໒໗໑. ໂກສມ຺ພກວິວາທກຖາ

໔໕໑. ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ໂກສມ຺ພິຍໍ ວິຫຣຕິ ໂຆສິຕາຣາເມ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ໂສ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິ [ອາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐີ (ສີ.)] ໂຫຕິ; ອຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິໂນ ໂຫນ຺ຕິ. ໂສ ອປເຣນ ສມເຍນ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນາ ປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິ ໂຫຕິ; ອຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິໂນ ໂຫນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອາປຕ຺ຕິໍ ຕ຺ວໍ, ອາວຸໂສ, ອາປນ຺ໂນ, ປສ຺ສເສຕໍ ອາປຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ນຕ຺ຖິ ເມ, ອາວຸໂສ, ອາປຕ຺ຕິ ຍມຫໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ສາມຄ຺ຄິໍ ລຠິຕ຺ວາ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອທສ຺ສເນ ອຸກ຺ຂິປິໍສຸ. ໂສ ຈ ຠິກ຺ຂຸ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ໂຫຕິ ອາຄຕາຄໂມ ຘມ຺ມຘໂຣ ວິນຍຘໂຣ ມາຕິກາຘໂຣ ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ເມຘາວີ ລຊ຺ຊີ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໂກ ສິກ຺ຂາກາໂມ. ອຖ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ສນ຺ທິຏ຺ເຐ ສມ຺ຠຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ເອສາ, ອາວຸໂສ, ເນສາ ອາປຕ຺ຕິ. ອນາປນ຺ໂນມ຺ຫິ, ນມ຺ຫິ ອາປນ຺ໂນ. ອນຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕມ຺ຫິ, ນມ຺ຫິ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ອຘມ຺ມິເກນມ຺ຫິ ກມ຺ເມນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ກຸປ຺ເປນ ອຏ຺ຐານາຣເຫນ. ໂຫຖ ເມ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ຘມ຺ມໂຕ ວິນຍໂຕ ປກ຺ຂາ’’ຕິ. ອລຠິ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ສນ຺ທິຏ຺ເຐ ສມ຺ຠຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂູ ປກ຺ເຂ. ຊານປທານມ຺ປິ ສນ຺ທິຏ຺ຐານໍ ສມ຺ຠຕ຺ຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ທູຕໍ ປາເຫສິ – ອນາປຕ຺ຕິ ເອສາ, ອາວຸໂສ, ເນສາ ອາປຕ຺ຕິ. ອນາປນ຺ໂນມ຺ຫິ, ນມ຺ຫິ ອາປນ຺ໂນ. ອນຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕມ຺ຫິ, ນມ຺ຫິ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ອຘມ຺ມິເກນມ຺ຫິ ກມ຺ເມນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ກຸປ຺ເປນ ອຏ຺ຐານາຣເຫນ. ໂຫນ຺ຕຸ ເມ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ຘມ຺ມໂຕ ວິນຍໂຕ ປກ຺ຂາ’’ຕິ. ອລຠິ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຊານປເທປິ ສນ຺ທິຏ຺ເຐ ສມ຺ຠຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂູ ປກ຺ເຂ. ອຖ ໂຂ ເຕ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ເຍນ ອຸກ຺ເຂປກາ ຠິກ຺ຂູ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸກ຺ເຂປເກ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ເອສາ, ອາວຸໂສ, ເນສາ ອາປຕ຺ຕິ. ອນາປນ຺ໂນ ເອໂສ ຠິກ຺ຂຸ, ເນໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອາປນ຺ໂນ. ອນຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ເອໂສ ຠິກ຺ຂຸ, ເນໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ອຘມ຺ມິເກນ ກມ຺ເມນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ກຸປ຺ເປນ ອຏ຺ຐານາຣເຫນາ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອຸກ຺ເຂປກາ ຠິກ຺ຂູ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕເກ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ເອສາ ອາວຸໂສ, ເນສາ ອນາປຕ຺ຕິ. ອາປນ຺ໂນ ເອໂສ ຠິກ຺ຂຸ, ເນໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອນາປນ຺ໂນ. ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ເອໂສ ຠິກ຺ຂຸ, ເນໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອນຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ຘມ຺ມິເກນ ກມ຺ເມນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ອກຸປ຺ເປນ ຐານາຣເຫນ. ມາ ໂຂ ຕຸມ຺ເຫ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ເອຕໍ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອນຸວຕ຺ຕິຕ຺ຖ ອນຸປຣິວາເຣຖາ’’ຕິ. ເອວມ຺ປິ ໂຂ ເຕ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ອຸກ຺ເຂປເກຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ວຸຈ຺ຈມານາ ຕເຖວ ຕໍ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອນຸວຕ຺ຕິໍສຸ ອນຸປຣິວາເຣສຸໍ.

໔໕໒. ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິຘ, ຠນ຺ເຕ, ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ ອໂຫສິ. ໂສ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິ ອໂຫສິ, ອຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິໂນ ອເຫສຸໍ. ໂສ ອປເຣນ ສມເຍນ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິ ອໂຫສິ, ອຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິໂນ ອເຫສຸໍ. ອຖ ໂຂ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘ອາປຕ຺ຕິໍ ຕ຺ວໍ, ອາວຸໂສ, ອາປນ຺ໂນ, ປສ຺ສເສຕໍ ອາປຕ຺ຕິ’ນ຺ຕິ? ‘‘ນຕ຺ຖິ ເມ, ອາວຸໂສ, ອາປຕ຺ຕິ ຍມຫໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູ ສາມຄ຺ຄິໍ ລຠິຕ຺ວາ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອທສ຺ສເນ ອຸກ຺ຂິປິໍສຸ. ໂສ ຈ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ອາຄຕາຄໂມ ຘມ຺ມຘໂຣ ວິນຍຘໂຣ ມາຕິກາຘໂຣ ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ເມຘາວີ ລຊ຺ຊີ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໂກ ສິກ຺ຂາກາໂມ. ອຖ ໂຂ ໂສ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ ສນ຺ທິຏ຺ເຐ ສມ຺ຠຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ອນາປຕ຺ຕິ ເອສາ, ອາວຸໂສ; ເນສາ ອາປຕ຺ຕິ. ອນາປນ຺ໂນມ຺ຫິ, ນມ຺ຫິ ອາປນ຺ໂນ. ອນຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕມ຺ຫິ, ນມ຺ຫິ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ອຘມ຺ມິເກນມ຺ຫິ ກມ຺ເມນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ກຸປ຺ເປນ ອຏ຺ຐານາຣເຫນ. ໂຫຖ ເມ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ຘມ຺ມໂຕ ວິນຍໂຕ ປກ຺ຂາ’ຕິ. ອລຠິ ໂຂ ໂສ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ ສນ຺ທິຏ຺ເຐ ສມ຺ຠຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂູ ປກ຺ເຂ. ຊານປທານມ຺ປິ ສນ຺ທິຏ຺ຐານໍ ສມ຺ຠຕ຺ຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ທູຕໍ ປາເຫສິ – ‘ອນາປຕ຺ຕິ ເອສາ, ອາວຸໂສ; ເນສາ ອາປຕ຺ຕິ. ອນາປນ຺ໂນມ຺ຫິ, ນມ຺ຫິ ອາປນ຺ໂນ. ອນຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕມ຺ຫິ, ນມ຺ຫິ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ອຘມ຺ມິເກນມ຺ຫິ ກມ຺ເມນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ກຸປ຺ເປນ ອຏ຺ຐານາຣເຫນ. ໂຫນ຺ຕຸ ເມ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ຘມ຺ມໂຕ ວິນຍໂຕ ປກ຺ຂາ’ຕິ. ອລຠິ ໂຂ ໂສ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ ຊານປເທປິ ສນ຺ທິຏ຺ເຐ ສມ຺ຠຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂູ ປກ຺ເຂ. ອຖ ໂຂ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ເຍນ ອຸກ຺ເຂປກາ ຠິກ຺ຂູ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸກ຺ເຂປເກ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘ອນາປຕ຺ຕິ ເອສາ, ອາວຸໂສ; ເນສາ ອາປຕ຺ຕິ. ອນາປນ຺ໂນ ເອໂສ ຠິກ຺ຂຸ, ເນໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອາປນ຺ໂນ. ອນຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ເອໂສ ຠິກ຺ຂຸ, ເນໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ອຘມ຺ມິເກນ ກມ຺ເມນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ກຸປ຺ເປນ ອຏ຺ຐານາຣເຫນາ’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ອຸກ຺ເຂປກາ ຠິກ຺ຂູ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕເກ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘ອາປຕ຺ຕິ ເອສາ, ອາວຸໂສ; ເນສາ ອນາປຕ຺ຕິ. ອາປນ຺ໂນ ເອໂສ ຠິກ຺ຂຸ, ເນໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອນາປນ຺ໂນ. ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ເອໂສ ຠິກ຺ຂຸ, ເນໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອນຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ຘມ຺ມິເກນ ກມ຺ເມນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ອກຸປ຺ເປນ ຐານາຣເຫນ. ມາ ໂຂ ຕຸມ຺ເຫ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ເອຕໍ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອນຸວຕ຺ຕິຕ຺ຖ ອນຸປຣິວາເຣຖາ’ຕິ. ເອວມ຺ປິ ໂຂ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ອຸກ຺ເຂປເກຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ວຸຈ຺ຈມານາ ຕເຖວ ຕໍ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອນຸວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນຸປຣິວາເຣນ຺ຕີ’’ຕິ.

໔໕໓. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ‘ຠິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ, ຠິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ’ຕິ – ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເຍນ ອຸກ຺ເຂປກາ ຠິກ຺ຂູ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ, ນິສຊ຺ຊ ໂຂ ຠຄວາ ອຸກ຺ເຂປເກ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ມາ ໂຂ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ‘ປຏິຠາຕິ ໂນ, ປຏິຠາຕິ ໂນ’ຕິ ຍສ຺ມິໍ ວາ ຕສ຺ມິໍ ວາ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິຕ຺ຖ’’.

‘‘ອິຘ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ໂສ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິ ໂຫຕິ, ອຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິໂນ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕ ເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເອວໍ ຊານນ຺ຕິ – ‘ອຍໍ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ອາຄຕາຄໂມ ຘມ຺ມຘໂຣ ວິນຍຘໂຣ ມາຕິກາຘໂຣ ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ເມຘາວີ ລຊ຺ຊີ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໂກ ສິກ຺ຂາກາໂມ. ສເຈ ມຍໍ ອິມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອທສ຺ສເນ ອຸກ຺ຂິປິສ຺ສາມ, ນ ມຍໍ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ປວາເຣສ຺ສາມ, ວິນາ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ປວາເຣສ຺ສາມ. ນ ມຍໍ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສາມ, ວິນາ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສາມ. ນ ມຍໍ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ອາສເນ ນິສີທິສ຺ສາມ, ວິນາ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ອາສເນ ນິສີທິສ຺ສາມ. ນ ມຍໍ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ຍາຄຸປາເນ ນິສີທິສ຺ສາມ, ວິນາ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ຍາຄຸປາເນ ນິສີທິສ຺ສາມ. ນ ມຍໍ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ ນິສີທິສ຺ສາມ, ວິນາ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ ນິສີທິສ຺ສາມ. ນ ມຍໍ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ເອກຈ຺ຉນ຺ເນ ວສິສ຺ສາມ, ວິນາ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ເອກຈ຺ຉນ຺ເນ ວສິສ຺ສາມ. ນ ມຍໍ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ອຠິວາທນໍ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານໍ ອຎ຺ຊລິກມ຺ມໍ ສາມີຈິກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສາມ, ວິນາ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ອຠິວາທນໍ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານໍ ອຎ຺ຊລິກມ຺ມໍ ສາມີຈິກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສາມ. ຠວິສ຺ສຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ ຕໂຕນິທານໍ ຠຓ຺ຑນໍ ກລໂຫ ວິຄ຺ຄໂຫ ວິວາໂທ ສງ຺ຆເຠໂທ ສງ຺ຆຣາຊິ ສງ຺ຆວວຕ຺ຖານໍ ສງ຺ຆນານາກຣຓ’ນ຺ຕິ, ເຠທຄຣຸເກຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູຫິ ນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອທສ຺ສເນ ອຸກ຺ຂິປິຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

໔໕໔. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອຸກ຺ເຂປການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕມຕ຺ຖໍ ຠາສິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເຍນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ, ນິສຊ຺ຊ ໂຂ ຠຄວາ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕເກ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ມາ ໂຂ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ‘ນາມ຺ຫ ອາປນ຺ນາ, ນາມ຺ຫ ອາປນ຺ນາ’ຕິ ອາປຕ຺ຕິໍ ນ ປຏິກາຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິຕ຺ຖ’’.

‘‘ອິຘ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ໂສ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິ ໂຫຕິ, ອຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິທິຏ຺ຐິໂນ ໂຫນ຺ຕິ. ໂສ ເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເອວໍ ຊານາຕິ – ‘ອິເມ ໂຂ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ອາຄຕາຄມາ ຘມ຺ມຘຣາ ວິນຍຘຣາ ມາຕິກາຘຣາ ປຓ຺ຑິຕາ ພ຺ຍຕ຺ຕາ ເມຘາວິໂນ ລຊ຺ຊິໂນ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈກາ ສິກ຺ຂາກາມາ, ນາລໍ ມມໍ ວາ ກາຣຓາ ອຎ຺ເຎສໍ ວາ ກາຣຓາ ຉນ຺ທາ ໂທສາ ໂມຫາ ຠຍາ ອຄຕິໍ ຄນ຺ຕຸໍ. ສເຈ ມໍ ອິເມ ຠິກ຺ຂູ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອທສ຺ສເນ ອຸກ຺ຂິປິສ຺ສນ຺ຕິ, ນ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ປວາເຣສ຺ສນ຺ຕິ, ວິນາ ມຍາ ປວາເຣສ຺ສນ຺ຕິ. ນ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ, ວິນາ ມຍາ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ. ນ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ອາສເນ ນິສີທິສ຺ສນ຺ຕິ, ວິນາ ມຍາ ອາສເນ ນິສີທິສ຺ສນ຺ຕິ. ນ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ຍາຄຸປາເນ ນິສີທິສ຺ສນ຺ຕິ, ວິນາ ມຍາ ຍາຄຸປາເນ ນິສີທິສ຺ສນ຺ຕິ. ນ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ ນິສີທິສ຺ສນ຺ຕິ ວິນາ ມຍາ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ ນິສີທິສ຺ສນ຺ຕິ. ນ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ເອກຈ຺ຉນ຺ເນ ວສິສ຺ສນ຺ຕິ, ວິນາ ມຍາ ເອກຈ຺ຉນ຺ເນ ວສິສ຺ສນ຺ຕິ. ນ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ອຠິວາທນໍ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານໍ ອຎ຺ຊລິກມ຺ມໍ ສາມີຈິກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ, ວິນາ ມຍາ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ອຠິວາທນໍ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານໍ ອຎ຺ຊລິກມ຺ມໍ ສາມີຈິກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ, ຠວິສ຺ສຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ ຕໂຕນິທານໍ ຠຓ຺ຑນໍ ກລໂຫ ວິຄ຺ຄໂຫ ວິວາໂທ ສງ຺ຆເຠໂທ ສງ຺ຆຣາຊິ ສງ຺ຆວວຕ຺ຖານໍ ສງ຺ຆນານາກຣຓ’ນ຺ຕິ, ເຠທຄຣຸເກນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸນາ ປເຣສມ຺ປິ ສທ຺ຘາຍ ສາ ອາປຕ຺ຕິ ເທເສຕພ຺ພາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕມຕ຺ຖໍ ຠາສິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກາມິ.

໔໕໕. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ຕຕ຺ເຖວ ອນ຺ໂຕສີມາຍ ອຸໂປສຖໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ອຸກ຺ເຂປກາ ປນ ຠິກ຺ຂູ ນິສ຺ສີມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎຕໂຣ ອຸກ຺ເຂປໂກ ຠິກ຺ຂຸ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ຕຕ຺ເຖວ ອນ຺ໂຕສີມາຍ ອຸໂປສຖໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ມຍໍ ປນ ອຸກ຺ເຂປກາ ຠິກ຺ຂູ ນິສ຺ສີມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ກໂຣມ, ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກໂຣມາ’’ຕິ. ‘‘ເຕ ເຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ຕຕ຺ເຖວ ອນ຺ໂຕສີມາຍ ອຸໂປສຖໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ, ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ, ຍຖາ ມຍາ ຎຕ຺ຕິ ຈ ອນຸສ຺ສາວນາ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ເຕສໍ ຕານິ ກມ຺ມານິ ຘມ຺ມິການິ ກມ຺ມານິ ຠວິສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ອກຸປ຺ປານິ ຐານາຣຫານິ. ຕຸມ຺ເຫ ເຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຸກ຺ເຂປກາ ຠິກ຺ຂູ ຕຕ຺ເຖວ ອນ຺ໂຕສີມາຍ ອຸໂປສຖໍ ກຣິສ຺ສຖ, ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສຖ, ຍຖາ ມຍາ ຎຕ຺ຕິ ຈ ອນຸສ຺ສາວນາ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ຕຸມ຺ຫາກມ຺ປິ ຕານິ ກມ຺ມານິ ຘມ຺ມິການິ ກມ຺ມານິ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ອກຸປ຺ປານິ ຐານາຣຫານິ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ນານາສໍວາສກາ ເອເຕ [ເຕ (ສ຺ຍາ.)] ຠິກ຺ຂູ [ຠິກ຺ຂຸ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ຕຸມ຺ເຫຫິ, ຕຸມ຺ເຫ ຈ ເຕຫິ ນານາສໍວາສກາ.

‘‘ທ຺ເວມາ, ຠິກ຺ຂຸ, ນານາສໍວາສກຠູມິໂຍ – ອຕ຺ຕນາ ວາ ອຕ຺ຕານໍ ນານາສໍວາສກໍ ກໂຣຕິ, ສມຄ຺ໂຄ ວາ ນໍ ສງ຺ໂຆ ອຸກ຺ຂິປຕິ ອທສ຺ສເນ ວາ ອປ຺ປຏິກມ຺ເມ ວາ ອປ຺ປຏິນິສ຺ສຄ຺ເຄ ວາ. ອິມາ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ທ຺ເວ ນານາສໍວາສກຠູມິໂຍ. ທ຺ເວມາ, ຠິກ຺ຂຸ, ສມານສໍວາສກຠູມິໂຍ – ອຕ຺ຕນາ ວາ ອຕ຺ຕານໍ ສມານສໍວາສໍ ກໂຣຕິ, ສມຄ຺ໂຄ ວາ ນໍ ສງ຺ໂຆ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ໂອສາເຣຕິ ອທສ຺ສເນ ວາ ອປ຺ປຏິກມ຺ເມ ວາ ອປ຺ປຏິນິສ຺ສຄ຺ເຄ ວາ. ອິມາ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ທ຺ເວ ສມານສໍວາສກຠູມິໂຍ’’ຕິ.

໔໕໖. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຠຓ຺ຑນຊາຕາ ກລຫຊາຕາ ວິວາທາປນ຺ນາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນນຸໂລມິກໍ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ອຸປທໍເສນ຺ຕິ, ຫຕ຺ຖປຣາມາສໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ມນຸສ຺ສາ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕິ ວິປາເຈນ຺ຕິ – ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ສມຓາ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິຍາ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຠຓ຺ຑນຊາຕາ ກລຫຊາຕາ ວິວາທາປນ຺ນາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນນຸໂລມິກໍ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ອຸປທໍເສສ຺ສນ຺ຕິ, ຫຕ຺ຖປຣາມາສໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ ຠິກ຺ຂູ ເຕສໍ ມນຸສ຺ສານໍ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕານໍ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕານໍ ວິປາເຈນ຺ຕານໍ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອປ຺ປິຈ຺ຉາ ເຕ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕິ ວິປາເຈນ຺ຕິ – ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ຠິກ຺ຂູ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຠຓ຺ຑນຊາຕາ ກລຫຊາຕາ ວິວາທາປນ຺ນາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນນຸໂລມິກໍ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ອຸປທໍເສສ຺ສນ຺ຕິ, ຫຕ຺ຖປຣາມາສໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ…ເປ… ‘‘ສຈ຺ຈໍ ກິຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຠຓ຺ຑນຊາຕາ…ເປ… ຫຕ຺ຖປຣາມາສໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ? ‘‘ສຈ຺ຈໍ, ຠຄວາ’’ຕິ. ວິຄຣຫິ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ…ເປ… ວິຄຣຫິຕ຺ວາ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ຠິນ຺ເນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ເຆ ອຘມ຺ມິຍາຍມາເນ [ອຘມ຺ມິຍມາເນ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກຕ຺ຖຈິ) ອຘມ຺ມີຍມາເນ (ກ.)] ອສມ຺ໂມທິກາຍ ວຕ຺ຕມານາຍ [-‘‘ອສມ຺ໂມທິກາວຕ຺ຕມານາຍ’’ ອິຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພປາໂຐ] ‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນນຸໂລມິກໍ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ອຸປທໍເສສ຺ສາມ, ຫຕ຺ຖປຣາມາສໍ ກຣິສ຺ສາມາ’ຕິ ອາສເນ ນິສີທິຕພ຺ພໍ. ຠິນ຺ເນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ເຆ ຘມ຺ມິຍາຍມາເນ ສມ຺ໂມທິກາຍ ວຕ຺ຕມານາຍ ອາສນນ຺ຕຣິກາຍ ນິສີທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

໔໕໗. [ມ. ນິ. ໓.໒໓໖ ໂຖກໍ ວິສທິສໍ] ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ຠຓ຺ຑນຊາຕາ ກລຫຊາຕາ ວິວາທາປນ຺ນາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ມຸຂສຕ຺ຕີຫິ ວິຕຸທນ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕິ. ເຕ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ວູປສເມຕຸໍ. ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ. ເອກມນ຺ຕໍ ຐິໂຕ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິຘ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ຠຓ຺ຑນຊາຕາ ກລຫຊາຕາ ວິວາທາປນ຺ນາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ມຸຂສຕ຺ຕີຫິ ວິຕຸທນ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕິ. ເຕ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ວູປສເມຕຸໍ. ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ເຍນ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເຕນຸປສງ຺ກມຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ. ອຘິວາເສສິ ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເຍນ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ, ນິສຊ຺ຊ ໂຂ ຠຄວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອລໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາ ຠຓ຺ຑນໍ ມາ ກລຫໍ ມາ ວິຄ຺ຄຫໍ ມາ ວິວາທ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອຎ຺ຎຕໂຣ ອຘມ຺ມວາທີ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອາຄເມຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ; ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ໂກ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕຸ. ມຍເມເຕນ ຠຓ຺ຑເນນ ກລເຫນ ວິຄ຺ຄເຫນ ວິວາເທນ ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຠຄວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອລໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາ ຠຓ຺ຑນໍ ມາ ກລຫໍ ມາ ວິຄ຺ຄຫໍ ມາ ວິວາທ’’ນ຺ຕິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ໂສ ອຘມ຺ມວາທີ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອາຄເມຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ; ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ໂກ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕຸ. ມຍເມເຕນ ຠຓ຺ຑເນນ ກລເຫນ ວິຄ຺ຄເຫນ ວິວາເທນ ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສາມາ’’ຕິ.

ໂກສມ຺ພກວິວາທກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.