໒. ທຸຕິຍຠາຓວາໂຣ

ອນາຖປິຓ຺ຑິກວຕ຺ຖຸ

໓໐໔. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຣາຊຄຫກສ຺ສ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ຠຄິນິປຕິໂກ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຣາຊຄຫໍ ອຄມາສິ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣາຊຄຫເກນ ເສຏ຺ຐິນາ ສ຺ວາຕນາຍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸໂຂ ສງ຺ໂຆ ນິມນ຺ຕິໂຕ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ທາເສ ຈ ກມ຺ມກາເຣ [ກມ຺ມກເຣ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ຈ ອາຓາເປສິ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ, ກາລສ຺ເສວ ອຸຏ຺ຐາຍ ຍາຄຸໂຍ ປຈຖ, ຠຕ຺ຕານິ ປຈຖ, ສູປານິ ສມ຺ປາເທຖ, ອຸຕ຺ຕຣິຠງ຺ຄານິ ສມ຺ປາເທຖາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ປຸພ຺ເພ ຂ຺ວາຍໍ ຄຫປຕິ ມຍິ ອາຄເຕ ສພ຺ພກິຈ຺ຈານິ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມມຎ຺ເຎວ ສທ຺ຘິໍ ປຏິສມ຺ໂມທຕິ. ໂສທານາຍໍ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຣູໂປ ທາເສ ຈ ກມ຺ມກາເຣ ຈ ອາຓາເປສິ – ‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ, ກາລສ຺ເສວ ອຸຏ຺ຐາຍ ຍາຄຸໂຍ ປຈຖ, ຠຕ຺ຕານິ ປຈຖ, ສູປານິ ສມ຺ປາເທຖ, ອຸຕ຺ຕຣິຠງ຺ຄານິ ສມ຺ປາເທຖາ’ຕິ. ກິໍ ນຸ ໂຂ ອິມສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ອາວາໂຫ ວາ ຠວິສ຺ສຕິ, ວິວາໂຫ ວາ ຠວິສ຺ສຕິ, ມຫາຍຎ຺ໂຎ ວາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິໂຕ, ຣາຊາ ວາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ນິມນ຺ຕິໂຕ ສ຺ວາຕນາຍ ສທ຺ຘິໍ ພລກາເຍນາ’’ຕິ?

ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ທາເສ ຈ ກມ຺ມກາເຣ ຈ ອາຓາເປຕ຺ວາ ເຍນ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ຄຫປຕິນາ ສທ຺ຘິໍ ປຏິສມ຺ໂມທິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນໍ ໂຂ ຣາຊຄຫກໍ ເສຏ຺ຐິໍ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ປຸພ຺ເພ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ມຍິ ອາຄເຕ ສພ຺ພກິຈ຺ຈານິ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມມຎ຺ເຎວ ສທ຺ຘິໍ ປຏິສມ຺ໂມທສິ. ໂສທານິ ຕ຺ວໍ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຣູໂປ ທາເສ ຈ ກມ຺ມກາເຣ ຈ ອາຓາເປສິ – ‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ, ກາລສ຺ເສວ ອຸຏ຺ຐາຍ ຍາຄຸໂຍ ປຈຖ, ຠຕ຺ຕານິ ປຈຖ, ສູປານິ ສມ຺ປາເທຖ, ອຸຕ຺ຕຣິຠງ຺ຄານິ ສມ຺ປາເທຖາ’ຕິ. ກິໍ ນຸ ໂຂ ເຕ, ຄຫປຕິ, ອາວາໂຫ ວາ ຠວິສ຺ສຕິ, ວິວາໂຫ ວາ ຠວິສ຺ສຕິ, ມຫາຍຎ຺ໂຎ ວາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິໂຕ, ຣາຊາ ວາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ນິມນ຺ຕິໂຕ ສ຺ວາຕນາຍ ສທ຺ຘິໍ ພລກາເຍນາ’’ຕິ? ‘‘ນ ເມ, ຄຫປຕິ, ອາວາໂຫ ວາ ຠວິສ຺ສຕິ, ນາປິ ວິວາໂຫ ວາ ຠວິສ຺ສຕິ, ນາປິ ຣາຊາ ວາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ນິມນ຺ຕິໂຕ ສ຺ວາຕນາຍ ສທ຺ຘິໍ ພລກາເຍນ; ອປິ ຈ ເມ ມຫາຍຎ຺ໂຎ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິໂຕ; ສ຺ວາຕນາຍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸໂຂ ສງ຺ໂຆ ນິມນ຺ຕິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ພຸທ຺ໂຘຕິ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ວເທສີ’’ຕິ? ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ຕ຺ຍາຫໍ, ຄຫປຕິ, ວທາມີ’’ຕິ. ‘‘ພຸທ຺ໂຘຕິ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ວເທສີ’’ຕິ? ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ຕ຺ຍາຫໍ, ຄຫປຕິ, ວທາມີ’’ຕິ. ‘‘ພຸທ຺ໂຘຕິ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ວເທສີ’’ຕິ? ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ຕ຺ຍາຫໍ, ຄຫປຕິ, ວທາມີ’’ຕິ. ‘‘ໂຆໂສປິ ໂຂ ເອໂສ, ຄຫປຕິ, ທຸລ຺ລໂຠ ໂລກສ຺ມິໍ ຍທິທໍ – ພຸທ຺ໂຘ ພຸທ຺ໂຘຕິ. ສກ຺ກາ ນຸ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອິມໍ ກາລໍ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ອກາໂລ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອິມໍ ກາລໍ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ. ສ຺ເວທານິ ຕ຺ວໍ ກາເລນ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສສິ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ – ສ຺ເວທານາຫໍ ກາເລນ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມິ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘນ຺ຕິ – ພຸທ຺ຘຄຕາຍ ສຕິຍາ ນິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິຍາ ສຸທໍ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຸຏ຺ຐາສິ ປຠາຕໍ ມຎ຺ຎມາໂນ.

໓໐໕. [ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໒] ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ເຍນ ສິວກທ຺ວາຣໍ [ສີວທ຺ວາຣໍ (ສີ.), ສີຕວນທ຺ວາຣໍ (ສ຺ຍາ.)] ເຕນຸປສງ຺ກມິ. ອມນຸສ຺ສາ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣິໍສຸ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ນຄຣມ຺ຫາ ນິກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ອາໂລໂກ ອນ຺ຕຣຘາຍິ, ອນ຺ຘກາໂຣ ປາຕຸຣໂຫສິ, ຠຍໍ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ໂລມຫໍໂສ ອຸທປາທິ; ຕໂຕວ ປຸນ ນິວຕ຺ຕິຕຸກາໂມ ອໂຫສິ. ອຖ ໂຂ ສິວໂກ [ສີວໂກ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ຍກ຺ໂຂ ອນ຺ຕຣຫິໂຕ ສທ຺ທມນຸສ຺ສາເວສິ –

‘‘ສຕໍ ຫຕ຺ຖີ ສຕໍ ອສ຺ສາ, ສຕໍ ອສ຺ສຕຣີຣຖາ;

ສຕໍ ກຎ຺ຎາສຫສ຺ສານິ, ອາມຸກ຺ກມຓິກຸຓ຺ຑລາ;

ເອກສ຺ສ ປທວີຕິຫາຣສ຺ສ, ກລໍ ນາຄ຺ຆນ຺ຕິ ໂສຬສິໍ [ໂສຬສິນ຺ຕິ (ສີ. ກ.)].

‘‘ອຠິກ຺ກມ ຄຫປຕິ ອຠິກ຺ກມ ຄຫປຕິ;

ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ເຕ ເສຍ຺ໂຍ ໂນ ປຏິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ອນ຺ຘກາໂຣ ອນ຺ຕຣຘາຍິ, ອາໂລໂກ ປາຕຸຣໂຫສິ. ຍໍ ອໂຫສິ ຠຍໍ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ໂລມຫໍໂສ ໂສ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ…ເປ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ…ເປ… ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ອາໂລໂກ ອນ຺ຕຣຘາຍິ, ອນ຺ຘກາໂຣ ປາຕຸຣໂຫສິ, ຠຍໍ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ໂລມຫໍໂສ ອຸທປາທິ, ຕໂຕວ ປຸນ ນິວຕ຺ຕິຕຸກາໂມ ອໂຫສິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ສິວໂກ ຍກ຺ໂຂ ອນ຺ຕຣຫິໂຕ ສທ຺ທມນຸສ຺ສາເວສິ –

‘‘ສຕໍ ຫຕ຺ຖີ ສຕໍ ອສ຺ສາ, ສຕໍ ອສ຺ສຕຣີຣຖາ;

ສຕໍ ກຎ຺ຎາສຫສ຺ສານິ, ອາມຸກ຺ກມຓິກຸຓ຺ຑລາ;

ເອກສ຺ສ ປທວີຕິຫາຣສ຺ສ, ກລໍ ນາຄ຺ຆນ຺ຕິ ໂສຬສິໍ.

‘‘ອຠິກ຺ກມ ຄຫປຕິ ອຠິກ຺ກມ ຄຫປຕິ,

ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ເຕ ເສຍ຺ໂຍ ໂນ ປຏິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ອນ຺ຘກາໂຣ ອນ຺ຕຣຘາຍິ, ອາໂລໂກ ປາຕຸຣໂຫສິ, ຍໍ ອໂຫສິ ຠຍໍ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ໂລມຫໍໂສ, ໂສ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ເຍນ ສີຕວນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠຄວາ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈູສສມຍໍ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐາຍ ອຊ຺ໂຌກາເສ ຈງ຺ກມຕິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ຠຄວາ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ທູຣໂຕວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ. ທິສ຺ວານ ຈງ຺ກມາ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ. ນິສຊ຺ຊ ໂຂ ຠຄວາ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເອຫິ ສຸທຕ຺ຕາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ – ນາເມນ ມໍ ຠຄວາ ອາລປຕີຕິ – ຫຏ຺ໂຐ ອຸທຄ຺ໂຄ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ປາເທສຸ ສິຣສາ ນິປຕິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກຈ຺ຈິ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສຸຂໍ ສຍິຕ຺ຖາ’’ຕິ?

[ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໒] ‘‘ສພ຺ພທາ ເວ ສຸຂໍ ເສຕິ, ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ;

ໂຍ ນ ລິມ຺ປຕິ ກາເມສຸ, ສີຕິຠູໂຕ ນິຣູປຘິ.

‘‘ສພ຺ພາ ອາສຕ຺ຕິໂຍ ເຉຕ຺ວາ, ວິເນຍ຺ຍ ຫທເຍ ທຣໍ;

ອຸປສນ຺ໂຕ ສຸຂໍ ເສຕິ, ສນ຺ຕິໍ ປປ຺ປຸຍ຺ຍ ເຈຕສາ’’ຕິ [ເຈຕໂສຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ.)].

ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ອນຸປຸພ຺ພິໍ ກຖໍ [ອານຸປຸພ຺ພິກຖໍ (ສີ.)] ກເຖສິ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ທານກຖໍ ສີລກຖໍ ສຄ຺ຄກຖໍ, ກາມານໍ ອາທີນວໍ ໂອກາຣໍ ສໍກິເລສໍ, ເນກ຺ຂມ຺ເມ ອານິສໍສໍ ປກາເສສິ. ຍທາ ຠຄວາ ອຎ຺ຎາສິ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ກລ຺ລຈິຕ຺ຕໍ ມຸທຸຈິຕ຺ຕໍ ວິນີວຣຓຈິຕ຺ຕໍ ອຸທຄ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕໍ, ອຖ ຍາ ພຸທ຺ຘານໍ ສາມຸກ຺ກໍສິກາ ຘມ຺ມເທສນາ ຕໍ ປກາເສສິ – ທຸກ຺ຂໍ, ສມຸທຍໍ, ນິໂຣຘໍ, ມຄ຺ຄໍ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ສຸທ຺ຘໍ ວຕ຺ຖໍ ອປຄຕກາຬກໍ ສມ຺ມເທວ ຣຊນໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ເອວເມວ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອາສເນ ວິຣຊໍ ວີຕມລໍ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸໍ ອຸທປາທິ – ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສມຸທຍຘມ຺ມໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ນິໂຣຘຘມ຺ມນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ປຕ຺ຕຘມ຺ໂມ ວິທິຕຘມ຺ໂມ ປຣິໂຍຄາຬ຺ຫຘມ຺ໂມ ຕິຓ຺ຓວິຈິກິຈ຺ໂຉ ວິຄຕກຖໍກໂຖ ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕ ອປຣປ຺ປຈ຺ຈໂຍ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ຠນ຺ເຕ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ຠນ຺ເຕ! ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠນ຺ເຕ, ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ວາ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ວາ ວິວເຣຍ຺ຍ, ມູຬ຺ຫສ຺ສ ວາ ມຄ຺ຄໍ ອາຈິກ຺ເຂຍ຺ຍ, ອນ຺ຘກາເຣ ວາ ເຕລປຊ຺ໂຊຕໍ ຘາເຣຍ຺ຍ – ຈກ຺ຂຸມນ຺ໂຕ ຣູປານິ ທກ຺ຂນ຺ຕີຕິ – ເອວເມວໍ ຠຄວຕາ ອເນກປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ໂມ ປກາສິໂຕ. ເອສາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມິ, ຘມ຺ມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈ. ອຸປາສກໍ ມໍ ຠຄວາ ຘາເຣຕຸ ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ ປາຓຸເປຕໍ ສຣຓໍ ຄຕໍ. ອຘິວາເສຕຸ ຈ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’’ຕິ. ອຘິວາເສສິ ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ.

ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຠຄວໂຕ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອສ຺ໂສສິ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ – ‘‘ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ກິຣ ຄຫປຕິນາ ສ຺ວາຕນາຍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸໂຂ ສງ຺ໂຆ ນິມນ຺ຕິໂຕ’’ຕິ.

໓໐໖. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຕຍາ ກິຣ, ຄຫປຕິ, ສ຺ວາຕນາຍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸໂຂ ສງ຺ໂຆ ນິມນ຺ຕິໂຕ. ຕ຺ວຎ຺ຈາສິ ອາຄນ຺ຕຸໂກ. ເທມິ ເຕ, ຄຫປຕິ, ເວຍ຺ຍາຍິກໍ ເຍນ ຕ຺ວໍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ຠຕ຺ຕໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ຄຫປຕິ ອຕ຺ຖິ ເມ ເວຍ຺ຍາຍິກໍ ເຍນາຫໍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ຠຕ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ.

ອສ຺ໂສສິ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເນຄໂມ – ‘‘ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ກິຣ ຄຫປຕິນາ ສ຺ວາຕນາຍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸໂຂ ສງ຺ໂຆ ນິມນ຺ຕິໂຕ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເນຄໂມ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຕຍາ ກິຣ, ຄຫປຕິ, ສ຺ວາຕນາຍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸໂຂ ສງ຺ໂຆ ນິມນ຺ຕິໂຕ. ຕ຺ວຎ຺ຈາສິ ອາຄນ຺ຕຸໂກ. ເທມິ ເຕ, ຄຫປຕິ, ເວຍ຺ຍາຍິກໍ ເຍນ ຕ຺ວໍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ຠຕ຺ຕໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ ອຍ຺ຍ; ອຕ຺ຖິ ເມ ເວຍ຺ຍາຍິກໍ ເຍນາຫໍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ຠຕ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ.

ອສ຺ໂສສິ ໂຂ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ – ‘‘ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ກິຣ ຄຫປຕິນາ ສ຺ວາຕນາຍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸໂຂ ສງ຺ໂຆ ນິມນ຺ຕິໂຕ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຕຍາ ກິຣ, ຄຫປຕິ, ສ຺ວາຕນາຍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸໂຂ ສງ຺ໂຆ ນິມນ຺ຕິໂຕ. ຕ຺ວຎ຺ຈາສິ ອາຄນ຺ຕຸໂກ. ເທມິ ເຕ, ຄຫປຕິ, ເວຍ຺ຍາຍິກໍ ເຍນ ຕ຺ວໍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ຠຕ຺ຕໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ ເທວ; ອຕ຺ຖິ ເມ ເວຍ຺ຍາຍິກໍ ເຍນາຫໍ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ຠຕ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ຣາຊຄຫກສ຺ສ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ນິເວສເນ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ກາລໍ ອາໂຣຈາເປສິ – ‘‘ກາໂລ, ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ຣາຊຄຫກສ຺ສ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປຕ຺ວາ ສມ຺ປວາເຣຕ຺ວາ, ຠຄວນ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ, ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຘິວາເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວສ຺ສາວາສໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’’ຕິ. ‘‘ສຸຎ຺ຎາຄາເຣ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຕຖາຄຕາ ອຠິຣມນ຺ຕີ’’ຕິ. ‘‘ອຎ຺ຎາຕໍ ຠຄວາ, ອຎ຺ຎາຕໍ ສຸຄຕາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສມາທເປຕ຺ວາ ສມຸຕ຺ເຕເຊຕ຺ວາ ສມ຺ປຫໍເສຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກາມິ.

໓໐໗. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ພຫຸມິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ ພຫຸສຫາໂຍ ອາເທຍ຺ຍວາໂຈ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຣາຊຄເຫ ຕໍ ກຣຓີຍໍ ຕີເຣຕ຺ວາ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ເຕນ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ມນຸສ຺ເສ ອາຓາເປສິ – ‘‘ອາຣາເມ, ອຍ຺ຍາ, ກໂຣຖ, ວິຫາເຣ ປຕິຏ຺ຐາເປຖ, ທານານິ ປຏ຺ຐເປຖ. ພຸທ຺ໂຘ ໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ໂສ ຈ ມຍາ ຠຄວາ ນິມນ຺ຕິໂຕ ອິມິນາ ມຄ຺ເຄນ ອາຄຈ຺ຉິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ ມນຸສ຺ສາ ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ຄຫປຕິນາ ອຸຍ຺ໂຍຊິຕາ ອາຣາເມ ອກໍສຸ, ວິຫາເຣ ປຕິຏ຺ຐາເປສຸໍ, ທານານິ ປຏ຺ຐເປສຸໍ.

ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ສາວຕ຺ຖິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສມນ຺ຕາ ສາວຕ຺ຖິໍ ອນຸວິໂລເກສິ – ‘‘ກຕ຺ຖ ນຸ ໂຂ ຠຄວາ ວິຫເຣຍ຺ຍ? ຍໍ ອສ຺ສ ຄາມໂຕ ເນວ ອຕິທູເຣ ນ ອຈ຺ຈາສນ຺ເນ, ຄມນາຄມນສມ຺ປນ຺ນໍ, ອຕ຺ຖິການໍ ອຕ຺ຖິການໍ ມນຸສ຺ສານໍ ອຠິກ຺ກມນີຍໍ, ທິວາ ອປ຺ປາກິຓ຺ຓໍ, ຣຕ຺ຕິໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ, ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສໍ, ວິຊນວາຕໍ, ມນຸສ຺ສຣາຫສ຺ເສຍ຺ຍກໍ, ປຏິສລ຺ລານສາຣຸປ຺ປ’’ນ຺ຕິ.

ອທ຺ທສາ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ເຊຕສ຺ສ ກຸມາຣສ຺ສ [ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ອຸຍ຺ຍານໍ – ຄາມໂຕ ເນວ ອຕິທູເຣ ນ ອຈ຺ຈາສນ຺ເນ, ຄມນາຄມນສມ຺ປນ຺ນໍ, ອຕ຺ຖິການໍ ອຕ຺ຖິການໍ ມນຸສ຺ສານໍ ອຠິກ຺ກມນີຍໍ, ທິວາ ອປ຺ປາກິຓ຺ຓໍ, ຣຕ຺ຕິໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ, ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສໍ, ວິຊນວາຕໍ, ມນຸສ຺ສຣາຫສ຺ເສຍ຺ຍກໍ, ປຏິສລ຺ລານສາຣຸປ຺ປໍ. ທິສ຺ວານ ເຍນ ເຊໂຕ ກຸມາໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເຊຕໍ ກຸມາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເທຫິ ເມ, ອຍ຺ຍປຸຕ຺ຕ, ອຸຍ຺ຍານໍ ອາຣາມໍ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ [ເກຕຸໍ (ວຊີຣພຸທ຺ຘິຏີກາຍໍ)]. ‘‘ອເທຍ຺ໂຍ, ຄຫປຕິ, ອາຣາໂມ ອປິ ໂກຏິສນ຺ຖເຣນາ’’ຕິ. ‘‘ຄຫິໂຕ, ອຍ຺ຍປຸຕ຺ຕ, ອາຣາໂມ’’ຕິ. ‘‘ນ, ຄຫປຕິ, ຄຫິໂຕ ອາຣາໂມ’’ຕິ. ຄຫິໂຕ ນ ຄຫິໂຕຕິ ໂວຫາຣິເກ ມຫາມຕ຺ເຕ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ. ມຫາມຕ຺ຕາ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ຍໂຕ ຕຍາ, ອຍ຺ຍປຸຕ຺ຕ, ອຄ຺ໂຆ ກໂຕ, ຄຫິໂຕ ອາຣາໂມ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ສກເຏຫິ ຫິຣຎ຺ຎໍ ນິພ຺ພາຫາເປຕ຺ວາ ເຊຕວນໍ ໂກຏິສນ຺ຖຣໍ ສນ຺ຖຣາເປສິ. ສກິໍ ນີຫຏໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ໂຖກສ຺ສ ໂອກາສສ຺ສ ໂກຏ຺ຐກສາມນ຺ຕາ ນປ຺ປໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ມນຸສ຺ເສ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ຠເຓ, ຫິຣຎ຺ຎໍ ອາຫຣຖ; ອິມໍ ໂອກາສໍ ສນ຺ຖຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ເຊຕສ຺ສ ກຸມາຣສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ນ ໂຂ ອິທໍ ໂອຣກໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຍຖາຍໍ ຄຫປຕິ ຕາວ ພຫຸໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ປຣິຈ຺ຈຊຕີ’’ຕິ. ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອລໍ, ຄຫປຕິ; ມາ ຕໍ ໂອກາສໍ ສນ຺ຖຣາເປສິ. ເທຫິ ເມ ເອຕໍ ໂອກາສໍ. ມເມຕໍ ທານໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ – ອຍໍ ໂຂ ເຊໂຕ ກຸມາໂຣ ອຠິຎ຺ຎາໂຕ ຎາຕມນຸສ຺ໂສ; ມຫຕ຺ຖິໂກ ໂຂ ປນ ເອວຣູປານໍ ຎາຕມນຸສ຺ສານໍ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ປສາໂທຕິ – ຕໍ ໂອກາສໍ ເຊຕສ຺ສ ກຸມາຣສ຺ສ ປາທາສິ [ອທາສິ (ສ຺ຍາ.)]. ອຖ ໂຂ ເຊໂຕ ກຸມາໂຣ ຕສ຺ມິໍ ໂອກາເສ ໂກຏ຺ຐກໍ ມາເປສິ.

ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ເຊຕວເນ ວິຫາເຣ ກາຣາເປສິ, ປຣິເວຓານິ ກາຣາເປສິ, ໂກຏ຺ຐເກ ກາຣາເປສິ, ອຸປຏ຺ຐານສາລາໂຍ ກາຣາເປສິ, ອຄ຺ຄິສາລາໂຍ ກາຣາເປສິ, ກປ຺ປິຍກຸຏິໂຍ ກາຣາເປສິ, ວຈ຺ຈກຸຏິໂຍ ກາຣາເປສິ, ຈງ຺ກເມ ກາຣາເປສິ, ຈງ຺ກມນສາລາໂຍ ກາຣາເປສິ, ອຸທປາເນ ກາຣາເປສິ, ອຸທປານສາລາໂຍ ກາຣາເປສິ, ຊນ຺ຕາຆເຣ ກາຣາເປສິ, ຊນ຺ຕາຆຣສາລາໂຍ ກາຣາເປສິ, ໂປກ຺ຂຣຓິໂຍ ກາຣາເປສິ, ມຓ຺ຑເປ ກາຣາເປສິ.

ນວກມ຺ມທານໍ

໓໐໘. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຣາຊຄເຫ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ເຍນ ເວສາລີ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ເວສາລີ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣຕິ ມຫາວເນ ກູຏາຄາຣສາລາຍໍ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ມນຸສ຺ສາ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ນວກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຍປິ ຠິກ຺ຂູ ນວກມ຺ມໍ ອຘິຏ຺ເຐນ຺ຕິ ເຕປິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ອຸປຏ຺ເຐນ຺ຕິ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນຄິລານປ຺ປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາເຣນ. ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ທລິທ຺ທສ຺ສ ຕຸນ຺ນວາຍສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ນ ໂຂ ອິທໍ ໂອຣກໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຍຖຍິເມ ມນຸສ຺ສາ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ນວກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕິ; ຍໍນູນາຫມ຺ປິ ນວກມ຺ມໍ ກເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ໂສ ທລິທ຺ໂທ ຕຸນ຺ນວາໂຍ ສາມໍ ຈິກ຺ຂລ຺ລໍ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ອິຏ຺ຐກາໂຍ ຈິນິຕ຺ວາ ກຸຏ຺ຏໍ ອຸຏ຺ຐາເປສິ. ເຕນ ອກຸສລເກນ ຈິຕາ ວງ຺ກາ ຠິຕ຺ຕິ ປຣິປຕິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ…ເປ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ໂສ ທລິທ຺ໂທ ຕຸນ຺ນວາໂຍ ສາມໍ ຈິກ຺ຂລ຺ລໍ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ອິຏ຺ຐກາໂຍ ຈິນິຕ຺ວາ ກຸຏ຺ຏໍ ອຸຏ຺ຐາເປສິ. ເຕນ ອກຸສລເກນ ຈິຕາ ວງ຺ກາ ຠິຕ຺ຕິ ປຣິປຕິ. ອຖ ໂຂ ໂສ ທລິທ຺ໂທ ຕຸນ຺ນວາໂຍ ອຸຊ຺ຌາຍຕິ ຂິຍ຺ຍຕິ ວິປາເຈຕິ – ‘‘ເຍ ອິເມສໍ ສມຓານໍ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິຍານໍ ເທນ຺ຕິ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນຄິລານປ຺ປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາຣໍ, ເຕ ອິເມ ໂອວທນ຺ຕິ ອນຸສາສນ຺ຕິ, ເຕສຎ຺ຈ ນວກມ຺ມໍ ອຘິຏ຺ເຐນ຺ຕິ. ອຫໍ ປນມ຺ຫິ ທລິທ຺ໂທ. ນ ມໍ ໂກຈິ ໂອວທຕິ ວາ ອນຸສາສຕິ ວາ ນວກມ຺ມໍ ວາ ອຘິຏ຺ເຐຕີ’’ຕິ. ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ສ ທລິທ຺ທສ຺ສ ຕຸນ຺ນວາຍສ຺ສ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕສ຺ສ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕສ຺ສ ວິປາເຈນ຺ຕສ຺ສ. ອຖ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ນວກມ຺ມໍ ທາຕຸໍ. ນວກມ຺ມິໂກ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ອຸສ຺ສຸກ຺ກໍ ອາປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ – ‘ກິນ຺ຕິ ນຸ ໂຂ ວິຫາໂຣ ຂິປ຺ປໍ ປຣິໂຍສານໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’ຕິ; ຂຓ຺ຑໍ ຜຸລ຺ລໍ ປຏິສງ຺ຂຣິສ຺ສຕິ. ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ທາຕພ຺ພໍ. ປຐມໍ ຠິກ຺ຂຸ ຍາຈິຕພ຺ໂພ, ຍາຈິຕ຺ວາ ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ –

໓໐໙. ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຄຫປຕິໂນ ວິຫາຣໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນວກມ຺ມໍ ທເທຍ຺ຍ. ເອສາ ຎຕ຺ຕິ.

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຄຫປຕິໂນ ວິຫາຣໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນວກມ຺ມໍ ເທຕິ. ຍສ຺ສາຍສ຺ມໂຕ ຂມຕິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຄຫປຕິໂນ ວິຫາຣໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນວກມ຺ມສ຺ສ ທານໍ, ໂສ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ; ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕິ, ໂສ ຠາເສຍ຺ຍ.

‘‘ທິນ຺ໂນ ສງ຺ເຆນ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຄຫປຕິໂນ ວິຫາໂຣ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນວກມ຺ມໍ. ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ.

ອຄ຺ຄາສນາທິອນຸຊານນໍ

໓໑໐. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນ຺ເຕວາສິກາ ຠິກ຺ຂູ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຸຣໂຕ ປຸຣໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວິຫາເຣ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ເສຍ຺ຍາໂຍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ – ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ອຸປຊ຺ຌາຍານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວິຫາເຣສຸ ປຣິຄ຺ຄຫິເຕສຸ, ເສຍ຺ຍາສຸ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາສຸ, ເສຍ຺ຍໍ ອລຠມາໂນ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ນິສີທິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈູສສມຍໍ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐາຍ ອຸກ຺ກາສິ. ອາຍສ຺ມາປິ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ອຸກ຺ກາສິ. ‘‘ໂກ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິ? ‘‘ອຫໍ, ຠຄວາ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ‘‘ກິສ຺ສ ຕ຺ວໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ? ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ປຏິປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ສຈ຺ຈໍ ກິຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນ຺ເຕວາສິກາ ຠິກ຺ຂູ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຸຣໂຕ ປຸຣໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວິຫາເຣ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ເສຍ຺ຍາໂຍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ – ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ອຸປຊ຺ຌາຍານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ? ‘‘ສຈ຺ຈໍ ຠຄວາ’’ຕິ. ວິຄຣຫິ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ…ເປ… ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂມຆປຸຣິສາ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຸຣໂຕ ປຸຣໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວິຫາເຣ ປຣິຄ຺ຄເຫສ຺ສນ຺ຕິ, ເສຍ຺ຍາໂຍ ປຣິຄ຺ຄເຫສ຺ສນ຺ຕິ – ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ອຸປຊ຺ຌາຍານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ! ເນຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອປ຺ປສນ຺ນານໍ ວາ ປສາທາຍ…ເປ… ວິຄຣຫິຕ຺ວາ…ເປ… ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ໂກ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ?

ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ຂຕ຺ຕິຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ຄຫປຕິກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິໂກ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ວິນຍຘໂຣ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ຘມ຺ມກຖິໂກ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠີ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ທຸຕິຍສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠີ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ຕຕິຍສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠີ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠີ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ໂສຕາປນ຺ໂນ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ສກທາຄາມີ…ເປ… ໂຍ, ຠຄວາ, ອນາຄາມີ…ເປ… ໂຍ, ຠຄວາ, ອຣຫາ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ເຕວິຊ຺ໂຊ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ໂຍ, ຠຄວາ, ຉຬຠິຎ຺ໂຎ ໂສ ອຣຫຕິ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ.

໓໑໑. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຫິມວນ຺ຕປເທເສ [ຫິມວນ຺ຕປສ຺ເສ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ມຫານິຄ຺ໂຣໂຘ ອໂຫສິ. ຕໍ ຕໂຍ ສຫາຍາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣິໍສຸ – ຕິຕ຺ຕິໂຣ ຈ, ມກ຺ກໂຏ ຈ, ຫຕ຺ຖິນາໂຄ ຈ. ເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຄາຣວາ ອປ຺ປຕິສ຺ສາ ອສຠາຄວຸຕ຺ຕິກາ ວິຫຣນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຕສໍ ສຫາຍານໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘ອໂຫ ນູນ ມຍໍ ຊາເນຍ຺ຍາມ ຍໍ ອມ຺ຫາກໍ ຊາຕິຍາ ມຫນ຺ຕຕຣໍ ຕໍ ມຍໍ ສກ຺ກເຣຍ຺ຍາມ ຄຣຸໍ ກເຣຍ຺ຍາມ ມາເນຍ຺ຍາມ ປູເຊຍ຺ຍາມ, ຕສ຺ສ ຈ ມຍໍ ໂອວາເທ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍາມາ’ຕິ.

‘‘ອຖ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຕ຺ຕິໂຣ ຈ ມກ຺ກໂຏ ຈ ຫຕ຺ຖິນາຄໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ – ‘ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ, ກິໍ ໂປຣາຓໍ ສຣສີ’ຕິ? ‘ຍທາຫໍ, ສມ຺ມາ, ໂປໂຕ ໂຫມິ, ອິມໍ ນິຄ຺ໂຣຘໍ ອນ຺ຕຣາ ສຕ຺ຖີນໍ [ອນ຺ຕຣາສຕ຺ຖິກໍ (ສີ.)] ກຣິຕ຺ວາ ອຕິກ຺ກມາມິ, ອຄ຺ຄງ຺ກຸຣກໍ ເມ ອຸທຣໍ ຉຸປຕິ. ອິມາຫໍ, ສມ຺ມາ, ໂປຣາຓໍ ສຣາມີ’ຕິ.

‘‘ອຖ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຕ຺ຕິໂຣ ຈ ຫຕ຺ຖິນາໂຄ ຈ ມກ຺ກຏໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ – ‘ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ, ກິໍ ໂປຣາຓໍ ສຣສີ’ຕິ? ‘ຍທາຫໍ, ສມ຺ມາ, ຉາໂປ ໂຫມິ, ຉມາຍໍ ນິສີທິຕ຺ວາ ອິມສ຺ສ ນິຄ຺ໂຣຘສ຺ສ ອຄ຺ຄງ຺ກຸຣກໍ ຂາທາມິ. ອິມາຫໍ, ສມ຺ມາ, ໂປຣາຓໍ ສຣາມີ’ຕິ.

‘‘ອຖ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ມກ຺ກໂຏ ຈ ຫຕ຺ຖິນາໂຄ ຈ ຕິຕ຺ຕິຣໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ – ‘ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ, ກິໍ ໂປຣາຓໍ ສຣສີ’ຕິ? ‘ອມຸກສ຺ມິໍ, ສມ຺ມາ, ໂອກາເສ ມຫານິຄ຺ໂຣໂຘ ອໂຫສິ. ຕໂຕ ອຫໍ ຜລໍ ຠກ຺ຂິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ໂອກາເສ ວຈ຺ຈໍ ອກາສິໍ; ຕສ຺ສາຍໍ ນິຄ຺ໂຣໂຘ ຊາໂຕ. ຕທາຫໍ, ສມ຺ມາ, ຊາຕິຍາ ມຫນ຺ຕຕໂຣ’ຕິ.

‘‘ອຖ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ມກ຺ກໂຏ ຈ ຫຕ຺ຖິນາໂຄ ຈ ຕິຕ຺ຕິຣໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ, ອມ຺ຫາກໍ ຊາຕິຍາ ມຫນ຺ຕຕໂຣ. ຕໍ ມຍໍ ສກ຺ກຣິສ຺ສາມ ຄຣຸໍ ກຣິສ຺ສາມ ມາເນສ຺ສາມ ປູເຊສ຺ສາມ, ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈ ມຍໍ ໂອວາເທ ປຕິຏ຺ຐິສ຺ສາມາ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຕ຺ຕິໂຣ ມກ຺ກຏຎ຺ຈ ຫຕ຺ຖິນາຄຎ຺ຈ ປຎ຺ຈສຸ ສີເລສຸ ສມາທເປສິ, ອຕ຺ຕນາ ຈ ປຎ຺ຈສຸ ສີເລສຸ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕຕິ. ເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສຄາຣວາ ສປ຺ປຕິສ຺ສາ ສຠາຄວຸຕ຺ຕິກາ ວິຫຣິຕ຺ວາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ຊິໍສຸ. ເອວໍ ໂຂ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຕ຺ຕິຣິຍໍ ນາມ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ອໂຫສິ.

[ຊາ. ໑.໑.໓໗] ‘‘ເຍ ວຸຑ຺ຒມປຈາຍນ຺ຕິ, ນຣາ ຘມ຺ມສ຺ສ ໂກວິທາ;

ທິຏ຺ເຐ ຘມ຺ເມ ຈ ປາສໍສາ, ສມ຺ປຣາເຍ ຈ ສຸຄ຺ຄຕີ’’ຕິ.

‘‘ເຕ ຫິ ນາມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາ ປາຓາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສຄາຣວາ ສປ຺ປຕິສ຺ສາ ສຠາຄວຸຕ຺ຕິກາ ວິຫຣິສ຺ສນ຺ຕິ. ອິຘ ໂຂ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂສເຠຖ ຍໍ ຕຸມ຺ເຫ ເອວໍ ສ຺ວາກ຺ຂາເຕ ຘມ຺ມວິນເຍ ປພ຺ພຊິຕາ ສມານາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຄາຣວາ ອປ຺ປຕິສ຺ສາ ອສຠາຄວຸຕ຺ຕິກາ ວິຫເຣຍ຺ຍາຖ? ເນຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອປ຺ປສນ຺ນານໍ ວາ ປສາທາຍ…ເປ… ວິຄຣຫິຕ຺ວາ…ເປ… ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ອຠິວາທນໍ, ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານໍ, ອຎ຺ຊລິກມ຺ມໍ, ສາມີຈິກມ຺ມໍ, ອຄ຺ຄາສນໍ, ອຄ຺ໂຄທກໍ, ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑໍ. ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຆິກໍ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ປຏິພາຫິຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປຏິພາເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ.

ອວນ຺ທິຍາທິປຸຄ຺ຄລາ

໓໑໒. ‘‘ທສຍິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອວນ຺ທິຍາ – ປຸເຣ ອຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ປຈ຺ຉາ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອວນ຺ທິໂຍ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອວນ຺ທິໂຍ, ນານາສໍວາສໂກ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ອຘມ຺ມວາທີ ອວນ຺ທິໂຍ, ມາຕຸຄາໂມ ອວນ຺ທິໂຍ, ປຓ຺ຑໂກ ອວນ຺ທິໂຍ, ປາຣິວາສິໂກ ອວນ຺ທິໂຍ, ມູລາຍປຏິກສ຺ສນາຣໂຫ ອວນ຺ທິໂຍ, ມານຕ຺ຕາຣໂຫ ອວນ຺ທິໂຍ, ມານຕ຺ຕຈາຣິໂກ ອວນ຺ທິໂຍ, ອພ຺ຠານາຣໂຫ ອວນ຺ທິໂຍ. ອິເມ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ທສ ອວນ຺ທິຍາ.

‘‘ຕໂຍເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ວນ຺ທິຍາ – ປຈ຺ຉາ ອຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ປຸເຣ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ວນ຺ທິໂຍ, ນານາສໍວາສໂກ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ຘມ຺ມວາທີ ວນ຺ທິໂຍ, ສເທວເກ ຠິກ຺ຂເວ ໂລເກ ສມາຣເກ ສພ຺ຣຫ຺ມເກ ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ປຊາຍ ສເທວມນຸສ຺ສາຍ ຕຖາຄໂຕ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວນ຺ທິໂຍ. ອິເມ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕໂຍ ວນ຺ທິຍາ’’ຕິ.

ອາສນປ຺ປຏິພາຫນປຏິກ຺ເຂປໍ

໓໑໓. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ມນຸສ຺ສາ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ມຓ຺ຑເປ ປຏິຍາເທນ຺ຕິ, ສນ຺ຖເຣ ປຏິຍາເທນ຺ຕິ, ໂອກາເສ ປຏິຍາເທນ຺ຕິ. ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນ຺ເຕວາສິກາ ຠິກ຺ຂູ – ‘ສງ຺ຆິກຎ຺ເຎວ ຠຄວຕາ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ໂນ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕ’ນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຸຣໂຕ ປຸຣໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມຓ຺ຑເປປິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ສນ຺ຖເຣປິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ໂອກາເສປິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ – ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ອຸປຊ຺ຌາຍານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມຓ຺ຑເປສຸ ປຣິຄ຺ຄຫິເຕສຸ, ສນ຺ຖເຣສຸ ປຣິຄ຺ຄຫິເຕສຸ, ໂອກາເສສຸ ປຣິຄ຺ຄຫິເຕສຸ, ໂອກາສໍ ອລຠມາໂນ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ນິສີທິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈູສສມຍໍ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐາຍ ອຸກ຺ກາສິ. ອາຍສ຺ມາປິ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ອຸກ຺ກາສິ. ‘‘ໂກ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິ? ‘‘ອຫໍ, ຠຄວາ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ‘‘ກິສ຺ສ ຕ຺ວໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ອິຘ ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ? ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ປຏິປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ສຈ຺ຈໍ ກິຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນ຺ເຕວາສິກາ ຠິກ຺ຂູ – ‘ສງ຺ຆິກຎ຺ເຎວ ຠຄວຕາ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ໂນ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕ’ນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຸຣໂຕ ປຸຣໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມຓ຺ຑເປ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ສນ຺ຖເຣ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ໂອກາເສ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ – ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ອຸປຊ຺ຌາຍານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ? ‘‘ສຈ຺ຈໍ ຠຄວາ’’ຕິ…ເປ… ວິຄຣຫິຕ຺ວາ…ເປ… ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕມ຺ປິ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ປຏິພາເຫຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປຏິພາເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ.

ຄິຫິວິກຕອນຸຊານນໍ

໓໑໔. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ມນຸສ຺ສາ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ ອນ຺ຕຣຆເຣ ອຸຈ຺ຈາສຍນມຫາສຍນານິ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອາສນ຺ທິໍ, ປລ຺ລງ຺ກໍ, ໂຄນກໍ, ຈິຕ຺ຕກໍ, ປຏິກໍ, ປຏລິກໍ, ຕູລິກໍ, ວິກຕິກໍ, ອຸທ຺ທໂລມິໍ, ເອກນ຺ຕໂລມິໍ, ກຏ຺ຏິສ຺ສໍ, ໂກເສຍ຺ຍໍ [ໂກເສຍ຺ຍໍ ກມ຺ພລໍ (ສີ. ສ຺ຍາ.)], ກຸຕ຺ຕກໍ, ຫຕ຺ຖຕ຺ຖຣໍ, ອສ຺ສຕ຺ຖຣໍ, ຣຖຕ຺ຖຣໍ, ອຊິນປເວຓິໍ, ກທລິມິຄປວຣປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ, ສອຸຕ຺ຕຣຈ຺ຉທໍ, ອຸຠໂຕໂລຫິຕກູປຘານໍ. ຠິກ຺ຂູ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍນ຺ຕາ ນາຠິນິສີທນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຐເປຕ຺ວາ ຕີຓິ – ອາສນ຺ທິໍ, ປລ຺ລງ຺ກໍ, ຕູລິກໍ – ຄິຫິວິກຕໍ [ຄິຫິວິກຏໍ (ສີ. ກ.), ອວເສສໍ ຄິຫິວິກຏໍ (ສ຺ຍາ.)] ອຠິນິສີທິຕຸໍ, ນຕ຺ເວວ ອຠິນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ມນຸສ຺ສາ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຕູໂລນທ຺ຘໍ ມຎ຺ຈມ຺ປິ ປີຐມ຺ປິ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂູ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍນ຺ຕາ ນາຠິນິສີທນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຄິຫິວິກຕໍ ອຠິນິສີທິຕຸໍ, ນຕ຺ເວວ ອຠິນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ເຊຕວນວິຫາຣານຸໂມທນາ

໓໑໕. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຘິວາເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’’ຕິ. ອຘິວາເສສິ ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຠຄວໂຕ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ກາລໍ ອາໂຣຈາເປສິ – ‘‘ກາໂລ, ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປຕ຺ວາ ສມ຺ປວາເຣຕ຺ວາ, ຠຄວນ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ, ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກຖາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເຊຕວເນ ປຏິປຊ຺ຊາມີ’’ຕິ? ‘‘ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ເຊຕວນໍ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐເປຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ຠຄວໂຕ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຊຕວນໍ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ອິມາຫິ ຄາຖາຫິ ອນຸໂມທິ –

‘‘ສີຕໍ ອຸຓ຺ຫໍ ປຏິຫນ຺ຕິ, ຕໂຕ ວາຬມິຄານິ ຈ;

ສຣີສເປ ຈ ມກເສ, ສິສິເຣ ຈາປິ ວຸຏ຺ຐິໂຍ.

‘‘ຕໂຕ ວາຕາຕໂປ ໂຆໂຣ, ສຎ຺ຊາໂຕ ປຏິຫຎ຺ຎຕິ;

ເລຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ສຸຂຕ຺ຖຎ຺ຈ, ຌາຍິຕຸຎ຺ຈ ວິປສ຺ສິຕຸໍ.

‘‘ວິຫາຣທານໍ ສງ຺ຆສ຺ສ, ອຄ຺ຄໍ ພຸທ຺ເຘນ ວຓ຺ຓິຕໍ;

ຕສ຺ມາ ຫິ ປຓ຺ຑິໂຕ ໂປໂສ, ສມ຺ປສ຺ສໍ ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໂນ.

‘‘ວິຫາເຣ ກາຣເຍ ຣມ຺ເມ, ວາສເຍຕ຺ຖ ພຫຸສ຺ສຸເຕ;

ເຕສໍ ອນ຺ນຎ຺ຈ ປານຎ຺ຈ, ວຕ຺ຖເສນາສນານິ ຈ;

ທເທຍ຺ຍ ອຸຊຸຠູເຕສຸ, ວິປ຺ປສນ຺ເນນ ເຈຕສາ.

‘‘ເຕ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕິ, ສພ຺ພທຸກ຺ຂາປນູທນໍ;

ຍໍ ໂສ ຘມ຺ມໍ ອິຘຎ຺ຎາຍ, ປຣິນິພ຺ພາຕິ ອນາສໂວ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ອິມາຫິ ຄາຖາຫິ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກາມິ.

ອາສນປ຺ປຏິພາຫນາທິ

໓໑໖. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ອາຊີວກສາວກສ຺ສ ມຫາມຕ຺ຕສ຺ສ ສງ຺ຆຠຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອາຍສ຺ມາ ອຸປນນ຺ໂທ ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຉາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວິປ຺ປກຕໂຠຊນໍ ອານນ຺ຕຣິກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ວຸຏ຺ຐາເປສິ. ຠຕ຺ຕຄ຺ຄໍ ໂກລາຫລໍ ອໂຫສິ. ອຖ ໂຂ ໂສ ມຫາມຕ຺ໂຕ ອຸຊ຺ຌາຍຕິ ຂິຍ຺ຍຕິ ວິປາເຈຕິ – ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ສມຓາ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຉາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວິປ຺ປກຕໂຠຊນໍ ອານນ຺ຕຣິກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ວຸຏ຺ຐາເປສ຺ສນ຺ຕິ! ຠຕ຺ຕຄ຺ຄໍ ໂກລາຫລໍ ອໂຫສິ. ນນຸ ນາມ ລພ຺ຠາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣາປິ ນິສິນ຺ເນນ ຍາວທຕ຺ຖໍ ຠຸຎ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ? ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ສ ມຫາມຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕສ຺ສ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕສ຺ສ ວິປາເຈນ຺ຕສ຺ສ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອປ຺ປິຈ຺ຉາ…ເປ… ເຕ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕິ ວິປາເຈນ຺ຕິ – ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ອາຍສ຺ມາ ອຸປນນ຺ໂທ ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຉາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວິປ຺ປກຕໂຠຊນໍ ອານນ຺ຕຣິກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ວຸຏ຺ຐາເປສ຺ສຕິ! ຠຕ຺ຕຄ຺ຄໍ ໂກລາຫລໍ ອໂຫສີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ສຈ຺ຈໍ ກິຣ ຕ຺ວໍ, ອຸປນນ຺ທ, ປຈ຺ຉາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວິປ຺ປກຕໂຠຊນໍ ອານນ຺ຕຣິກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ວຸຏ຺ຐາເປສິ, ຠຕ຺ຕຄ຺ຄໍ ໂກລາຫລໍ ອໂຫສີ’’ຕິ? ‘‘ສຈ຺ຈໍ ຠຄວາ’’ຕິ. ວິຄຣຫິ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ…ເປ… ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ຕ຺ວໍ, ໂມຆປຸຣິສ, ປຈ຺ຉາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວິປ຺ປກຕໂຠຊນໍ ອານນ຺ຕຣິກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ວຸຏ຺ຐາເປສ຺ສສິ? ຠຕ຺ຕຄ຺ຄໍ ໂກລາຫລໍ ອໂຫສິ. ເນຕໍ, ໂມຆປຸຣິສ, ອປ຺ປສນ຺ນານໍ ວາ ປສາທາຍ…ເປ… ວິຄຣຫິຕ຺ວາ…ເປ… ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິປ຺ປກຕໂຠຊໂນ [ໂຠຊໂນ ອານນ຺ຕຣິໂກ (ສ຺ຍາ.)] ຠິກ຺ຂຸ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ. ໂຍ ວຸຏ຺ຐາເປຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ. ສເຈ ວຸຏ຺ຐາເປຕິ, ປວາຣິໂຕ ຈ ໂຫຕິ, ‘ຄຈ຺ຉ ອຸທກໍ ອາຫຣາ’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ເຈຕໍ ລເຠຖ, ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລໍ. ໂນ ເຈ ລເຠຖ, ສາຘຸກໍ ສິຕ຺ຖານິ ຄິລິຕ຺ວາ ວຸຑ຺ຒຕຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອາສນໍ ທາຕພ຺ພໍ. ນ ຕ຺ເວວາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ວຸຑ຺ຒຕຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອາສນໍ ປຏິພາຫິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທາມິ. ໂຍ ປຏິພາເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາຕິ’’.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ຄິລາເນ ຠິກ຺ຂູ ວຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕິ. ຄິລານາ ເອວໍ ວເທນ຺ຕິ – ‘‘ນ ມຍໍ, ອາວຸໂສ, ສກ຺ໂກມ ວຸຏ຺ຐາຕຸໍ, ຄິລານາມ຺ຫາ’’ຕິ. ‘‘ມຍໍ ອາຍສ຺ມນ຺ເຕ ວຸຏ຺ຐາເປສ຺ສາມາ’’ຕິ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ຐິຕເກ ມຸຎ຺ຈນ຺ຕິ. ຄິລານາ ມຸຈ຺ຉິຕາ ປປຕນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຄິລາໂນ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ. ໂຍ ວຸຏ຺ຐາເປຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ‘ຄິລານາ ມຍມ຺ຫາ ອວຸຏ຺ຐາປນີຍາ’ຕິ ວຣເສຍ຺ຍາໂຍ ປລິພຸທ຺ເຘນ຺ຕິ [ປລິພຸນ຺ຘນ຺ຕິ (ກ.)]. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຄິລານສ຺ສ ປຕິຣູປໍ ເສຍ຺ຍໍ ທາຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ເລສກປ຺ເປນ ເສນາສນໍ ປຏິພາຫນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ເລສກປ຺ເປນ ເສນາສນໍ ປຏິພາຫິຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປຏິພາເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ.

[ປາຈິ. ໑໒໒] ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສຕ຺ຕຣສວຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມໍ ມຫາວິຫາຣໍ ປຏິສງ຺ຂໂຣນ຺ຕິ – ‘ອິຘ ມຍໍ ວສ຺ສໍ ວສິສ຺ສາມາ’ຕິ. ອທ຺ທສໍສຸ [ອທ຺ທສາສຸໍ (ກ.)] ໂຂ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ສຕ຺ຕຣສວຄ຺ຄິເຍ ຠິກ຺ຂູ ວິຫາຣໍ [ອຎ຺ຎຕຣໍ ວິຫາຣໍ (ກ.)] ປຏິສງ຺ຂໂຣນ຺ເຕ. ທິສ຺ວານ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ອິເມ, ອາວຸໂສ, ສຕ຺ຕຣສວຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ວິຫາຣໍ ປຏິສງ຺ຂໂຣນ຺ຕິ. ຫນ຺ທ ເນ ວຸຏ຺ຐາເປສ຺ສາມາ’’ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ອາຄເມຖາວຸໂສ, ຍາວ ປຏິສງ຺ຂໂຣນ຺ຕິ, ປຏິສງ຺ຂເຕ ວຸຏ຺ຐາເປສ຺ສາມາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ສຕ຺ຕຣສວຄ຺ຄິເຍ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອຸຏ຺ເຐຖາວຸໂສ, ອມ຺ຫາກໍ ວິຫາໂຣ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ. ‘‘ນນຸ, ອາວຸໂສ, ປຏິກຈ຺ເຈວ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ? ມຍຎ຺ຈຎ຺ຎໍ ປຏິສງ຺ຂເຣຍ຺ຍາມາ’’ຕິ. ‘‘ນນຸ, ອາວຸໂສ, ສງ຺ຆິໂກ ວິຫາໂຣ’’ຕິ? ‘‘ອາມາວຸໂສ, ສງ຺ຆິໂກ ວິຫາໂຣ’’ຕິ. ‘‘ອຸຏ຺ເຐຖາວຸໂສ, ອມ຺ຫາກໍ ວິຫາໂຣ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ. ‘‘ມຫລ຺ລໂກ, ອາວຸໂສ, ວິຫາໂຣ; ຕຸມ຺ເຫປິ ວສຖ, ມຍມ຺ປິ ວສິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ‘‘ອຸຏ຺ເຐຖາວຸໂສ, ອມ຺ຫາກໍ ວິຫາໂຣ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ກຸປິຕາ ອນຕ຺ຕມນາ ຄີວາຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິກ຺ກຑ຺ຒນ຺ຕິ. ເຕ ນິກ຺ກຑ຺ຒິຍມານາ ໂຣທນ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ກິສ຺ສ ຕຸມ຺ເຫ, ອາວຸໂສ, ໂຣທຖາ’’ຕິ? ‘‘ອິເມ, ອາວຸໂສ, ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ກຸປິຕາ ອນຕ຺ຕມນາ ອມ຺ເຫ ສງ຺ຆິກາ ວິຫາຣາ ນິກ຺ກຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອປ຺ປິຈ຺ຉາ…ເປ… ເຕ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕິ ວິປາເຈນ຺ຕິ – ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ກຸປິຕາ ອນຕ຺ຕມນາ ຠິກ຺ຂູ ສງ຺ຆິກາ ວິຫາຣາ ນິກ຺ກຑ຺ຒິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ! ອຖ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ…ເປ… ‘‘ສຈ຺ຈໍ ກິຣ, ຕຸມ຺ເຫ ຠິກ຺ຂເວ, ກຸປິຕາ ອນຕ຺ຕມນາ ສງ຺ຆິກາ ວິຫາຣາ ຠິກ຺ຂູ ນິກ຺ກຑ຺ຒຖາ’’ຕິ? ‘‘ສຈ຺ຈໍ ຠຄວາ’’ຕິ…ເປ… ວິຄຣຫິຕ຺ວາ…ເປ… ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຸປິເຕນ ອນຕ຺ຕມເນນ ຠິກ຺ຂຸ ສງ຺ຆິກາ ວິຫາຣາ ນິກ຺ກຑ຺ຒິຕພ຺ໂພ. ໂຍ ນິກ຺ກຑ຺ເຒຍ຺ຍ, ຍຖາຘມ຺ໂມ ກາເຣຕພ຺ໂພ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເສນາສນໍ ຄາເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກສມ຺ມຸຕິ

໓໑໗. ອຖ ໂຂ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘ເກນ ນຸ ໂຂ ເສນາສນໍ ຄາເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ …ເປ… ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ – ໂຍ ນ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂທສາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂມຫາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ຠຍາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຄຫິຕາຄຫິຕຎ຺ຈ ຊາເນຍ຺ຍ. ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ໂພ –

‘‘ປຐມໍ ຠິກ຺ຂຸ ຍາຈິຕພ຺ໂພ, ຍາຈິຕ຺ວາ ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ. ເອສາ ຎຕ຺ຕິ.

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນຕິ. ຍສ຺ສາຍສ຺ມໂຕ ຂມຕິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກສ຺ສ ສມ຺ມຸຕິ, ໂສ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ; ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕິ, ໂສ ຠາເສຍ຺ຍ.

‘‘ສມ຺ມໂຕ ສງ຺ເຆນ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂຸ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປໂກ. ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ.

໓໑໘. ອຖ ໂຂ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ເສນາສນໍ ຄາເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຐມໍ ຠິກ຺ຂູ ຄເຓຕຸໍ, ຠິກ຺ຂູ ຄເຓຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍາ ຄເຓຕຸໍ, ເສຍ຺ຍາ ຄເຓຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍຄ຺ເຄນ ຄາເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ. ເສຍ຺ຍຄ຺ເຄນ ຄາເຫນ຺ຕາ ເສຍ຺ຍາ ອຸສ຺ສາຣຍິໍສຸ…ເປ… ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຫາຣຄ຺ເຄນ ຄາເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ. ວິຫາຣຄ຺ເຄນ ຄາເຫນ຺ຕາ ວິຫາຣາ ອຸສ຺ສາຣຍິໍສຸ…ເປ… ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣິເວຓຄ຺ເຄນ ຄາເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ. ປຣິເວຓຄ຺ເຄນ ຄາເຫນ຺ຕາ ປຣິເວຓາ ອຸສ຺ສາຣຍິໍສຸ…ເປ… ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸຠາຄມ຺ປິ ທາຕຸໍ. ຄຫິເຕ ອນຸຠາເຄ ອຎ຺ໂຎ ຠິກ຺ຂຸ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ນ ອກາມາ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ນິສ຺ສີເມ ຐິຕສ຺ສ ເສນາສນໍ ຄາເຫນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ນິສ຺ສີເມ ຐິຕສ຺ສ ເສນາສນໍ ຄາເຫຕພ຺ພໍ. ໂຍ ຄາເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ເສນາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສພ຺ພກາລໍ ປຏິພາຫນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ເສນາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສພ຺ພກາລໍ ປຏິພາເຫຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປຏິພາເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວສ຺ສານໍ ເຕມາສໍ ປຏິພາຫິຕຸໍ, ອຸຕຸກາລໍ ປນ ນ ປຏິພາຫິຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ກຕິ ນຸ ໂຂ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາ’’ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ຕໂຍ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ເສນາສນຄ຺ຄາຫາ – ປຸຣິມໂກ, ປຈ຺ຉິມໂກ, ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກ. ອປຣຊ຺ຊຸຄຕາຍ ອາສາຬ຺ຫິຍາ ປຸຣິມໂກ ຄາເຫຕພ຺ໂພ. ມາສຄຕາຍ ອາສາຬ຺ຫິຍາ ປຈ຺ຉິມໂກ ຄາເຫຕພ຺ໂພ. ອປຣຊ຺ຊຸຄຕາຍ ປວາຣຓາຍ ອາຍຕິໍ ວສ຺ສາວາສຕ຺ຖາຍ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກ ຄາເຫຕພ຺ໂພ. ອິເມ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕໂຍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາ’’ຕິ.

ທຸຕິຍຠາຓວາໂຣ ນິຏ຺ຐິໂຕ.