(൮) ൩. ആകങ്ഖവഗ്ഗോ

൧. ആകങ്ഖസുത്തം

൭൧. [അ. നി. ൪.൧൨; ഇതിവു. ൧൧൧] ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ സമ്പന്നപാതിമോക്ഖാ, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ വിഹരഥ ആചാരഗോചരസമ്പന്നാ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവിനോ, സമാദായ സിക്ഖഥ സിക്ഖാപദേസു.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ചസ്സം മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’തി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ലാഭീ അസ്സം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’ന്തി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘യേസാഹം പരിഭുഞ്ജാമി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം തേസം തേ കാരാ മഹപ്ഫലാ അസ്സു മഹാനിസംസാ’തി, സീലേസ്വേവസ്സ…പേ… ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘യേ മേ [യേ മം (മ. നി. ൧.൬൫)] പേതാ ഞാതീ സാലോഹിതാ കാലങ്കതാ [കാലകതാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പസന്നചിത്താ അനുസ്സരന്തി തേസം തം മഹപ്ഫലം അസ്സ മഹാനിസംസ’ന്തി, സീലേസ്വേവസ്സ…പേ… ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘സന്തുട്ഠോ അസ്സം ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേനാ’തി, സീലേസ്വേവസ്സ…പേ… ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ഖമോ അസ്സം സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം, ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം [തിപ്പാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ അസ്സ’ന്തി, സീലേസ്വേവസ്സ…പേ… ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘അരതിരതിസഹോ അസ്സം, ന ച മം അരതിരതി സഹേയ്യ, ഉപ്പന്നം അരതിരതിം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ’ന്തി, സീലേസ്വേവസ്സ…പേ… ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ഭയഭേരവസഹോ അസ്സം, ന ച മം ഭയഭേരവോ സഹേയ്യ, ഉപ്പന്നം ഭയഭേരവം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ’ന്തി, സീലേസ്വേവസ്സ…പേ… ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ അസ്സം അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’തി, സീലേസ്വേവസ്സ…പേ… ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം.

‘‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ സമ്പന്നപാതിമോക്ഖാ, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ വിഹരഥ ആചാരഗോചരസമ്പന്നാ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവിനോ, സമാദായ സിക്ഖഥ സിക്ഖാപദേസൂ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി. പഠമം.

൨. കണ്ടകസുത്തം

൭൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം സമ്ബഹുലേഹി അഭിഞ്ഞാതേഹി അഭിഞ്ഞാതേഹി ഥേരേഹി സാവകേഹി സദ്ധിം – ആയസ്മതാ ച ചാലേന [പാലേന (സ്യാ.)], ആയസ്മതാ ച ഉപചാലേന [ഉപ്പാലേന (സ്യാ.)], ആയസ്മതാ ച കുക്കുടേന [കക്കടേന (സീ. സ്യാ.)], ആയസ്മതാ ച കളിമ്ഭേന [കവിമ്ഭേന (സീ.)], ആയസ്മതാ ച നികടേന [കടേന (സീ.)], ആയസ്മതാ ച കടിസ്സഹേന; അഞ്ഞേഹി ച അഭിഞ്ഞാതേഹി അഭിഞ്ഞാതേഹി ഥേരേഹി സാവകേഹി സദ്ധിം.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ലിച്ഛവീ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി പരപുരായ [പരംപുരായ (സ്യാ. അട്ഠ.)] ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹന്തി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. അഥ ഖോ തേസം ആയസ്മന്താനം ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമേ ഖോ സമ്ബഹുലാ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ലിച്ഛവീ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി പരപുരായ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹന്തി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. ‘സദ്ദകണ്ടകാ ഖോ പന ഝാനാ’ വുത്താ ഭഗവതാ. യംനൂന മയം യേന ഗോസിങ്ഗസാലവനദായോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ. തത്ഥ മയം അപ്പസദ്ദാ അപ്പാകിണ്ണാ ഫാസും [ഫാസു (സ്യാ. ക.)] വിഹരേയ്യാമാ’’തി. അഥ ഖോ തേ ആയസ്മന്തോ യേന ഗോസിങ്ഗസാലവനദായോ തേനുപസങ്കമിംസു; തത്ഥ തേ ആയസ്മന്തോ അപ്പസദ്ദാ അപ്പാകിണ്ണാ ഫാസും വിഹരന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കഹം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചാലോ, കഹം ഉപചാലോ, കഹം കുക്കുടോ, കഹം കളിമ്ഭോ, കഹം നികടോ, കഹം കടിസ്സഹോ; കഹം നു ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഥേരാ സാവകാ ഗതാ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, തേസം ആയസ്മന്താനം ഏതദഹോസി – ‘ഇമേ ഖോ സമ്ബഹുലാ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ലിച്ഛവീ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി പരപുരായ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹന്തി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ‘സദ്ദകണ്ടകാ ഖോ പന ഝാനാവുത്താ ഭഗവതാ യംനൂന മയം യേന ഗോസിങ്ഗസാലവനദായോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ തത്ഥ മയം അപ്പസദ്ദാ അപ്പാകിണ്ണാ ഫാസും വിഹരേയ്യാമാ’തി. അഥ ഖോ തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തോ യേന ഗോസിങ്ഗസാലവനദായോ തേനുപസങ്കമിംസു. തത്ഥ തേ ആയസ്മന്തോ അപ്പസദ്ദാ അപ്പാകിണ്ണാ ഫാസും വിഹരന്തീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖവേ, യഥാ തേ മഹാസാവകാ സമ്മാ ബ്യാകരമാനാ ബ്യാകരേയ്യും, ‘സദ്ദകണ്ടകാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഝാനാ’ വുത്താ മയാ.

‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, കണ്ടകാ. കതമേ ദസ? പവിവേകാരാമസ്സ സങ്ഗണികാരാമതാ കണ്ടകോ, അസുഭനിമിത്താനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ സുഭനിമിത്താനുയോഗോ കണ്ടകോ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരസ്സ വിസൂകദസ്സനം കണ്ടകോ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ മാതുഗാമൂപചാരോ [മാതുഗാമോപവിചാരോ (സീ.), മാതുഗാമൂപവിചരോ (ക.)] കണ്ടകോ, [കഥാ. ൩൩൩] പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോ, ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ വിതക്കവിചാരാ കണ്ടകാ, തതിയസ്സ ഝാനസ്സ പീതി കണ്ടകോ, ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ അസ്സാസപസ്സാസോ കണ്ടകോ, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച കണ്ടകോ രാഗോ കണ്ടകോ ദോസോ കണ്ടകോ മോഹോ കണ്ടകോ.

‘‘അകണ്ടകാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ. നിക്കണ്ടകാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ. അകണ്ടകനിക്കണ്ടകാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ. അകണ്ടകാ, ഭിക്ഖവേ, അരഹന്തോ; നിക്കണ്ടകാ, ഭിക്ഖവേ, അരഹന്തോ; അകണ്ടകനിക്കണ്ടകാ, ഭിക്ഖവേ, അരഹന്തോ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഇട്ഠധമ്മസുത്തം

൭൩. ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം. കതമേ ദസ? ഭോഗാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം; വണ്ണോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം; ആരോഗ്യം ഇട്ഠം കന്തം മനാപം ദുല്ലഭം ലോകസ്മിം; സീലം ഇട്ഠം കന്തം മനാപം ദുല്ലഭം ലോകസ്മിം; ബ്രഹ്മചരിയം ഇട്ഠം കന്തം മനാപം ദുല്ലഭം ലോകസ്മിം; മിത്താ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം; ബാഹുസച്ചം ഇട്ഠം കന്തം മനാപം ദുല്ലഭം ലോകസ്മിം; പഞ്ഞാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം; ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം; സഗ്ഗാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസന്നം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം ദുല്ലഭാനം ലോകസ്മിം ദസ ധമ്മാ പരിപന്ഥാ [പരിബന്ധാ (ക.)] – ആലസ്യം അനുട്ഠാനം ഭോഗാനം പരിപന്ഥോ, അമണ്ഡനാ അവിഭൂസനാ വണ്ണസ്സ പരിപന്ഥോ, അസപ്പായകിരിയാ ആരോഗ്യസ്സ പരിപന്ഥോ, പാപമിത്തതാ സീലാനം പരിപന്ഥോ, ഇന്ദ്രിയഅസംവരോ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിപന്ഥോ, വിസംവാദനാ മിത്താനം പരിപന്ഥോ, അസജ്ഝായകിരിയാ ബാഹുസച്ചസ്സ പരിപന്ഥോ, അസുസ്സൂസാ അപരിപുച്ഛാ പഞ്ഞായ പരിപന്ഥോ, അനനുയോഗോ അപച്ചവേക്ഖണാ ധമ്മാനം പരിപന്ഥോ, മിച്ഛാപടിപത്തി സഗ്ഗാനം പരിപന്ഥോ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസന്നം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം ദുല്ലഭാനം ലോകസ്മിം ഇമേ ദസ ധമ്മാ പരിപന്ഥാ.

‘‘ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസന്നം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം ദുല്ലഭാനം ലോകസ്മിം ദസ ധമ്മാ ആഹാരാ – ഉട്ഠാനം അനാലസ്യം ഭോഗാനം ആഹാരോ, മണ്ഡനാ വിഭൂസനാ വണ്ണസ്സ ആഹാരോ, സപ്പായകിരിയാ ആരോഗ്യസ്സ ആഹാരോ, കല്യാണമിത്തതാ സീലാനം ആഹാരോ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആഹാരോ, അവിസംവാദനാ മിത്താനം ആഹാരോ, സജ്ഝായകിരിയാ ബാഹുസച്ചസ്സ ആഹാരോ, സുസ്സൂസാ പരിപുച്ഛാ പഞ്ഞായ ആഹാരോ, അനുയോഗോ പച്ചവേക്ഖണാ ധമ്മാനം ആഹാരോ, സമ്മാപടിപത്തി സഗ്ഗാനം ആഹാരോ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസന്നം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം ദുല്ലഭാനം ലോകസ്മിം ഇമേ ദസ ധമ്മാ ആഹാരാ’’തി. തതിയം.

൪. വഡ്ഢിസുത്തം

൭൪. ‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, വഡ്ഢീഹി വഡ്ഢമാനോ അരിയസാവകോ അരിയായ വഡ്ഢിയാ വഡ്ഢതി, സാരാദായീ ച ഹോതി വരാദായീ കായസ്സ. കതമേഹി ദസഹി? ഖേത്തവത്ഥൂഹി വഡ്ഢതി, ധനധഞ്ഞേന വഡ്ഢതി, പുത്തദാരേഹി വഡ്ഢതി, ദാസകമ്മകരപോരിസേഹി വഡ്ഢതി, ചതുപ്പദേഹി വഡ്ഢതി, സദ്ധായ വഡ്ഢതി, സീലേന വഡ്ഢതി, സുതേന വഡ്ഢതി, ചാഗേന വഡ്ഢതി, പഞ്ഞായ വഡ്ഢതി – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി വഡ്ഢീഹി വഡ്ഢമാനോ അരിയസാവകോ അരിയായ വഡ്ഢിയാ വഡ്ഢതി, സാരാദായീ ച ഹോതി വരാദായീ കായസ്സാതി.

‘‘ധനേന ധഞ്ഞേന ച യോധ വഡ്ഢതി,

പുത്തേഹി ദാരേഹി ചതുപ്പദേഹി ച;

സ ഭോഗവാ ഹോതി യസസ്സി പൂജിതോ,

ഞാതീഹി മിത്തേഹി അഥോപി രാജുഭി.

‘‘സദ്ധായ സീലേന ച യോധ വഡ്ഢതി,

പഞ്ഞായ ചാഗേന സുതേന ചൂഭയം;

സോ താദിസോ സപ്പുരിസോ വിചക്ഖണോ,

ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഉഭയേന വഡ്ഢതീ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. മിഗസാലാസുത്തം

൭൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന മിഗസാലായ ഉപാസികായ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ മിഗസാലാ ഉപാസികാ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ മിഗസാലാ ഉപാസികാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച –

‘‘കഥം കഥം നാമായം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ അഞ്ഞേയ്യോ, യത്ര ഹി നാമ ബ്രഹ്മചാരീ ച അബ്രഹ്മചാരീ ച ഉഭോ സമസമഗതികാ ഭവിസ്സന്തി അഭിസമ്പരായം. പിതാ മേ, ഭന്തേ, പുരാണോ ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി ആരാചാരീ [അനാചാരീ (ക.)] വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ. സോ കാലങ്കതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സകദാഗാമീ സത്തോ [സകദാഗാമിസത്തോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] തുസിതം കായം ഉപപന്നോ’തി. പിതാമഹോ മേ [പേത്താപി യോ മേ (സീ.), പിത പിയോ മേ (സ്യാ.) അ. നി. ൬.൪൪], ഭന്തേ, ഇസിദത്തോ അബ്രഹ്മചാരീ അഹോസി സദാരസന്തുട്ഠോ. സോപി കാലങ്കതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സകദാഗാമീ സത്തോ തുസിതം കായം ഉപപന്നോ’തി.

‘‘കഥം കഥം നാമായം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ അഞ്ഞേയ്യോ, യത്ര ഹി നാമ ബ്രഹ്മചാരീ ച അബ്രഹ്മചാരീ ച ഉഭോ സമസമഗതികാ ഭവിസ്സന്തി അഭിസമ്പരായ’’ന്തി? ‘‘ഏവം ഖോ പനേതം, ഭഗിനി, ഭഗവതാ ബ്യാകത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ മിഗസാലായ ഉപാസികായ നിവേസനേ പിണ്ഡപാതം ഗഹേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന മിഗസാലായ ഉപാസികായ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിം. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, മിഗസാലാ ഉപാസികാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ, ഭന്തേ, മിഗസാലാ ഉപാസികാ മം ഏതദവോച –

‘കഥം കഥം നാമായം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ അഞ്ഞേയ്യോ, യത്ര ഹി നാമ ബ്രഹ്മചാരീ ച അബ്രഹ്മചാരീ ച ഉഭോ സമസമഗതികാ ഭവിസ്സന്തി അഭിസമ്പരായം. പിതാ മേ, ഭന്തേ, പുരാണോ ബ്രഹ്മചാരീ അഹോസി ആരാചാരീ വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ. സോ കാലങ്കതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ സകദാഗാമീ സത്തോ തുസിതം കായം ഉപപന്നോതി. പിതാമഹോ മേ, ഭന്തേ, ഇസിദത്തോ അബ്രഹ്മചാരീ അഹോസി സദാരസന്തുട്ഠോ. സോപി കാലങ്കതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – സകദാഗാമീ സത്തോ തുസിതം കായം ഉപപന്നോതി.

കഥം കഥം നാമായം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ അഞ്ഞേയ്യോ, യത്ര ഹി നാമ ബ്രഹ്മചാരീ ച അബ്രഹ്മചാരീ ച ഉഭോ സമസമഗതികാ ഭവിസ്സന്തി അഭിസമ്പരായ’ന്തി? ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭന്തേ, മിഗസാലം ഉപാസികം ഏതദവോചം – ‘ഏവം ഖോ പനേതം, ഭഗിനി, ഭഗവതാ ബ്യാകത’’’ന്തി.

‘‘കാ ചാനന്ദ, മിഗസാലാ ഉപാസികാ ബാലാ അബ്യത്താ അമ്മകാ അമ്മകപഞ്ഞാ [അമ്ബകാ അമ്ബകപഞ്ഞാ (സീ. പീ.), അന്ധകാ അന്ധകപഞ്ഞാ (സ്യാ.)], കേ ച പുരിസപുഗ്ഗലപരോപരിയേ ഞാണേ?

‘‘ദസയിമേ, ആനന്ദ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ദസ? ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തം ദുസ്സീല്യം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി അകതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി അകതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി അപ്പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ന ലഭതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഹാനായ പരേതി, നോ വിസേസായ; ഹാനഗാമീയേവ ഹോതി, നോ വിസേസഗാമീ.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തം ദുസ്സീല്യം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി കതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി കതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി പടിവിദ്ധം [സുപ്പടിവിദ്ധം (സ്യാ.)] ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ലഭതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ വിസേസായ പരേതി, നോ ഹാനായ; വിസേസഗാമീയേവ ഹോതി, നോ ഹാനഗാമീ.

‘‘തത്രാനന്ദ, പമാണികാ പമിണന്തി – ‘ഇമസ്സപി തേവ ധമ്മാ, അപരസ്സപി തേവ ധമ്മാ. കസ്മാ നേസം ഏകോ ഹീനോ ഏകോ പണീതോ’തി? തഞ്ഹി തേസം, ആനന്ദ, ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തം ദുസ്സീല്യം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി കതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി കതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ലഭതി. അയം, ആനന്ദ, പുഗ്ഗലോ അമുനാ പുരിമേന പുഗ്ഗലേന അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമം ഹാനന്ദ, പുഗ്ഗലം ധമ്മസോതോ നിബ്ബഹതി. തദന്തരം കോ ജാനേയ്യ, അഞ്ഞത്ര തഥാഗതേന! തസ്മാതിഹാനന്ദ, മാ പുഗ്ഗലേസു പമാണികാ അഹുവത്ഥ, മാ പുഗ്ഗലേസു പമാണം ഗണ്ഹിത്ഥ. ഖഞ്ഞതി ഹാനന്ദ, പുഗ്ഗലേസു പമാണം ഗണ്ഹന്തോ. അഹം വാ, ആനന്ദ [അഹഞ്ചാനന്ദ (സീ. സ്യാ. ക.) അ. നി. ൬.൪൪ പസ്സിതബ്ബം], പുഗ്ഗലേസു പമാണം ഗണ്ഹേയ്യം യോ വാ പനസ്സ മാദിസോ.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലവാ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തം സീലം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി അകതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി അകതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി അപ്പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ന ലഭതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഹാനായ പരേതി, നോ വിസേസായ; ഹാനഗാമീയേവ ഹോതി, നോ വിസേസഗാമീ.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലവാ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തം സീലം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി കതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി കതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ലഭതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ വിസേസായ പരേതി, നോ ഹാനായ; വിസേസഗാമീയേവ ഹോതി, നോ ഹാനഗാമീ.

‘‘തത്രാനന്ദ, പമാണികാ പമിണന്തി…പേ… അഹം വാ, ആനന്ദ, പുഗ്ഗലേസു പമാണം ഗണ്ഹേയ്യം യോ വാ പനസ്സ മാദിസോ.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിബ്ബരാഗോ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ സോ രാഗോ അപരിസേസോ നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി അകതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി അകതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി അപ്പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ന ലഭതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഹാനായ പരേതി, നോ വിസേസായ; ഹാനഗാമീയേവ ഹോതി, നോ വിസേസഗാമീ.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിബ്ബരാഗോ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ സോ രാഗോ അപരിസേസോ നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി കതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി കതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ലഭതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ വിസേസായ പരേതി, നോ ഹാനായ; വിസേസഗാമീയേവ ഹോതി, നോ ഹാനഗാമീ.

‘‘തത്രാനന്ദ, പമാണികാ പമിണന്തി…പേ… അഹം വാ, ആനന്ദ, പുഗ്ഗലേസു പമാണം ഗണ്ഹേയ്യം യോ വാ പനസ്സ മാദിസോ.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ സോ കോധോ അപരിസേസോ നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി അകതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി അകതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി അപ്പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ന ലഭതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഹാനായ പരേതി, നോ വിസേസായ; ഹാനഗാമീയേവ ഹോതി, നോ വിസേസഗാമീ.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ സോ കോധോ അപരിസേസോ നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി കതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി കതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ലഭതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ വിസേസായ പരേതി, നോ ഹാനായ; വിസേസഗാമീയേവ ഹോതി, നോ ഹാനഗാമീ.

‘‘തത്രാനന്ദ, പമാണികാ പമിണന്തി…പേ… അഹം വാ, ആനന്ദ, പുഗ്ഗലേസു പമാണം ഗണ്ഹേയ്യം യോ വാ പനസ്സ മാദിസോ.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉദ്ധതോ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തം ഉദ്ധച്ചം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി അകതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി അകതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി അപ്പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ന ലഭതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഹാനായ പരേതി, നോ വിസേസായ; ഹാനഗാമീയേവ ഹോതി, നോ വിസേസഗാമീ.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉദ്ധതോ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തം ഉദ്ധച്ചം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. തസ്സ സവനേനപി കതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി കതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ലഭതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ വിസേസായ പരേതി, നോ ഹാനായ; വിസേസഗാമീയേവ ഹോതി, നോ ഹാനഗാമീ.

‘‘തത്രാനന്ദ, പമാണികാ പമിണന്തി – ‘ഇമസ്സപി തേവ ധമ്മാ, അപരസ്സപി തേവ ധമ്മാ. കസ്മാ നേസം ഏകോ ഹീനോ ഏകോ പണീതോ’തി? തഞ്ഹി തേസം, ആനന്ദ, ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഉദ്ധതോ ഹോതി തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തം ഉദ്ധച്ചം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ സവനേനപി കതം ഹോതി, ബാഹുസച്ചേനപി കതം ഹോതി, ദിട്ഠിയാപി പടിവിദ്ധം ഹോതി, സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ലഭതി. അയം, ആനന്ദ, പുഗ്ഗലോ അമുനാ പുരിമേന പുഗ്ഗലേന അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമം ഹാനന്ദ, പുഗ്ഗലം ധമ്മസോതോ നിബ്ബഹതി. തദന്തരം കോ ജാനേയ്യ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതേന! തസ്മാതിഹാനന്ദ, മാ പുഗ്ഗലേസു പമാണികാ അഹുവത്ഥ; മാ പുഗ്ഗലേസു പമാണം ഗണ്ഹിത്ഥ. ഖഞ്ഞതി ഹാനന്ദ, പുഗ്ഗലേസു പമാണം ഗണ്ഹന്തോ. അഹം വാ, ആനന്ദ, പുഗ്ഗലേസു പമാണം ഗണ്ഹേയ്യം യോ വാ പനസ്സ മാദിസോ.

‘‘കാ ചാനന്ദ, മിഗസാലാ ഉപാസികാ ബാലാ അബ്യത്താ അമ്മകാ അമ്മകപഞ്ഞാ, കേ ച പുരിസപുഗ്ഗലപരോപരിയേ ഞാണേ! ഇമേ ഖോ, ആനന്ദ, ദസ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

‘‘യഥാരൂപേന, ആനന്ദ, സീലേന പുരാണോ സമന്നാഗതോ അഹോസി തഥാരൂപേന സീലേന ഇസിദത്തോ സമന്നാഗതോ അഭവിസ്സ, നയിധ പുരാണോ ഇസിദത്തസ്സ ഗതിമ്പി അഞ്ഞസ്സ. യഥാരൂപായ ചാനന്ദ, പഞ്ഞായ ഇസിദത്തോ സമന്നാഗതോ അഹോസി തഥാരൂപായ പഞ്ഞായ പുരാണോ സമന്നാഗതോ അഭവിസ്സ, നയിധ ഇസിദത്തോ പുരാണസ്സ ഗതിമ്പി അഞ്ഞസ്സ. ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, ഇമേ പുഗ്ഗലാ ഉഭോ ഏകങ്ഗഹീനാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. തയോധമ്മസുത്തം

൭൬. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ലോകേ ന സംവിജ്ജേയ്യും, ന തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ന തഥാഗതപ്പവേദിതോ ധമ്മവിനയോ ലോകേ ദിബ്ബേയ്യ. കതമേ തയോ? ജാതി ച, ജരാ ച, മരണഞ്ച – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മാ ലോകേ ന സംവിജ്ജേയ്യും, ന തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ന തഥാഗതപ്പവേദിതോ ധമ്മവിനയോ ലോകേ ദിബ്ബേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ തയോ ധമ്മാ ലോകേ സംവിജ്ജന്തി തസ്മാ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ തഥാഗതപ്പവേദിതോ ധമ്മവിനയോ ലോകേ ദിബ്ബതി.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ ജാതിം പഹാതും ജരം പഹാതും മരണം പഹാതും. കതമേ തയോ? രാഗം അപ്പഹായ, ദോസം അപ്പഹായ, മോഹം അപ്പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ ജാതിം പഹാതും ജരം പഹാതും മരണം പഹാതും.

‘‘തയോമേ ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ രാഗം പഹാതും ദോസം പഹാതും മോഹം പഹാതും. കതമേ തയോ? സക്കായദിട്ഠിം അപ്പഹായ, വിചികിച്ഛം അപ്പഹായ, സീലബ്ബതപരാമാസം അപ്പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ രാഗം പഹാതും ദോസം പഹാതും മോഹം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ സക്കായദിട്ഠിം പഹാതും വിചികിച്ഛം പഹാതും സീലബ്ബതപരാമാസം പഹാതും. കതമേ തയോ? അയോനിസോമനസികാരം അപ്പഹായ, കുമ്മഗ്ഗസേവനം അപ്പഹായ, ചേതസോ ലീനത്തം അപ്പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ സക്കായദിട്ഠിം പഹാതും വിചികിച്ഛം പഹാതും സീലബ്ബതപരാമാസം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ അയോനിസോ മനസികാരം പഹാതും കുമ്മഗ്ഗസേവനം പഹാതും ചേതസോ ലീനത്തം പഹാതും. കതമേ തയോ? മുട്ഠസച്ചം അപ്പഹായ, അസമ്പജഞ്ഞം അപ്പഹായ, ചേതസോ വിക്ഖേപം അപ്പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ അയോനിസോമനസികാരം പഹാതും കുമ്മഗ്ഗസേവനം പഹാതും ചേതസോ ലീനത്തം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ മുട്ഠസച്ചം പഹാതും അസമ്പജഞ്ഞം പഹാതും ചേതസോ വിക്ഖേപം പഹാതും. കതമേ തയോ? അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതം അപ്പഹായ, അരിയധമ്മസ്സ [അരിയധമ്മം (സ്യാ.)] അസോതുകമ്യതം അപ്പഹായ, ഉപാരമ്ഭചിത്തതം അപ്പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ മുട്ഠസച്ചം പഹാതും അസമ്പജഞ്ഞം പഹാതും ചേതസോ വിക്ഖേപം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതം പഹാതും അരിയധമ്മസ്സ അസോതുകമ്യതം പഹാതും ഉപാരമ്ഭചിത്തതം പഹാതും. കതമേ തയോ? ഉദ്ധച്ചം അപ്പഹായ, അസംവരം അപ്പഹായ, ദുസ്സീല്യം അപ്പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതം പഹാതും അരിയധമ്മസ്സ അസോതുകമ്യതം പഹാതും ഉപാരമ്ഭചിത്തതം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ ഉദ്ധച്ചം പഹാതും അസംവരം പഹാതും ദുസ്സീല്യം പഹാതും. കതമേ തയോ? അസ്സദ്ധിയം അപ്പഹായ, അവദഞ്ഞുതം അപ്പഹായ, കോസജ്ജം അപ്പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ ഉദ്ധച്ചം പഹാതും അസംവരം പഹാതും ദുസ്സീല്യം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ അസ്സദ്ധിയം പഹാതും അവദഞ്ഞുതം പഹാതും കോസജ്ജം പഹാതും. കതമേ തയോ? അനാദരിയം അപ്പഹായ, ദോവചസ്സതം അപ്പഹായ, പാപമിത്തതം അപ്പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ അസ്സദ്ധിയം പഹാതും അവദഞ്ഞുതം പഹാതും കോസജ്ജം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ അനാദരിയം പഹാതും ദോവചസ്സതം പഹാതും പാപമിത്തതം പഹാതും. കതമേ തയോ? അഹിരികം അപ്പഹായ, അനോത്തപ്പം അപ്പഹായ, പമാദം അപ്പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ അപ്പഹായ അഭബ്ബോ അനാദരിയം പഹാതും ദോവചസ്സതം പഹാതും പാപമിത്തതം പഹാതും.

‘‘അഹിരികോയം, ഭിക്ഖവേ, അനോത്താപീ പമത്തോ ഹോതി. സോ പമത്തോ സമാനോ അഭബ്ബോ അനാദരിയം പഹാതും ദോവചസ്സതം പഹാതും പാപമിത്തതം പഹാതും. സോ പാപമിത്തോ സമാനോ അഭബ്ബോ അസ്സദ്ധിയം പഹാതും അവദഞ്ഞുതം പഹാതും കോസജ്ജം പഹാതും. സോ കുസീതോ സമാനോ അഭബ്ബോ ഉദ്ധച്ചം പഹാതും അസംവരം പഹാതും ദുസ്സീല്യം പഹാതും. സോ ദുസ്സീലോ സമാനോ അഭബ്ബോ അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതം പഹാതും അരിയധമ്മസ്സ അസോതുകമ്യതം പഹാതും ഉപാരമ്ഭചിത്തതം പഹാതും. സോ ഉപാരമ്ഭചിത്തോ സമാനോ അഭബ്ബോ മുട്ഠസച്ചം പഹാതും അസമ്പജഞ്ഞം പഹാതും ചേതസോ വിക്ഖേപം പഹാതും. സോ വിക്ഖിത്തചിത്തോ സമാനോ അഭബ്ബോ അയോനിസോമനസികാരം പഹാതും കുമ്മഗ്ഗസേവനം പഹാതും ചേതസോ ലീനത്തം പഹാതും. സോ ലീനചിത്തോ സമാനോ അഭബ്ബോ സക്കായദിട്ഠിം പഹാതും വിചികിച്ഛം പഹാതും സീലബ്ബതപരാമാസം പഹാതും. സോ വിചികിച്ഛോ സമാനോ അഭബ്ബോ രാഗം പഹാതും ദോസം പഹാതും മോഹം പഹാതും. സോ രാഗം അപ്പഹായ ദോസം അപ്പഹായ മോഹം അപ്പഹായ അഭബ്ബോ ജാതിം പഹാതും ജരം പഹാതും മരണം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ ജാതിം പഹാതും ജരം പഹാതും മരണം പഹാതും. കതമേ തയോ? രാഗം പഹായ, ദോസം പഹായ, മോഹം പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ ജാതിം പഹാതും ജരം പഹാതും മരണം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ രാഗം പഹാതും ദോസം പഹാതും മോഹം പഹാതും. കതമേ തയോ? സക്കായദിട്ഠിം പഹായ, വിചികിച്ഛം പഹായ, സീലബ്ബതപരാമാസം പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ രാഗം പഹാതും ദോസം പഹാതും മോഹം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ സക്കായദിട്ഠിം പഹാതും വിചികിച്ഛം പഹാതും സീലബ്ബതപരാമാസം പഹാതും. കതമേ തയോ? അയോനിസോമനസികാരം പഹായ, കുമ്മഗ്ഗസേവനം പഹായ, ചേതസോ ലീനത്തം പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ സക്കായദിട്ഠിം പഹാതും വിചികിച്ഛം പഹാതും സീലബ്ബതപരാമാസം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ അയോനിസോമനസികാരം പഹാതും കുമ്മഗ്ഗസേവനം പഹാതും ചേതസോ ലീനത്തം പഹാതും. കതമേ തയോ? മുട്ഠസച്ചം പഹായ, അസമ്പജഞ്ഞം പഹായ, ചേതസോ വിക്ഖേപം പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ അയോനിസോമനസികാരം പഹാതും കുമ്മഗ്ഗസേവനം പഹാതും ചേതസോ ലീനത്തം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ മുട്ഠസച്ചം പഹാതും അസമ്പജഞ്ഞം പഹാതും ചേതസോ വിക്ഖേപം പഹാതും. കതമേ തയോ? അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതം പഹായ, അരിയധമ്മസ്സ അസോതുകമ്യതം പഹായ, ഉപാരമ്ഭചിത്തതം പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ മുട്ഠസ്സച്ചം പഹാതും അസമ്പജഞ്ഞം പഹാതും ചേതസോ വിക്ഖേപം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതം പഹാതും അരിയധമ്മസ്സ അസോതുകമ്യതം പഹാതും ഉപാരമ്ഭചിത്തതം പഹാതും. കതമേ തയോ? ഉദ്ധച്ചം പഹായ, അസംവരം പഹായ, ദുസ്സീല്യം പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതം പഹാതും അരിയധമ്മസ്സ അസോതുകമ്യതം പഹാതും ഉപാരമ്ഭചിത്തതം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ ഉദ്ധച്ചം പഹാതും അസംവരം പഹാതും ദുസ്സീല്യം പഹാതും. കതമേ തയോ? അസ്സദ്ധിയം പഹായ, അവദഞ്ഞുതം പഹായ, കോസജ്ജം പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ ഉദ്ധച്ചം പഹാതും അസംവരം പഹാതും ദുസ്സീല്യം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ അസ്സദ്ധിയം പഹാതും അവദഞ്ഞുതം പഹാതും കോസജ്ജം പഹാതും. കതമേ തയോ? അനാദരിയം പഹായ, ദോവചസ്സതം പഹായ, പാപമിത്തതം പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ അസ്സദ്ധിയം പഹാതും അവദഞ്ഞുതം പഹാതും കോസജ്ജം പഹാതും.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ അനാദരിയം പഹാതും ദോവചസ്സതം പഹാതും പാപമിത്തതം പഹാതും. കതമേ തയോ? അഹിരികം പഹായ, അനോത്തപ്പം പഹായ, പമാദം പഹായ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ അനാദരിയം പഹാതും ദോവചസ്സതം പഹാതും പാപമിത്തതം പഹാതും.

‘‘ഹിരീമായം, ഭിക്ഖവേ, ഓത്താപീ അപ്പമത്തോ ഹോതി. സോ അപ്പമത്തോ സമാനോ ഭബ്ബോ അനാദരിയം പഹാതും ദോവചസ്സതം പഹാതും പാപമിത്തതം പഹാതും. സോ കല്യാണമിത്തോ സമാനോ ഭബ്ബോ അസ്സദ്ധിയം പഹാതും അവദഞ്ഞുതം പഹാതും കോസജ്ജം പഹാതും. സോ ആരദ്ധവീരിയോ സമാനോ ഭബ്ബോ ഉദ്ധച്ചം പഹാതും അസംവരം പഹാതും ദുസ്സീല്യം പഹാതും. സോ സീലവാ സമാനോ ഭബ്ബോ അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതം പഹാതും അരിയധമ്മസ്സ അസോതുകമ്യതം പഹാതും ഉപാരമ്ഭചിത്തതം പഹാതും. സോ അനുപാരമ്ഭചിത്തോ സമാനോ ഭബ്ബോ മുട്ഠസ്സച്ചം പഹാതും അസമ്പജഞ്ഞം പഹാതും ചേതസോ വിക്ഖേപം പഹാതും. സോ അവിക്ഖിത്തചിത്തോ സമാനോ ഭബ്ബോ അയോനിസോമനസികാരം പഹാതും കുമ്മഗ്ഗസേവനം പഹാതും ചേതസോ ലീനത്തം പഹാതും. സോ അലീനചിത്തോ സമാനോ ഭബ്ബോ സക്കായദിട്ഠിം പഹാതും വിചികിച്ഛം പഹാതും സീലബ്ബതപരാമാസം പഹാതും. സോ അവിചികിച്ഛോ സമാനോ ഭബ്ബോ രാഗം പഹാതും ദോസം പഹാതും മോഹം പഹാതും. സോ രാഗം പഹായ ദോസം പഹായ മോഹം പഹായ ഭബ്ബോ ജാതിം പഹാതും ജരം പഹാതും മരണം പഹാതു’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. കാകസുത്തം

൭൭. ‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, അസദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ കാകോ. കതമേഹി ദസഹി? ധംസീ ച, പഗബ്ഭോ ച, തിന്തിണോ [നില്ലജ്ജോ (ക.) തിന്തിണോതി തിന്തിണം വുച്ചതി തണ്ഹാ… (സീ. സ്യാ. അട്ഠ.) അഭിധമ്മേ ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ തിന്തിണപദനിദ്ദേസേ പസ്സിതബ്ബം] ച, മഹഗ്ഘസോ ച, ലുദ്ദോ ച, അകാരുണികോ ച, ദുബ്ബലോ ച, ഓരവിതാ ച, മുട്ഠസ്സതി ച, നേചയികോ [നേരസികോ (സീ.) തദട്ഠകഥായം പന ‘‘നേചയികോ’’ ത്വേവ ദിസ്സതി] ച – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി അസദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ കാകോ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി അസദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പാപഭിക്ഖു. കതമേഹി ദസഹി? ധംസീ ച, പഗബ്ഭോ ച, തിന്തിണോ ച, മഹഗ്ഘസോ ച, ലുദ്ദോ ച, അകാരുണികോ ച, ദുബ്ബലോ ച, ഓരവിതാ ച, മുട്ഠസ്സതി ച, നേചയികോ ച – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി അസദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പാപഭിക്ഖൂ’’തി. സത്തമം.

൮. നിഗണ്ഠസുത്തം

൭൮. ‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, അസദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ നിഗണ്ഠാ. കതമേഹി ദസഹി? അസ്സദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ; ദുസ്സീലാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ; അഹിരികാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ; അനോത്തപ്പിനോ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ; അസപ്പുരിസസമ്ഭത്തിനോ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ; അത്തുക്കംസകപരവമ്ഭകാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ; സന്ദിട്ഠിപരാമാസാ ആധാനഗ്ഗാഹീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗിനോ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ; കുഹകാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ; പാപിച്ഛാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ; പാപമിത്താ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി അസദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ നിഗണ്ഠാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ആഘാതവത്ഥുസുത്തം

൭൯. [അ. നി. ൯.൨൯] ‘‘ദസയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ആഘാതവത്ഥൂനി. കതമാനി ദസ? ‘അനത്ഥം മേ അചരീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി; ‘അനത്ഥം മേ ചരതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി; ‘അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി; ‘പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരീ’തി…പേ… ‘അനത്ഥം ചരതീ’തി…പേ… ‘അനത്ഥം ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി, ‘അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരീ’തി…പേ… ‘അത്ഥം ചരതീ’തി…പേ… ‘അത്ഥം ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി; അട്ഠാനേ ച കുപ്പതി – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ ആഘാതവത്ഥൂനീ’’തി. നവമം.

൧൦. ആഘാതപടിവിനയസുത്തം

൮൦. ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഘാതപടിവിനയാ. കതമേ ദസ? ‘അനത്ഥം മേ അചരി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’തി ആഘാതം പടിവിനേതി, ‘അനത്ഥം മേ ചരതി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’തി ആഘാതം പടിവിനേതി, ‘അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’തി ആഘാതം പടിവിനേതി, പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി…പേ… ചരതി…പേ… ചരിസ്സതി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാതി ആഘാതം പടിവിനേതി, അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി…പേ… അത്ഥം ചരതി…പേ… അത്ഥം ചരിസ്സതി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാതി ആഘാതം പടിവിനേതി, അട്ഠാനേ ച ന കുപ്പതി – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ ആഘാതപടിവിനയാ’’തി. ദസമം.

ആകങ്ഖവഗ്ഗോ തതിയോ.