ວິຫາຣານຸຊານນໍ

໒໙໔. ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ຣາຊຄເຫ ວິຫຣຕິ ເວຬຸວເນ ກລນ຺ທກນິວາເປ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠຄວຕາ ຠິກ຺ຂູນໍ ເສນາສນໍ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕ ຈ ຠິກ຺ຂູ ຕຫໍ ຕຫໍ ວິຫຣນ຺ຕິ – ອຣຎ຺ເຎ, ຣຸກ຺ຂມູເລ, ປພ຺ພເຕ, ກນ຺ທຣາຍໍ, ຄິຣິຄຸຫາຍໍ, ສຸສາເນ, ວນປຕ຺ເຖ, ອຊ຺ໂຌກາເສ, ປລາລປຸຎ຺ເຊ. ເຕ ກາລສ຺ເສວ ຕໂຕ ຕໂຕ ອຸປນິກ຺ຂມນ຺ຕິ – ອຣຎ຺ຎາ ຣຸກ຺ຂມູລາ ປພ຺ພຕາ ກນ຺ທຣາ ຄິຣິຄຸຫາ ສຸສານາ ວນປຕ຺ຖາ ອຊ຺ໂຌກາສາ ປລາລປຸຎ຺ຊາ, ປາສາທິເກນ ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ປຏິກ຺ກນ຺ເຕນ, ອາໂລກິເຕນ ວິໂລກິເຕນ, ສມິຎ຺ຊິເຕນ ປສາຣິເຕນ, ໂອກ຺ຂິຕ຺ຕຈກ຺ຂູ, ອິຣິຍາປຖສມ຺ປນ຺ນາ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ [ເສຏ຺ຐິ (ກ.)] ກາລສ຺ເສວ ອຸຍ຺ຍານໍ ອຄມາສິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ກາລສ຺ເສວ ຕໂຕ ຕໂຕ ອຸປນິກ຺ຂມນ຺ເຕ – ອຣຎ຺ຎາ ຣຸກ຺ຂມູລາ ປພ຺ພຕາ ກນ຺ທຣາ ຄິຣິຄຸຫາ ສຸສານາ ວນປຕ຺ຖາ ອຊ຺ໂຌກາສາ ປລາລປຸຎ຺ຊາ, ປາສາທິເກນ ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ປຏິກ຺ກນ຺ເຕນ, ອາໂລກິເຕນ ວິໂລກິເຕນ, ສມິຎ຺ຊິເຕນ ປສາຣິເຕນ, ໂອກ຺ຂິຕ຺ຕຈກ຺ຂູ, ອິຣິຍາປຖສມ຺ປນ຺ເນ. ທິສ຺ວານສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປສີທິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ເຍນ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສຈາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ວິຫາເຣ ກາຣາເປຍ຺ຍໍ, ວເສຍ຺ຍາຖ ເມ ວິຫາເຣສູ’’ຕິ? ‘‘ນ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຠຄວຕາ ວິຫາຣາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວນ຺ຕໍ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ມມ ອາໂຣເຈຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ ຄຫປຕີ’’ຕິ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຣາຊຄຫກສ຺ສ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນາ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຣາຊຄຫໂກ, ຠນ຺ເຕ, ເສຏ຺ຐີ ວິຫາເຣ ກາຣາເປຕຸກາໂມ. ກຖໍ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ອມ຺ເຫຫິ [ຠນ຺ເຕ (ສີ. ກ.)] ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈ ເລຓານິ [ປຎ຺ຈ ເສນາສນານິ (ສ຺ຍາ.)] – ວິຫາຣໍ, ອຑ຺ຒໂຍຄໍ, ປາສາທໍ, ຫມ຺ມິຍໍ, ຄຸຫ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເຍນ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣາຊຄຫກໍ ເສຏ຺ຐິໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອນຸຎ຺ຎາຕາ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຠຄວຕາ ວິຫາຣາ; ຍສ຺ສທານິ ກາລໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ເອກາເຫເນວ ສຏ຺ຐິວິຫາເຣ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ເຕ ສຏ຺ຐິວິຫາເຣ ປຣິໂຍສາເປຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຘິວາເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’’ຕິ. ອຘິວາເສສິ ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ຠຄວໂຕ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ.

ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ກາລໍ ອາໂຣຈາເປສິ – ‘‘ກາໂລ, ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ຣາຊຄຫກສ຺ສ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປຕ຺ວາ ສມ຺ປວາເຣຕ຺ວາ, ຠຄວນ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ, ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເອເຕ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສຏ຺ຐິວິຫາຣາ ປຸຎ຺ຎຕ຺ຖິເກນ ສຄ຺ຄຕ຺ຖິເກນ ກາຣາປິຕາ. ກຖາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເຕສຸ ວິຫາເຣສຸ ປຏິປຊ຺ຊາມີ’’ຕິ? ‘‘ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ເຕ ສຏ຺ຐິວິຫາເຣ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐາເປຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເສຏ຺ຐີ ຠຄວໂຕ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຕ ສຏ຺ຐິວິຫາເຣ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ.

໒໙໕. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຣາຊຄຫກໍ ເສຏ຺ຐິໍ ອິມາຫິ ຄາຖາຫິ ອນຸໂມທິ –

‘‘ສີຕໍ ອຸຓ຺ຫໍ ປຏິຫນ຺ຕິ [ປຏິຫນຕິ (ກ.)], ຕໂຕ ວາຬມິຄານິ ຈ;

ສຣີສເປ ຈ ມກເສ, ສິສິເຣ ຈາປິ ວຸຏ຺ຐິໂຍ.

‘‘ຕໂຕ ວາຕາຕໂປ ໂຆເຣ, ສຎ຺ຊາໂຕ [ວາຕາຕເປ ໂຆເຣ, ສຎ຺ຊາເຕ (ກ. ສທ຺ທນີຕິ)] ປຏິຫຎ຺ຎຕິ;

ເລຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ສຸຂຕ຺ຖຎ຺ຈ, ຌາຍິຕຸຎ຺ຈ ວິປສ຺ສິຕຸໍ.

‘‘ວິຫາຣທານໍ ສງ຺ຆສ຺ສ, ອຄ຺ຄໍ ພຸທ຺ເຘນ [ພຸທ຺ເຘຫິ (ສ຺ຍາ.)] ວຓ຺ຓິຕໍ;

ຕສ຺ມາ ຫິ ປຓ຺ຑິໂຕ, ໂປໂສ ສມ຺ປສ຺ສໍ ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໂນ.

‘‘ວິຫາເຣ ກາຣເຍ ຣມ຺ເມ, ວາສເຍຕ຺ຖ ພຫຸສ຺ສຸເຕ;

ເຕສໍ ອນ຺ນຎ຺ຈ ປານຎ຺ຈ, ວຕ຺ຖເສນາສນານິ ຈ;

ທເທຍ຺ຍ ອຸຊຸຠູເຕສຸ, ວິປ຺ປສນ຺ເນນ ເຈຕສາ.

‘‘ເຕ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕິ, ສພ຺ພທຸກ຺ຂາປນູທນໍ;

ຍໍ ໂສ ຘມ຺ມໍ ອິຘຎ຺ຎາຍ, ປຣິນິພ຺ພາຕິ ອນາສໂວ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຣາຊຄຫກໍ ເສຏ຺ຐິໍ ອິມາຫິ ຄາຖາຫິ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກາມິ.

໒໙໖. ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ ມນຸສ຺ສາ – ‘‘ຠຄວຕາ ກິຣ ວິຫາຣາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ’’ຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ [ເຕ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ວິຫາເຣ ກາຣາເປນ຺ຕິ. ເຕ ວິຫາຣາ ອກວາຏກາ ໂຫນ຺ຕິ; ອຫີປິ ວິຈ຺ຉິກາປິ ສຕປທິໂຍປິ ປວິສນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກວາຏ’’ນ຺ຕິ. ຠິຕ຺ຕິຉິທ຺ທໍ ກຣິຕ຺ວາ ວລ຺ລິຍາປິ ຣຊ຺ຊຸຍາປິ ກວາຏໍ ພນ຺ຘນ຺ຕິ. ອຸນ຺ທູເຣຫິປິ ອຸປຈິກາຫິປິ ຂຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຂຍິຕພນ຺ຘນານິ ກວາຏານິ ປຕນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປິຏ຺ຐສງ຺ຆາຏໍ ອຸທຸກ຺ຂລິກໍ ອຸຕ຺ຕຣປາສກ’’ນ຺ຕິ. ກວາຏາ ນ ຜຸສີຍນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາວິຎ຺ຉນຈ຺ຉິທ຺ທໍ ອາວິຎ຺ຉນຣຊ຺ຊຸ’’ນ຺ຕິ. ກວາຏາ ນ ຖກິຍນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຄ຺ຄຬວຏ຺ຏິໍ ກປິສີສກໍ ສູຈິກໍ ຆຏິກ’’ນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ກວາຏໍ ອປາປຸຣິຕຸໍ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕາຬຈ຺ຉິທ຺ທໍ. ຕີຓິ ຕາຬານິ – ໂລຫຕາຬໍ, ກຏ຺ຐຕາຬໍ, ວິສາຓຕາຬ’’ນ຺ຕິ. ເຍຫິ [ເຍປິ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ເຕ ອຸຄ຺ຆາເຏຕ຺ວາ ປວິສນ຺ຕິ [ວິສາຓຕາຬໍ, ເຍຫິ ເຕ ອຸຄ຺ຆາເຏຕ຺ວາ ປວິສນ຺ຕີຕິ (ກ.)], ວິຫາຣາ ອຄຸຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍນ຺ຕກໍ ສູຈິກ’’ນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ວິຫາຣາ ຕິຓຈ຺ຉທນາ ໂຫນ຺ຕິ; ສີຕກາເລ ສີຕາ, ອຸຓ຺ຫກາເລ ອຸຓ຺ຫາ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂອຄຸມ຺ເຜຕ຺ວາ ອຸລ຺ລິຕ຺ຕາວລິຕ຺ຕໍ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ວິຫາຣາ ອວາຕປານກາ ໂຫນ຺ຕິ ອຈກ຺ຂຸສ຺ສາ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘາ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕີຓິ ວາຕປານານິ – ເວທິກາວາຕປານໍ, ຊາລວາຕປານໍ, ສລາກວາຕປານ’’ນ຺ຕິ. ວາຕປານນ຺ຕຣິກາຍ ກາຬກາປິ ວຄ຺ຄຸລິໂຍປິ ປວິສນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວາຕປານຈກ຺ກລິກ’’ນ຺ຕິ. ຈກ຺ກລິກນ຺ຕຣິກາຍປິ ກາຬກາປິ ວຄ຺ຄຸລິໂຍປິ ປວິສນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວາຕປານກວາຏກໍ ວາຕປານຠິສິກ’’ນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ຉມາຍໍ ສຍນ຺ຕິ. ຄຕ຺ຕານິປິ ຈີວຣານິປິ ປໍສຸກິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຓສນ຺ຖາຣກ’’ນ຺ຕິ. ຕິຓສນ຺ຖາຣໂກ ອຸນ຺ທູເຣຫິປິ ອຸປຈິກາຫິປິ ຂຊ຺ຊຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມິຑ຺ຒິ’’ນ຺ຕິ [ມີຒນ຺ຕິ (ສີ.), ມິຒິນ຺ຕິ (ສ຺ຍາ.)]. ມິຑ຺ຒິຍາ ຄຕ຺ຕານິ ທຸກ຺ຂາ ໂຫນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ພິທລມຎ຺ຈກ’’ນ຺ຕິ.