൬. കോകനുദസുത്തം

൯൬. ‘‘ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ രാജഗഹേ വിഹരതി തപോദാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ യേന തപോദാ തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. തപോദായ [തപോദേ (ക.)] ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസി ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോ. കോകനുദോപി ഖോ പരിബ്ബാജകോ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ യേന തപോദാ തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും.

അദ്ദസാ ഖോ കോകനുദോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ക്വേത്ഥ [കോ തേത്ഥ (സീ.), ക്വത്ഥ (പീ. ക.)], ആവുസോ’’തി? ‘‘അഹമാവുസോ, ഭിക്ഖൂ’’തി.

‘‘കതമേസം, ആവുസോ, ഭിക്ഖൂന’’ന്തി? ‘‘സമണാനം, ആവുസോ, സക്യപുത്തിയാന’’ന്തി.

‘‘പുച്ഛേയ്യാമ മയം ആയസ്മന്തം കിഞ്ചിദേവ ദേസം, സചേ ആയസ്മാ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി. ‘‘പുച്ഛാവുസോ, സുത്വാ വേദിസ്സാമാ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, ‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി [ഏവംദിട്ഠികോ (സ്യാ.)] ഭവ’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – ‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവ’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, അന്തവാ ലോകോ…പേ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവ’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘തേന ഹി ഭവം ന ജാനാതി, ന പസ്സതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ന ജാനാമി ന പസ്സാമി. ജാനാമഹം, ആവുസോ, പസ്സാമീ’’തി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവ’ന്തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘‘കിം പന, ഭോ, അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവ’ന്തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, അന്തവാ ലോകോ…പേ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവന്തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘‘തേന ഹി ഭവം ന ജാനാതി ന പസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ന ജാനാമി ന പസ്സാമി. ജാനാമഹം, ആവുസോ, പസ്സാമീ’തി വദേസി. യഥാ കഥം പനാവുസോ, ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി?

‘‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ഖോ, ആവുസോ, ദിട്ഠിഗതമേതം. ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ഖോ, ആവുസോ, ദിട്ഠിഗതമേതം. അന്തവാ ലോകോ…പേ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ഖോ, ആവുസോ, ദിട്ഠിഗതമേതം.

‘‘യാവതാ, ആവുസോ, ദിട്ഠി [ദിട്ഠിഗതാ (സബ്ബത്ഥ)] യാവതാ ദിട്ഠിട്ഠാനം ദിട്ഠിഅധിട്ഠാനം ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനം ദിട്ഠിസമുട്ഠാനം ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതോ [യാവതാ ദിട്ഠിട്ഠാന അധിട്ഠാന പരിയുട്ഠാന സമുട്ഠാന സമുഗ്ഘാതോ (സീ. പീ.)], തമഹം ജാനാമി തമഹം പസ്സാമി. തമഹം ജാനന്തോ തമഹം പസ്സന്തോ ക്യാഹം വക്ഖാമി – ‘ന ജാനാമി ന പസ്സാമീ’തി? ജാനാമഹം, ആവുസോ, പസ്സാമീ’’തി.

‘‘കോ നാമോ ആയസ്മാ, കഥഞ്ച പനായസ്മന്തം സബ്രഹ്മചാരീ ജാനന്തീ’’തി? ‘‘‘ആനന്ദോ’തി ഖോ മേ, ആവുസോ, നാമം. ‘ആനന്ദോ’തി ച പന മം സബ്രഹ്മചാരീ ജാനന്തീ’’തി. ‘‘മഹാചരിയേന വത കിര, ഭോ, സദ്ധിം മന്തയമാനാ ന ജാനിമ്ഹ – ‘ആയസ്മാ ആനന്ദോ’തി. സചേ ഹി മയം ജാനേയ്യാമ – ‘അയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ’തി, ഏത്തകമ്പി നോ നപ്പടിഭായേയ്യ [നപ്പടിഭാസേയ്യാമ (ക.) നപ്പടിഭാസേയ്യ (ബഹൂസു) മ. നി. ൩.൨൧൬ പസ്സിതബ്ബം]. ഖമതു ച മേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ’’തി. ഛട്ഠം.