3. Naravagga

227. Manusso mānuso macco, mānavo manujo naro;

Poso pumā ca puriso,

Poriso pyatha paṇḍito.

228. Budho vidvā vibhāvī ca, santo sappañña kovidā;

Dhīmā sudhī kavi byatto, vicakkhaṇo visārado.

229. Medhāvī matimā pañño, viññū ca vidūro vidū;

Dhīro vipassī dosaññū, buddho ca dabba viddasu.

230. Itthī sīmantinī nārī, thī vadhū vanitā, ṅganā;

Pamadā sundarī kantā, ramaṇī dayitā, balā.

231. Mātugāmo ca mahilā, lalanā bhīru kāminī;

Kumārikā tu kaññā tha, yuvatī taruṇī bhave.

232. Mahesī sābhisekāññā,

Bhoginī rājanāriyo;

Dhavatthinī tu saṅketaṃ, yāti yā sā, bhisārikā.

233. Gaṇikā vesiyā vaṇṇa, dāsī nagarasobhinī;

Rūpūpajīvinī vesī, kulaṭā tu ca bandhakī.

234. Varāroho, ttamā matta, kāsinī varavaṇṇinī;

Patibbatā tvapi satī, kulitthī kulapālikā.

235. Vidhavā patisuññā tha, patimbarā sayambarā;

Vijātā tu pasūtā ca, jātāpaccā pasūtikā.

236. Dūtī sañcārikā dāsī, tu ceṭī kuṭadhārikā;

Vāruṇī, kkhaṇikā tulyā, khattiyānī tu khattiyā.

237. Dāro jāyā kalattañca, gharaṇī bhariyā piyā,

Pajāpatī ca dutiyā, sā pādaparicārikā.

238. Sakhī tvā’lī vayassā tha, jārī cevā’ticārinī;

Pume tū’tu rajo pupphaṃ, utunī tu rajassalā.

239. Pupphavatī garugabbhā, pannasattā ca gabbhinī;

Gabbhāsayo jalābupi, kalalaṃ punnapuṃsake.

240. Dhavotu sāmiko bhattā, kanto pati varo piyo;

Atho papati jāro thā,

Paccaṃ putto’trajo suto.

241. Tanujo tanayo sūnu, puttādī dhītari’tthiyaṃ;

Nāriyaṃ duhitā dhītā,

Sajāto tvo’raso suto.

242. Jāyāpatī janipatī, jayampatī tu dampatī [dampatīti padaṃ pulliṅga bahuvacanantaṃ ikārantaṃ, tudampati (ṭī.)];

Atha vassavaro vutto, paṇḍako ca napuṃsakaṃ.

243. Bandhavo bandhu sajano, sagotto ñāti ñātako;

Sālohito sapiṇḍo ca,

Tāto tu janako pitā.

244. Amma, mbā jananī mātā, janetti janikā bhave;

Upamātā tu dhāti’tthī,

Sālo jāyāya bhātiko.

245. Nanandā sāmibhaginī, mātāmahī tu ayyikā;

Mātulo mātubhātā,ssa, mātulānī pajāpati.

246. Jāyāpatīnaṃ jananī, sassu vuttātha tappitā;

Sasuro bhāgineyyotu, putto bhaginiyā bhave.

247. Nattā vutto paputto tha, sāmibhātā tu devaro;

Dhītupati tu jāmātā,

Ayyako tu pitāmaho.

248. Mātucchā mātubhaginī, pitucchā bhaginī pitu;

Papitāmaho payyako,

Suṇhā tu suṇisā husā.

249. Sodariyo sagabbho ca, sodaro sahajo pyatha;

Mātāpitū te pitaro, puttā tu puttadhītaro.

250. Sasurā sassusasurā, bhātubhaginī bhātaro;

Bālattaṃ bālatā bālyaṃ, yobbaññaṃtu ca yobbanaṃ.

251. Sukkā tu palitaṃ kesā, dayo tha jaratā jarā;

Puthuko pillako chāpo, kumāro bāla potakā.

252. Athu’ ttānasayu’ttāna, seyyakā thanapopi ca;

253. Taruṇo ca vayaṭṭho ca, daharo ca yuvā susu;

Māṇavodārakocātha, sukumāro sukhedhito.

254. Mahallako ca vuddho ca, thero jiṇṇo ca jiṇṇako;

Aggajo pubbajo jeṭṭho, kaniyo kaniṭṭho nujo.

255. Valittaco tu valino; Tīsu’ttānasayādayo;

256. Sīso’ttamaṅgāni siro, muddhā ca matthako bhave;

Keso tu kuntalo vālo, ttamaṅgaruha muddhajā.

257. Dhammillo saṃyatā kesā,

Kākapakkho sikhaṇḍako;

Pāso hattho kesacaye;

Tāpasānaṃ tahiṃ jaṭā.

258. Thiyaṃ veṇī paveṇī ca;

Atho cūḷā sikhā siyā;

Sīmanto tu mato nāri, kesamajjhamhi paddhati.

259. Lomaṃ tanuruhaṃ romaṃ, pamhaṃ pakhuma makkhigaṃ;

Massu vuttaṃ pumamukhe, bhū tvitthī bhamuko bhamu.

260. Bappo [khappo (ṭī.)] nettajala’ssūni, nettatārā kanīnikā;

Vadanaṃ tu mukhaṃ tuṇḍaṃ, vattaṃ lapana mānanaṃ.

261. Dvijo lapanajo danto, dasano radano rado;

Dāṭhā tudantabhedasmiṃ, apāṅgo tvakkhikoṭisu.

262. Dantāvaraṇa moṭṭho cā, pya’dharo dasanacchado;

Gaṇḍo kapolo hanvitthī [gaṇḍatthī (ṭī.) hanvatthī=hanu+itthī; hana+u (ṇvādi)],

Cubukaṃ tva’ dharā adho.

263. Galo ca kaṇṭho gīvā ca, kandharā ca sirodharā;

Kambugīvā tu yā gīvā, suvaṇṇāliṅgasannibhā;

Aṅkitā tīhi lekhāhi, kambugīvā thavā matā.

264. Aṃso nitthī bhujasiro, khandho tassandhi jattu taṃ;

Bāhumūlaṃ tu kaccho, dho, tva’ssa passa manitthiyaṃ.

265. Bāhu bhujādvīsu bāhā, hattho tu kara pāṇayo;

Maṇibandho pakoṭṭhanto, kapparo tu kapoṇya’tha.

266. Maṇibandha kaniṭṭhānaṃ, pāṇissa karabho,ntaraṃ;

Karasākhā, ṅgulī tā tu, pañca, ṅguṭṭho ca tajjanī;

Majjhimā nāmikā cāpi, kaniṭṭhā’ti kamā siyuṃ.

267. Padeso tālagokaṇṇā, vidatthi,tthī kamā tate;

Tajjanyādiyute’ṅguṭṭhe, pasato pāṇi kuñcito.

268. Ratanaṃ kukku hattho tha, pume karapuṭo,ñjali;

Karajo tu nakho nitthī, khaṭako muṭṭhi ca dvīsu.

269. Byāmo sahakarā bāhu, dve passadvayavitthatā;

Uddhantata bhujaposa, ppamāṇe porisaṃ tisu.

270. Uro ca hadayaṃ cātha, thano kuca payodharā;

Cūcukaṃ tu thanaggasmiṃ, piṭṭhaṃ tu piṭṭhi nāriyaṃ.

271. Majjho’nitthī vilaggo ca, majjhimaṃ kucchi [catukkaṃ udare; 944-gāthāpi passitabbā] tu dvisu;

Gahaṇītthyudaraṃ gabbho, koṭṭhonto kucchisambhave.

272. Jaghanaṃ tu nitambo ca, soṇī ca kaṭi nāriyaṃ;

Aṅgajātaṃ rahassaṅgaṃ, vatthaguyhañca mehanaṃ.

273. Nimittañca varaṅgañca, bījañca phalameva ca;

Liṅgaṃ aṇḍaṃ tu koso ca,

Yoni tvitthīpumebhagaṃ.

274. Asuci sambhavo sukkaṃ, pāyu tu purise gudaṃ;

Vā pume gūtha karīsa, vaccāni ca malaṃ chakaṃ.

275. Uccāro mīḷha mukkāro, passāvo mutta muccate;

Pūtimuttañca gomutte, ssādīnaṃ chakaṇaṃ male.

276. Dvīsvadho nābhiyā vatthi, ucchaṅga’ṅkā tu’bho pume;

Ūru satthi pume ūru, pabbaṃ tu jāṇu jaṇṇu ca.

277. Gopphako pādagaṇṭhipi, pume tu paṇhi pāsaṇi;

Pādaggaṃ papado pādo, tu pado caraṇañca vā.

278. Aṅgaṃtva’vayavo vutto, phāsulikā tu phāsukā;

Paṇḍake aṭṭhi dhātvitthī, galantaṭṭhi tu akkhako.

279. Kapparo tu kapālaṃ vā, kaṇḍarā tu mahāsirā;

Pume nhāru citthī sirā, dhamanī tha rasaggasā.

280. Rasaharaṇya’tho maṃsa, māmisaṃ pisitaṃ bhave;

Tiliṅgikaṃ tu vallūra, muttattaṃ atha lohitaṃ.

281. Rudhiraṃ soṇitaṃ rattaṃ, lālā kheḷo elā bhave;

Purise māyu pittañca, semho nitthī silesumo.

282. Vasā vilīnasneho tha, medo ceva vapā bhave;

Ākappo veso nepacchaṃ, maṇḍanaṃ tu pasādhanaṃ.

283. Vibhūsanaṃ cābharaṇaṃ, alaṅkāro pilandhanaṃ;

Kirīṭa makuṭā’nitthī, cūḷāmaṇi siromaṇi.

284. Siroveṭhana muṇhīsaṃ, kuṇḍalaṃ kaṇṇaveṭhanaṃ;

Kaṇṇikā kaṇṇapūro ca, siyā kaṇṇavibhūsanaṃ.

285. Kaṇṭhabhūsā tu gīveyyaṃ, hāro muttāvali’tthiyaṃ;

Niyuro valayo nitthī, kaṭakaṃ parihārakaṃ.

286. Kaṅkaṇaṃ karabhūsā tha, kiṅkiṇī [kiṃkaṇī kiṃ kaṇikā (ka.)] khuddaghaṇṭikā;

Aṅgulīyaka maṅgulyā, bharaṇaṃ, sākkharaṃ tu taṃ.

287. Muddikā’ṅgulimuddā tha, rasanā mekhalā bhave;

Keyūra maṅgadañceva, bāhumūlavibhūsanaṃ.

288. Pādaṅgadaṃ tu mañjīro, pādakaṭaka nūpurā;

289. Alaṅkārappabhedā tu, mukhaphullaṃ tatho’ṇṇataṃ;

Uggatthanaṃ giṅgamaka, miccevamādayo siyuṃ.

290. Cela macchādanaṃ vatthaṃ, vāso vasana maṃsukaṃ;

Ambarañca paṭo nitthī, dussaṃ colo ca sāṭako.

291. Khomaṃ dukūlaṃ koseyyaṃ, pattuṇṇaṃ kambalo ca vā;

Sāṇaṃ koṭamburaṃ bhaṅga, ntyādi vatthantaraṃ mataṃ.

292. Nivāsana ntarīyānya, ntaramantaravāsako;

Pāvāro tu’ttarāsaṅgo, upasaṃbyāna muttaraṃ.

293. Uttarīya matho vattha, mahatanti mataṃ navaṃ;

Nantakaṃ kappaṭo jiṇṇa, vasanaṃ tu paṭaccaraṃ.

294. Kañcuko vāravāṇaṃ vā, tha vatthāvayave dasā;

Nālipaṭṭoti kathito, uttamaṅgamhi kañcuko.

295. Āyāmo dīghatā roho,