി – ‘ദിബ്ബാ വത, ഭോ, കായാ പരിഹായിസ്സന്തി, പരിപൂരിസ്സന്തി അസുരകായാ’’’തി.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ബഹൂ ഹോന്തി മനുസ്സാ മനുസ്സേസു മത്തേയ്യാ പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഉപോസഥം ഉപവസന്തി പടിജാഗരോന്തി പുഞ്ഞാനി കരോന്തി. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ദേവാനം താവതിംസാനം സുധമ്മായ സഭായ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം ആരോചേന്തി – ‘ബഹൂ ഖോ, മാരിസാ, മനുസ്സാ മനുസ്സേസു മത്തേയ്യാ പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഉപോസഥം ഉപവസന്തി പടിജാഗരോന്തി പുഞ്ഞാനി കരോന്തീ’തി. തേന, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ അത്തമനാ ഹോന്തി – ‘ദിബ്ബാ വത, ഭോ, കായാ പരിപൂരിസ്സന്തി, പരിഹായിസ്സന്തി അസുരകായാ’’’തി.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവേ താവതിംസേ അനുനയമാനോ തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം;

ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യ, യോപിസ്സ [യോപസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മാദിസോ നരോ’’തി.

‘‘സാ ഖോ പനേസാ, ഭിക്ഖവേ, സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന ഗാഥാ ദുഗ്ഗീതാ ന സുഗീതാ ദുബ്ഭാസിതാ ന സുഭാസിതാ. തം കിസ്സ ഹേതു? സക്കോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനമിന്ദോ അവീതരാഗോ അവീതദോസോ അവീതമോഹോ.

‘‘യോ ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ ബ്രഹ്മചരിയോ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ, തസ്സ ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ [തസ്സ ഖോ ഏതം ഭിക്ഖുനോ (സീ. സ്യാ.), തസ്സ ഖോ ഏവം ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖുനോ (ക.)] കല്ലം വചനായ –

‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം;

ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യ, യോപിസ്സ മാദിസോ നരോ’’തി.

‘‘തം കിസ്സ ഹേതു? സോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വീതരാഗോ വീതദോസോ വീതമോഹോ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയചതുമഹാരാജസുത്തം

൩൮. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവേ താവതിംസേ അനുനയമാനോ തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം;

ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യ, യോപിസ്സ മാദിസോ നരോ’’തി.

‘‘സാ ഖോ പനേസാ, ഭിക്ഖവേ, സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന ഗാഥാ ദുഗ്ഗീതാ ന സുഗീതാ ദുബ്ഭാസിതാ ന സുഭാസിതാ. തം കിസ്സ ഹേതു? സക്കോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനമിന്ദോ അപരിമുത്തോ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, അപരിമുത്തോ ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യോ ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ, തസ്സ ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വചനായ –

‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം;

ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യ, യോപിസ്സ മാദിസോ നരോ’’തി.

‘‘തം കിസ്സ ഹേതു? സോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പരിമുത്തോ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുത്തോ ദുക്ഖസ്മാതി വദാമീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. സുഖുമാലസുത്തം

൩൯. ‘‘സുഖുമാലോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, പരമസുഖുമാലോ അച്ചന്തസുഖുമാലോ. മമ സുദം, ഭിക്ഖവേ, പിതു നിവേസനേ പോക്ഖരണിയോ കാരിതാ ഹോന്തി. ഏകത്ഥ സുദം, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പലം വപ്പതി [പുപ്ഫതി (സീ. പീ.)], ഏകത്ഥ പദുമം, ഏകത്ഥ പുണ്ഡരീകം, യാവദേവ മമത്ഥായ. ന ഖോ പനസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, അകാസികം ചന്ദനം ധാരേമി [കാസികം ചന്ദനം ധാരേമി (സ്യാ. കം. ക.), അകാസികം ധാരേമി (?)]. കാസികം, ഭിക്ഖവേ, സു മേ തം വേഠനം ഹോതി, കാസികാ കഞ്ചുകാ, കാസികം നിവാസനം, കാസികോ ഉത്തരാസങ്ഗോ. രത്തിന്ദിവം [രത്തിദിവം (ക.)] ഖോ പന മേ സു തം, ഭിക്ഖവേ, സേതച്ഛത്തം ധാരീയതി – ‘മാ നം ഫുസി സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ തിണം വാ രജോ വാ ഉസ്സാവോ വാ’’’തി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, തയോ പാസാദാ അഹേസും – ഏകോ ഹേമന്തികോ, ഏകോ ഗിമ്ഹികോ, ഏകോ വസ്സികോ. സോ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, വസ്സികേ പാസാദേ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ നിപ്പുരിസേഹി തൂരിയേഹി പരിചാരയമാനോ [പരിചാരിയമാനോ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ന ഹേട്ഠാപാസാദം ഓരോഹാമി. യഥാ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞേസം നിവേസനേ ദാസകമ്മകരപോരിസസ്സ കണാജകം ഭോജനം ദീയതി ബിലങ്ഗദുതിയം, ഏവമേവസ്സു മേ, ഭിക്ഖവേ, പിതു നിവേസനേ ദാസകമ്മകരപോരിസസ്സ സാലിമംസോദനോ ദീയതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപായ ഇദ്ധിയാ സമന്നാഗതസ്സ ഏവരൂപേന ച സുഖുമാലേന ഏതദഹോസി – ‘അസ്സുതവാ ഖോ പുഥുജ്ജനോ അത്തനാ ജരാധമ്മോ സമാനോ ജരം അനതീതോ പരം ജിണ്ണം ദിസ്വാ അട്ടീയതി ഹരായതി ജിഗുച്ഛതി അത്താനംയേവ അതിസിത്വാ, അഹമ്പി ഖോമ്ഹി ജരാധമ്മോ ജരം അനതീതോ. അഹഞ്ചേവ [അഹഞ്ചേ (?)] ഖോ പന ജരാധമ്മോ സമാനോ ജരം അനതീതോ പരം ജിണ്ണം ദിസ്വാ അട്ടീയേയ്യം ഹരായേയ്യം ജിഗുച്ഛേയ്യം ന മേതം അസ്സ പതിരൂപ’ന്തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതോ യോ യോബ്ബനേ യോബ്ബനമദോ സോ സബ്ബസോ പഹീയി.

‘‘അസ്സുതവാ ഖോ പുഥുജ്ജനോ അത്തനാ ബ്യാധിധമ്മോ സമാനോ ബ്യാധിം അനതീതോ പരം ബ്യാധിതം ദിസ്വാ അട്ടീയതി ഹരായതി ജിഗുച്ഛതി അത്താനംയേവ അതിസിത്വാ – ‘അഹമ്പി ഖോമ്ഹി ബ്യാധിധമ്മോ ബ്യാധിം അനതീതോ, അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ബ്യാധിധമ്മോ സമാനോ ബ്യാധിം അനതീതോ പരം ബ്യാധികം ദിസ്വാ അട്ടീയേയ്യം ഹരായേയ്യം ജിഗുച്ഛേയ്യം, ന മേതം അസ്സ പതിരൂപ’ന്തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതോ യോ ആരോഗ്യേ ആരോഗ്യമദോ സോ സബ്ബസോ പഹീയി.

‘‘അസ്സുതവാ ഖോ പുഥുജ്ജനോ അത്തനാ മരണധമ്മോ സമാനോ മരണം അനതീതോ പരം മതം ദിസ്വാ അട്ടീയതി ഹരായതി ജിഗുച്ഛതി അത്താനംയേവ അതിസിത്വാ – ‘അഹമ്പി ഖോമ്ഹി മരണധമ്മോ, മരണം അനതീതോ, അഹം ചേവ ഖോ പന മരണധമ്മോ സമാനോ മരണം അനതീതോ പരം മതം ദിസ്വാ അട്ടീയേയ്യം ഹരായേയ്യം ജിഗുച്ഛേയ്യം, ന മേതം അസ്സ പതിരൂപ’ന്തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതോ യോ ജീവിതേ ജീവിതമദോ സോ സബ്ബസോ പഹീയീ’’തി.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, മദാ. കതമേ തയോ? യോബ്ബനമദോ, ആരോഗ്യമദോ, ജീവിതമദോ. യോബ്ബനമദമത്തോ വാ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. ആരോഗ്യമദമത്തോ വാ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ…പേ… ജീവിതമദമത്തോ വാ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘യോബ്ബനമദമത്തോ വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. ആരോഗ്യമദമത്തോ വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു…പേ… ജീവിതമദമത്തോ വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതീ’’തി.

‘‘ബ്യാധിധമ്മാ ജരാധമ്മാ, അഥോ മരണധമ്മിനോ;

യഥാധമ്മാ [ബ്യാധിധമ്മോ ജരാധമ്മോ, അഥോ മരണധമ്മികോ; യഥാ ധമ്മോ (ക.)] തഥാസന്താ, ജിഗുച്ഛന്തി പുഥുജ്ജനാ.

‘‘അഹഞ്ചേ തം ജിഗുച്ഛേയ്യം, ഏവംധമ്മേസു പാണിസു;

ന മേതം പതിരൂപസ്സ, മമ ഏവം വിഹാരിനോ.

‘‘സോഹം ഏവം വിഹരന്തോ, ഞത്വാ ധമ്മം നിരൂപധിം;

ആരോഗ്യേ യോബ്ബനസ്മിഞ്ച, ജീവിതസ്മിഞ്ച യേ മദാ.

‘‘സബ്ബേ മദേ അഭിഭോസ്മി [അതീതോസ്മി (ക.)], നേക്ഖമ്മേ ദട്ഠു ഖേമതം;

തസ്സ മേ അഹു ഉസ്സാഹോ, നിബ്ബാനം അഭിപസ്സതോ.

‘‘നാഹം ഭബ്ബോ ഏതരഹി, കാമാനി പടിസേവിതും;

അനിവത്തി ഭവിസ്സാമി, ബ്രഹ്മചരിയപരായണോ’’തി. നവമം;

൧൦. ആധിപതേയ്യസുത്തം

൪൦. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ആധിപതേയ്യാനി. കതമാനി തീണി? അത്താധിപതേയ്യം, ലോകാധിപതേയ്യം, ധമ്മാധിപതേയ്യം. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അത്താധിപതേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ പനാഹം ചീവരഹേതു അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ന പിണ്ഡപാതഹേതു, ന സേനാസനഹേതു, ന ഇതിഭവാഭവഹേതു അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. അപി ച ഖോമ്ഹി ഓതിണ്ണോ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ. അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാതി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന യാദിസകേ [യാദിസകേ വാ (സീ. പീ. ക.)] കാമേ ഓഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ താദിസകേ വാ [ച (ക.)] കാമേ പരിയേസേയ്യം തതോ വാ [ച (ക.)] പാപിട്ഠതരേ, ന മേതം പതിരൂപ’ന്തി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം ഭവിസ്സതി അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗ’ന്തി. സോ അത്താനംയേവ അധിപതിം കരിത്വാ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി, സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി, സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അത്താധിപതേയ്യം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ലോകാധിപതേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ പനാഹം ചീവരഹേതു അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ന പിണ്ഡപാതഹേതു, ന സേനാസനഹേതു, ന ഇതിഭവാഭവഹേതു അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. അപി ച ഖോമ്ഹി ഓതിണ്ണോ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ. അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാ’തി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ കാമവിതക്കം വാ വിതക്കേയ്യം, ബ്യാപാദവിതക്കം വാ വിതക്കേയ്യം, വിഹിംസാവിതക്കം വാ വിതക്കേയ്യം, മഹാ ഖോ പനായം ലോകസന്നിവാസോ. മഹന്തസ്മിം ഖോ പന ലോകസന്നിവാസേ സന്തി സമണബ്രാഹ്മണാ ഇദ്ധിമന്തോ ദിബ്ബചക്ഖുകാ പരചിത്തവിദുനോ. തേ ദൂരതോപി പസ്സന്തി, ആസന്നാപി ന ദിസ്സന്തി, ചേതസാപി ചിത്തം പജാനന്തി [ജാനന്തി (ക.)]. തേപി മം ഏവം ജാനേയ്യും – ‘പസ്സഥ, ഭോ, ഇമം കുലപുത്തം സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സമാനോ വോകിണ്ണോ വിഹരതി പാപകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി. ദേവതാപി ഖോ സന്തി ഇദ്ധിമന്തിനിയോ ദിബ്ബചക്ഖുകാ പരചിത്തവിദുനിയോ. താ ദൂരതോപി പസ്സന്തി, ആസന്നാപി ന ദിസ്സന്തി, ചേതസാപി ചിത്തം ജാനന്തി. താപി മം ഏവം ജാനേയ്യും – ‘പസ്സഥ, ഭോ, ഇമം കുലപുത്തം സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സമാനോ വോകിണ്ണോ വിഹരതി പാപകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം ഭവിസ്സതി അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗ’ന്തി. സോ ലോകംയേവ അധിപതിം കരിത്വാ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി, സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി, സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ലോകാധിപതേയ്യം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാധിപതേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ പനാഹം ചീവരഹേതു അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ന പിണ്ഡപാതഹേതു, ന സേനാസനഹേതു, ന ഇതിഭവാഭവഹേതു അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. അപി ച ഖോമ്ഹി ഓതിണ്ണോ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ. അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാതി. സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി. സന്തി ഖോ പന മേ സബ്രഹ്മചാരീ ജാനം പസ്സം വിഹരന്തി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതോ സമാനോ കുസീതോ വിഹരേയ്യം പമത്തോ, ന മേതം അസ്സ പതിരൂപ’ന്തി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം ഭവിസ്സതി അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗ’ന്തി. സോ ധമ്മംയേവ അധിപതിം കരിത്വാ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി, സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി, സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാധിപതേയ്യം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ആധിപതേയ്യാനീ’’തി.

‘‘നത്ഥി ലോകേ രഹോ നാമ, പാപകമ്മം പകുബ്ബതോ;

അത്താ തേ പുരിസ ജാനാതി, സച്ചം വാ യദി വാ മുസാ.

‘‘കല്യാണം വത ഭോ സക്ഖി, അത്താനം അതിമഞ്ഞസി;

യോ സന്തം അത്തനി പാപം, അത്താനം പരിഗൂഹസി.

‘‘പസ്സന്തി ദേവാ ച തഥാഗതാ ച,

ലോകസ്മിം ബാലം വിസമം ചരന്തം;

തസ്മാ ഹി അത്താധിപതേയ്യകോ ച [അത്താധിപകോ സകോ ചരേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)],

ലോകാധിപോ ച നിപകോ ച ഝായീ.

‘‘ധമ്മാധിപോ ച അനുധമ്മചാരീ,

ന ഹീയതി സച്ചപരക്കമോ മുനി;

പസയ്ഹ മാരം അഭിഭുയ്യ അന്തകം,

യോ ച ഫുസീ ജാതിക്ഖയം പധാനവാ;

സോ താദിസോ ലോകവിദൂ സുമേധോ,

സബ്ബേസു ധമ്മേസു അതമ്മയോ മുനീ’’തി. ദസമം;

ദേവദൂതവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.