൩. പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ

൧. സമിദ്ധസുത്തം

൨൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സമിദ്ധോ [സവിട്ഠോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ [മഹാകോട്ഠിതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സമിദ്ധം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘തയോമേ, ആവുസോ സമിദ്ധ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ [ദിട്ഠപ്പത്തോ (ക.)], സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം കതമോ തേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി?

‘‘തയോമേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം യ്വായം [യോയം (ക.)] പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ, അയം മേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമസ്സ, ആവുസോ, പുഗ്ഗലസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോച – ‘‘തയോമേ, ആവുസോ കോട്ഠിക, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം കതമോ തേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി?

‘‘തയോമേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം യ്വായം പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ, അയം മേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമസ്സ, ആവുസോ, പുഗ്ഗലസ്സ സമാധിന്ദ്രിയം അധിമത്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘തയോമേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം കതമോ തേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി?

‘‘തയോമേ, ആവുസോ കോട്ഠിക, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം യ്വായം പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ, അയം മേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമസ്സ, ആവുസോ, പുഗ്ഗലസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തഞ്ച സമിദ്ധം ആയസ്മന്തഞ്ച മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ, അമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ യഥാസകം പടിഭാനം. ആയാമാവുസോ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസ്സാമ. യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ച സമിദ്ധോ ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച സമിദ്ധോ ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യാവതകോ അഹോസി ആയസ്മതാ ച സമിദ്ധേന ആയസ്മതാ ച മഹാകോട്ഠികേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, സാരിപുത്ത, സുകരം ഏകംസേന ബ്യാകാതും – ‘അയം ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’തി. ഠാനഞ്ഹേതം, സാരിപുത്ത, വിജ്ജതി യ്വായം പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ സ്വാസ്സ [സ്വായം (സ്യാ. കം. പീ.), സോയം (ക.)] അരഹത്തായ പടിപന്നോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ സ്വാസ്സ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ, യോ ചായം പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ സോപസ്സ [സോയം (ക.)] സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ.

‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, സാരിപുത്ത, സുകരം ഏകംസേന ബ്യാകാതും – ‘അയം ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’തി. ഠാനഞ്ഹേതം, സാരിപുത്ത, വിജ്ജതി യ്വായം പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ സ്വാസ്സ അരഹത്തായ പടിപന്നോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ സ്വാസ്സ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ, യോ ചായം പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ സോപസ്സ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ.

‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, സാരിപുത്ത, സുകരം ഏകംസേന ബ്യാകാതും – ‘അയം ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’തി. ഠാനഞ്ഹേതം, സാരിപുത്ത, വിജ്ജതി യ്വായം പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ സ്വാസ്സ അരഹത്തായ പടിപന്നോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ സ്വാസ്സ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ, യോ ചായം പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ സോപസ്സ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ.

‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, സാരിപുത്ത, സുകരം ഏകംസേന ബ്യാകാതും – ‘അയം ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’’തി. പഠമം.

൨. ഗിലാനസുത്തം

൨൨. [പു. പ. ൯൪] ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഗിലാനോ ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി, ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി, ലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം അലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം നേവ വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഗിലാനോ ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി, ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി, ലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം അലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഗിലാനോ ലഭന്തോവ സപ്പായാനി ഭോജനാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം നോ അലഭന്തോ വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം ഗിലാനോ ലഭന്തോവ സപ്പായാനി ഭോജനാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം നോ അലഭന്തോ വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ, ഇമം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനം പടിച്ച ഗിലാനഭത്തം അനുഞ്ഞാതം ഗിലാനഭേസജ്ജം അനുഞ്ഞാതം ഗിലാനുപട്ഠാകോ അനുഞ്ഞാതോ. ഇമഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനം പടിച്ച അഞ്ഞേപി ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ഗിലാനാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോമേ ഗിലാനൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ, ലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ നേവ ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം.

‘‘ഇധ, പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ, ലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോവ തഥാഗതം ദസ്സനായ നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ നോ അലഭന്തോ ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോവ തഥാഗതം ദസ്സനായ നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ നോ അലഭന്തോ ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം, ഇമം ഖോ ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലം പടിച്ച ധമ്മദേസനാ അനുഞ്ഞാതാ. ഇമഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലം പടിച്ച അഞ്ഞേസമ്പി ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ. ‘‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ഗിലാനൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. സങ്ഖാരസുത്തം

൨൩. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്യാബജ്ഝം [സബ്യാപജ്ഝം (സബ്ബത്ഥ) ഏവമുപരിപി] കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, സബ്യാബജ്ഝം വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, സബ്യാബജ്ഝം മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. സോ സബ്യാബജ്ഝം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, സബ്യാബജ്ഝം വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, സബ്യാബജ്ഝം മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ സബ്യാബജ്ഝം ലോകം ഉപപജ്ജതി. തമേനം സബ്യാബജ്ഝം ലോകം ഉപപന്നം സമാനം സബ്യാബജ്ഝാ ഫസ്സാ ഫുസന്തി. സോ സബ്യാബജ്ഝേഹി ഫസ്സേഹി ഫുട്ഠോ സമാനോ സബ്യാബജ്ഝം വേദനം വേദയതി ഏകന്തദുക്ഖം, സേയ്യഥാപി സത്താ നേരയികാ.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അബ്യാബജ്ഝം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, അബ്യാബജ്ഝം വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, അബ്യാബജ്ഝം മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. സോ അബ്യാബജ്ഝം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, അബ്യാബജ്ഝം വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, അബ്യാബജ്ഝം മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അബ്യാബജ്ഝം ലോകം ഉപപജ്ജതി. തമേനം അബ്യാബജ്ഝം ലോകം ഉപപന്നം സമാനം അബ്യാബജ്ഝാ ഫസ്സാ ഫുസന്തി. സോ അബ്യാബജ്ഝേഹി ഫസ്സേഹി ഫുട്ഠോ സമാനോ അബ്യാബജ്ഝം വേദനം വേദയതി ഏകന്തസുഖം, സേയ്യഥാപി ദേവാ സുഭകിണ്ഹാ.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. സോ സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി ലോകം ഉപപജ്ജതി. തമേനം സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി ലോകം ഉപപന്നം സമാനം സബ്യാബജ്ഝാപി അബ്യാബജ്ഝാപി ഫസ്സാ ഫുസന്തി. സോ സബ്യാബജ്ഝേഹിപി അബ്യാബജ്ഝേഹിപി ഫസ്സേഹി ഫുട്ഠോ സമാനോ സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി വേദനം വേദയതി വോകിണ്ണസുഖദുക്ഖം, സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ ഏകച്ചേ ച ദേവാ ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. തതിയം.

൪. ബഹുകാരസുത്തം

൨൪. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരാ. കതമേ തയോ? യം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി; അയം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യം പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; അയം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യം പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ പുഗ്ഗലോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; അയം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരാ.

‘‘ഇമേഹി ച പന, ഭിക്ഖവേ, തീഹി പുഗ്ഗലേഹി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നത്ഥഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ബഹുകാരോതി വദാമി. ഇമേസം പന, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന ന സുപ്പതികാരം വദാമി, യദിദം അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസന-ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനുപ്പദാനേനാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. വജിരൂപമസുത്തം

൨൫. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? അരുകൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ, വിജ്ജൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ, വജിരൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അരുകൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദുട്ഠാരുകോ [ദുട്ഠാരുകാ (സീ.)] കട്ഠേന വാ കഠലായ [കഥലായ (സ്യാ. കം. ക.), കഠലേന-കഥലേന (അട്ഠകഥാ)] വാ ഘട്ടിതോ [ഘട്ടിതാ (സീ.)] ഭിയ്യോസോമത്തായ ആസവം ദേതി [അസ്സവനോതി (സീ.)]; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരുകൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുമാ പുരിസോ രത്തന്ധകാരതിമിസായം വിജ്ജന്തരികായ രൂപാനി പസ്സേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, വജിരൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, വജിരസ്സ നത്ഥി കിഞ്ചി അഭേജ്ജം മണി വാ പാസാണോ വാ; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആസവാനം ഖയാ…പേ… ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വജിരൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ. ‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’’ന്തി [പു. പ. ൧൦൨]. പഞ്ചമം.

൬. സേവിതബ്ബസുത്തം

൨൬. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഹീനോ ഹോതി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര അനുദ്ദയാ അഞ്ഞത്ര അനുകമ്പാ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സദിസോ ഹോതി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? സീലസാമഞ്ഞഗതാനം സതം സീലകഥാ ച നോ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ പവത്തിനീ [പവത്തനീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) പു. പ. ൧൨൨ പസ്സിതബ്ബം] ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതി. സമാധിസാമഞ്ഞഗതാനം സതം സമാധികഥാ ച നോ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ പവത്തിനീ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതി. പഞ്ഞാസാമഞ്ഞഗതാനം സതം പഞ്ഞാകഥാ ച നോ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ പവത്തിനീ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതീതി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അധികോ ഹോതി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇതി അപരിപൂരം വാ സീലക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സാമി, പരിപൂരം വാ സീലക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമി; അപരിപൂരം വാ സമാധിക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സാമി, പരിപൂരം വാ സമാധിക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമി; അപരിപൂരം വാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സാമി, പരിപൂരം വാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി.

‘‘നിഹീയതി പുരിസോ നിഹീനസേവീ,

ന ച ഹായേഥ കദാചി തുല്യസേവീ;

സേട്ഠമുപനമം ഉദേതി ഖിപ്പം,

തസ്മാ അത്തനോ ഉത്തരിം ഭജേഥാ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. ജിഗുച്ഛിതബ്ബസുത്തം

൨൭. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ അസുചി സങ്കസ്സരസമാചാരോ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ, അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ, അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ, അന്തോപൂതി അവസ്സുതോ കസമ്ബുജാതോ. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി, അഥ ഖോ നം പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി – ‘പാപമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ’തി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അഹി ഗൂഥഗതോ കിഞ്ചാപി ന ദംസതി [ഡംസതി (സീ. സ്യാ.), ഡസ്സതി (പീ.)], അഥ ഖോ നം മക്ഖേതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കിഞ്ചാപി ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി, അഥ ഖോ നം പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി – ‘പാപമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ’തി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദുട്ഠാരുകോ കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടിതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ആസവം ദേതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തിന്ദുകാലാതം കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടിതം ഭിയ്യോസോമത്തായ ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി; ഏവമേവം ഖോ ഭിക്ഖവേ…പേ… സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഗൂഥകൂപോ കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടിതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ദുഗ്ഗന്ധോ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? അക്കോസേയ്യപി മം പരിഭാസേയ്യപി മം അനത്ഥമ്പി മം കരേയ്യാതി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി, അഥ ഖോ നം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി – ‘കല്യാണമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ’തി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. ‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’’ന്തി.

‘‘നിഹീയതി പുരിസോ നിഹീനസേവീ,

ന ച ഹായേഥ കദാചി തുല്യസേവീ;

സേട്ഠമുപനമം ഉദേതി ഖിപ്പം,

തസ്മാ അത്തനോ ഉത്തരിം ഭജേഥാ’’തി. സത്തമം;

൮. ഗൂഥഭാണീസുത്തം

൨൮. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഗൂഥഭാണീ, പുപ്ഫഭാണീ, മധുഭാണീ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗൂഥഭാണീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ [സഭാഗതോ വാ പരിസാഗതോ വാ (സ്യാ. കം.)] ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി. സോ അജാനം വാ ആഹ ‘ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ ‘ന ജാനാമീ’തി, അപസ്സം വാ ആഹ ‘പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ ‘ന പസ്സാമീ’തി [മ. നി. ൧.൪൪൦; പു. പ. ൯൧]; ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഗൂഥഭാണീ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുപ്ഫഭാണീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം പജാനാസി തം വദേഹീ’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ ‘ന ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ ‘ജാനാമീ’തി, അപസ്സം വാ ആഹ ‘ന പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ ‘പസ്സാമീ’തി; ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ ന സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുപ്ഫഭാണീ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ മധുഭാണീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി; യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ മധുഭാണീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. അന്ധസുത്തം

൨൯. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? അന്ധോ, ഏകചക്ഖു, ദ്വിചക്ഖു. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അന്ധോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തഥാരൂപം ചക്ഖു ന ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗച്ഛേയ്യ അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കരേയ്യ [ഫാതികരേയ്യ (സീ.)]; തഥാരൂപമ്പിസ്സ ചക്ഖു ന ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ കുസലാകുസലേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, സാവജ്ജാനവജ്ജേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, ഹീനപ്പണീതേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അന്ധോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഏകചക്ഖു? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തഥാരൂപം ചക്ഖു ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗച്ഛേയ്യ അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കരേയ്യ; തഥാരൂപം പനസ്സ [തഥാരൂപമ്പിസ്സ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ചക്ഖു ന ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ കുസലാകുസലേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, സാവജ്ജാനവജ്ജേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, ഹീനപ്പണീതേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഏകചക്ഖു.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദ്വിചക്ഖു? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തഥാരൂപം ചക്ഖു ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗച്ഛേയ്യ, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കരേയ്യ; തഥാരൂപമ്പിസ്സ ചക്ഖു ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ കുസലാകുസലേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ; സാവജ്ജാനവജ്ജേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, ഹീനപ്പണീതേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദ്വിചക്ഖു. ‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’’ന്തി.

‘‘ന ചേവ ഭോഗാ തഥാരൂപാ, ന ച പുഞ്ഞാനി കുബ്ബതി;

ഉഭയത്ഥ കലിഗ്ഗാഹോ, അന്ധസ്സ ഹതചക്ഖുനോ.

‘‘അഥാപരായം അക്ഖാതോ, ഏകചക്ഖു ച പുഗ്ഗലോ;

ധമ്മാധമ്മേന സഠോസോ [സംസട്ഠോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), സഠോതി (ക.)], ഭോഗാനി പരിയേസതി.

‘‘ഥേയ്യേന കൂടകമ്മേന, മുസാവാദേന ചൂഭയം;

കുസലോ ഹോതി സങ്ഘാതും [സംഹാതും (സ്യാ.)], കാമഭോഗീ ച മാനവോ;

ഇതോ സോ നിരയം ഗന്ത്വാ, ഏകചക്ഖു വിഹഞ്ഞതി.

‘‘ദ്വിചക്ഖു പന അക്ഖാതോ, സേട്ഠോ പുരിസപുഗ്ഗലോ;

ധമ്മലദ്ധേഹി ഭോഗേഹി, ഉട്ഠാനാധിഗതം ധനം.

‘‘ദദാതി സേട്ഠസങ്കപ്പോ, അബ്യഗ്ഗമാനസോ നരോ;

ഉപേതി ഭദ്ദകം ഠാനം, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചതി.

‘‘അന്ധഞ്ച ഏകചക്ഖുഞ്ച, ആരകാ പരിവജ്ജയേ;

ദ്വിചക്ഖും പന സേവേഥ, സേട്ഠം പുരിസപുഗ്ഗല’’ന്തി. നവമം;

൧൦. അവകുജ്ജസുത്തം

൩൦. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ [പു. പ. ൧൦൭-൧൦൮], പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? അവകുജ്ജപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ, ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ, പുഥുപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അവകുജ്ജപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവനായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ നേവ ആദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി; വുട്ഠിതോപി തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ നേവ ആദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭോ നിക്കുജ്ജോ [നിക്കുജ്ജോ (സീ. പീ.)] തത്ര ഉദകം ആസിത്തം വിവട്ടതി, നോ സണ്ഠാതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവനായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ നേവ ആദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി; വുട്ഠിതോപി തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ നേവാദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അവകുജ്ജപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവനായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി; വുട്ഠിതോ ച ഖോ തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ നേവാദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസസ്സ ഉച്ഛങ്ഗേ നാനാഖജ്ജകാനി ആകിണ്ണാനി – തിലാ തണ്ഡുലാ മോദകാ ബദരാ. സോ തമ്ഹാ ആസനാ വുട്ഠഹന്തോ സതിസമ്മോസാ പകിരേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവനായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി; വുട്ഠിതോ ച ഖോ തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ നേവ ആദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഥുപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവനായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി; വുട്ഠിതോപി തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭോ ഉക്കുജ്ജോ തത്ര ഉദകം ആസിത്തം സണ്ഠാതി നോ വിവട്ടതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവനായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി; വുട്ഠിതോപി തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഥുപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ. ‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’’ന്തി.

‘‘അവകുജ്ജപഞ്ഞോ പുരിസോ, ദുമ്മേധോ അവിചക്ഖണോ;

അഭിക്ഖണമ്പി ചേ ഹോതി, ഗന്താ ഭിക്ഖൂന സന്തികേ.

‘‘ആദിം കഥായ മജ്ഝഞ്ച, പരിയോസാനഞ്ച താദിസോ;

ഉഗ്ഗഹേതും ന സക്കോതി, പഞ്ഞാ ഹിസ്സ ന വിജ്ജതി.

‘‘ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോ പുരിസോ, സേയ്യോ ഏതേന വുച്ചതി;

അഭിക്ഖണമ്പി ചേ ഹോതി, ഗന്താ ഭിക്ഖൂന സന്തികേ.

‘‘ആദിം കഥായ മജ്ഝഞ്ച, പരിയോസാനഞ്ച താദിസോ;

നിസിന്നോ ആസനേ തസ്മിം, ഉഗ്ഗഹേത്വാന ബ്യഞ്ജനം;

വുട്ഠിതോ നപ്പജാനാതി, ഗഹിതം ഹിസ്സ [ഗഹിതമ്പിസ്സ (ക.)] മുസ്സതി.

‘‘പുഥുപഞ്ഞോ ച പുരിസോ, സേയ്യോ ഏതേഹി [ഏതേന (ക.)] വുച്ചതി;

അഭിക്ഖണമ്പി ചേ ഹോതി, ഗന്താ ഭിക്ഖൂന സന്തികേ.

‘‘ആദിം കഥായ മജ്ഝഞ്ച, പരിയോസാനഞ്ച താദിസോ;

നിസിന്നോ ആസനേ തസ്മിം, ഉഗ്ഗഹേത്വാന ബ്യഞ്ജനം.

‘‘ധാരേതി സേട്ഠസങ്കപ്പോ, അബ്യഗ്ഗമാനസോ നരോ;

ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ, ദുക്ഖസ്സന്തകരോ സിയാ’’തി. ദസമം;

പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ തതിയോ.