൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

(൬) ൧. സചിത്തവഗ്ഗോ

൧. സചിത്തസുത്തം

൫൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പരചിത്തപരിയായകുസലോ ഹോതി, അഥ ‘സചിത്തപരിയായകുസലോ ഭവിസ്സാമീ’തി [ഭവിസ്സാമാതി (സ്യാ.)] – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സചിത്തപരിയായകുസലോ ഹോതി? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദഹരോ യുവാ മണ്ഡനകജാതികോ ആദാസേ വാ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അച്ഛേ വാ ഉദകപത്തേ സകം മുഖനിമിത്തം പച്ചവേക്ഖമാനോ സചേ തത്ഥ പസ്സതി രജം വാ അങ്ഗണം വാ, തസ്സേവ രജസ്സ വാ അങ്ഗണസ്സ വാ പഹാനായ വായമതി. നോ ചേ തത്ഥ പസ്സതി രജം വാ അങ്ഗണം വാ, തേനേവത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ – ‘ലാഭാ വത മേ, പരിസുദ്ധം വത മേ’തി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പച്ചവേക്ഖണാ ബഹുകാരാ [ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ബഹുകാരോ (ക.)] ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു – ‘അഭിജ്ഝാലു നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അനഭിജ്ഝാലു നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ബ്യാപന്നചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അബ്യാപന്നചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, വിഗതഥിനമിദ്ധോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ഉദ്ധതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അനുദ്ധതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, വിചികിച്ഛോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, തിണ്ണവിചികിച്ഛോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, കോധനോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അക്കോധനോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംകിലിട്ഠചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസംകിലിട്ഠചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സാരദ്ധകായോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസാരദ്ധകായോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, കുസീതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ആരദ്ധവീരിയോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസമാഹിതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സമാഹിതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമീ’തി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അഭിജ്ഝാലു ബഹുലം വിഹരാമി, ബ്യാപന്നചിത്തോ ബഹുലം വിഹരാമി, ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതോ ബഹുലം വിഹരാമി, ഉദ്ധതോ ബഹുലം വിഹരാമി, വിചികിച്ഛോ ബഹുലം വിഹരാമി, കോധനോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംകിലിട്ഠചിത്തോ ബഹുലം വിഹരാമി, സാരദ്ധകായോ ബഹുലം വിഹരാമി, കുസീതോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസമാഹിതോ ബഹുലം വിഹരാമീ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തചേലോ വാ ആദിത്തസീസോ വാ. തസ്സേവ ചേലസ്സ വാ സീസസ്സ വാ നിബ്ബാപനായ അധിമത്തം ഛന്ദഞ്ച വായാമഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച ഉസ്സോള്ഹിഞ്ച അപ്പടിവാനിഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അനഭിജ്ഝാലു ബഹുലം വിഹരാമി, അബ്യാപന്നചിത്തോ ബഹുലം വിഹരാമി, വിഗതഥിനമിദ്ധോ ബഹുലം വിഹരാമി, അനുദ്ധതോ ബഹുലം വിഹരാമി, തിണ്ണവിചികിച്ഛോ ബഹുലം വിഹരാമി, അക്കോധനോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസംകിലിട്ഠചിത്തോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസാരദ്ധകായോ ബഹുലം വിഹരാമി, ആരദ്ധവീരിയോ ബഹുലം വിഹരാമി, സമാഹിതോ ബഹുലം വിഹരാമീ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസുയേവ കുസലേസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ഉത്തരി ആസവാനം ഖയായ യോഗോ കരണീയോ’’തി. പഠമം.

൨. സാരിപുത്തസുത്തം

൫൨. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘നോ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പരചിത്തപരിയായകുസലോ ഹോതി, അഥ ‘സചിത്തപരിയായകുസലോ ഭവിസ്സാമീ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ആവുസോ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു സചിത്തപരിയായകുസലോ ഹോതി? സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദഹരോ യുവാ മണ്ഡനകജാതികോ ആദാസേ വാ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അച്ഛേ വാ ഉദപത്തേ സകം മുഖനിമിത്തം പച്ചവേക്ഖമാനോ സചേ തത്ഥ പസ്സതി രജം വാ അങ്ഗണം വാ, തസ്സേവ രജസ്സ വാ അങ്ഗണസ്സ വാ പഹാനായ വായമതി. നോ ചേ തത്ഥ പസ്സതി രജം വാ അങ്ഗണം വാ, തേനേവത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ – ‘ലാഭാ വത മേ, പരിസുദ്ധം വത മേ’തി.

ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ പച്ചവേക്ഖണാ ബഹുകാരാ ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു – ‘അഭിജ്ഝാലു നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അനഭിജ്ഝാലു നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ബ്യാപന്നചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അബ്യാപന്നചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, വിഗതഥിനമിദ്ധോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ഉദ്ധതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അനുദ്ധതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, വിചികിച്ഛോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, തിണ്ണവിചികിച്ഛോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, കോധനോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അക്കോധനോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംകിലിട്ഠചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസംകിലിട്ഠചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സാരദ്ധകായോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസാരദ്ധകായോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, കുസീതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ആരദ്ധവീരിയോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സമാഹിതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസമാഹിതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമീ’തി.

‘‘സചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അഭിജ്ഝാലു ബഹുലം വിഹരാമി…പേ… അസമാഹിതോ ബഹുലം വിഹരാമീ’തി, തേനാവുസോ, ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ആദിത്തചേലോ വാ ആദിത്തസീസോ വാ. തസ്സേവ ചേലസ്സ വാ സീസസ്സ വാ നിബ്ബാപനായ അധിമത്തം ഛന്ദഞ്ച വായാമഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച ഉസ്സോള്ഹിഞ്ച അപ്പടിവാനിഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, തേന ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം.

‘‘സചേ പനാവുസോ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അനഭിജ്ഝാലു ബഹുലം വിഹരാമി…പേ… സമാഹിതോ ബഹുലം വിഹരാമീ’തി, തേനാവുസോ, ഭിക്ഖുനാ തേസുയേവ കുസലേസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ഉത്തരി ആസവാനം ഖയായ യോഗോ കരണീയോ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഠിതിസുത്തം

൫൩. ‘‘ഠിതിമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ന വണ്ണയാമി കുസലേസു ധമ്മേസു, പഗേവ പരിഹാനിം. വുഡ്ഢിഞ്ച ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, വണ്ണയാമി കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ ഠിതിം നോ ഹാനിം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഹാനി ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ ഠിതി നോ വുഡ്ഢി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യത്തകോ ഹോതി സദ്ധായ സീലേന സുതേന ചാഗേന പഞ്ഞായ പടിഭാനേന, തസ്സ തേ ധമ്മാ നേവ തിട്ഠന്തി നോ വഡ്ഢന്തി. ഹാനിമേതം, ഭിക്ഖവേ, വദാമി കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ ഠിതിം നോ വുഡ്ഢിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഹാനി ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ ഠിതി നോ വുഡ്ഢി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ ഠിതി ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ ഹാനി നോ വുഡ്ഢി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യത്തകോ ഹോതി സദ്ധായ സീലേന സുതേന ചാഗേന പഞ്ഞായ പടിഭാനേന, തസ്സ തേ ധമ്മാ നേവ ഹായന്തി നോ വഡ്ഢന്തി. ഠിതിമേതം, ഭിക്ഖവേ, വദാമി കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ ഹാനിം നോ വുഡ്ഢിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഠിതി ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ വുഡ്ഢി നോ ഹാനി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വുഡ്ഢി ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ ഠിതി നോ ഹാനി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യത്തകോ ഹോതി സദ്ധായ സീലേന സുതേന ചാഗേന പഞ്ഞായ പടിഭാനേന, തസ്സ തേ ധമ്മാ നേവ തിട്ഠന്തി നോ ഹായന്തി. വുഡ്ഢിമേതം, ഭിക്ഖവേ, വദാമി കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ ഠിതിം നോ ഹാനിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വുഡ്ഢി ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ ഠിതി നോ ഹാനി.

‘‘നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പരചിത്തപരിയായകുസലോ ഹോതി, അഥ ‘സചിത്തപരിയായകുസലോ ഭവിസ്സാമീ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സചിത്തപരിയായകുസലോ ഹോതി? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദഹരോ യുവാ മണ്ഡനകജാതികോ ആദാസേ വാ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അച്ഛേ വാ ഉദപത്തേ സകം മുഖനിമിത്തം പച്ചവേക്ഖമാനോ സചേ തത്ഥ പസ്സതി രജം വാ അങ്ഗണം വാ, തസ്സേവ രജസ്സ വാ അങ്ഗണസ്സ വാ പഹാനായ വായമതി. നോ ചേ തത്ഥ പസ്സതി രജം വാ അങ്ഗണം വാ, തേനേവത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ – ‘ലാഭാ വത മേ, പരിസുദ്ധം വത മേ’തി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പച്ചവേക്ഖണാ ബഹുകാരാ ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു – ‘അഭിജ്ഝാലു നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അനഭിജ്ഝാലു നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ബ്യാപന്നചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അബ്യാപന്നചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, വിഗതഥിനമിദ്ധോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ഉദ്ധതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അനുദ്ധതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, വിചികിച്ഛോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, തിണ്ണവിചികിച്ഛോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, കോധനോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അക്കോധനോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംകിലിട്ഠചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസംകിലിട്ഠചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സാരദ്ധകായോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസാരദ്ധകായോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, കുസീതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, ആരദ്ധവീരിയോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സമാഹിതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസമാഹിതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമീ’തി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അഭിജ്ഝാലു ബഹുലം വിഹരാമി, ബ്യാപന്നചിത്തോ ബഹുലം വിഹരാമി, ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതോ ബഹുലം വിഹരാമി, ഉദ്ധതോ ബഹുലം വിഹരാമി, വിചികിച്ഛോ ബഹുലം വിഹരാമി, കോധനോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംകിലിട്ഠചിത്തോ ബഹുലം വിഹരാമി, സാരദ്ധകായോ ബഹുലം വിഹരാമി, കുസീതോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസമാഹിതോ ബഹുലം വിഹരാമീ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തചേലോ വാ ആദിത്തസീസോ വാ. തസ്സേവ ചേലസ്സ വാ സീസസ്സ വാ നിബ്ബാപനായ അധിമത്തം ഛന്ദഞ്ച വായാമഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച ഉസ്സോള്ഹിഞ്ച അപ്പടിവാനിഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേന ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അനഭിജ്ഝാലു ബഹുലം വിഹരാമി, അബ്യാപന്നചിത്തോ ബഹുലം വിഹരാമി, വിഗതഥിനമിദ്ധോ ബഹുലം വിഹരാമി, അനുദ്ധതോ ബഹുലം വിഹരാമി, തിണ്ണവിചികിച്ഛോ ബഹുലം വിഹരാമി, അക്കോധനോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസംകിലിട്ഠചിത്തോ ബഹുലം വിഹരാമി, അസാരദ്ധകായോ ബഹുലം വിഹരാമി, ആരദ്ധവീരിയോ ബഹുലം വിഹരാമി, സമാഹിതോ ബഹുലം വിഹരാമീ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസുയേവ കുസലേസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ഉത്തരി ആസവാനം ഖയായ യോഗോ കരണീയോ’’തി. തതിയം.

൪. സമഥസുത്തം

൫൪. ‘‘നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പരചിത്തപരിയായകുസലോ ഹോതി, അഥ ‘സചിത്തപരിയായകുസലോ ഭവിസ്സാമീ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സചിത്തപരിയായകുസലോ ഹോതി? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദഹരോ യുവാ മണ്ഡനകജാതികോ ആദാസേ വാ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അച്ഛേ വാ ഉദപത്തേ സകം മുഖനിമിത്തം പച്ചവേക്ഖമാനോ സചേ തത്ഥ പസ്സതി രജം വാ അങ്ഗണം വാ, തസ്സേവ രജസ്സ വാ അങ്ഗണസ്സ വാ പഹാനായ വായമതി. നോ ചേ തത്ഥ പസ്സതി രജം വാ അങ്ഗണം വാ, തേനേവത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ – ‘ലാഭാ വത മേ, പരിസുദ്ധം വത മേ’തി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പച്ചവേക്ഖണാ ബഹുകാരാ ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു – ‘ലാഭീ നു ഖോമ്ഹി അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ, ന നു ഖോമ്ഹി ലാഭീ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ, ലാഭീ നു ഖോമ്ഹി അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ, ന നു ഖോമ്ഹി ലാഭീ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായാ’തി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ലാഭീമ്ഹി അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ, ന ലാഭീ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥേ പതിട്ഠായ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ യോഗോ കരണീയോ. സോ അപരേന സമയേന ലാഭീ ചേവ ഹോതി അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ ലാഭീ ച അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ലാഭീമ്ഹി അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ, ന ലാഭീ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ പതിട്ഠായ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥേ യോഗോ കരണീയോ. സോ അപരേന സമയേന ലാഭീ ചേവ ഹോതി അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ.

‘‘സചേ, പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ന ലാഭീ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ, ന ലാഭീ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ കുസലാനം ധമ്മാനം പടിലാഭായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തചേലോ വാ ആദിത്തസീസോ വാ. തസ്സേവ ചേലസ്സ വാ സീസസ്സ വാ നിബ്ബാപനായ അധിമത്തം ഛന്ദഞ്ച വായാമഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച ഉസ്സോള്ഹിഞ്ച അപ്പടിവാനിഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേന ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ കുസലാനം ധമ്മാനം പടിലാഭായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സോ അപരേന സമയേന ലാഭീ ചേവ ഹോതി അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ ലാഭീ ച അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ലാഭീമ്ഹി അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ, ലാഭീ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസുയേവ കുസലേസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ഉത്തരി ആസവാനം ഖയായ യോഗോ കരണീയോ.

‘‘ചീവരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പി. പിണ്ഡപാതമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പി. സേനാസനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പി. ഗാമനിഗമമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പി. ജനപദപദേസമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പി. പുഗ്ഗലമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പി.

‘‘‘ചീവരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ചീവരം – ‘ഇദം ഖോ മേ ചീവരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപം ചീവരം ന സേവിതബ്ബം. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ചീവരം – ‘ഇദം ഖോ മേ ചീവരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപം ചീവരം സേവിതബ്ബം. ‘ചീവരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘പിണ്ഡപാതമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ പിണ്ഡപാതം – ‘ഇമം ഖോ മേ പിണ്ഡപാതം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപോ പിണ്ഡപാതോ ന സേവിതബ്ബോ. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ പിണ്ഡപാതം – ‘ഇമം ഖോ മേ പിണ്ഡപാതം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപോ പിണ്ഡപാതോ സേവിതബ്ബോ. ‘പിണ്ഡപാതമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘സേനാസനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ സേനാസനം – ‘ഇദം ഖോ മേ സേനാസനം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപം സേനാസനം ന സേവിതബ്ബം. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ സേനാസനം – ‘ഇദം ഖോ മേ സേനാസനം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപം സേനാസനം സേവിതബ്ബം. ‘സേനാസനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ഗാമനിഗമമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ഗാമനിഗമം – ‘ഇമം ഖോ മേ ഗാമനിഗമം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ ന സേവിതബ്ബോ. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ഗാമനിഗമം – ‘ഇമം ഖോ മേ ഗാമനിഗമം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ സേവിതബ്ബോ. ‘ഗാമനിഗമമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ജനപദപദേസമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ജനപദപദേസം – ‘ഇമം ഖോ മേ ജനപദപദേസം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപോ ജനപദപദേസോ ന സേവിതബ്ബോ. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ജനപദപദേസം – ‘ഇമം ഖോ മേ ജനപദപദേസം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപോ ജനപദപദേസോ സേവിതബ്ബോ. ‘ജനപദപദേസമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘പുഗ്ഗലമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ പുഗ്ഗലം – ‘ഇമം ഖോ മേ പുഗ്ഗലം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ പുഗ്ഗലം – ‘ഇമം ഖോ മേ പുഗ്ഗലം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ. ‘പുഗ്ഗലമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പരിഹാനസുത്തം

൫൫. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി [ഭിക്ഖവോതി (സീ. സ്യാ.)]. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘‘പരിഹാനധമ്മോ പുഗ്ഗലോ, പരിഹാനധമ്മോ പുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. ‘അപരിഹാനധമ്മോ പുഗ്ഗലോ, അപരിഹാനധമ്മോ പുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, പരിഹാനധമ്മോ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ ഭഗവതാ, കിത്താവതാ ച പന അപരിഹാനധമ്മോ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി? ‘‘ദൂരതോപി ഖോ മയം, ആവുസോ, ആഗച്ഛാമ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സന്തികേ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥമഞ്ഞാതും. സാധു വതായസ്മന്തംയേവ സാരിപുത്തം പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

‘‘തേനഹാവുസോ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, പരിഹാനധമ്മോ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ ഭഗവതാ? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അസ്സുതഞ്ചേവ ധമ്മം ന സുണാതി, സുതാ ചസ്സ ധമ്മാ സമ്മോസം ഗച്ഛന്തി, യേ ചസ്സ ധമ്മാ പുബ്ബേ ചേതസോ അസമ്ഫുട്ഠപുബ്ബാ തേ ചസ്സ ന സമുദാചരന്തി, അവിഞ്ഞാതഞ്ചേവ ന വിജാനാതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, പരിഹാനധമ്മോ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ ഭഗവതാ.

‘‘കിത്താവതാ ച പനാവുസോ, അപരിഹാനധമ്മോ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ ഭഗവതാ? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അസ്സുതഞ്ചേവ ധമ്മം സുണാതി, സുതാ ചസ്സ ധമ്മാ ന സമ്മോസം ഗച്ഛന്തി, യേ ചസ്സ ധമ്മാ പുബ്ബേ ചേതസോ അസമ്ഫുട്ഠപുബ്ബാ തേ ചസ്സ സമുദാചരന്തി, അവിഞ്ഞാതഞ്ചേവ വിജാനാതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, അപരിഹാനധമ്മോ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ ഭഗവതാ.

‘‘നോ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പരചിത്തപരിയായകുസലോ ഹോതി, അഥ ‘സചിത്തപരിയായകുസലോ ഭവിസ്സാമീ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ആവുസോ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു സചിത്തപരിയായകുസലോ ഹോതി? സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദഹരോ യുവാ മണ്ഡനകജാതികോ ആദാസേ വാ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അച്ഛേ വാ ഉദപത്തേ സകം മുഖനിമിത്തം പച്ചവേക്ഖമാനോ സചേ തത്ഥ പസ്സതി രജം വാ അങ്ഗണം വാ, തസ്സേവ രജസ്സ വാ അങ്ഗണസ്സ വാ പഹാനായ വായമതി. നോ ചേ തത്ഥ പസ്സതി രജം വാ അങ്ഗണം വാ, തേനേവത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ – ‘ലാഭാ വത മേ, പരിസുദ്ധം വത മേ’തി. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ പച്ചവേക്ഖണാ ബഹുകാരാ ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു – ‘അനഭിജ്ഝാലു നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ, അബ്യാപന്നചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ, വിഗതഥിനമിദ്ധോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ, അനുദ്ധതോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ, തിണ്ണവിചികിച്ഛോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ, അക്കോധനോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ, അസംകിലിട്ഠചിത്തോ നു ഖോ ബഹുലം വിഹരാമി, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ, ലാഭീ നു ഖോമ്ഹി അജ്ഝത്തം ധമ്മപാമോജ്ജസ്സ, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ, ലാഭീ നു ഖോമ്ഹി അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ, ലാഭീ നു ഖോമ്ഹി അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ’തി.

‘‘സചേ പന, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ സബ്ബേപിമേ കുസലേ ധമ്മേ അത്തനി ന സമനുപസ്സതി, തേനാവുസോ, ഭിക്ഖുനാ സബ്ബേസംയേവ ഇമേസം കുസലാനം ധമ്മാനം പടിലാഭായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ആദിത്തചേലോ വാ ആദിത്തസീസോ വാ. തസ്സേവ ചേലസ്സ വാ സീസസ്സ വാ നിബ്ബാപനായ അധിമത്തം ഛന്ദഞ്ച വായാമഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച ഉസ്സോള്ഹിഞ്ച അപ്പടിവാനിഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, തേന ഭിക്ഖുനാ സബ്ബേസംയേവ കുസലാനം ധമ്മാനം പടിലാഭായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം.

‘‘സചേ പനാവുസോ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏകച്ചേ കുസലേ ധമ്മേ അത്തനി സമനുപസ്സതി, ഏകച്ചേ കുസലേ ധമ്മേ അത്തനി ന സമനുപസ്സതി, തേനാവുസോ, ഭിക്ഖുനാ യേ കുസലേ ധമ്മേ അത്തനി സമനുപസ്സതി തേസു കുസലേസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ, യേ കുസലേ ധമ്മേ അത്തനി ന സമനുപസ്സതി തേസം കുസലാനം ധമ്മാനം പടിലാഭായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ആദിത്തചേലോ വാ ആദിത്തസീസോ വാ. തസ്സേവ ചേലസ്സ വാ സീസസ്സ വാ നിബ്ബാപനായ അധിമത്തം ഛന്ദഞ്ച വായാമഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച ഉസ്സോള്ഹിഞ്ച അപ്പടിവാനിഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, തേന ഭിക്ഖുനാ യേ കുസലേ ധമ്മേ അത്തനി സമനുപസ്സതി തേസു കുസലേസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ, യേ കുസലേ ധമ്മേ അത്തനി ന സമനുപസ്സതി തേസം കുസലാനം ധമ്മാനം പടിലാഭായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം.

‘‘സചേ പനാവുസോ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ സബ്ബേപിമേ കുസലേ ധമ്മേ അത്തനി സമനുപസ്സതി, തേനാവുസോ, ഭിക്ഖുനാ സബ്ബേസ്വേവ ഇമേസു കുസലേസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ഉത്തരി ആസവാനം ഖയായ യോഗോ കരണീയോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമസഞ്ഞാസുത്തം

൫൬. ‘‘ദസയിമാ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ. കതമാ ദസ? അസുഭസഞ്ഞാ, മരണസഞ്ഞാ, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ, അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാ, പഹാനസഞ്ഞാ, വിരാഗസഞ്ഞാ, നിരോധസഞ്ഞാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ സഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയസഞ്ഞാസുത്തം

൫൭. ‘‘ദസയിമാ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ. കതമാ ദസ? അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനത്തസഞ്ഞാ, മരണസഞ്ഞാ, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ, അട്ഠികസഞ്ഞാ, പുളവകസഞ്ഞാ [പുലവകസഞ്ഞാ (സീ. പീ.), പുളുവകസഞ്ഞാ (ക.), അ. നി. ൧.൪൬൩-൪൭൨], വിനീലകസഞ്ഞാ, വിച്ഛിദ്ദകസഞ്ഞാ, ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ സഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’’തി. സത്തമം.

൮. മൂലകസുത്തം

൫൮. [അ. നി. ൮.൮൩] ‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കിംമൂലകാ, ആവുസോ, സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംസമ്ഭവാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംസമുദയാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംസമോസരണാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംപമുഖാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംഅധിപതേയ്യാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംഉത്തരാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംസാരാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംഓഗധാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംപരിയോസാനാ സബ്ബേ ധമ്മാ’തി, ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കിംമൂലകാ, ആവുസോ, സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംസമ്ഭവാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംസമുദയാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംസമോസരണാ സബ്ബേ ധമ്മാ കിംപമുഖാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിം അധിപതേയ്യാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംഉത്തരാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംസാരാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംഓഗധാ സബ്ബേ ധമ്മാ, കിംപരിയോസാനാ സബ്ബേ ധമ്മാ’തി, ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ – ‘ഛന്ദമൂലകാ, ആവുസോ, സബ്ബേ ധമ്മാ, മനസികാരസമ്ഭവാ സബ്ബേ ധമ്മാ, ഫസ്സസമുദയാ സബ്ബേ ധമ്മാ, വേദനാസമോസരണാ സബ്ബേ ധമ്മാ, സമാധിപ്പമുഖാ സബ്ബേ ധമ്മാ, സതാധിപതേയ്യാ സബ്ബേ ധമ്മാ, പഞ്ഞുത്തരാ സബ്ബേ ധമ്മാ, വിമുത്തിസാരാ സബ്ബേ ധമ്മാ, അമതോഗധാ സബ്ബേ ധമ്മാ, നിബ്ബാനപരിയോസാനാ സബ്ബേ ധമ്മാ’തി. ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പബ്ബജ്ജാസുത്തം

൫൯. ‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘യഥാപബ്ബജ്ജാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, ന ചുപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സന്തി; അനിച്ചസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, അനത്തസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, അസുഭസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, ആദീനവസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, ലോകസ്സ സമഞ്ച വിസമഞ്ച ഞത്വാ തംസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, ലോകസ്സ ഭവഞ്ച [സമ്ഭവഞ്ച (സീ. സ്യാ.)] വിഭവഞ്ച ഞത്വാ തംസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, ലോകസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ഞത്വാ തംസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, പഹാനസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, വിരാഗസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, നിരോധസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതീ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ യഥാപബ്ബജ്ജാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി ന ചുപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, അനിച്ചസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, അനത്തസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, അസുഭസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, ആദീനവസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, ലോകസ്സ സമഞ്ച വിസമഞ്ച ഞത്വാ തംസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, ലോകസ്സ ഭവഞ്ച വിഭവഞ്ച ഞത്വാ തംസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, ലോകസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ഞത്വാ തംസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, പഹാനസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, വിരാഗസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, നിരോധസഞ്ഞാപരിചിതഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, തസ്സ ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ’’തി. നവമം.

൧൦. ഗിരിമാനന്ദസുത്തം

൬൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഗിരിമാനന്ദോ ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, ഗിരിമാനന്ദോ ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേനായസ്മാ ഗിരിമാനന്ദോ തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. ‘‘സചേ ഖോ ത്വം, ആനന്ദ, ഗിരിമാനന്ദസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ സഞ്ഞാ ഭാസേയ്യാസി, ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം ഗിരിമാനന്ദസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ സഞ്ഞാ സുത്വാ സോ ആബാധോ ഠാനസോ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘കതമാ ദസ? അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനത്തസഞ്ഞാ, അസുഭസഞ്ഞാ, ആദീനവസഞ്ഞാ, പഹാനസഞ്ഞാ, വിരാഗസഞ്ഞാ, നിരോധസഞ്ഞാ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ [അനഭിരതിസഞ്ഞാ (ക.)], സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ഛാസഞ്ഞാ, ആനാപാനസ്സതി.

‘‘കതമാ ചാനന്ദ, അനിച്ചസഞ്ഞാ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘രൂപം അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ, സഞ്ഞാ അനിച്ചാ, സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം അനിച്ച’ന്തി. ഇതി ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി. അയം വുച്ചതാനന്ദ, അനിച്ചസഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ചാനന്ദ, അനത്തസഞ്ഞാ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ചക്ഖു അനത്താ, രൂപാ അനത്താ, സോതം അനത്താ, സദ്ദാ അനത്താ, ഘാനം അനത്താ, ഗന്ധാ അനത്താ, ജിവ്ഹാ അനത്താ, രസാ അനത്താ, കായാ അനത്താ, ഫോട്ഠബ്ബാ അനത്താ, മനോ അനത്താ, ധമ്മാ അനത്താ’തി. ഇതി ഇമേസു ഛസു അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ആയതനേസു അനത്താനുപസ്സീ വിഹരതി. അയം വുച്ചതാനന്ദ, അനത്തസഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ചാനന്ദ, അസുഭസഞ്ഞാ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തം പൂരം നാനാപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖതി – ‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്ത’ന്തി. ഇതി ഇമസ്മിം കായേ അസുഭാനുപസ്സീ വിഹരതി. അയം വുച്ചതാനന്ദ, അസുഭസഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ചാനന്ദ, ആദീനവസഞ്ഞാ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ബഹുദുക്ഖോ ഖോ അയം കായോ ബഹുആദീനവോ? ഇതി ഇമസ്മിം കായേ വിവിധാ ആബാധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുരോഗോ സോതരോഗോ ഘാനരോഗോ ജിവ്ഹാരോഗോ കായരോഗോ സീസരോഗോ കണ്ണരോഗോ മുഖരോഗോ ദന്തരോഗോ ഓട്ഠരോഗോ കാസോ സാസോ പിനാസോ ഡാഹോ [ഡഹോ (സീ. സ്യാ.)] ജരോ കുച്ഛിരോഗോ മുച്ഛാ പക്ഖന്ദികാ സൂലാ വിസൂചികാ കുട്ഠം ഗണ്ഡോ കിലാസോ സോസോ അപമാരോ ദദ്ദു കണ്ഡു കച്ഛു നഖസാ വിതച്ഛികാ ലോഹിതം പിത്തം [ലോഹിതപിത്തം (സീ.)] മധുമേഹോ അംസാ പിളകാ ഭഗന്ദലാ പിത്തസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ ആബാധാ വാതസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സന്നിപാതികാ ആബാധാ ഉതുപരിണാമജാ ആബാധാ വിസമപരിഹാരജാ ആബാധാ ഓപക്കമികാ ആബാധാ കമ്മവിപാകജാ ആബാധാ സീതം ഉണ്ഹം ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഉച്ചാരോ പസ്സാവോ’തി. ഇതി ഇമസ്മിം കായേ ആദീനവാനുപസ്സീ വിഹരതി. അയം വുച്ചതാനന്ദ, ആദീനവസഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ചാനന്ദ, പഹാനസഞ്ഞാ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതി. ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം നാധിവാസേതി, പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതി. ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം നാധിവാസേതി, പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതി. ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി, പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതി. അയം വുച്ചതാനന്ദ, പഹാനസഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ചാനന്ദ, വിരാഗസഞ്ഞാ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിബ്ബാന’ന്തി. അയം വുച്ചതാനന്ദ, വിരാഗസഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ചാനന്ദ, നിരോധസഞ്ഞാ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ നിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി. അയം വുച്ചതാനന്ദ, നിരോധസഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ചാനന്ദ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു യേ ലോകേ ഉപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹന്തോ വിഹരതി അനുപാദിയന്തോ. അയം വുച്ചതാനന്ദ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ചാനന്ദ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ഛാസഞ്ഞാ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസങ്ഖാരേസു അട്ടീയതി ഹരായതി ജിഗുച്ഛതി. അയം വുച്ചതാനന്ദ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ഛാസഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ചാനന്ദ, ആനാപാനസ്സതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി സതോവ പസ്സസതി. ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി. ദീഘം വാ പസ്സസന്തോ ‘ദീഘം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി. രസ്സം വാ അസ്സസന്തോ ‘രസ്സം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി. രസ്സം വാ പസ്സസന്തോ ‘രസ്സം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി. ‘സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘സബ്ബകായപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘പീതിപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘പീതിപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘സുഖപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘സുഖപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘ചിത്തപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘ചിത്തപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം…പേ… സമാദഹം ചിത്തം…പേ… വിമോചയം ചിത്തം…പേ… അനിച്ചാനുപസ്സീ…പേ… വിരാഗാനുപസ്സീ…പേ… നിരോധാനുപസ്സീ…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. അയം വുച്ചതാനന്ദ, ആനാപാനസ്സതി.

‘‘സചേ ഖോ ത്വം, ആനന്ദ, ഗിരിമാനന്ദസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇമാ ദസ സഞ്ഞാ ഭാസേയ്യാസി, ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം ഗിരിമാനന്ദസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇമാ ദസ സഞ്ഞാ സുത്വാ സോ ആബാധോ ഠാനസോ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമാ ദസ സഞ്ഞാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ യേനായസ്മാ ഗിരിമാനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതോ ഗിരിമാനന്ദസ്സ ഇമാ ദസ സഞ്ഞാ അഭാസി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ഗിരിമാനന്ദസ്സ ദസ സഞ്ഞാ സുത്വാ സോ ആബാധോ ഠാനസോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. വുട്ഠഹി ചായസ്മാ ഗിരിമാനന്ദോ തമ്ഹാ ആബാധാ. തഥാ പഹീനോ ച പനായസ്മതോ ഗിരിമാനന്ദസ്സ സോ ആബാധോ അഹോസീ’’തി. ദസമം.

സചിത്തവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സചിത്തഞ്ച സാരിപുത്ത, ഠിതി ച സമഥേന ച;

പരിഹാനോ ച ദ്വേ സഞ്ഞാ, മൂലാ പബ്ബജിതം ഗിരീതി.

(൭) ൨. യമകവഗ്ഗോ

൧. അവിജ്ജാസുത്തം

൬൧. ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ – ‘ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’തി. ഏവഞ്ചേതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി, അഥ ച പന പഞ്ഞായതി – ‘ഇദപ്പച്ചയാ അവിജ്ജാ’തി.

‘‘അവിജ്ജമ്പാഹം [അവിജ്ജമ്പഹം (സീ. സ്യാ.)], ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ അവിജ്ജായ? ‘പഞ്ച നീവരണാ’തിസ്സ വചനീയം. പഞ്ചപാഹം, ഭിക്ഖവേ, നീവരണേ സാഹാരേ വദാമി, നോ അനാഹാരേ. കോ ചാഹാരോ പഞ്ചന്നം നീവരണാനം? ‘തീണി ദുച്ചരിതാനീ’തിസ്സ വചനീയം. തീണിപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുച്ചരിതാനി സാഹാരാനി വദാമി, നോ അനാഹാരാനി. കോ ചാഹാരോ തിണ്ണം ദുച്ചരിതാനം? ‘ഇന്ദ്രിയഅസംവരോ’തിസ്സ വചനീയം. ഇന്ദ്രിയഅസംവരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ ഇന്ദ്രിയഅസംവരസ്സ? ‘അസതാസമ്പജഞ്ഞ’ന്തിസ്സ വചനീയം. അസതാസമ്പജഞ്ഞമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ അസതാസമ്പജഞ്ഞസ്സ? ‘അയോനിസോമനസികാരോ’തിസ്സ വചനീയം. അയോനിസോമനസികാരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ അയോനിസോമനസികാരസ്സ? ‘അസ്സദ്ധിയ’ന്തിസ്സ വചനീയം. അസ്സദ്ധിയമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ അസ്സദ്ധിയസ്സ? ‘അസദ്ധമ്മസ്സവന’ന്തിസ്സ വചനീയം. അസദ്ധമ്മസ്സവനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ അസദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ? ‘അസപ്പുരിസസംസേവോ’തിസ്സ വചനീയം.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസസംസേവോ പരിപൂരോ അസദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരേതി, അസദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരം അസ്സദ്ധിയം പരിപൂരേതി, അസ്സദ്ധിയം പരിപൂരം അയോനിസോമനസികാരം പരിപൂരേതി, അയോനിസോമനസികാരോ പരിപൂരോ അസതാസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരേതി, അസതാസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരം ഇന്ദ്രിയഅസംവരം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയഅസംവരോ പരിപൂരോ തീണി ദുച്ചരിതാനി പരിപൂരേതി, തീണി ദുച്ചരിതാനി പരിപൂരാനി പഞ്ച നീവരണേ പരിപൂരേന്തി, പഞ്ച നീവരണാ പരിപൂരാ അവിജ്ജം പരിപൂരേന്തി. ഏവമേതിസ്സാ അവിജ്ജായ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉപരിപബ്ബതേ ഥുല്ലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ ( ) [(ഗലഗലായന്തേ) (സീ.), (ഗളഗളായന്തേ) (സ്യാ.)] തം ഉദകം യഥാനിന്നം പവത്തമാനം പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖാ പരിപൂരേതി, പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖാ പരിപൂരാ കുസോബ്ഭേ [കുസ്സുബ്ഭേ (സീ.), കുസുബ്ഭേ (സ്യാ.), കുസോമ്ഭേ (ക.) അ. നി. ൩.൯൬] പരിപൂരേന്തി. കുസോബ്ഭാ പരിപൂരാ മഹാസോബ്ഭേ [മഹാസോമ്ഭേ (ക.)] പരിപൂരേന്തി, മഹാസോബ്ഭാ പരിപൂരാ കുന്നദിയോ പരിപൂരേന്തി, കുന്നദിയോ പരിപൂരാ മഹാനദിയോ പരിപൂരേന്തി, മഹാനദിയോ പരിപൂരാ മഹാസമുദ്ദം സാഗരം പരിപൂരേന്തി; ഏവമേതസ്സ മഹാസമുദ്ദസ്സ സാഗരസ്സ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസസംസേവോ പരിപൂരോ അസദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരേതി, അസദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരം അസ്സദ്ധിയം പരിപൂരേതി, അസ്സദ്ധിയം പരിപൂരം അയോനിസോമനസികാരം പരിപൂരേതി, അയോനിസോമനസികാരോ പരിപൂരോ അസതാസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരേതി, അസതാസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരം ഇന്ദ്രിയഅസംവരം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയഅസംവരോ പരിപൂരോ തീണി ദുച്ചരിതാനി പരിപൂരേതി, തീണി ദുച്ചരിതാനി പരിപൂരാനി പഞ്ച നീവരണേ പരിപൂരേന്തി, പഞ്ച നീവരണാ പരിപൂരാ അവിജ്ജം പരിപൂരേന്തി; ഏവമേതിസ്സാ അവിജ്ജായ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരി.

‘‘വിജ്ജാവിമുത്തിമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ വിജ്ജാവിമുത്തിയാ? ‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ’തിസ്സ വചനീയം. സത്തപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ബോജ്ഝങ്ഗേ സാഹാരേ വദാമി, നോ അനാഹാരേ. കോ ചാഹാരോ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം? ‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’തിസ്സ വചനീയം. ചത്താരോപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനേ സാഹാരേ വദാമി, നോ അനാഹാരേ. കോ ചാഹാരോ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം? ‘തീണി സുചരിതാനീ’തിസ്സ വചനീയം. തീണിപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സുചരിതാനി സാഹാരാനി വദാമി, നോ അനാഹാരാനി. കോ ചാഹാരോ തിണ്ണം സുചരിതാനം? ‘ഇന്ദ്രിയസംവരോ’തിസ്സ വചനീയം. ഇന്ദ്രിയസംവരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സ? ‘സതിസമ്പജഞ്ഞ’ന്തിസ്സ വചനീയം. സതിസമ്പജഞ്ഞമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ? ‘യോനിസോമനസികാരോ’തിസ്സ വചനീയം. യോനിസോമനസികാരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ യോനിസോമനസികാരസ്സ? ‘സദ്ധാ’തിസ്സ വചനീയം. സദ്ധമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ സദ്ധായ? ‘സദ്ധമ്മസ്സവന’ന്തിസ്സ വചനീയം. സദ്ധമ്മസ്സവനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ? ‘സപ്പുരിസസംസേവോ’തിസ്സ വചനീയം.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസസംസേവോ പരിപൂരോ സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരേതി, സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരം സദ്ധം പരിപൂരേതി, സദ്ധാ പരിപൂരാ യോനിസോമനസികാരം പരിപൂരേതി, യോനിസോമനസികാരോ പരിപൂരോ സതിസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരേതി, സതിസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരം ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയസംവരോ പരിപൂരോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതി, തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരാനി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേന്തി, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ പരിപൂരാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ പരിപൂരാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തി; ഏവമേതിസ്സാ വിജ്ജാവിമുത്തിയാ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉപരിപബ്ബതേ ഥുല്ലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ തം ഉദകം യഥാനിന്നം പവത്തമാനം പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖാ പരിപൂരേതി, പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖാ പരിപൂരാ കുസോബ്ഭേ പരിപൂരേന്തി, കുസോബ്ഭാ പരിപൂരാ മഹാസോബ്ഭേ പരിപൂരേന്തി, മഹാസോബ്ഭാ പരിപൂരാ കുന്നദിയോ പരിപൂരേന്തി, കുന്നദിയോ പരിപൂരാ മഹാനദിയോ പരിപൂരേന്തി, മഹാനദിയോ പരിപൂരാ മഹാസമുദ്ദം സാഗരം പരിപൂരേന്തി; ഏവമേതസ്സ മഹാസമുദ്ദസ്സ സാഗരസ്സ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസസംസേവോ പരിപൂരോ സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരേതി, സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരം സദ്ധം പരിപൂരേതി, സദ്ധാ പരിപൂരാ യോനിസോമനസികാരം പരിപൂരേതി, യോനിസോമനസികാരോ പരിപൂരോ സതിസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരേതി, സതിസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരം ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയസംവരോ പരിപൂരോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതി, തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരാനി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേന്തി, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ പരിപൂരാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ പരിപൂരാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തി; ഏവമേതിസ്സാ വിജ്ജാവിമുത്തിയാ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരീ’’തി. പഠമം.

൨. തണ്ഹാസുത്തം

൬൨. ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി ഭവതണ്ഹായ – ‘ഇതോ പുബ്ബേ ഭവതണ്ഹാ നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’തി. ഏവഞ്ചേതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി, അഥ ച പന പഞ്ഞായതി – ‘ഇദപ്പച്ചയാ ഭവതണ്ഹാ’തി.

‘‘ഭവതണ്ഹാമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ ഭവതണ്ഹായ? ‘അവിജ്ജാ’തിസ്സ വചനീയം. അവിജ്ജമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ അവിജ്ജായ? ‘പഞ്ച നീവരണാ’തിസ്സ വചനീയം. പഞ്ച നീവരണേപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരേ വദാമി, നോ അനാഹാരേ. കോ ചാഹാരോ പഞ്ചന്നം നീവരണാനം? ‘തീണി ദുച്ചരിതാനീ’തിസ്സ വചനീയം. തീണിപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുച്ചരിതാനി സാഹാരാനി വദാമി, നോ അനാഹാരാനി. കോ ചാഹാരോ തിണ്ണന്നം ദുച്ചരിതാനം? ‘ഇന്ദ്രിയഅസംവരോ’തിസ്സ വചനീയം. ഇന്ദ്രിയഅസംവരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ ഇന്ദ്രിയഅസംവരസ്സ? ‘അസതാസമ്പജഞ്ഞ’ന്തിസ്സ വചനീയം. അസതാസമ്പജഞ്ഞമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ അസതാ സമ്പജഞ്ഞസ്സ? ‘അയോനിസോമനസികാരോ’തിസ്സ വചനീയം. അയോനിസോമനസികാരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ അയോനിസോമനസികാരസ്സ? ‘അസ്സദ്ധിയ’ന്തിസ്സ വചനീയം. അസ്സദ്ധിയമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ അസ്സദ്ധിയസ്സ? ‘അസ്സദ്ധമ്മസ്സവന’ന്തിസ്സ വചനീയം. അസ്സദ്ധമ്മസ്സവനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ അസ്സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ? ‘അസപ്പുരിസസംസേവോ’തിസ്സ വചനീയം.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസസംസേവോ പരിപൂരോ അസ്സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരേതി, അസ്സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരം അസ്സദ്ധിയം പരിപൂരേതി, അസ്സദ്ധിയം പരിപൂരം അയോനിസോമനസികാരം പരിപൂരേതി, അയോനിസോമനസികാരോ പരിപൂരോ അസതാസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരേതി, അസതാസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരം ഇന്ദ്രിയഅസംവരം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയഅസംവരോ പരിപൂരോ തീണി ദുച്ചരിതാനി പരിപൂരേതി, തീണി ദുച്ചരിതാനി പരിപൂരാനി പഞ്ച നീവരണേ പരിപൂരേന്തി, പഞ്ച നീവരണാ പരിപൂരാ അവിജ്ജം പരിപൂരേന്തി, അവിജ്ജാ പരിപൂരാ ഭവതണ്ഹം പരിപൂരേതി; ഏവമേതിസ്സാ ഭവതണ്ഹായ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉപരിപബ്ബതേ ഥുല്ലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ തം ഉദകം യഥാനിന്നം പവത്തമാനം പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖാ പരിപൂരേതി, പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖാ പരിപൂരാ കുസോബ്ഭേ പരിപൂരേന്തി, കുസോബ്ഭാ പരിപൂരാ മഹാസോബ്ഭേ പരിപൂരേന്തി, മഹാസോബ്ഭാ പരിപൂരാ കുന്നദിയോ പരിപൂരേന്തി, കുന്നദിയോ പരിപൂരാ മഹാനദിയോ പരിപൂരേന്തി, മഹാനദിയോ പരിപൂരാ മഹാസമുദ്ദം സാഗരം പരിപൂരേന്തി; ഏവമേതസ്സ മഹാസമുദ്ദസ്സ സാഗരസ്സ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസസംസേവോ പരിപൂരോ അസ്സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരേതി, അസ്സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരം അസ്സദ്ധിയം പരിപൂരേതി, അസ്സദ്ധിയം പരിപൂരം അയോനിസോമനസികാരം പരിപൂരേതി, അയോനിസോമനസികാരോ പരിപൂരോ അസതാസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരേതി, അസതാസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരം ഇന്ദ്രിയഅസംവരം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയഅസംവരോ പരിപൂരോ തീണി ദുച്ചരിതാനി പരിപൂരേതി, തീണി ദുച്ചരിതാനി പരിപൂരാനി പഞ്ച നീവരണേ പരിപൂരേന്തി, പഞ്ച നീവരണാ പരിപൂരാ അവിജ്ജം പരിപൂരേന്തി, അവിജ്ജാ പരിപൂരാ ഭവതണ്ഹം പരിപൂരേതി; ഏവമേതിസ്സാ ഭവതണ്ഹായ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരി.

‘‘വിജ്ജാവിമുത്തിമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ വിജ്ജാവിമുത്തിയാ? ‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ’തിസ്സ വചനീയം. സത്തപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ബോജ്ഝങ്ഗേ സാഹാരേ വദാമി, നോ അനാഹാരേ. കോ ചാഹാരോ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം? ‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’തിസ്സ വചനീയം. ചത്താരോപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനേ സാഹാരേ വദാമി, നോ അനാഹാരേ. കോ ചാഹാരോ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം? ‘തീണി സുചരിതാനീ’തിസ്സ വചനീയം. തീണിപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സുചരിതാനി സാഹാരാനി വദാമി, നോ അനാഹാരാനി. കോ ചാഹാരോ തിണ്ണന്നം സുചരിതാനം? ‘ഇന്ദ്രിയസംവരോ’തിസ്സ വചനീയം. ഇന്ദ്രിയസംവരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സ? ‘സതിസമ്പജഞ്ഞ’ന്തിസ്സ വചനീയം. സതിസമ്പജഞ്ഞമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ? ‘യോനിസോമനസികാരോ’തിസ്സ വചനീയം. യോനിസോമനസികാരമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ യോനിസോമനസികാരസ്സ? ‘സദ്ധാ’തിസ്സ വചനീയം. സദ്ധമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ സദ്ധായ? ‘സദ്ധമ്മസ്സവന’ന്തിസ്സ വചനീയം. സദ്ധമ്മസ്സവനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ചാഹാരോ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ? ‘സപ്പുരിസസംസേവോ’തിസ്സ വചനീയം.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസസംസേവോ പരിപൂരോ സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരേതി, സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരം സദ്ധം പരിപൂരേതി, സദ്ധാ പരിപൂരാ യോനിസോമനസികാരം പരിപൂരേതി, യോനിസോമനസികാരോ പരിപൂരോ സതിസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരേതി, സതിസമ്പജഞ്ഞം പരിപൂരം ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയസംവരോ പരിപൂരോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതി, തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരാനി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേന്തി, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ പരിപൂരാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ പരിപൂരാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തി; ഏവമേതിസ്സാ വിജ്ജാവിമുത്തിയാ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉപരിപബ്ബതേ ഥുല്ലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ തം ഉദകം യഥാനിന്നം പവത്തമാനം…പേ… ഏവമേതസ്സ മഹാസമുദ്ദസ്സ സാഗരസ്സ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസസംസേവോ പരിപൂരോ സദ്ധമ്മസ്സവനം പരിപൂരേതി…പേ… ഏവമേതിസ്സാ വിജ്ജാവിമുത്തിയാ ആഹാരോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പാരിപൂരീ’’തി. ദുതിയം.

൩. നിട്ഠങ്ഗതസുത്തം

൬൩. ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, മയി നിട്ഠം ഗതാ സബ്ബേ തേ ദിട്ഠിസമ്പന്നാ. തേസം ദിട്ഠിസമ്പന്നാനം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ, പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ. കതമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ? സത്തക്ഖത്തുപരമസ്സ, കോലംകോലസ്സ, ഏകബീജിസ്സ, സകദാഗാമിസ്സ, യോ ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അരഹാ – ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ. കതമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ? അന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ, ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിസ്സ, അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ, ഉദ്ധംസോതസ്സ അകനിട്ഠഗാമിനോ – ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ. യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, മയി നിട്ഠം ഗതാ, സബ്ബേ തേ ദിട്ഠിസമ്പന്നാ. തേസം ദിട്ഠിസമ്പന്നാനം ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ, ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ’’തി. തതിയം.

൪. അവേച്ചപ്പസന്നസുത്തം

൬൪. ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, മയി അവേച്ചപ്പസന്നാ, സബ്ബേ തേ സോതാപന്നാ. തേസം സോതാപന്നാനം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ, പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ. കതമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ? സത്തക്ഖത്തുപരമസ്സ, കോലംകോലസ്സ, ഏകബീജിസ്സ, സകദാഗാമിസ്സ, യോ ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അരഹാ – ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ. കതമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ? അന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ, ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിസ്സ, അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ, ഉദ്ധംസോതസ്സ അകനിട്ഠഗാമിനോ – ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ. യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, മയി അവേച്ചപ്പസന്നാ സബ്ബേ തേ സോതാപന്നാ. തേസം സോതാപന്നാനം ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ, ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമസുഖസുത്തം

൬൫. ഏകം സമയം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ മഗധേസു വിഹരതി നാലകഗാമകേ. അഥ ഖോ സാമണ്ഡകാനി പരിബ്ബാജകോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സാമണ്ഡകാനി പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, സുഖം, കിം ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘അഭിനിബ്ബത്തി ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖാ, അനഭിനിബ്ബത്തി സുഖാ. അഭിനിബ്ബത്തിയാ, ആവുസോ, സതി ഇദം ദുക്ഖം പാടികങ്ഖം – സീതം ഉണ്ഹം ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഉച്ചാരോ പസ്സാവോ അഗ്ഗിസമ്ഫസ്സോ ദണ്ഡസമ്ഫസ്സോ സത്ഥസമ്ഫസ്സോ ഞാതീപി മിത്താപി സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ രോസേന്തി. അഭിനിബ്ബത്തിയാ, ആവുസോ, സതി ഇദം ദുക്ഖം പാടികങ്ഖം. അനഭിനിബ്ബത്തിയാ, ആവുസോ, സതി ഇദം സുഖം പാടികങ്ഖം – ന സീതം ന ഉണ്ഹം ന ജിഘച്ഛാ ന പിപാസാ ന ഉച്ചാരോ ന പസ്സാവോ ന അഗ്ഗിസമ്ഫസ്സോ ന ദണ്ഡസമ്ഫസ്സോ ന സത്ഥസമ്ഫസ്സോ ഞാതീപി മിത്താപി സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ന രോസേന്തി. അനഭിനിബ്ബത്തിയാ, ആവുസോ, സതി ഇദം സുഖം പാടികങ്ഖ’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസുഖസുത്തം

൬൬. ഏകം സമയം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ മഗധേസു വിഹരതി നാലകഗാമകേ. അഥ ഖോ സാമണ്ഡകാനി പരിബ്ബാജകോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സാമണ്ഡകാനി പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, സാരിപുത്ത, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ സുഖം, കിം ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘അനഭിരതി ഖോ, ആവുസോ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ദുക്ഖാ, അഭിരതി സുഖാ. അനഭിരതിയാ, ആവുസോ, സതി ഇദം ദുക്ഖം പാടികങ്ഖം – ഗച്ഛന്തോപി സുഖം സാതം നാധിഗച്ഛതി, ഠിതോപി… നിസിന്നോപി… സയാനോപി… ഗാമഗതോപി… അരഞ്ഞഗതോപി… രുക്ഖമൂലഗതോപി… സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി… അബ്ഭോകാസഗതോപി… ഭിക്ഖുമജ്ഝഗതോപി സുഖം സാതം നാധിഗച്ഛതി. അനഭിരതിയാ, ആവുസോ, സതി ഇദം ദുക്ഖം പാടികങ്ഖം.

‘‘അഭിരതിയാ, ആവുസോ, സതി ഇദം സുഖം പാടികങ്ഖം – ഗച്ഛന്തോപി സുഖം സാതം അധിഗച്ഛതി, ഠിതോപി… നിസിന്നോപി… സയാനോപി… ഗാമഗതോപി… അരഞ്ഞഗതോപി… രുക്ഖമൂലഗതോപി… സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി… അബ്ഭോകാസഗതോപി… ഭിക്ഖുമജ്ഝഗതോപി സുഖം സാതം അധിഗച്ഛതി. അഭിരതിയാ, ആവുസോ, സതി ഇദം സുഖം പാടികങ്ഖ’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമനളകപാനസുത്തം

൬൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന നളകപാനം നാമ കോസലാനം നിഗമോ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ നളകപാനേ വിഹരതി പലാസവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ തദഹുപോസഥേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബഹുദേവ രത്തിം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി –

‘‘വിഗതഥിനമിദ്ധോ [വിഗതഥീനമിദ്ധോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. പടിഭാതു തം, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖൂനം ധമ്മീ കഥാ. പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി; തമഹം ആയമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേസി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ആവുസോ, സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ [ഹിരി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നത്ഥി… ഓത്തപ്പം നത്ഥി … വീരിയം [വിരിയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നത്ഥി… പഞ്ഞാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ വുദ്ധി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, കാളപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹായതേവ വണ്ണേന ഹായതി മണ്ഡലേന ഹായതി ആഭായ ഹായതി ആരോഹപരിണാഹേന; ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ നത്ഥി… ഓത്തപ്പം നത്ഥി… വീരിയം നത്ഥി… പഞ്ഞാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ വുദ്ധി.

‘‘അസ്സദ്ധോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, പരിഹാനമേതം; ‘അഹിരികോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, പരിഹാനമേതം; ‘അനോത്തപ്പീ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, പരിഹാനമേതം; ‘കുസീതോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, പരിഹാനമേതം; ‘ദുപ്പഞ്ഞോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, പരിഹാനമേതം; ‘കോധനോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, പരിഹാനമേതം; ‘ഉപനാഹീ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, പരിഹാനമേതം; ‘പാപിച്ഛോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, പരിഹാനമേതം; ‘പാപമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, പരിഹാനമേതം; ‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, പരിഹാനമേതം.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ആവുസോ, സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ അത്ഥി… ഓത്തപ്പം അത്ഥി… പഞ്ഞാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ജുണ്ഹപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വഡ്ഢതേവ വണ്ണേന വഡ്ഢതി മണ്ഡലേന വഡ്ഢതി ആഭായ വഡ്ഢതി ആരോഹപരിണാഹേന; ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ അത്ഥി… ഓത്തപ്പം അത്ഥി… വീരിയം അത്ഥി… പഞ്ഞാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനി.

‘‘‘സദ്ധോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, അപരിഹാനമേതം; ‘ഹിരീമാ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, അപരിഹാനമേതം; ‘ഓത്തപ്പീ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, അപരിഹാനമേതം; ‘ആരദ്ധവീരിയോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, അപരിഹാനമേതം; ‘പഞ്ഞവാ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, അപരിഹാനമേതം; ‘അക്കോധനോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, അപരിഹാനമേതം; ‘അനുപനാഹീ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, അപരിഹാനമേതം; ‘അപ്പിച്ഛോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, അപരിഹാനമേതം; ‘കല്യാണമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, അപരിഹാനമേതം; ‘സമ്മാദിട്ഠികോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ആവുസോ, അപരിഹാനമേത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പച്ചുട്ഠായ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യസ്സ കസ്സചി, സാരിപുത്ത, സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ നത്ഥി… ഓത്തപ്പം നത്ഥി… വീരിയം നത്ഥി… പഞ്ഞാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ വുദ്ധി. സേയ്യഥാപി, സാരിപുത്ത, കാളപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹായതേവ വണ്ണേന ഹായതി മണ്ഡലേന ഹായതി ആഭായ ഹായതി ആരോഹപരിണാഹേന; ഏവമേവം ഖോ, സാരിപുത്ത, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു…പേ… പഞ്ഞാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ …പേ… നോ വുദ്ധി.

‘‘‘അസ്സദ്ധോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, സാരിപുത്ത, പരിഹാനമേതം; അഹിരികോ… അനോത്തപ്പീ… കുസീതോ… ദുപ്പഞ്ഞോ… കോധനോ… ഉപനാഹീ… പാപിച്ഛോ… പാപമിത്തോ… ‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, സാരിപുത്ത, പരിഹാനമേതം.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, സാരിപുത്ത, സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ അത്ഥി… ഓത്തപ്പം അത്ഥി… വീരിയം അത്ഥി… പഞ്ഞാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനി. സേയ്യഥാപി, സാരിപുത്ത, ജുണ്ഹപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വഡ്ഢതേവ വണ്ണേന വഡ്ഢതി മണ്ഡലേന വഡ്ഢതി ആഭായ വഡ്ഢതി ആരോഹപരിണാഹേന; ഏവമേവം ഖോ, സാരിപുത്ത, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ അത്ഥി… ഓത്തപ്പം അത്ഥി… വീരിയം അത്ഥി… പഞ്ഞാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനി.

‘‘‘സദ്ധോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, സാരിപുത്ത, അപരിഹാനമേതം; ഹിരീമാ… ഓത്തപ്പീ… ആരദ്ധവീരിയോ… പഞ്ഞവാ… അക്കോധനോ… അനുപനാഹീ… അപ്പിച്ഛോ… കല്യാണമിത്തോ… ‘സമ്മാദിട്ഠികോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, സാരിപുത്ത, അപരിഹാനമേത’’ന്തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയനളകപാനസുത്തം

൬൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ നളകപാനേ വിഹരതി പലാസവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ തദഹുപോസഥേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബഹുദേവ രത്തിം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി –

‘‘വിഗതഥിനമിദ്ധോ ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. പടിഭാതു തം, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖൂനം ധമ്മീ കഥാ. പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി; തമഹം ആയമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേസി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ, ഭിക്ഖവേ’’തി! ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ആവുസോ, സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ നത്ഥി… ഓത്തപ്പം നത്ഥി… വീരിയം നത്ഥി… പഞ്ഞാ നത്ഥി… സോതാവധാനം നത്ഥി… ധമ്മധാരണാ നത്ഥി… അത്ഥൂപപരിക്ഖാ നത്ഥി… ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി നത്ഥി… അപ്പമാദോ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ വുദ്ധി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, കാളപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹായതേവ വണ്ണേന ഹായതി മണ്ഡലേന ഹായതി ആഭായ ഹായതി ആരോഹപരിണാഹേന; ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ നത്ഥി… ഓത്തപ്പം നത്ഥി… വീരിയം നത്ഥി… പഞ്ഞാ നത്ഥി… സോതാവധാനം നത്ഥി… ധമ്മധാരണാ നത്ഥി… അത്ഥൂപപരിക്ഖാ നത്ഥി… ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി നത്ഥി… അപ്പമാദോ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ വുദ്ധി.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ആവുസോ, സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ അത്ഥി… ഓത്തപ്പം അത്ഥി… വീരിയം അത്ഥി… പഞ്ഞാ അത്ഥി… സോതാവധാനം അത്ഥി… ധമ്മധാരണാ അത്ഥി… അത്ഥൂപപരിക്ഖാ അത്ഥി… ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി അത്ഥി… അപ്പമാദോ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ജുണ്ഹപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വഡ്ഢതേവ വണ്ണേന വഡ്ഢതി മണ്ഡലേന വഡ്ഢതി ആഭായ വഡ്ഢതി ആരോഹപരിണാഹേന; ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു…പേ… അപ്പമാദോ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പച്ചുട്ഠായ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യസ്സ കസ്സചി, സാരിപുത്ത, സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു ഹിരീ നത്ഥി… ഓത്തപ്പം നത്ഥി… പഞ്ഞാ നത്ഥി… വീരിയം നത്ഥി… സോതാവധാനം നത്ഥി… ധമ്മധാരണാ നത്ഥി… അത്ഥൂപപരിക്ഖാ നത്ഥി… ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി നത്ഥി… അപ്പമാദോ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ വുദ്ധി. സേയ്യഥാപി, സാരിപുത്ത, കാളപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹായതേവ വണ്ണേന ഹായതി മണ്ഡലേന ഹായതി ആഭായ ഹായതി ആരോഹപരിണാഹേന; ഏവമേവം ഖോ, സാരിപുത്ത, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു…പേ… അപ്പമാദോ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ വുദ്ധി.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, സാരിപുത്ത, സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു ഹിരീ അത്ഥി… ഓത്തപ്പം അത്ഥി… വീരിയം അത്ഥി… പഞ്ഞാ അത്ഥി… സോതാവധാനം അത്ഥി… ധമ്മധാരണാ അത്ഥി… അത്ഥൂപപരിക്ഖാ അത്ഥി… ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി അത്ഥി… അപ്പമാദോ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനി. സേയ്യഥാപി, സാരിപുത്ത, ജുണ്ഹപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വഡ്ഢതേവ വണ്ണേന വഡ്ഢതി മണ്ഡലേന വഡ്ഢതി ആഭായ വഡ്ഢതി ആരോഹപരിണാഹേന; ഏവമേവം ഖോ, സാരിപുത്ത, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു…പേ… അപ്പമാദോ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമകഥാവത്ഥുസുത്തം

൬൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിസിന്നാ സന്നിപതിതാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം അനുയുത്താ വിഹരന്തി, സേയ്യഥിദം – [ദീ. നി. ൧.൧൭; മ. നി. ൨.൨൨൩; സം. നി. ൫.൧൦൮൦; പാചി. ൫൦൮] രാജകഥം ചോരകഥം മഹാമത്തകഥം സേനാകഥം ഭയകഥം യുദ്ധകഥം അന്നകഥം പാനകഥം വത്ഥകഥം സയനകഥം മാലാകഥം ഗന്ധകഥം ഞാതികഥം യാനകഥം ഗാമകഥം നിഗമകഥം നഗരകഥം ജനപദകഥം ഇത്ഥികഥം [ഇത്ഥികഥം പുരിസകഥം (ക.) മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൨൩ പസ്സിതബ്ബം] സൂരകഥം വിസിഖാകഥം കുമ്ഭട്ഠാനകഥം പുബ്ബപേതകഥം നാനത്തകഥം ലോകക്ഖായികം സമുദ്ദക്ഖായികം ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഉപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ സന്നിപതിതാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി?

‘‘ഇധ മയം, ഭന്തേ, പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിസിന്നാ സന്നിപതിതാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം അനുയുത്താ വിഹരാമ, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം…പേ… ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ’’തി. ‘‘ന ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം പതിരൂപം കുലപുത്താനം സദ്ധായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാനം, യം തുമ്ഹേ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം അനുയുത്താ വിഹരേയ്യാഥ, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം മഹാമത്തകഥം സേനാകഥം ഭയകഥം യുദ്ധകഥം അന്നകഥം പാനകഥം വത്ഥകഥം സയനകഥം മാലാകഥം ഗന്ധകഥം ഞാതികഥം യാനകഥം ഗാമകഥം നിഗമകഥം നഗരകഥം ജനപദകഥം ഇത്ഥികഥം സൂരകഥം വിസിഖാകഥം കുമ്ഭട്ഠാനകഥം പുബ്ബപേതകഥം നാനത്തകഥം ലോകക്ഖായികം സമുദ്ദക്ഖായികം ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാതി.

‘‘ദസയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കഥാവത്ഥൂനി. കതമാനി ദസ? അപ്പിച്ഛകഥാ, സന്തുട്ഠികഥാ, പവിവേകകഥാ, അസംസഗ്ഗകഥാ, വീരിയാരമ്ഭകഥാ, സീലകഥാ, സമാധികഥാ, പഞ്ഞാകഥാ, വിമുത്തികഥാ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാതി – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ കഥാവത്ഥൂനി.

‘‘ഇമേസം ചേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ദസന്നം കഥാവത്ഥൂനം ഉപാദായുപാദായ കഥം കഥേയ്യാഥ, ഇമേസമ്പി ചന്ദിമസൂരിയാനം ഏവംമഹിദ്ധികാനം ഏവംമഹാനുഭാവാനം തേജസാ തേജം പരിയാദിയേയ്യാഥ, കോ പന വാദോ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാന’’ന്തി! നവമം.

൧൦. ദുതിയകഥാവത്ഥുസുത്തം

൭൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിസിന്നാ സന്നിപതിതാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം അനുയുത്താ വിഹരന്തി, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം മഹാമത്തകഥം…പേ… ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാതി.

‘‘ദസയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പാസംസാനി ഠാനാനി. കതമാനി ദസ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ ഹോതി, അപ്പിച്ഛകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ ഹോതി. ‘അപ്പിച്ഛോ ഭിക്ഖു അപ്പിച്ഛകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’തി പാസംസമേതം ഠാനം.

‘‘അത്തനാ ച സന്തുട്ഠോ ഹോതി, സന്തുട്ഠികഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ ഹോതി. ‘സന്തുട്ഠോ ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠികഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’തി പാസംസമേതം ഠാനം.

‘‘അത്തനാ ച പവിവിത്തോ ഹോതി, പവിവേകകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ ഹോതി. ‘പവിവിത്തോ ഭിക്ഖു പവിവേകകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’തി പാസംസമേതം ഠാനം.

‘‘അത്തനാ ച അസംസട്ഠോ ഹോതി, അസംസട്ഠകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ ഹോതി. ‘അസംസട്ഠോ ഭിക്ഖു അസംസട്ഠകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’തി പാസംസമേതം ഠാനം.

‘‘അത്തനാ ച ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി, വീരിയാരമ്ഭകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ ഹോതി. ‘ആരദ്ധവീരിയോ ഭിക്ഖു വീരിയാരമ്ഭകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’തി പാസംസമേതം ഠാനം.

‘‘അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, സീലസമ്പദാകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ ഹോതി. ‘സീലസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു സീലസമ്പദാകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’തി പാസംസമേതം ഠാനം.

‘‘അത്തനാ ച സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി, സമാധിസമ്പദാകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ ഹോതി. ‘സമാധിസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു സമാധിസമ്പദാകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’തി പാസംസമേതം ഠാനം.

‘‘അത്തനാ ച പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി, പഞ്ഞാസമ്പദാകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ ഹോതി. ‘പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു പഞ്ഞാസമ്പദാകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’തി പാസംസമേതം ഠാനം.

‘‘അത്തനാ ച വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി, വിമുത്തിസമ്പദാകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ ഹോതി. ‘വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു വിമുത്തിസമ്പദാകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’തി പാസംസമേതം ഠാനം.

‘‘അത്തനാ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി, വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദാകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ ഹോതി. ‘വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദാകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’തി പാസംസമേതം ഠാനം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ പാസംസാനി ഠാനാനീ’’തി. ദസമം.

യമകവഗ്ഗോ ദുതിയോ.