൧൦. ചുന്ദസുത്തം

൧൭൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ പാവായം [ചമ്പായം (ക. സീ.) ദീ. നി. ൨.൧൮൯ പസ്സിതബ്ബം] വിഹരതി ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ അമ്ബവനേ. അഥ ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ചുന്ദം കമ്മാരപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കസ്സ നോ ത്വം, ചുന്ദ, സോചേയ്യാനി രോചേസീ’’തി? ‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭന്തേ, പച്ഛാഭൂമകാ കമണ്ഡലുകാ സേവാലമാലികാ [സേവാലമാലകാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] അഗ്ഗിപരിചാരികാ ഉദകോരോഹകാ സോചേയ്യാനി പഞ്ഞപേന്തി; തേസാഹം സോചേയ്യാനി രോചേമീ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന, ചുന്ദ, ബ്രാഹ്മണാ പച്ഛാഭൂമകാ കമണ്ഡലുകാ സേവാലമാലികാ അഗ്ഗിപരിചാരികാ ഉദകോരോഹകാ സോചേയ്യാനി പഞ്ഞപേന്തീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണാ പച്ഛാഭൂമകാ കമണ്ഡലുകാ സേവാലമാലികാ അഗ്ഗിപരിചാരികാ ഉദകോരോഹകാ. തേ സാവകം [സാവകേ (സ്യാ. ക.)] ഏവം സമാദപേന്തി – ‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, കാലസ്സേവ [സകാലസ്സേവ (സ്യാ.)] ഉട്ഠഹന്തോവ [ഉട്ഠഹന്തോ (സ്യാ.), വുട്ഠഹന്തോവ (പീ. ക.)] സയനമ്ഹാ പഥവിം ആമസേയ്യാസി; നോ ചേ പഥവിം ആമസേയ്യാസി, അല്ലാനി ഗോമയാനി ആമസേയ്യാസി; നോ ചേ അല്ലാനി ഗോമയാനി ആമസേയ്യാസി, ഹരിതാനി തിണാനി ആമസേയ്യാസി; നോ ചേ ഹരിതാനി തിണാനി ആമസേയ്യാസി, അഗ്ഗിം പരിചരേയ്യാസി; നോ ചേ അഗ്ഗിം പരിചരേയ്യാസി, പഞ്ജലികോ ആദിച്ചം നമസ്സേയ്യാസി; നോ ചേ പഞ്ജലികോ ആദിച്ചം നമസ്സേയ്യാസി, സായതതിയകം ഉദകം ഓരോഹേയ്യാസീ’തി. ഏവം ഖോ, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണാ പച്ഛാഭൂമകാ കമണ്ഡലുകാ സേവാലമാലികാ അഗ്ഗിപരിചാരികാ ഉദകോരോഹകാ സോചേയ്യാനി പഞ്ഞപേന്തി; തേസാഹം സോചേയ്യാനി രോചേമീ’’തി.

‘‘അഞ്ഞഥാ ഖോ, ചുന്ദ, ബ്രാഹ്മണാ പച്ഛാഭൂമകാ കമണ്ഡലുകാ സേവാലമാലികാ അഗ്ഗിപരിചാരികാ ഉദകോരോഹകാ സോചേയ്യാനി പഞ്ഞപേന്തി, അഞ്ഞഥാ ച പന അരിയസ്സ വിനയേ സോചേയ്യം ഹോതീ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, അരിയസ്സ വിനയേ സോചേയ്യം ഹോതി? സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ അരിയസ്സ വിനയേ സോചേയ്യം ഹോതീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ചുന്ദ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘തിവിധം ഖോ, ചുന്ദ, കായേന അസോചേയ്യം ഹോതി; ചതുബ്ബിധം വാചായ അസോചേയ്യം ഹോതി; തിവിധം മനസാ അസോചേയ്യം ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ചുന്ദ, തിവിധം കായേന അസോചേയ്യം ഹോതി? ‘‘ഇധ, ചുന്ദ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതേസു [പാണഭൂതേസു (ക.)].

‘‘അദിന്നാദായീ ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ തം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി.

‘‘കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി. യാ താ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ [നത്ഥി സീ. സ്യാ. പീ. പോത്ഥകേസു] ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ [നത്ഥി സീ. സ്യാ. പീ. പോത്ഥകേസു] ധമ്മരക്ഖിതാ സസാമികാ സപരിദണ്ഡാ അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി, തഥാരൂപാസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ചുന്ദ, തിവിധം കായേന അസോചേയ്യം ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ചുന്ദ, ചതുബ്ബിധം വാചായ അസോചേയ്യം ഹോതി? ഇധ, ചുന്ദ, ഏകച്ചോ മുസാവാദീ ഹോതി. സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി [സോ അജാനം വാ അഹം ജാനാമീതി, ജാനം വാ അഹം ന ജാനാമീതി, അപസ്സം വാ അഹം പസ്സാമീതി, പസ്സം വാ അഹം ന പസ്സാമീതി (പീ. ക.) ഏവമുപരിപി], സോ അജാനം വാ ആഹ ‘ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ ‘ന ജാനാമീ’തി; അപസ്സം വാ ആഹ ‘പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ ‘ന പസ്സാമീ’തി [സോ അജാനം വാ അഹം ജാനാമീതി, ജാനം വാ അഹം ന ജാനാമീതി, അപസ്സം വാ അഹം പസ്സാമീതി, പസ്സം വാ അഹം ന പസ്സാമീതി (പീ. ക.) ഏവമുപരിപി]. ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘പിസുണവാചോ ഹോതി. ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി സമഗ്ഗാനം വാ ഭേത്താ [ഭേദാതാ (ക.)], ഭിന്നാനം വാ അനുപ്പദാതാ, വഗ്ഗാരാമോ വഗ്ഗരതോ വഗ്ഗനന്ദീ വഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസവാചോ ഹോതി. യാ സാ വാചാ അണ്ഡകാ കക്കസാ പരകടുകാ പരാഭിസജ്ജനീ കോധസാമന്താ അസമാധിസംവത്തനികാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി അകാലവാദീ അഭൂതവാദീ അനത്ഥവാദീ അധമ്മവാദീ അവിനയവാദീ; അനിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി അകാലേന അനപദേസം അപരിയന്തവതിം അനത്ഥസംഹിതം. ഏവം ഖോ, ചുന്ദ, ചതുബ്ബിധം വാചായ അസോചേയ്യം ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ചുന്ദ, തിവിധം മനസാ അസോചേയ്യം ഹോതി? ഇധ, ചുന്ദ, ഏകച്ചോ അഭിജ്ഝാലു ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം അഭിജ്ഝാതാ [അഭിജ്ഝിതാ (ക.) മ. നി. ൧.൪൪൦ പസ്സിതബ്ബം] ഹോതി – ‘അഹോ വത യം പരസ്സ തം മമസ്സാ’തി.

‘‘ബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ ബജ്ഝന്തു വാ ഉച്ഛിജ്ജന്തു വാ വിനസ്സന്തു വാ മാ വാ അഹേസു’ന്തി [മാ വാ അഹേസും ഇതി വാ തി (സീ. പീ. ക.)].

‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകടദുക്കടാനം [നത്ഥേത്ഥ പാഠഭേദോ] കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഏവം ഖോ, ചുന്ദ, മനസാ തിവിധം അസോചേയ്യം ഹോതി.

‘‘ഇമേ ഖോ, ചുന്ദ, ദസ അകുസലകമ്മപഥാ [അകുസലാ കമ്മപഥാ (?)]. ഇമേഹി ഖോ, ചുന്ദ, ദസഹി അകുസലേഹി കമ്മപഥേഹി സമന്നാഗതോ കാലസ്സേവ ഉട്ഠഹന്തോവ സയനമ്ഹാ പഥവിം ചേപി ആമസതി, അസുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി പഥവിം ആമസതി, അസുചിയേവ ഹോതി.

‘‘അല്ലാനി ചേപി ഗോമയാനി ആമസതി, അസുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി അല്ലാനി ഗോമയാനി ആമസതി, അസുചിയേവ ഹോതി.

‘‘ഹരിതാനി ചേപി തിണാനി ആമസതി, അസുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി ഹരിതാനി തിണാനി ആമസതി, അസുചിയേവ ഹോതി.

‘‘അഗ്ഗിം ചേപി പരിചരതി, അസുചിയേവ ഹോതി, നോ ചേപി അഗ്ഗിം പരിചരതി, അസുചിയേവ ഹോതി.

‘‘പഞ്ജലികോ ചേപി ആദിച്ചം നമസ്സതി, അസുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി പഞ്ജലികോ ആദിച്ചം നമസ്സതി, അസുചിയേവ ഹോതി.

‘‘സായതതിയകം ചേപി ഉദകം ഓരോഹതി, അസുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി സായതതിയകം ഉദകം ഓരോഹതി, അസുചിയേവ ഹോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമേ, ചുന്ദ, ദസ അകുസലകമ്മപഥാ അസുചീയേവ [അസുചിച്ചേവ (സ്യാ.)] ഹോന്തി അസുചികരണാ ച.

‘‘ഇമേസം പന, ചുന്ദ, ദസന്നം അകുസലാനം കമ്മപഥാനം സമന്നാഗമനഹേതു നിരയോ പഞ്ഞായതി, തിരച്ഛാനയോനി പഞ്ഞായതി, പേത്തിവിസയോ പഞ്ഞായതി, യാ വാ [യാ ച (ക.)] പനഞ്ഞാപി കാചി ദുഗ്ഗതിയോ [ദുഗ്ഗതി ഹോതി (സ്യാ. ക.)].

‘‘തിവിധം ഖോ, ചുന്ദ, കായേന സോചേയ്യം ഹോതി; ചതുബ്ബിധം വാചായ സോചേയ്യം ഹോതി; തിവിധം മനസാ സോചേയ്യം ഹോതി.

‘‘കഥം, ചുന്ദ, തിവിധം കായേന സോചേയ്യം ഹോതി? ഇധ, ചുന്ദ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ, ലജ്ജീ ദയാപന്നോ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി.

‘‘അദിന്നാദാനം പഹായ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ, ന തം അദിന്നം [തം നാദിന്നം (ക. സീ., മ. നി. ൧.൪൪൧)] ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി.

‘‘കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി യാ താ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സസാമികാ സപരിദണ്ഡാ അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി, തഥാരൂപാസു ന ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ചുന്ദ, തിവിധം കായേന സോചേയ്യം ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ചുന്ദ, ചതുബ്ബിധം വാചായ സോചേയ്യം ഹോതി? ഇധ, ചുന്ദ, ഏകച്ചോ മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി. സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ ‘ന ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ ‘ജാനാമീ’തി, അപസ്സം വാ ആഹ ‘ന പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ ‘പസ്സാമീ’തി. ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ ന സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘പിസുണം വാചം പഹായ, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി – ന ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, ന അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസം വാചം പഹായ, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി. യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ; നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം. ഏവം ഖോ, ചുന്ദ, ചതുബ്ബിധം വാചായ സോചേയ്യം ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ചുന്ദ, തിവിധം മനസാ സോചേയ്യം ഹോതി? ഇധ, ചുന്ദ, ഏകച്ചോ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം അനഭിജ്ഝിതാ ഹോതി – ‘അഹോ വത യം പരസ്സ തം മമസ്സാ’തി.

‘‘അബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി അപ്പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ‘ഇമേ സത്താ അവേരാ ഹോന്തു [ഇദം പദം സീ. സ്യാ. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി, തഥാ മ. നി. ൧.൪൪൧] അബ്യാപജ്ജാ, അനീഘാ സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’തി.

‘‘സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി അവിപരീതദസ്സനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകടദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ, അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ, അത്ഥി പിതാ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഏവം ഖോ, ചുന്ദ, തിവിധം മനസാ സോചേയ്യം ഹോതി.

‘‘ഇമേ ഖോ, ചുന്ദ, ദസ കുസലകമ്മപഥാ. ഇമേഹി ഖോ, ചുന്ദ, ദസഹി കുസലേഹി കമ്മപഥേഹി സമന്നാഗതോ കാലസ്സേവ ഉട്ഠഹന്തോവ സയനമ്ഹാ പഥവിം ചേപി ആമസതി, സുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി പഥവിം ആമസതി, സുചിയേവ ഹോതി.

‘‘അല്ലാനി ചേപി ഗോമയാനി ആമസതി, സുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി അല്ലാനി ഗോമയാനി ആമസതി, സുചിയേവ ഹോതി.

‘‘ഹരിതാനി ചേപി തിണാനി ആമസതി, സുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി ഹരിതാനി തിണാനി ആമസതി, സുചിയേവ ഹോതി.

‘‘അഗ്ഗിം ചേപി പരിചരതി, സുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി അഗ്ഗിം പരിചരതി, സുചിയേവ ഹോതി.

‘‘പഞ്ജലികോ ചേപി ആദിച്ചം നമസ്സതി, സുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി പഞ്ജലികോ ആദിച്ചം നമസ്സതി, സുചിയേവ ഹോതി.

‘‘സായതതിയകം ചേപി ഉദകം ഓരോഹതി, സുചിയേവ ഹോതി; നോ ചേപി സായതതിയകം ഉദകം ഓരോഹതി, സുചിയേവ ഹോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമേ, ചുന്ദ, ദസ കുസലകമ്മപഥാ സുചീയേവ ഹോന്തി സുചികരണാ ച.

‘‘ഇമേസം പന, ചുന്ദ, ദസന്നം കുസലാനം കമ്മപഥാനം സമന്നാഗമനഹേതു ദേവാ പഞ്ഞായന്തി, മനുസ്സാ പഞ്ഞായന്തി, യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി സുഗതിയോ’’തി [സുഗതി ഹോതീതി (സ്യാ.), സുഗതി ഹോതി (ക.)].

ഏവം വുത്തേ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ദസമം.