൨. രഥകാരവഗ്ഗോ

൧. ഞാതസുത്തം

൧൧. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഞാതോ ഭിക്ഖു ബഹുജനഅഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി ബഹുജനദുക്ഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേഹി തീഹി? അനനുലോമികേ കായകമ്മേ സമാദപേതി, അനനുലോമികേ വചീകമ്മേ സമാദപേതി, അനനുലോമികേസു ധമ്മേസു സമാദപേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഞാതോ ഭിക്ഖു ബഹുജനഅഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി ബഹുജനദുക്ഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനം.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഞാതോ ഭിക്ഖു ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി ബഹുജനസുഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേഹി തീഹി? അനുലോമികേ കായകമ്മേ സമാദപേതി, അനുലോമികേ വചീകമ്മേ സമാദപേതി, അനുലോമികേസു ധമ്മേസു സമാദപേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഞാതോ ഭിക്ഖു ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി ബഹുജനസുഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി. പഠമം.

൨. സാരണീയസുത്തം

൧൨. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ യാവജീവം സാരണീയാനി [സരണീയാനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭവന്തി. കതമാനി തീണി? യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പദേസേ രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ ജാതോ ഹോതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം പദേസേ രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ ഹോതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം പദേസേ രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ സങ്ഗാമം അഭിവിജിനിത്വാ വിജിതസങ്ഗാമോ തമേവ സങ്ഗാമസീസം അജ്ഝാവസതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയം രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ യാവജീവം സാരണീയാനി ഭവന്തി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണിമാനി ഭിക്ഖുസ്സ യാവജീവം സാരണീയാനി ഭവന്തി. കതമാനി തീണി? യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പദേസേ ഭിക്ഖു കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം ഭിക്ഖുസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം പദേസേ ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം ഭിക്ഖുസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം പദേസേ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയം ഭിക്ഖുസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ഭിക്ഖുസ്സ യാവജീവം സാരണീയാനി ഭവന്തീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ആസംസസുത്തം

൧൩. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? നിരാസോ, ആസംസോ, വിഗതാസോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ പുഗ്ഗലോ നിരാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി, ചണ്ഡാലകുലേ വാ വേനകുലേ [വേണകുലേ (സ്യാ. കം. പീ.)] വാ നേസാദകുലേ വാ രഥകാരകുലേ വാ പുക്കുസകുലേ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനഭോജനേ കസിരവുത്തികേ, യത്ഥ കസിരേന ഘാസച്ഛാദോ ലബ്ഭതി. സോ ച ഹോതി ദുബ്ബണ്ണോ ദുദ്ദസികോ ഓകോടിമകോ ബവ്ഹാബാധോ [ബഹ്വാബാധോ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] കാണോ വാ കുണീ വാ ഖഞ്ജോ വാ പക്ഖഹതോ വാ, ന ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഖത്തിയോ ഖത്തിയേഹി ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ’തി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ മമ്പി ഖത്തിയാ ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിഞ്ചിസ്സന്തീ’തി! അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നിരാസോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആസംസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ ഹോതി ആഭിസേകോ അനഭിസിത്തോ അചലപ്പത്തോ [മചലപ്പത്തോ (സീ. പീ.)]. സോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഖത്തിയോ ഖത്തിയേഹി ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ’തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ മമ്പി ഖത്തിയാ ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിഞ്ചിസ്സന്തീ’തി! അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആസംസോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വിഗതാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഹോതി ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ. സോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഖത്തിയോ ഖത്തിയേഹി ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ’തി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ മമ്പി ഖത്തിയാ ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിഞ്ചിസ്സന്തീ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനഭിസിത്തസ്സ അഭിസേകാസാ സാ [സാസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പടിപ്പസ്സദ്ധാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വിഗതാസോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ഭിക്ഖൂസു. കതമേ തയോ? നിരാസോ, ആസംസോ, വിഗതാസോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നിരാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ അസുചി സങ്കസ്സരസമാചാരോ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ അന്തോപൂതി അവസ്സുതോ കസമ്ബുജാതോ. സോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ അഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’തി! അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നിരാസോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആസംസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ. സോ സുണാതി ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ അഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’തി! അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആസംസോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വിഗതാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ. സോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ അഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അവിമുത്തസ്സ വിമുത്താസാ സാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വിഗതാസോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ഭിക്ഖൂസൂ’’തി. തതിയം.

൪. ചക്കവത്തിസുത്തം

൧൪. ‘‘യോപി സോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ സോപി ന അരാജകം ചക്കം വത്തേതീ’’തി. ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ പന, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ധമ്മികസ്സ ധമ്മരഞ്ഞോ രാജാ’’തി [ചക്കന്തി (ക.)]? ‘‘ധമ്മോ, ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ [ഗരുകരോന്തോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി അന്തോജനസ്മിം’’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി ഖത്തിയേസു, അനുയന്തേസു [അനുയുത്തേസു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ബലകായസ്മിം, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു, നേഗമജാനപദേസു, സമണബ്രാഹ്മണേസു, മിഗപക്ഖീസു. സ ഖോ സോ ഭിക്ഖു രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ അന്തോജനസ്മിം, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഖത്തിയേസു, അനുയന്തേസു, ബലകായസ്മിം, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു, നേഗമജാനപദേസു, സമണബ്രാഹ്മണേസു, മിഗപക്ഖീസു, ധമ്മേനേവ ചക്കം വത്തേതി. തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖു [ഭിക്ഖവേ (ക.)], തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി കായകമ്മസ്മിം – ‘ഏവരൂപം കായകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം കായകമ്മം ന സേവിതബ്ബ’’’ന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി വചീകമ്മസ്മിം – ‘ഏവരൂപം വചീകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം വചീകമ്മം ന സേവിതബ്ബ’ന്തി…പേ… മനോകമ്മസ്മിം – ‘ഏവരൂപം മനോകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം മനോകമ്മം ന സേവിതബ്ബ’’’ന്തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖു, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ കായകമ്മസ്മിം, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ വചീകമ്മസ്മിം, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ മനോകമ്മസ്മിം, ധമ്മേനേവ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേതി. തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. സചേതനസുത്തം

൧൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ അഹോസി സചേതനോ [പചേതനോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നാമ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ സചേതനോ രഥകാരം ആമന്തേസി – ‘ഇതോ മേ, സമ്മ രഥകാര, ഛന്നം മാസാനം അച്ചയേന സങ്ഗാമോ ഭവിസ്സതി. സക്ഖിസ്സസി [സക്ഖസി (സ്യാ. കം. പീ.)] മേ, സമ്മ രഥകാര, നവം ചക്കയുഗം കാതു’ന്തി? ‘സക്കോമി ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഥകാരോ രഞ്ഞോ സചേതനസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഥകാരോ ഛഹി മാസേഹി ഛാരത്തൂനേഹി ഏകം ചക്കം നിട്ഠാപേസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ സചേതനോ രഥകാരം ആമന്തേസി – ‘ഇതോ മേ, സമ്മ രഥകാര, ഛന്നം ദിവസാനം അച്ചയേന സങ്ഗാമോ ഭവിസ്സതി, നിട്ഠിതം നവം ചക്കയുഗ’ന്തി? ‘ഇമേഹി ഖോ, ദേവ, ഛഹി മാസേഹി ഛാരത്തൂനേഹി ഏകം ചക്കം നിട്ഠിത’ന്തി. ‘സക്ഖിസ്സസി പന മേ, സമ്മ രഥകാര, ഇമേഹി ഛഹി ദിവസേഹി ദുതിയം ചക്കം നിട്ഠാപേതു’ന്തി? ‘സക്കോമി ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഥകാരോ ഛഹി ദിവസേഹി ദുതിയം ചക്കം നിട്ഠാപേത്വാ നവം ചക്കയുഗം ആദായ യേന രാജാ സചേതനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം സചേതനം ഏതദവോച – ‘ഇദം തേ, ദേവ, നവം ചക്കയുഗം നിട്ഠിത’ന്തി. ‘യഞ്ച തേ ഇദം, സമ്മ രഥകാര, ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹി യഞ്ച തേ ഇദം ചക്കം ഛഹി ദിവസേഹി നിട്ഠിതം, ഇമേസം കിം നാനാകരണം? നേസാഹം കിഞ്ചി നാനാകരണം പസ്സാമീ’തി. ‘അത്ഥേസം, ദേവ, നാനാകരണം. പസ്സതു ദേവോ നാനാകരണ’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഥകാരോ യം തം ചക്കം ഛഹി ദിവസേഹി നിട്ഠിതം തം പവത്തേസി. തം പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ ചിങ്ഗുലായിത്വാ ഭൂമിയം പപതി. യം പന തം ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹി തം പവത്തേസി. തം പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസി.

‘‘‘കോ നു ഖോ, സമ്മ രഥകാര, ഹേതു കോ പച്ചയോ യമിദം [യദിദം (ക.)] ചക്കം ഛഹി ദിവസേഹി നിട്ഠിതം തം പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ ചിങ്ഗുലായിത്വാ ഭൂമിയം പപതി? കോ പന, സമ്മ രഥകാര, ഹേതു കോ പച്ചയോ യമിദം ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹി തം പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസീ’തി? ‘യമിദം, ദേവ, ചക്കം ഛഹി ദിവസേഹി നിട്ഠിതം തസ്സ നേമിപി സവങ്കാ സദോസാ സകസാവാ, അരാപി സവങ്കാ സദോസാ സകസാവാ, നാഭിപി സവങ്കാ സദോസാ സകസാവാ. തം നേമിയാപി സവങ്കത്താ സദോസത്താ സകസാവത്താ, അരാനമ്പി സവങ്കത്താ സദോസത്താ സകസാവത്താ, നാഭിയാപി സവങ്കത്താ സദോസത്താ സകസാവത്താ പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ ചിങ്ഗുലായിത്വാ ഭൂമിയം പപതി. യം പന തം, ദേവ, ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹി തസ്സ നേമിപി അവങ്കാ അദോസാ അകസാവാ, അരാപി അവങ്കാ അദോസാ അകസാവാ, നാഭിപി അവങ്കാ അദോസാ അകസാവാ. തം നേമിയാപി അവങ്കത്താ അദോസത്താ അകസാവത്താ, അരാനമ്പി അവങ്കത്താ അദോസത്താ അകസാവത്താ, നാഭിയാപി അവങ്കത്താ അദോസത്താ അകസാവത്താ പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസീ’’’തി.

‘‘സിയാ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം ഏവമസ്സ – ‘അഞ്ഞോ നൂന തേന സമയേന സോ രഥകാരോ അഹോസീ’തി! ന ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. അഹം തേന സമയേന സോ രഥകാരോ അഹോസിം. തദാഹം, ഭിക്ഖവേ, കുസലോ ദാരുവങ്കാനം ദാരുദോസാനം ദാരുകസാവാനം. ഏതരഹി ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കുസലോ കായവങ്കാനം കായദോസാനം കായകസാവാനം, കുസലോ വചീവങ്കാനം വചീദോസാനം വചീകസാവാനം, കുസലോ മനോവങ്കാനം മനോദോസാനം മനോകസാവാനം. യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ കായവങ്കോ അപ്പഹീനോ കായദോസോ കായകസാവോ, വചീവങ്കോ അപ്പഹീനോ വചീദോസോ വചീകസാവോ, മനോവങ്കോ അപ്പഹീനോ മനോദോസോ മനോകസാവോ, ഏവം പപതിതാ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ, സേയ്യഥാപി തം ചക്കം ഛഹി ദിവസേഹി നിട്ഠിതം.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ കായവങ്കോ പഹീനോ കായദോസോ കായകസാവോ, വചീവങ്കോ പഹീനോ വചീദോസോ വചീകസാവോ, മനോവങ്കോ പഹീനോ മനോദോസോ മനോകസാവോ, ഏവം പതിട്ഠിതാ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, സേയ്യഥാപി തം ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘കായവങ്കം പജഹിസ്സാമ കായദോസം കായകസാവം, വചീവങ്കം പജഹിസ്സാമ വചീദോസം വചീകസാവം, മനോവങ്കം പജഹിസ്സാമ മനോദോസം മനോകസാവ’ന്തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. അപണ്ണകസുത്തം

൧൬. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അപണ്ണകപടിപദം [അപണ്ണകതം പടിപദം (സീ. പീ.) ടീകായ പന സമേതി] പടിപന്നോ ഹോതി, യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായ. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം [യത്വാധികരണമേതം (സീ.)] ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘നേവ ദവായ ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ, ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി, രത്തിയാ പഠമം യാമം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി, രത്തിയാ മജ്ഝിമം യാമം ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേതി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ, രത്തിയാ പച്ഛിമം യാമം പച്ചുട്ഠായ ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അപണ്ണകപടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി, യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അത്തബ്യാബാധസുത്തം

൧൭. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി. കതമേ തയോ? കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മാ അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി. കതമേ തയോ? കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മാ നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദേവലോകസുത്തം

൧൮. ‘‘സചേ വോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ദേവലോകൂപപത്തിയാ, ആവുസോ, സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സഥാ’തി? നനു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം പുട്ഠാ അട്ടീയേയ്യാഥ ഹരായേയ്യാഥ ജിഗുച്ഛേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ദിബ്ബേന ആയുനാ അട്ടീയഥ ഹരായഥ ജിഗുച്ഛഥ, ദിബ്ബേന വണ്ണേന ദിബ്ബേന സുഖേന ദിബ്ബേന യസേന ദിബ്ബേനാധിപതേയ്യേന അട്ടീയഥ ഹരായഥ ജിഗുച്ഛഥ; പഗേവ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേഹി കായദുച്ചരിതേന അട്ടീയിതബ്ബം ഹരായിതബ്ബം ജിഗുച്ഛിതബ്ബം, വചീദുച്ചരിതേന… മനോദുച്ചരിതേന അട്ടീയിതബ്ബം ഹരായിതബ്ബം ജിഗുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമപാപണികസുത്തം

൧൯. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ അഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ പുബ്ബണ്ഹസമയം [മജ്ഝന്തികസമയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ന സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി, മജ്ഝന്ഹികസമയം ന സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി, സായന്ഹസമയം ന സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ അഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും [ഫാതികത്തും (സീ.), ഫാതികാതും (സ്യാ. കം. പീ.)].

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം ഫാതിം കാതും. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പുബ്ബണ്ഹസമയം ന സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി, മജ്ഝന്ഹികസമയം ന സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി, സായന്ഹസമയം ന സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം ഫാതിം കാതും.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ ഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ പുബ്ബണ്ഹസമയം സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി, മജ്ഝന്ഹികസമയം…പേ… സായന്ഹസമയം സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ ഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം ഫാതിം കാതും. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പുബ്ബണ്ഹസമയം സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി, മജ്ഝന്ഹികസമയം…പേ… സായന്ഹസമയം സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം ഫാതിം കാതു’’ന്തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയപാപണികസുത്തം

൨൦. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ നചിരസ്സേവ മഹത്തം വേപുല്ലത്തം [മഹന്തത്തം വാ വേപുല്ലത്തം വാ (പീ. ക.)] പാപുണാതി ഭോഗേസു. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ ചക്ഖുമാ ച ഹോതി വിധുരോ ച നിസ്സയസമ്പന്നോ ച. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ ചക്ഖുമാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ പണിയം ജാനാതി – ‘ഇദം പണിയം ഏവം കീതം, ഏവം വിക്കയമാനം [വിക്കീയമാനം (?)], ഏത്തകം മൂലം ഭവിസ്സതി, ഏത്തകോ ഉദയോ’തി [ഉദ്ദയോതി (സീ.)]. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ ചക്ഖുമാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ വിധുരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ കുസലോ ഹോതി പണിയം കേതുഞ്ച വിക്കേതുഞ്ച. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ വിധുരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ നിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖവേ, പാപണികം യേ തേ ഗഹപതീ വാ ഗഹപതിപുത്താ വാ അഡ്ഢാ മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ തേ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം പാപണികോ ചക്ഖുമാ വിധുരോ ച പടിബലോ പുത്തദാരഞ്ച പോസേതും, അമ്ഹാകഞ്ച കാലേന കാലം അനുപ്പദാതു’ന്തി. തേ നം ഭോഗേഹി നിപതന്തി – ‘ഇതോ, സമ്മ പാപണിക, ഭോഗേ കരിത്വാ [ഹരിത്വാ (സീ. സ്യാ. കം.)] പുത്തദാരഞ്ച പോസേഹി, അമ്ഹാകഞ്ച കാലേന കാലം അനുപ്പദേഹീ’തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ നിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ നചിരസ്സേവ മഹത്തം വേപുല്ലത്തം പാപുണാതി ഭോഗേസു.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നചിരസ്സേവ മഹത്തം വേപുല്ലത്തം പാപുണാതി കുസലേസു ധമ്മേസു. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുമാ ച ഹോതി വിധുരോ ച നിസ്സയസമ്പന്നോ ച. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുമാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുമാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിധുരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിധുരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി? തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനീകരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനിയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നചിരസ്സേവ മഹത്തം വേപുല്ലത്തം പാപുണാതി കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി. ദസമം.

രഥകാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.