(൧൦) ൫. ഉപാലിവഗ്ഗോ

൧. കാമഭോഗീസുത്തം

൯൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ദസയിമേ, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ദസ? ഇധ, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന; അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതി [ന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി (സീ. സ്യാ. പീ.) ഏവമുപരിപി] ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി.

‘‘ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന; അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി.

‘‘ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന; അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി.

‘‘ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി; ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതി ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി.

‘‘ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി; ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി.

‘‘ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി; ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി.

‘‘ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന; ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതി ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി.

‘‘ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന; ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി.

‘‘ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന; ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി. തേ ച ഭോഗേ ഗഥിതോ [ഗധിതോ (ക.) അ. നി. ൩.൧൨൪ പസ്സിതബ്ബം] മുച്ഛിതോ അജ്ഝോസന്നോ [അജ്ഝാപന്നോ (സബ്ബത്ഥ) അ. നി. ൩.൧൨൪ സുത്തവണ്ണനാ ടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ] അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി.

‘‘ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന; ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി. തേ ച ഭോഗേ അഗഥിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോസന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി.

‘‘തത്ര, ഗഹപതി, യ്വായം കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന, അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതി ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി, അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ. ‘അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതീ’തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതീ’തി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതി, യ്വായം കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന, അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി, അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘അത്താനം സുഖേതി പീണേതീ’തി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതീ’തി ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതി, യ്വായം കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന, അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി, അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ. ‘അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘അത്താനം സുഖേതി പീണേതീ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതീ’തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ, ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി, ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതി ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി, അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ. ‘ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതീ’തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതീ’തി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ ഇമേഹി തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി, ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി, അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ. ‘ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘അത്താനം സുഖേതി പീണേതീ’തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതീ’തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി, ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി, അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ തീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘അത്താനം സുഖേതി പീണേതീ’തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതീ’തി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി തീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന, ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതി ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി, അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ. ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതീ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതീ’തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന, ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി, അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘അത്താനം സുഖേതി പീണേതീ’തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതീ’തി ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതി യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന, ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി, തേ ച ഭോഗേ ഗഥിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝോസന്നോ അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി, അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ തീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ‘ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘അത്താനം സുഖേതി പീണേതീ’തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതീ’തി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘തേ ച ഭോഗേ ഗഥിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝോസന്നോ അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതീ’തി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി തീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന, ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി, തേ ച ഭോഗേ അഗഥിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോസന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി, അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ചതൂഹി ഠാനേഹി പാസംസോ. ‘ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘അത്താനം സുഖേതി പീണേതീ’തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതീ’തി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. ‘തേ ച ഭോഗേ അഗഥിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോസന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതീ’തി, ഇമിനാ ചതുത്ഥേന ഠാനേന പാസംസോ. അയം, ഗഹപതി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പാസംസോ.

‘‘ഇമേ ഖോ, ഗഹപതി, ദസ കാമഭോഗീ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം ഖോ, ഗഹപതി, ദസന്നം കാമഭോഗീനം യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന, ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി, തേ ച ഭോഗേ അഗഥിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോസന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി, അയം ഇമേസം ദസന്നം കാമഭോഗീനം അഗ്ഗോ ച സേട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ [മോക്ഖോ (ക. സീ.) അ. നി. ൪.൯൫; ൫.൧൮൧; സം. നി. ൩.൬൬൨] ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, ഗവാ ഖീരം, ഖീരമ്ഹാ ദധി, ദധിമ്ഹാ നവനീതം, നവനീതമ്ഹാ സപ്പി, സപ്പിമ്ഹാ സപ്പിമണ്ഡോ. സപ്പിമണ്ഡോ തത്ഥ അഗ്ഗമക്ഖായതി.

ഏവമേവം ഖോ, ഗഹപതി, ഇമേസം ദസന്നം കാമഭോഗീനം യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന, ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി, തേ ച ഭോഗേ അഗഥിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോസന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി, അയം ഇമേസം ദസന്നം കാമഭോഗീനം അഗ്ഗോ ച സേട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ [മോക്ഖോ (ക. സീ.) അ. നി. ൫.൧൮൧] ച ഉത്തമോ ച പവരോ ചാ’’തി. പഠമം.

൨. ഭയസുത്തം

൯൨. [അ. നി. ൯.൨൭; സം. നി. ൫.൧൦൨൪] അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യതോ, ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ചതൂഹി ച സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, അരിയോ ചസ്സ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ. സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി.

‘‘കതമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി? യം, ഗഹപതി, പാണാതിപാതീ പാണാതിപാതപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ നേവ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി [നേവ ദിട്ഠധമ്മികം] ഭയം വേരം പസവതി ന സമ്പരായികമ്പി [ന സമ്പരായികം] ഭയം വേരം പസവതി ന ചേതസികമ്പി [ന ചേതസികം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പാണാതിപാതാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി.

‘‘യം, ഗഹപതി, അദിന്നാദായീ…പേ… കാമേസുമിച്ഛാചാരീ… മുസാവാദീ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ നേവ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി ന സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി ന ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി. ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി; ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി; സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഉജുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഞായപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, യദിദം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ, ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി; അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി ‘അഖണ്ഡേഹി അച്ഛിദ്ദേഹി അസബലേഹി അകമ്മാസേഹി ഭുജിസ്സേഹി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥേഹി അപരാമട്ഠേഹി സമാധിസംവത്തനികേഹി’. ഇമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘കതമോ ചസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി; ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി; ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി; ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി, യദിദം – അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി, ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി; അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’തി. അയഞ്ചസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ.

‘‘യതോ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ഇമേഹി ച ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, അയഞ്ചസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ; സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. ദുതിയം.

൩. കിംദിട്ഠികസുത്തം

൯൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ദിവാ ദിവസ്സ സാവത്ഥിയാ നിക്ഖമി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അകാലോ ഖോ താവ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. പടിസല്ലീനോ ഭഗവാ. മനോഭാവനീയാനമ്പി ഭിക്ഖൂനം അകാലോ ദസ്സനായ. പടിസല്ലീനാ മനോഭാവനീയാ ഭിക്ഖൂ. യംനൂനാഹം യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഉന്നാദിനോ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്താ നിസിന്നാ ഹോന്തി. അദ്ദസംസു ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന അഞ്ഞമഞ്ഞം സണ്ഠാപേസും – ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ ഹോന്തു, മാ ഭോന്തോ സദ്ദമകത്ഥ. അയം അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ആരാമം ആഗച്ഛതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ. യാവതാ ഖോ പന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ സാവത്ഥിയം പടിവസന്തി, അയം തേസം അഞ്ഞതരോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി. അപ്പസദ്ദകാമാ ഖോ പന തേ ആയസ്മന്തോ അപ്പസദ്ദവിനീതാ അപ്പസദ്ദസ്സ വണ്ണവാദിനോ. അപ്പേവ നാമ അപ്പസദ്ദം പരിസം വിദിത്വാ ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ തുണ്ഹീ അഹേസും. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏതദവോചും – ‘‘വദേഹി, ഗഹപതി, കിംദിട്ഠികോ സമണോ ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സബ്ബം ദിട്ഠിം ജാനാമീ’’തി.

‘‘ഇതി കിര ത്വം, ഗഹപതി, ന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സബ്ബം ദിട്ഠിം ജാനാസി; വദേഹി, ഗഹപതി, കിംദിട്ഠികാ ഭിക്ഖൂ’’തി? ‘‘ഭിക്ഖൂനമ്പി ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ന സബ്ബം ദിട്ഠിം ജാനാമീ’’തി.

‘‘ഇതി കിര ത്വം, ഗഹപതി, ന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സബ്ബം ദിട്ഠിം ജാനാസി നപി ഭിക്ഖൂനം സബ്ബം ദിട്ഠിം ജാനാസി; വദേഹി, ഗഹപതി, കിംദിട്ഠികോസി തുവ’’ന്തി? ‘‘ഏതം ഖോ, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ന ദുക്കരം ബ്യാകാതും യംദിട്ഠികാ മയം. ഇങ്ഘ താവ ആയസ്മന്തോ യഥാസകാനി ദിട്ഠിഗതാനി ബ്യാകരോന്തു, പച്ഛാപേതം അമ്ഹേഹി ന ദുക്കരം ഭവിസ്സതി ബ്യാകാതും യംദിട്ഠികാ മയ’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ പരിബ്ബാജകോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠികോ അഹം, ഗഹപതീ’’തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ പരിബ്ബാജകോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠികോ അഹം, ഗഹപതീ’’തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ പരിബ്ബാജകോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘അന്തവാ ലോകോ…പേ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠികോ അഹം, ഗഹപതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി തേ പരിബ്ബാജകേ ഏതദവോച – ‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഏവമാഹ – ‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠികോ അഹം, ഗഹപതീ’തി, ഇമസ്സ അയമായസ്മതോ ദിട്ഠി അത്തനോ വാ അയോനിസോമനസികാരഹേതു ഉപ്പന്നാ പരതോഘോസപച്ചയാ വാ. സാ ഖോ പനേസാ ദിട്ഠി ഭൂതാ സങ്ഖതാ ചേതയിതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. യം ഖോ പന കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം ചേതയിതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം തദനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം തദേവേസോ ആയസ്മാ അല്ലീനോ, തദേവേസോ ആയസ്മാ അജ്ഝുപഗതോ.

‘‘യോപായം, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഏവമാഹ – ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠികോ അഹം, ഗഹപതീ’തി, ഇമസ്സാപി അയമായസ്മതോ ദിട്ഠി അത്തനോ വാ അയോനിസോമനസികാരഹേതു ഉപ്പന്നാ പരതോഘോസപച്ചയാ വാ. സാ ഖോ പനേസാ ദിട്ഠി ഭൂതാ സങ്ഖതാ ചേതയിതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. യം ഖോ പന കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം ചേതയിതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം തദനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം തദേവേസോ ആയസ്മാ അല്ലീനോ, തദേവേസോ ആയസ്മാ അജ്ഝുപഗതോ.

‘‘യോപായം, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഏവമാഹ – ‘അന്തവാ ലോകോ …പേ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠികോ അഹം, ഗഹപതീ’തി, ഇമസ്സാപി അയമായസ്മതോ ദിട്ഠി അത്തനോ വാ അയോനിസോമനസികാരഹേതു ഉപ്പന്നാ പരതോഘോസപച്ചയാ വാ. സാ ഖോ പനേസാ ദിട്ഠി ഭൂതാ സങ്ഖതാ ചേതയിതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. യം ഖോ പന കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം ചേതയിതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം തദനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം തദേവേസോ ആയസ്മാ അല്ലീനോ, തദേവേസോ ആയസ്മാ അജ്ഝുപഗതോ’’തി.

ഏവം വുത്തേ തേ പരിബ്ബാജകാ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോചും – ‘‘ബ്യാകതാനി ഖോ, ഗഹപതി, അമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ യഥാസകാനി ദിട്ഠിഗതാനി. വദേഹി, ഗഹപതി, കിംദിട്ഠികോസി തുവ’’ന്തി? ‘‘യം ഖോ, ഭന്തേ, കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം ചേതയിതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം തദനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം. ‘യം ദുക്ഖം തം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവംദിട്ഠികോ അഹം, ഭന്തേ’’തി.

‘‘യം ഖോ, ഗഹപതി, കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം ചേതയിതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം തദനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം തദേവ ത്വം, ഗഹപതി, അല്ലീനോ, തദേവ ത്വം, ഗഹപതി, അജ്ഝുപഗതോ’’തി.

‘‘യം ഖോ, ഭന്തേ, കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം ചേതയിതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം തദനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം. ‘യം ദുക്ഖം തം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, നമേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം. തസ്സ ച ഉത്തരി നിസ്സരണം യഥാഭൂതം പജാനാമീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ തേ പരിബ്ബാജകാ തുണ്ഹീഭൂതാ മങ്കുഭൂതാ പത്തക്ഖന്ധാ അധോമുഖാ പജ്ഝായന്താ അപ്പടിഭാനാ നിസീദിംസു. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി തേ പരിബ്ബാജകേ തുണ്ഹീഭൂതേ മങ്കുഭൂതേ പത്തക്ഖന്ധേ അധോമുഖേ പജ്ഝായന്തേ അപ്പടിഭാനേ വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യാവതകോ അഹോസി തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി. ‘‘സാധു സാധു, ഗഹപതി! ഏവം ഖോ തേ, ഗഹപതി, മോഘപുരിസാ കാലേന കാലം സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗഹേതബ്ബാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേ അനാഥപിണ്ഡികേ ഗഹപതിമ്ഹി ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യോപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വസ്സസതുപസമ്പന്നോ [ഭിക്ഖു ദീഘരത്തം അവേധി ധമ്മോ (സ്യാ.)] ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, സോപി ഏവമേവം അഞ്ഞതിത്ഥിയേ പരിബ്ബാജകേ സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ യഥാ തം അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ നിഗ്ഗഹിതാ’’തി. തതിയം.

൪. വജ്ജിയമാഹിതസുത്തം

൯൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ ചമ്പായം വിഹരതി ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ. അഥ ഖോ വജ്ജിയമാഹിതോ ഗഹപതി ദിവാ ദിവസ്സ ചമ്പായ നിക്ഖമി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. അഥ ഖോ വജ്ജിയമാഹിതസ്സ ഗഹപതിസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അകാലോ ഖോ താവ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. പടിസല്ലീനോ ഭഗവാ. മനോഭാവനീയാനമ്പി ഭിക്ഖൂനം അകാലോ ദസ്സനായ. പടിസല്ലീനാ മനോഭാവനീയാപി ഭിക്ഖൂ. യംനൂനാഹം യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ വജ്ജിയമാഹിതോ ഗഹപതി യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഉന്നാദിനോ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്താ നിസിന്നാ ഹോന്തി.

അദ്ദസംസു ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ വജ്ജിയമാഹിതം ഗഹപതിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന അഞ്ഞമഞ്ഞം സണ്ഠാപേസും – ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ ഹോന്തു. മാ ഭോന്തോ സദ്ദമകത്ഥ. അയം വജ്ജിയമാഹിതോ ഗഹപതി ആഗച്ഛതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ. യാവതാ ഖോ പന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ചമ്പായം പടിവസന്തി, അയം തേസം അഞ്ഞതരോ വജ്ജിയമാഹിതോ ഗഹപതി. അപ്പസദ്ദകാമാ ഖോ പന തേ ആയസ്മന്തോ അപ്പസദ്ദവിനീതാ അപ്പസദ്ദസ്സ വണ്ണവാദിനോ. അപ്പേവ നാമ അപ്പസദ്ദം പരിസം വിദിത്വാ ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ തുണ്ഹീ അഹേസും. അഥ ഖോ വജ്ജിയമാഹിതോ ഗഹപതി യേന തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വജ്ജിയമാഹിതം ഗഹപതിം തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏതദവോചും – ‘‘സച്ചം കിര, ഗഹപതി, സമണോ ഗോതമോ സബ്ബം തപം ഗരഹതി, സബ്ബം തപസ്സിം ലൂഖാജീവിം ഏകംസേന ഉപക്കോസതി ഉപവദതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സബ്ബം തപം ഗരഹതി നപി സബ്ബം തപസ്സിം ലൂഖാജീവിം ഏകംസേന ഉപക്കോസതി ഉപവദതി. ഗാരയ്ഹം ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഗരഹതി, പസംസിതബ്ബം പസംസതി. ഗാരയ്ഹം ഖോ പന, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഗരഹന്തോ പസംസിതബ്ബം പസംസന്തോ വിഭജ്ജവാദോ ഭഗവാ. ന സോ ഭഗവാ ഏത്ഥ ഏകംസവാദോ’’തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ പരിബ്ബാജകോ വജ്ജിയമാഹിതം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേഹി ത്വം, ഗഹപതി, യസ്സ ത്വം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, സമണോ ഗോതമോ വേനയികോ അപ്പഞ്ഞത്തികോ’’തി? ‘‘ഏത്ഥപാഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തേ വക്ഖാമി സഹധമ്മേന – ‘ഇദം കുസല’ന്തി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം; ‘ഇദം അകുസല’ന്തി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം. ഇതി കുസലാകുസലം ഭഗവാ പഞ്ഞാപയമാനോ സപഞ്ഞത്തികോ ഭഗവാ; ന സോ ഭഗവാ വേനയികോ അപ്പഞ്ഞത്തികോ’’തി.

ഏവം വുത്തേ തേ പരിബ്ബാജകാ തുണ്ഹീഭൂതാ മങ്കുഭൂതാ പത്തക്ഖന്ധാ അധോമുഖാ പജ്ഝായന്താ അപ്പടിഭാനാ നിസീദിംസു. അഥ ഖോ വജ്ജിയമാഹിതോ ഗഹപതി തേ പരിബ്ബാജകേ തുണ്ഹീഭൂതേ മങ്കുഭൂതേ പത്തക്ഖന്ധേ അധോമുഖേ പജ്ഝായന്തേ അപ്പടിഭാനേ വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വജ്ജിയമാഹിതോ ഗഹപതി യാവതകോ അഹോസി തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

‘‘സാധു സാധു, ഗഹപതി! ഏവം ഖോ തേ, ഗഹപതി, മോഘപുരിസാ കാലേന കാലം സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗഹേതബ്ബാ. നാഹം, ഗഹപതി, സബ്ബം തപം തപിതബ്ബന്തി വദാമി; ന ച പനാഹം, ഗഹപതി, സബ്ബം തപം ന തപിതബ്ബന്തി വദാമി; നാഹം, ഗഹപതി, സബ്ബം സമാദാനം സമാദിതബ്ബന്തി വദാമി; ന പനാഹം, ഗഹപതി, സബ്ബം സമാദാനം ന സമാദിതബ്ബന്തി വദാമി; നാഹം, ഗഹപതി, സബ്ബം പധാനം പദഹിതബ്ബന്തി വദാമി; ന പനാഹം, ഗഹപതി, സബ്ബം പധാനം ന പദഹിതബ്ബന്തി വദാമി; നാഹം, ഗഹപതി, സബ്ബോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ പടിനിസ്സജ്ജിതബ്ബോതി വദാമി. ന പനാഹം, ഗഹപതി, സബ്ബോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ ന പടിനിസ്സജ്ജിതബ്ബോതി വദാമി; നാഹം, ഗഹപതി, സബ്ബാ വിമുത്തി വിമുച്ചിതബ്ബാതി വദാമി; ന പനാഹം, ഗഹപതി, സബ്ബാ വിമുത്തി ന വിമുച്ചിതബ്ബാതി വദാമി.

‘‘യഞ്ഹി, ഗഹപതി, തപം തപതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപം തപം ന തപിതബ്ബന്തി വദാമി. യഞ്ച ഖ്വസ്സ ഗഹപതി, തപം തപതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപം തപം തപിതബ്ബന്തി വദാമി.

‘‘യഞ്ഹി, ഗഹപതി, സമാദാനം സമാദിയതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപം സമാദാനം ന സമാദിതബ്ബന്തി വദാമി. യഞ്ച ഖ്വസ്സ, ഗഹപതി, സമാദാനം സമാദിയതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപം സമാദാനം സമാദിതബ്ബന്തി വദാമി.

‘‘യഞ്ഹി, ഗഹപതി, പധാനം പദഹതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപം പധാനം ന പദഹിതബ്ബന്തി വദാമി. യഞ്ച ഖ്വസ്സ, ഗഹപതി, പധാനം പദഹതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപം പധാനം പദഹിതബ്ബന്തി വദാമി.

‘‘യഞ്ഹി, ഗഹപതി, പടിനിസ്സഗ്ഗം പടിനിസ്സജ്ജതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ ന പടിനിസ്സജ്ജിതബ്ബോതി വദാമി. യഞ്ച ഖ്വസ്സ, ഗഹപതി, പടിനിസ്സഗ്ഗം പടിനിസ്സജ്ജതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ പടിനിസ്സജ്ജിതബ്ബോതി വദാമി.

‘‘യഞ്ഹി, ഗഹപതി, വിമുത്തിം വിമുച്ചതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപാ വിമുത്തി ന വിമുച്ചിതബ്ബാതി വദാമി. യഞ്ച ഖ്വസ്സ, ഗഹപതി, വിമുത്തിം വിമുച്ചതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപാ വിമുത്തി വിമുച്ചിതബ്ബാതി വദാമീ’’തി.

അഥ ഖോ വജ്ജിയമാഹിതോ ഗഹപതി ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേ വജ്ജിയമാഹിതേ ഗഹപതിമ്ഹി ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യോപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദീഘരത്തം അപ്പരജക്ഖോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, സോപി ഏവമേവം അഞ്ഞതിത്ഥിയേ പരിബ്ബാജകേ സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ യഥാ തം വജ്ജിയമാഹിതേന ഗഹപതിനാ നിഗ്ഗഹിതാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ഉത്തിയസുത്തം

൯൫. അഥ ഖോ ഉത്തിയോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉത്തിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, ഉത്തിയ, മയാ – ‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, ഉത്തിയ, അബ്യാകതം മയാ – ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, അന്തവാ ലോകോ…പേ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ … ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, ഉത്തിയ, അബ്യാകതം മയാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, ഉത്തിയ, മയാ – സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ഏതമ്പി ഖോ, ഉത്തിയ, അബ്യാകതം മയാ അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, അന്തവാ ലോകോ…പേ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ഏതമ്പി ഖോ, ഉത്തിയ, അബ്യാകതം മയാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. അഥ കിഞ്ചരഹി ഭോതാ ഗോതമേന ബ്യാകത’’ന്തി?

‘‘അഭിഞ്ഞായ ഖോ അഹം, ഉത്തിയ, സാവകാനം ധമ്മം ദേസേമി സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാ’’തി.

‘‘യം പനേതം ഭവം ഗോതമോ അഭിഞ്ഞായ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേസി സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, സബ്ബോ വാ [സബ്ബോ ച (ക.)] തേന ലോകോ നീയതി [നീയിസ്സതി (സീ.), നിയ്യാസ്സതി (സ്യാ.), നിയ്യംസ്സതി (പീ.)] ഉപഡ്ഢോ വാ തിഭാഗോ വാ’’തി [തിഭാഗോ വാതി പദേഹി (ക.)]? ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മാ ഹേവം ഖോ ഉത്തിയോ പരിബ്ബാജകോ പാപകം ദിട്ഠിഗതം പടിലഭി – ‘സബ്ബസാമുക്കംസികം വത മേ സമണോ ഗോതമോ പഞ്ഹം പുട്ഠോ സംസാദേതി, നോ വിസ്സജ്ജേതി, ന നൂന വിസഹതീ’തി. തദസ്സ ഉത്തിയസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഉത്തിയം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോച – ‘‘തേനഹാവുസോ ഉത്തിയ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായ മിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ ഉത്തിയ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം ദള്ഹുദ്ധാപം [ദള്ഹുദ്ദാപം (സീ. പീ.)] ദള്ഹപാകാരതോരണം ഏകദ്വാരം. തത്രസ്സ ദോവാരികോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ അഞ്ഞാതാനം നിവാരേതാ ഞാതാനം പവേസേതാ. സോ തസ്സ നഗരസ്സ സമന്താ അനുപരിയായപഥം അനുക്കമതി. അനുപരിയായപഥം അനുക്കമമാനോ ന പസ്സേയ്യ പാകാരസന്ധിം വാ പാകാരവിവരം വാ, അന്തമസോ ബിളാരനിക്ഖമനമത്തമ്പി. നോ ച ഖ്വസ്സ ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘ഏത്തകാ പാണാ ഇമം നഗരം പവിസന്തി വാ നിക്ഖമന്തി വാ’തി. അഥ ഖ്വസ്സ ഏവമേത്ഥ ഹോതി – ‘യേ ഖോ കേചി ഓളാരികാ പാണാ ഇമം നഗരം പവിസന്തി വാ നിക്ഖമന്തി വാ, സബ്ബേ തേ ഇമിനാ ദ്വാരേന പവിസന്തി വാ നിക്ഖമന്തി വാ’തി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ ഉത്തിയ, ന തഥാഗതസ്സ ഏവം ഉസ്സുക്കം ഹോതി – ‘സബ്ബോ വാ തേന ലോകോ നീയതി, ഉപഡ്ഢോ വാ, തിഭാഗോ വാ’തി. അഥ ഖോ ഏവമേത്ഥ തഥാഗതസ്സ ഹോതി – ‘യേ ഖോ കേചി ലോകമ്ഹാ നീയിംസു വാ നീയന്തി വാ നീയിസ്സന്തി വാ, സബ്ബേ തേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ. ഏവമേതേ [ഏവമേതേന (ക.)] ലോകമ്ഹാ നീയിംസു വാ നീയന്തി വാ നീയിസ്സന്തി വാ’തി. യദേവ ഖോ ത്വം [യദേവ ഖ്വേത്ഥ (ക.)], ആവുസോ ഉത്തിയ, ഭഗവന്തം പഞ്ഹം [ഇമം പഞ്ഹം (സ്യാ. ക.)] അപുച്ഛി തദേവേതം പഞ്ഹം ഭഗവന്തം അഞ്ഞേന പരിയായേന അപുച്ഛി. തസ്മാ തേ തം ഭഗവാ ന ബ്യാകാസീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. കോകനുദസുത്തം

൯൬. ‘‘ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ രാജഗഹേ വിഹരതി തപോദാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ യേന തപോദാ തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. തപോദായ [തപോദേ (ക.)] ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസി ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോ. കോകനുദോപി ഖോ പരിബ്ബാജകോ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ യേന തപോദാ തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും.

അദ്ദസാ ഖോ കോകനുദോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ക്വേത്ഥ [കോ തേത്ഥ (സീ.), ക്വത്ഥ (പീ. ക.)], ആവുസോ’’തി? ‘‘അഹമാവുസോ, ഭിക്ഖൂ’’തി.

‘‘കതമേസം, ആവുസോ, ഭിക്ഖൂന’’ന്തി? ‘‘സമണാനം, ആവുസോ, സക്യപുത്തിയാന’’ന്തി.

‘‘പുച്ഛേയ്യാമ മയം ആയസ്മന്തം കിഞ്ചിദേവ ദേസം, സചേ ആയസ്മാ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി. ‘‘പുച്ഛാവുസോ, സുത്വാ വേദിസ്സാമാ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, ‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി [ഏവംദിട്ഠികോ (സ്യാ.)] ഭവ’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – ‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവ’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, അന്തവാ ലോകോ…പേ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവ’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘തേന ഹി ഭവം ന ജാനാതി, ന പസ്സതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ന ജാനാമി ന പസ്സാമി. ജാനാമഹം, ആവുസോ, പസ്സാമീ’’തി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവ’ന്തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘‘കിം പന, ഭോ, അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവ’ന്തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, അന്തവാ ലോകോ…പേ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവന്തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠി – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘‘തേന ഹി ഭവം ന ജാനാതി ന പസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ന ജാനാമി ന പസ്സാമി. ജാനാമഹം, ആവുസോ, പസ്സാമീ’തി വദേസി. യഥാ കഥം പനാവുസോ, ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി?

‘‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ഖോ, ആവുസോ, ദിട്ഠിഗതമേതം. ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ഖോ, ആവുസോ, ദിട്ഠിഗതമേതം. അന്തവാ ലോകോ…പേ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ഖോ, ആവുസോ, ദിട്ഠിഗതമേതം.

‘‘യാവതാ, ആവുസോ, ദിട്ഠി [ദിട്ഠിഗതാ (സബ്ബത്ഥ)] യാവതാ ദിട്ഠിട്ഠാനം ദിട്ഠിഅധിട്ഠാനം ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനം ദിട്ഠിസമുട്ഠാനം ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതോ [യാവതാ ദിട്ഠിട്ഠാന അധിട്ഠാന പരിയുട്ഠാന സമുട്ഠാന സമുഗ്ഘാതോ (സീ. പീ.)], തമഹം ജാനാമി തമഹം പസ്സാമി. തമഹം ജാനന്തോ തമഹം പസ്സന്തോ ക്യാഹം വക്ഖാമി – ‘ന ജാനാമി ന പസ്സാമീ’തി? ജാനാമഹം, ആവുസോ, പസ്സാമീ’’തി.

‘‘കോ നാമോ ആയസ്മാ, കഥഞ്ച പനായസ്മന്തം സബ്രഹ്മചാരീ ജാനന്തീ’’തി? ‘‘‘ആനന്ദോ’തി ഖോ മേ, ആവുസോ, നാമം. ‘ആനന്ദോ’തി ച പന മം സബ്രഹ്മചാരീ ജാനന്തീ’’തി. ‘‘മഹാചരിയേന വത കിര, ഭോ, സദ്ധിം മന്തയമാനാ ന ജാനിമ്ഹ – ‘ആയസ്മാ ആനന്ദോ’തി. സചേ ഹി മയം ജാനേയ്യാമ – ‘അയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ’തി, ഏത്തകമ്പി നോ നപ്പടിഭായേയ്യ [നപ്പടിഭാസേയ്യാമ (ക.) നപ്പടിഭാസേയ്യ (ബഹൂസു) മ. നി. ൩.൨൧൬ പസ്സിതബ്ബം]. ഖമതു ച മേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ആഹുനേയ്യസുത്തം

൯൭. ‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ.

‘‘കതമേഹി ദസഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു.

‘‘ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ. യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ.

‘‘കല്യാണമിത്തോ ഹോതി കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ.

‘‘സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി സമ്മാദസ്സനേന സമന്നാഗതോ.

‘‘അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി; ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരാമസതി [പരിമസതി (സീ.)] പരിമജ്ജതി, യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി.

‘‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാതി ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച യേ ദൂരേ സന്തികേ ച.

‘‘പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി. സരാഗം വാ ചിത്തം ‘സരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; വീതരാഗം വാ ചിത്തം ‘വീതരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; സദോസം വാ ചിത്തം… വീതദോസം വാ ചിത്തം… സമോഹം വാ ചിത്തം… വീതമോഹം വാ ചിത്തം… സംഖിത്തം വാ ചിത്തം… വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം… മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം… അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം… സഉത്തരം വാ ചിത്തം… അനുത്തരം വാ ചിത്തം… സമാഹിതം വാ ചിത്തം… അസമാഹിതം വാ ചിത്തം… വിമുത്തം വാ ചിത്തം… അവിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘അവിമുത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി.

‘‘അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോതി, ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

‘‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത ഖോ ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ; ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

‘‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. സത്തമം.

൮. ഥേരസുത്തം

൯൮. ‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഥേരോ ഭിക്ഖു യസ്സം യസ്സം ദിസായം വിഹരതി, ഫാസുയേവ വിഹരതി. കതമേഹി ദസഹി? ഥേരോ ഹോതി രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതോ, സീലവാ ഹോതി …പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു, ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധോ, ഉഭയാനി ഖോ പനസ്സ പാതിമോക്ഖാനി വിത്ഥാരേന സ്വാഗതാനി ഹോന്തി സുവിഭത്താനി സുപ്പവത്തീനി സുവിനിച്ഛിതാനി സുത്തസോ അനുബ്യഞ്ജനസോ, അധികരണസമുപ്പാദവൂപസമകുസലോ ഹോതി, ധമ്മകാമോ ഹോതി പിയസമുദാഹാരോ അഭിധമ്മേ അഭിവിനയേ ഉളാരപാമോജ്ജോ, സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന, പാസാദികോ ഹോതി അഭിക്കന്തപടിക്കന്തേ [അഭിക്കന്തപടിക്കന്തോ (ക.)] സുസംവുതോ അന്തരഘരേ നിസജ്ജായ, ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, ആസവാനഞ്ച ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഥേരോ ഭിക്ഖു യസ്സം യസ്സം ദിസായം വിഹരതി, ഫാസുയേവ വിഹരതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഉപാലിസുത്തം

൯൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവിതു’’ന്തി.

‘‘ദുരഭിസമ്ഭവാനി ഹി ഖോ [ദുരഭിസമ്ഭവാനി ഖോ (സീ. പീ.)], ഉപാലി, അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി. ദുക്കരം പവിവേകം ദുരഭിരമം. ഏകത്തേ ഹരന്തി മഞ്ഞേ മനോ വനാനി സമാധിം അലഭമാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ. യോ ഖോ, ഉപാലി, ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹം സമാധിം അലഭമാനോ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവിസ്സാമീ’തി, തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘സംസീദിസ്സതി വാ ഉപ്ലവിസ്സതി വാ’തി [ഉപ്പിലവിസ്സതി വാ (സീ. സ്യാ. പീ.)].

‘‘സേയ്യഥാപി, ഉപാലി, മഹാഉദകരഹദോ. അഥ ആഗച്ഛേയ്യ ഹത്ഥിനാഗോ സത്തരതനോ വാ അഡ്ഢട്ഠരതനോ [അട്ഠരതനോ (സീ. പീ.)] വാ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘യംനൂനാഹം ഇമം ഉദകരഹദം ഓഗാഹേത്വാ കണ്ണസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളേയ്യം പിട്ഠിസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളേയ്യം. കണ്ണസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളിത്വാ പിട്ഠിസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളിത്വാ ന്ഹത്വാ [നഹാത്വാ (സീ. പീ.), ന്ഹാത്വാ (സ്യാ.)] ച പിവിത്വാ ച പച്ചുത്തരിത്വാ യേന കാമം പക്കമേയ്യ’ന്തി. സോ തം ഉദകരഹദം ഓഗാഹേത്വാ കണ്ണസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളേയ്യ പിട്ഠിസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളേയ്യ; കണ്ണസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളിത്വാ പിട്ഠിസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളിത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പച്ചുത്തരിത്വാ യേന കാമം പക്കമേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? മഹാ, ഉപാലി [മഹാ ഹുപാലി (സീ. പീ.)], അത്തഭാവോ ഗമ്ഭീരേ ഗാധം വിന്ദതി.

‘‘അഥ ആഗച്ഛേയ്യ സസോ വാ ബിളാരോ വാ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘കോ ചാഹം, കോ ച ഹത്ഥിനാഗോ! യംനൂനാഹം ഇമം ഉദകരഹദം ഓഗാഹേത്വാ കണ്ണസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളേയ്യം പിട്ഠിസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളേയ്യം; കണ്ണസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളിത്വാ പിട്ഠിസംധോവികമ്പി ഖിഡ്ഡം കീളിത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പച്ചുത്തരിത്വാ യേന കാമം പക്കമേയ്യ’ന്തി. സോ തം ഉദകരഹദം സഹസാ അപ്പടിസങ്ഖാ പക്ഖന്ദേയ്യ. തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘സംസീദിസ്സതി വാ ഉപ്ലവിസ്സതി വാ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? പരിത്തോ, ഉപാലി, അത്തഭാവോ ഗമ്ഭീരേ ഗാധം ന വിന്ദതി. ഏവമേവം ഖോ, ഉപാലി, യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹം സമാധിം അലഭമാനോ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവിസ്സാമീ’തി, തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘സംസീദിസ്സതി വാ ഉപ്ലവിസ്സതി വാ’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഉപാലി, ദഹരോ കുമാരോ മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകോ സകേന മുത്തകരീസേന കീളതി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഉപാലി, നന്വായം കേവലാ പരിപൂരാ ബാലഖിഡ്ഡാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘സ ഖോ സോ, ഉപാലി, കുമാരോ അപരേന സമയേന വുദ്ധിമന്വായ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകമന്വായ യാനി കാനിചി കുമാരകാനം കീളാപനകാനി ഭവന്തി, സേയ്യഥിദം – വങ്കകം [വങ്കം (സീ. പീ.)] ഘടികം മോക്ഖചികം ചിങ്ഗുലകം [പിങ്ഗുലികം (സ്യാ.), ചിങ്കുലകം (ക.)] പത്താള്ഹകം രഥകം ധനുകം, തേഹി കീളതി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഉപാലി, നന്വായം ഖിഡ്ഡാ പുരിമായ ഖിഡ്ഡായ അഭിക്കന്തതരാ ച പണീതതരാ ചാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘സ ഖോ സോ, ഉപാലി, കുമാരോ അപരേന സമയേന വുദ്ധിമന്വായ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകമന്വായ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗിഭൂതോ പരിചാരേതി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേഹി രൂപേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി, സോതവിഞ്ഞേയ്യേഹി സദ്ദേഹി… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഗന്ധേഹി… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേഹി രസേഹി… കായവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഉപാലി, നന്വായം ഖിഡ്ഡാ പുരിമാഹി ഖിഡ്ഡാഹി അഭിക്കന്തതരാ ച പണീതതരാ ചാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

[ദീ. നി. ൧.൧൯൦; മ. നി. ൨.൨൩൩] ‘‘ഇധ ഖോ പന വോ [വോതി നിപാതമത്തം (അട്ഠ.)], ഉപാലി, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി.

‘‘തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി.

‘‘സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി.

‘‘സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി.

‘‘അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ; അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി.

‘‘അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി ആരാചാരീ വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ.

‘‘മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ.

‘‘പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ, സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ; സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി. യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം.

‘‘സോ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ, വിരതോ വികാലഭോജനാ. നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ ഹോതി, മാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ ഹോതി, ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, അജേളകപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, കുക്കുടസൂകരപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഹത്ഥിഗവസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി, കയവിക്കയാ പടിവിരതോ ഹോതി, തുലാകൂടകംസകൂടമാനകൂടാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഉക്കോടനവഞ്ചനനികതിസാചിയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഛേദനവധബന്ധനവിപരാമോസആലോപസഹസാകാരാ പടിവിരതോ ഹോതി.

‘‘സോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി, സേയ്യഥാപി നാമ പക്ഖീ സകുണോ യേന യേനേവ ഡേതി സപത്തഭാരോവ ഡേതി. ഏവമേവം ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അനവജ്ജസുഖം പടിസംവേദേതി.

‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അബ്യാസേകസുഖം പടിസംവേദേതി.

‘‘സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി.

‘‘സോ ഇമിനാ ച അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന സതിസമ്പജഞ്ഞേ സമന്നാഗതോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. സോ അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ.

‘‘സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി. ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥിനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി. വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതി.

‘‘സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഉപാലി, ‘നന്വായം വിഹാരോ പുരിമേഹി വിഹാരേഹി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഇമമ്പി ഖോ, ഉപാലി, മമ സാവകാ അത്തനി ധമ്മം സമ്പസ്സമാനാ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവന്തി, നോ ച ഖോ താവ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ വിഹരന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഉപാലി, ‘നന്വായം വിഹാരോ പുരിമേഹി വിഹാരേഹി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഉപാലി, ‘നന്വായം വിഹാരോ പുരിമേഹി വിഹാരേഹി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം…പേ….

പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഉപാലി, ‘നന്വായം വിഹാരോ പുരിമേഹി വിഹാരേഹി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ….

‘‘സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ….

‘‘സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ ‘സന്തമേതം പണീതമേത’ന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഉപാലി, ‘നന്വായം വിഹാരോ പുരിമേഹി വിഹാരേഹി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഉപാലി, ‘നന്വായം വിഹാരോ പുരിമേഹി വിഹാരേഹി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഇമമ്പി ഖോ, ഉപാലി, മമ സാവകാ അത്തനി ധമ്മം സമ്പസ്സമാനാ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവന്തി, അനുപ്പത്തസദത്ഥാ ച വിഹരന്തി. ഇങ്ഘ ത്വം, ഉപാലി, സങ്ഘേ വിഹരാഹി. സങ്ഘേ തേ വിഹരതോ ഫാസു ഭവിസ്സതീ’’തി. നവമം.

൧൦. അഭബ്ബസുത്തം

൧൦൦. ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ അരഹത്തം സച്ഛികാതും. കതമേ ദസ? രാഗം, ദോസം, മോഹം, കോധം, ഉപനാഹം, മക്ഖം, പളാസം, ഇസ്സം, മച്ഛരിയം, മാനം – ഇമേ ഖോ ഭിക്ഖവേ, ദസ ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ അരഹത്തം സച്ഛികാതും.

‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ അരഹത്തം സച്ഛികാതും. കതമേ ദസ? രാഗം, ദോസം, മോഹം, കോധം, ഉപനാഹം, മക്ഖം, പളാസം, ഇസ്സം, മച്ഛരിയം, മാനം – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ അരഹത്തം സച്ഛികാതു’’ന്തി. ദസമം.