໑. ສງ຺ຄຫວາຣອຕ຺ຖວິຠາວນາ

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫສ຺ສ ນວງ຺ຄສ຺ສ ສຕ຺ຖຸສາສນວຣສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໍ ຍໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ກາຕຸກາໂມ, ຕສ຺ສ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ນິສ຺ສຍໍ ວິສຍຠູຕໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພສຫິຕໍ, ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພໍ ເອວ ວາ ສໂລກປາເລນ ຕິໂລເກນ ສທາ ປູເຊຕພ຺ພສ຺ສ ເຈວ ນມສ຺ສິຕພ຺ພສ຺ສ ຈ ນຣຸຕ຺ຕມສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ ສາສນວຣໍ ວິທູເຫວ ຎາຕພ຺ພໍ. ເອຕໍ ສາສນວຣໍ ຕາວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຕໍຊນເກນ, ຕໍວິຊານກວິທູຫິ ຈ ນິຍເມຕຸໍ, ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓປຣິທີປນຎ຺ຈ ກາຕຸໍ –

‘‘ຍໍ ໂລໂກ ປູຊຍເຕ, ສໂລກປາໂລ ສທາ ນມສ຺ສຕິ ຈ;

ຕສ຺ເສຕ ສາສນວຣໍ, ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍໍ ນຣວຣສ຺ສາ’’ຕິ. – ປຐມຄາຖມາຫ;

ອິມາຍ ຫິ ປຐມຄາຖາຍ ‘‘ເອຕໍ ສາສນວຣໍ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ເອກນ຺ຕໂຕ ກຣຓວິເສສຠາເວນ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ເອເຕເນວ ວິເສສກຣເຓນ ເອກນ຺ຕາຘິປ຺ເປຕເນຕ຺ຕິວິສຍສາສນວຣສ຺ສ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ເອກນ຺ຕາຘິປ຺ເປຕສາສນວຣເມວ ເນຕ຺ຕິສໍວຓ຺ຓນາຍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພຕ຺ຕາ ວິສຍໍ ເຕເນວ ວກ຺ຂຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິໂຍ –

‘‘ເອຕໍ ອິທານິ ອມ຺ເຫຫິ ວິຠຊິຕພ຺ພຫາຣນຍປຏ຺ຐານວິຈາຣຓວິສຍຠູຕໍ ສາສນໍ ອາທິກລ຺ຍາຓຕາທິຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຣໍ ອຄ຺ຄໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ນິປຸຓຎາຓໂຄຈຣຕາຍ ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍເມວາ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ) ຈ,

‘‘ເອຕໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ‘ສາສນວຣ’ນ຺ຕິ ປເທນ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຍໍ ປຐມໍ, ຕໍ ອິຕເຣສໍ ອຘິຄມູປາໂຍຕິ ສພ຺ພສາສນມູລຠູຕໍ, ອຕ຺ຕໂນ ປກຣຓສ຺ສ ຈ ວິສຍຠູຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນເມວາ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ) ຈ,

‘‘ອິທານິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘ສາສນວຣໍ ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ເນຕ຺ຕິສໍວຓ຺ຓນາຍ ວິສຍຠູຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມເມວ ປກາຣນ຺ຕເຣນ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ) ຈ.

ຕຕ຺ຖ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນສ຺ສາປິ ມູລໍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພສາສນມູລຠູຕ’’ນ຺ຕິ. ເອເຕນ ກມ຺ມສາຘເນນປິ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ເຖ ສິທ຺ເຘ ນານາວິຘສາຘກວຈນໍ ນານາວາທານໍ ອໂນກາສກຣຓຕ຺ຖາຍ ກຕໍ. ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທິຘມ຺ມຄຸຓາ ປນ ສາສນສ຺ສ ວິເສສເທສກນຣວຣສທ຺ເທນ ວາ ປຣິທີປກຕ຺ຖຠາເວນ ວາ ທີປິຕາ ອວິນາຠາວໂຕ. ສາສນວຣສ຺ສ ປນ ຊນກສມ຺ພນ຺ຘິເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ‘‘ນຣວຣສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ຈ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄໂລ ສາສນວຣຊນໂກ ວາຈກຕ຺ຖສມ຺ພນ຺ຘິຠາເວນ ວຸຕ຺ໂຕ. ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓມຫາກຣຸຓາສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິຄຸຓວິເສສາ ປນ ຊນກສມ຺ພນ຺ຘິຠູຕສ຺ສ ນຣສ຺ສ ວິເສສເກນວຣສທ຺ເທນ ວາ ປຣິທີປກຕ຺ຖຠາເວນ ວາ ທີປິໂຕ.

ກິໍ ນຸ ໂສ ສາສນວຣຊນໂກ ນຣວໂຣ ປຣມຕ຺ໂຖວ, ອຸທາຫຸ ປູຊນີໂຍ ເຈວ ນມສ຺ສນີໂຍ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ…ເປ… ນມສ຺ສຕິ ຈາ’’ຕິ, ເຕນ ສາສນວຣຊນໂກ ນຣວໂຣ ປຣມຕ຺ໂຖວ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ສໂລກປາເລນ ໂລເກນ ສທາ ສພ຺ພກາເລສຸ ປູຊນີໂຍ ເຈວ ນມສ຺ສນີໂຍ ຈາຕິ ວິເສສິໂຕ ໂຖມິໂຕຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ປູຊນນມສ຺ສນເຈຕນາວາຈເກນ ວາ ປູຊນນມສ຺ສນສທ຺ເທນ ຜລູປຈາຣຕ຺ໂຖ ປຸຎ຺ຎມຫຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຕ ປູຊນີຍຠາໂວ ເຈວ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓປທຏ຺ຐານສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິຄຸຓສງ຺ຂາໂຕ ນມສ຺ສນີຍຠາໂວ ຈ ທີປກຕ຺ຖຠາເວນ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທີປິໂຕ. ເຕນາຫ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິໂຍ ‘‘ຠຄວໂຕ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ປູຊນີຍວນ຺ທນີຍຠາໂວ, ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລຠາໂວ ຈ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕໍ ທີເປຕີ’’ຕິອາທິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ).

ຕາທິສສ຺ສ ນຣວຣສ຺ສ ຕາທິສໍ ສາສນວຣໍ ກິໍ ເຍນ ເກນຈິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິທູຫີ’’ຕິ. ເຕນ ຕິປິຏກຘຣາ ອຣິຍຠູຕາ ປຓ຺ຑິຕາ ວາຈກຕ຺ຖຠາເວນ ຄຫິຕາ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາທິສງ຺ຆຄຸຓາ ປນ ວນ຺ທຘາຕຸວຈເນນ ວາ ທີປກຕ຺ຖຠາເວນ ວາ ທີປິຕາຕິ. ເອວໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທີປິເຕ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸເຓ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອວໍ ປຐມຄາຖາຍ ສາຕິສຍໍ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓປຣິທີປນໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ) ວກ຺ຂຕິ, ນ ຄາຖາຍ ນິຣວເສສຕ຺ເຖ. ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ເອວໍ ສາສນວຣທສ຺ສນຠູຕາຍ ປຐມຄາຖາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອປເຣ ປນາຈຣິຍາ ‘‘ອິມາຍ ປຐມຄາຖາຍ ເອກນ຺ຕໂຕ ອຘິປ຺ເປຕານາຘິປ຺ເປຕວຈນານິ ເຈວ ວາຈກຕ຺ຖທີປກຕ຺ຖວິເສສານິ ຈ ສຸຏ຺ຐຸ ອວິຈາເຣຕ຺ວາ ‘ເອວໍ ປຐມຄາຖາຍ ສາຕິສຍໍ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓປຣິທີປນໍ ກຕ຺ວາ’ຕິ ວຈນຈ຺ຉາຍໍ ນິສ຺ສາຍ ສາຕິສຍໍ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓປຣິທີປນໍ ກາຕຸໍ ‘ຍໍ ໂລໂກຕ຺ຍາທິມາຫາ’ຕິ ຈ ສາຕິສຍຣຕນຕ຺ຕຍຄຸເຓ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘ຍໍ ໂລໂກຕ຺ຍາທິມາຫາ’ຕິ’’ ຈ ວທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ວາໂທ ອມ຺ຫາກໍ ນກ຺ຂມຕິ. ກາຣຓໍ ປນ ມຍາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕານຸສາເຣນ ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍໍ ປທານຸກ຺ກມານຸຣູປານຸສນ຺ຘ຺ຍຕ຺ໂຖ.

ອຖ ວາ ເອກໍ ສມຍໍ ຊມ຺ພຸວນສຓ຺ເຑ ນິສີທິຕ຺ວາ ສິສ຺ສານໍ ຫິຕໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ, ອຕ຺ຕໂນ ອຠິນີຫາຣສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ປສໍສິໂຕ, ມຫາກຈ຺ຈາຍໂນ ສຕ຺ຖາຣາ ອນຸໂມທິຕໍ ສາສນາຍຕ຺ຕໍ ນວງ຺ຄສ຺ສຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ໂສຬສຫາຣາທິອເນກຕ຺ຖວິຘໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ອາຣຠນ຺ໂຕ, ‘‘ຍໍ ໂລໂກ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ຍທິ ເອວໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓຠູຕໍ ໂສຬສຫາຣາຕ຺ຍາທິກໍ ອາຣຠິຕພ຺ພໍ, ຕໍ ອນາຣຠິຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໂຕ ພຫິຠູຕໍ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ’’ຕ຺ຍາທິກໍ ອາຣຠິຕພ຺ພໍ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ອມ຺ພໍ ປຸຏ຺ໂຐ ລພຸຊໍ ພ຺ຍາກເຣຍ຺ຍ, ລພຸຊໍ ປຸຏ຺ໂຐ ອມ຺ພໍ ພ຺ຍາກເຣຍ຺ຍ, ເອວເມວ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓມາຣຠນ຺ໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອາຣຠຕີຕິ? ຕຖາປິ ຍສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສາສນວຣສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໍ ຍໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ກາຕຸກາໂມ ຍສ຺ສ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍຠູຕໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພສຫິຕໍ, ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພໍ ເອວ ວາ ຕໍ ສາສນວຣໍ ຕາວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຕໍຊນເກນ, ຕໍວິຊານກວິທູຫິ ຈ ນິຍເມຕຸໍ, ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓປຣິທີປນຎ຺ຈ ກາຕຸໍ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ອຍໍ ລີນນ຺ຕຣໂຈທນາສຫິໂຕ ອນຸສນ຺ຘ຺ຍຕ຺ໂຖ.

‘‘ຍໍ ໂລໂກ ປູຊຍເຕ, ສໂລກປາໂລ ສທາ ນມສ຺ສຕິ ຈ;

ຕສ຺ເສຕ ສາສນວຣໍ, ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍໍ ນຣວຣສ຺ສາ’’ຕິ. –

ນິຄ຺ຄຫິຕໂລປໍ ກຕ຺ວາ ຣຈິຕາ ຄາຖາ ອຣິຍາສາມຎ຺ຎລກ຺ຂເຓນ ສມ຺ປນ຺ນາ. ກຖໍ? ປຸພ຺ພຑ຺ເຒ ຕິໍສ ມຕ຺ຕາ, ອປຣຑ຺ເຒ ສຕ຺ຕວີສ ມຕ຺ຕາ. ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕາ ສຕ຺ຕປຎ຺ຎາສ ມຕ຺ຕາວ ຠວນ຺ຕິ. ອກ຺ຂຣານໍ ປນ ອິມິສ຺ສໍ ຄາຖາຍໍ ສຕ຺ຕຕິໍສ. ເຕສຸ ຄຣຸກ຺ຂຣາ ວີສຕິ, ລຫຸກ຺ຂຣາ ສຕ຺ຕຣສ ຠວນ຺ຕິ. ‘‘ຕສ຺ເສຕໍ ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ປນ ສານຸນາສິກໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ.

ຕຕ຺ຖ ນິທ຺ເທສຕ຺ໂຖ ອຏ຺ຐກຖານຸສາເຣນ ວິຊານິຕພ຺ໂພ. ສໂລກປາໂລ ສພ຺ໂພ ສຕ຺ຕໂລໂກ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິອເນກຄຸຓານຸສ຺ສຣເຓນ ວາ ປູເຊຕພ຺ພປູຊເນນ ວາ ປຏິປຕ຺ຕິປູຊເນນ ວາ ສທາ ສພ຺ພກາເລສຸ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຍໍ ນຣວຣໍ ປູຊຍເຕ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈ, ຕສ຺ສ ປູເຊຕພ຺ພສ຺ສ ເຈວ ນມສ຺ສິຕພ຺ພສ຺ສ ຈ ສຕ຺ຖຸໂນ ນຣວຣສ຺ສ ຕິໂລກຄ຺ຄສ຺ສ ມຍາ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພສຫິຕໍ, ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພໍ ເອວ ວາ ວິທູເຫວ ເຎຍ຺ຍໍ ຎາຕພ຺ພໍ. ນິປຸຓຎາຓໂຄຈຣໍ ເອຕໍ ມຍາ ພຸທ຺ຘິຍໍ ຐປິຕໍ ສາສນວຣໍ ມຍາ ອາຣຠິຕພ຺ພສ຺ສ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍນ຺ຕິ ປຐມໍ ຊານິຕພ຺ພໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຠູຕໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ອຫໍ ອາຣຠິສ຺ສາມິ, ຕໍ ຕຸມ຺ເຫ ສາຘໂວ ສຸຓາຖ ມນສິ ກໂຣຖາຕິ ສມຸທາຍໂຍຊນາ, ອວຍວໂຍຊນາປິ ກາຕພ຺ພາ.

ກຖໍ? ‘‘ສໂລກປາໂລ ໂລໂກ’’ຕິ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາເວນ ໂຍຊນາ. ໂລກປາໂລ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອວເສໂສ ໂລໂກ ຈ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ໂລກປາລສຫິໂຕ ໂລໂກຕິ ວິເສເສຕິ. ‘‘ໂລໂກ ປູຊຍເຕ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈາ’’ຕິ ກຕ຺ຕຸກາຣກອາຂ຺ຍາຕກິຣິຍາຠາເວນ ໂຍຊນາ ‘‘ໂຍ ກໂຣຕິ, ສ ກຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ໂຍ ໂລໂກ ກາຣໂກ, ໂສ ກຕ຺ຕາ ໂຫຕຸ. ໂຍ ໂລໂກ ປູຊຍເຕ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈ, ກຖໍ ໂສ ກຕ຺ຕາຕິ? ‘‘ໂຍ ກໂຣຕິ, ສ ກຕ຺ຕາ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ‘‘ໂຍ ກໂຣຕິ ກິຣິຍໍ ນິປ຺ຜາເທຕິ, ໂສ ກິຣິຍານິປ຺ຜາທໂກ ກຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ສຍນຠຸຎ຺ຊນາທິສພ຺ພກິຣິຍານິປ຺ຜາທໂກ ກຕ຺ຕາເຍວ ໂຫຕິ. ອຍຎ຺ຈ ໂລໂກ ປູຊນນມສ຺ສນກິຣິຍານິປ຺ຜາທໂກເຍວາຕິ. ກຖໍ ອຍໍ ໂລໂກ ກິຣິຍານິປ຺ຜາທໂກຕິ? ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ສຕ຺ຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມານາຍປິ ປຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕມາໂນ ຫທຍວຕ຺ຖຸນິສ຺ສິໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ໂສ ຍຖາຣຫໍ ເຫຕາຘິປຕິສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ ນິປ຺ຜາທໂກ ຠເວ. ເອວໍ ໂລກສ຺ສ ກຕ຺ຕຸກາຣກຠາໂວ ວິຊານິຕພ຺ໂພຕິ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາເວນ ໂຍຊນາ. ເອສ ນໂຍ ຕີສຸ ປິຏເກສຸປິ ເອວຣູເປສຸ ຐາເນສຸ.

‘‘ຍໍ ນຣວຣໍ ປູຊຍເຕ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈາ’’ຕິ ກມ຺ມກາຣກອາຂ຺ຍາຕກິຣິຍາຠາເວນ ໂຍຊນາ ‘‘ຍໍ ກໂຣຕິ, ຕໍ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍໍ ກາຕພ຺ພໍ, ຕໍ ກມ຺ມໍ ໂຫຕຸ. ຍໍ ປູຊຍຕິ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈ, ກຖໍ ຕໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ? ‘‘ຍໍ ກໂຣຕິ, ຕໍ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ‘‘ຍໍ ກໂຣຕິ ກິຣິຍາຍ ສມ຺ພຊ຺ຌຕິ, ກິຣິຍາຍ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ກຣຓວາຈກວຈນີຍາທິສພ຺ພກິຣິຍາຍ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ ກມ຺ມໍ ໂຫຕ຺ເວວ. ອຍຎ຺ຈ ນຣວໂຣ ປູຊນນມສ຺ສນກິຣິຍາຍ ວາຈກວຈນີຍຠາເວນ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ໂພເຍວາຕິ. ກຖໍ ອຍໍ ນຣວໂຣ ວຈນີໂຍຕິ? ປູຊນນມສ຺ສນເຈຕນາຍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ນຣວໂຣ ວຈນີໂຍ, ເຈຕນາ ວາຈກາ, ເອວໍ ວາຈກວຈິຕພ຺ພຠາໂວ ໂຫຕ຺ເວວ. ‘‘ຍໍ ນຣວຣ’’ນ຺ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມານາຍປິ ປຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພ ສນ຺ຕານວເສນ ປວຕ຺ຕມາໂນ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓສຫິໂຕ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈໂກ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ເຈຕນາ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາເວນ ໂຍຊນາ. ເອສ ນໂຍ ຕີສຸ ປິຏເກສຸ ເອວຣູເປສຸ ຐາເນສຸ.

‘‘ຕສ຺ສ ນຣວຣສ຺ສາ’’ຕິ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາເວນ ໂຍຊນາ. ນຣວໂຣ ນາມ ນິມນ຺ຕິຕພ຺ພາທິໂກ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ປູເຊຕພ຺ໂພ ນມສ຺ສິຕພ຺ໂພ ເອວາຕິ ວິເສເສຕິ. ຕສ຺ສ ປູເຊຕພ຺ພສ຺ສ ເຈວ ນມສ຺ສິຕພ຺ພສ຺ສ ຈ ນຣວຣສ຺ສ ສາສນວຣນ຺ຕິ ຊຎ຺ຎຊນກຠາເວນ ໂຍຊນາ. ສາສນວຣໍ ນາມ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສາວກພຸທ຺ຘຣາຊຣາຊາທີນໍ ສາສນວຣໍ ນ ໂຫຕິ, ປູເຊຕພ຺ພສ຺ສ ເຈວ ນມສ຺ສິຕພ຺ພສ຺ສ ຈ ນຣວຣສ຺ສ ຕິໂລກສ຺ເສວ ສາສນວຣນ຺ຕິ ນິຍເມຕິ.

‘‘ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ຕຸກາຣກກິຕກິຣິຍາຠາເວນ ໂຍຊນາ. ກຕ຺ຕຸຠາໂວ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕວ. ‘‘ວິທູຫີ’’ຕິ ສຕ຺ຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມານາຍປິ ປຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕມາໂນ ສາສນວເຣ ສມ຺ໂມຫຘໍສກຎາຓສຫິໂຕ ຫທຍວຕ຺ຖຸນິສ຺ສິໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ຍຖາຣຫໍ ເຫຕາຘິປຕິສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ ນິປ຺ຜາທໂກ ຠເວ. ຎາ-ອິຕິຘາຕຸຍາ ອຕ຺ຖຠູຕໍ ຎາຓໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນໍ ນິປ຺ຜາເທຍ຺ຍໍ ຠເວ, ເອວໍ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາເວນ ໂຍຊນາ.

‘‘ເຎຍ຺ຍໍ ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ວິເສສນວິເສສ຺ຍຠາເວນ ໂຍຊນາ. ສາສນວຣໍ ນາມ ນ ເຍນ ເກນຈິ ເຎຍ຺ຍໍ, ອຖ ໂຂ ວິທູເຫວ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຎາເຓນ ເຎຍ຺ຍໍ ສາສນວຣນ຺ຕິ ວິເສເສຕິ.

‘‘ເອຕໍ ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ວິເສສນວິເສສ຺ຍຠາເວນ ໂຍຊນາ. ສາສນວຣໍ ນາມ ມຍາ ພຸທ຺ຘິຍໍ ອຏ຺ຐປິຕໍ ອປ຺ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ມຍາ ອິທານິ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍຠາເວນ ພຸທ຺ຘິຍໍ ວິປຣິວຕ຺ຕມານໍ ຐເປຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ ສາສນວຣນ຺ຕິ ວິເສເສຕິ. ເອຕໍ ສາສນວຣໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍນ຺ຕິ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕໍ ອິທານິ ອມ຺ເຫຫິ ວິຠຊິຕພ຺ພຫາຣນຍປຏ຺ຐານວິຈາຣຓວິສຍຠູຕໍ ສາສນ’’ນ຺ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ). ອິຈ຺ເຈວໍ ເນຕ຺ຕິຍາ ປຐມຄາຖາຍ ສງ຺ເຂເປນ ໂຍຊນຕ຺ໂຖ ສມຕ຺ໂຕ.

ຕຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ອນິຍມນຣວຣສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ ວາຈກໍ ປໂຍຄວນ຺ຕສພ຺ພນາມໍ. ອນິຍໂມ ຈ ປູຊນນມສ຺ສນກິຣິຍາຍ ອນິຍມິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ນຣວຣໂຕ ອຎ຺ຎສຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສສານິຍເຕສຸປິ ຕີສຸ ປິຏເກສຸ. ໂລກິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎານິ, ຕພ຺ພິປາໂກ ຈາຕິ ໂລໂກ.ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎານິ ໂລກິຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕພ຺ພິປາໂກ ຈ ໂລກິຍຕິ ປວຕ຺ຕຕິ, ອິຕິ ສຕ຺ຕນິກາຍສ຺ສ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎານໍ, ຕພ຺ພິປາກສ຺ສ ຈ ປວຕ຺ຕນສ຺ສ ອາຘາຣຠາວໂຕ ‘‘ເອຕ຺ຖາ’’ຕິປເທນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ສຕ຺ຕນິກາໂຍ ໂລໂກນາມ. ປູຊຍເຕຕິ ວິຄ຺ຄຫວິຣຫິຕໍ ອາຂ຺ຍາຕປທໍ, ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ປູຊນໍ ກໂຣຕິ.

ໂລກໍ ປາເລນ຺ຕີຕິ ໂລກປາລາ, ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎານຎ຺ເຈວ ຕພ຺ພິປາກສ຺ສ ຈ ປວຕ຺ຕນາຘາຣຕ຺ຕາ ໂລກາ ຈ. ເກ ເຕ? ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຣາຊາໂນ, ອິນ຺ທຍມວຣຸຓກຸເວຣາ ວາ, ຂຕ຺ຕິຍຈຕຸມຫາຣາຊສກ຺ກສຸຍາມສນ຺ຕຸສິຕສຸນິມ຺ມິຕປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕິມຫາພ຺ຣຫ຺ມາທໂຍ ວາ. ປາລນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອິສ຺ສຣິຍາຘິປຈ຺ເຈນ ຕໍຕໍສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິເຫສນນິວາຣຓາທິອາຓາປວຕ຺ຕາປນຍສປຣິວາຣຏ຺ຐານນ຺ຕຣາທິນິຍ຺ຍາທນາ, ສຫ ໂລກປາເລຫິ ໂຍ ວຕ຺ຕຕີຕິ ສໂລກປາໂລ. ອຖ ວາ ເຍ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປາ ໂລກໍ ປາເລນ຺ຕິ, ອິຕິ ປາລນໂຕ ເຕ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປາ ໂລກປາລາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ທ຺ເວເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸກ຺ກາ ຘມ຺ມາ ໂລກໍ ປາເລນ຺ຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໒.໙; ອິຕິວຸ. ໔໒). ໂລກປາເລຫິ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ເປຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂລໂກ ສໂລກປາໂລ ນາມ. ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປສມ຺ປນ຺ໂນ ຫິ ສປ຺ປຸຣິໂສ ໂລໂກ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ສທາ ສພ຺ພກາເລສຸ ປູຊຍຕິ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈ ປາປຫິຣິຊິຄຸຈ຺ຉນໂຕ, ຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ທວນ຺ຕຕາຍ ຈ.

ອຎ຺ເຎ ປນ ປູເຊນ຺ຕາ ນມສ຺ສນ຺ຕາປິ ກທາຈິເຍວ ປູເຊນ຺ຕິ ນມສ຺ສນ຺ຕິ, ນ ສພ຺ພທາຕິ. ສທາຕິ ປູຊນນມສ຺ສນກາລວາຈກວິຄ຺ຄຫວິຣຫິຕໍ ວິກປ຺ປນາມໍ, ສພ຺ພນາມໍ ວາ. ນມສ຺ສຕີຕິ ວິຄ຺ຄຫວິຣຫິຕໍ ອາຂ຺ຍາຕປທໍ, ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ນມສ຺ສນໍ ກໂຣຕິ. ຕສ຺ເສຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕສ຺ສາຕິ ນິຍມວາຈກໍ ປໂຍຄວນ຺ຕສພ຺ພນາມໍ ວິຄ຺ຄຫວິຣຫິຕເມວ. ນິຍໂມ ຈ ປູຊນນມສ຺ສນກິຣິຍາຍ ວິເສສິໂຕ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ປູຊນນມສ຺ສນກິຣິຍາຍ ນິຍມິຕພ຺ພສ຺ສ ປູເຊຕພ຺ພສ຺ສ ນມສ຺ສິຕພ຺ພສ຺ສ ນຣວຣສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕວ. ເສສນິຍເມສຸ ອຎ຺ເຎສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອຕນ຺ຕິ ອາຈຣິເຍນ ວິຠຊິຕພ຺ພຫາຣນຍປຏ຺ຐານວິຈາຣຓວິສຍຠູຕສ຺ສ ສາສນວຣປຣາມສນໍ ປໂຍຄວນ຺ຕສພ຺ພນາມໍ ວິຄ຺ຄຫວິຣຫິຕໍ.

ສາສຕິ ເອເຕນາຕິ ສາສນໍ, ເອເຕນ ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ເຕນ, ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕສຫິເຕນ ວາ ວເຣນ ສພ຺ເພນ ສມຕ຺ເຖ ເວເນຍ຺ເຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖຫິ ຕິວິຘຍານມຸເຂນ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ເຕ ສາສຕິ ອນຸສາສຕິ ວິເນຕິ. ອິຕິ ສາສນານຸສາສນກິຣິຍານຸສາເຣນ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕານໍ ຊານນປຏິປຊ຺ຊນາຘິຄມສ຺ສ ກາຣຓກຣຓຕ຺ຕາ ‘‘ເອເຕນາ’’ຕິ ປເທນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ, ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕສຫິຕໍ ວາ ວຣໍ ສພ຺ພໍ ສາສນໍ ນາມ. ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຍ ຫິ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຊານນໍ ປຸຣິມຊານເນນ ປຈ຺ຉິມຊານນໍ, ຊານເນນ ປຏິປຊ຺ຊເນນ ປຈ຺ຉິມປຏິປຊ຺ຊເນນ ອຘິຄໂມ, ປຸຣິມາຘິຄເມນ ປຈ຺ຉິມາຘິຄໂມ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສທ຺ຘາ ສີລໍ ສຸຕໍ ຈາໂຄ ປຎ຺ຎາ ສທ຺ຘາຍ ສີລສ຺ສ ສຸຕສ຺ສ ຈາຄສ຺ສ ປຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໓) ຈ ‘‘ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ປຣິກມ຺ມໍ ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ’’ຕ຺ຍາທິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໓) ຈ. ສາສຘາຕຸຍາ ເທສນາສທ຺ໂທ ຈ ຕໍຊນໂກ ເທສນາຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ຈ ມຸຂ຺ຍຕ຺ໂຖ, ຕໍອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍາ ເວເນຍ຺ຍານໍ ອຕ຺ຖຊານນປຏິປຊ຺ຊນອຘິຄມນາທິ ກາຣຓູປຈາຣຕ຺ໂຖ, ‘‘ເອເຕນາ’’ຕິ ປເທນ ວຸຕ຺ຕາຍ ສາສນຠູຕາຍ ນາມປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ກຣຓສຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕາ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍສຕ຺ຕິ ຜລູປຈາຣຕ຺ໂຖ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທປິ ຕເມວ ນາມປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍສຕ຺ຕິໍ ເຫຕຸຠາເວນ ປຣາມສຕິ, ຕສ຺ສາ ສຕ຺ຕິຍາ ອາຘາຣຠູຕາ ນາມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຍຸ-ປຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ. ເອເສວ ນໂຍ ຕີສຸ ປິຏເກສຸ ເອວຣູເປສຸ ຐາເນສຸ.

ເອກນ຺ຕນິຍ຺ຍານຏ຺ເຐນ, ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຄຸຓຕາຍ ຈ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ວຣໍ ອຸຕ຺ຕມໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນມ຺ຫິ ຜລນິຍ຺ຍາທນໂຕ, ມຄ຺ຄນິຍ຺ຍານເຫຕຸຠາວໂຕ ຈ ນິຍ຺ຍານຏ຺ເຐນ, ສາວກາທີຫິ ອຊນິຍຕ຺ຕາ ອສາຘາຣຓຏ຺ເຐນ ຈ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ວຣໍ, ວຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວາ ວຣໍ. ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສາສນສ຺ສ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ອຠິປຕ຺ຖິຕສມິທ຺ຘິເຫຕຸຕາຍ ວຣິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຕ຺ເຖຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສາສນວຣໍ ນາມ, ຍຖາວຸຕ຺ຕຏ຺ເຐນ ວາ ສາສນຎ຺ຈ ຕໍ ວຣຎ຺ຈາຕິ ສາສນວຣໍ. ຈ-ສທ຺ເທນ ສຕ຺ຕິເຠທໍ, ຕໍ-ສທ຺ເທນ ອຕ຺ຖາເຠທໍ ເທສ຺ເສຕິ.

ວິທນ຺ຕີຕິ ວິທູ. ເຍ ປຓ຺ຑິຕາ ຍຖາສຠາວໂຕ ກມ຺ມກມ຺ມຜລານິ, ກຸສລາທິເຠເທ ຈ ຘມ຺ເມ ວິທນ຺ຕິ, ອິຕິ ວິທນໂຕ ເຕ ປຓ຺ຑິຕາ ວິທູ ນາມ, ເຕຫິ. ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຎຍ຺ຍໍ. ຎາ-ຘາຕຸຍາ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອາຣມ຺ມຓິກໍ ຎາຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຐານູປຈາຣໂຕ ສາສນວຣສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ, ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາໂວ ປຣາມສິໂຕ. ຕສ຺ສ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ປຣາມສິຕພ຺ພສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາວສ຺ສ ອາຘາຣໍ ສາສນວຣໍ ຓ຺ຍ-ປຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຎາຓໍ ອຣຫຕີຕິ ວາ ເຎຍ຺ຍໍ, ວິທູນໍ ຎາຓໍ ຊານນໍ ອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ອຣຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມສ຺ມິໍ ນເຍ ຕທ຺ຘິຕປທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນຣຕິ ເນຕີຕິ ນໂຣ. ໂຍ ປຸຣິໂສ ອຕ຺ຕານໍ ອິຕ຺ຖີນໍ ອຸຈ຺ຈຏ຺ຐານໍ ນຣຕິ ເນຕິ, ອິຕິ ນຣນໂຕ ນຍນໂຕ ໂສ ປຸຣິໂສ ນໂຣ ນາມ. ໂສ ຫິ ປຸຕ຺ຕຠູໂຕປິ ມາຕຸຍາ ປິຕຸຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ກນິຏ຺ຐຠາຕຸຠູໂຕປິ ເຊຏ຺ຐຠຄິນີນໍ ປິຕຸຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ອຖ ວາ ນຣິຕພ຺ໂພ ເນຕພ຺ໂພຕິ ນໂຣ. ໂສ ຫິ ຊາຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ອຕ຺ຕານໍ ຘາເຣຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ນ ໂຫຕິ, ຕາວ ປເຣຫິ ເນຕພ຺ໂພ, ນ ຕຖາ ອຎ຺ໂຎ ຕິຣຈ຺ຉານາທິໂກຕິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ສຕ຺ຖຸວິສຍຕາຍ ນຣຕິ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ເຕຕິ ນໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ສຕ຺ຖາ ຫິ ສຕ຺ເຕ ອປາຍາທິໂຕ ສຸຄຕິໍ ວາ ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານໍ ວາ ເນຕີຕິ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິອເນກຄຸຓສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ວໂຣ ອຸຕ຺ຕໂມ, ວຣິຕພ຺ໂພ ປຕ຺ເຖຕພ຺ໂພຕິ ວາ ວໂຣ, ຕິໂລກຄ຺ໂຄ. ປກຕິຍາ ອຸຈ຺ຈຏ຺ຐານຏ຺ໂຐ ນໂຣ ຄຸຓຸຕ຺ຕເມນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ວໂຣ, ນໂຣ ຈ ໂສ ວໂຣ ຈາຕິ ນຣວໂຣ. ຈ-ຕ-ສທ຺ທານໍ ອຕ຺ຖເຠໂທ ວຸຕ຺ໂຕວ, ວິເສສນປຣປທສມາໂສຍໍ. ເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ). ອຎ຺ເຎ ປນ ‘‘ນຣານໍ, ນເຣສຸ ວາ ວໂຣຕິ ນຣວໂຣ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ວຈນໍ ‘‘ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ) ອຏ຺ຐກຖາວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ມຎ຺ເຎ. ຕສ຺ສ ນຣວຣສ຺ສາຕິ. ອິຈ຺ເຈວໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ອາທິຄາຖາຍ ສມາເສນ ຈ ວຈນຕ຺ໂຖ ສມຕ຺ໂຕ.

ສຣູປຕ຺ໂຖ ໂຍຊນຕ຺ຖວຈນຕ຺ຖານຸສາເຣນ ວິຊານິຕພ຺ໂພ. ຕຖາປິ ວິສຸໍ ສຸຏ຺ຐຸ ຊານນຕ຺ຖາຍ ປຸນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ‘‘ຍ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິອເນກຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນ ສໂລກປາເລນ ໂລເກນ ປູເຊຕພ຺ໂພ ເຈວ ນມສ຺ສິຕພ຺ໂພ ຈ ສາສນວຣເທສໂກ ຕິໂລກຄ຺ໂຄ ສຣູປຕ຺ໂຖ. ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ປທສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂລກປາລສຫິໂຕ ສທ຺ຘາຈາຄາທິສມ຺ປນ຺ໂນ ສພ຺ພສຕ຺ຕໂລໂກ ສຣູປຕ຺ໂຖ. ໂລກສທ຺ໂທ ເອກວຈນຍຸຕ຺ໂຕປິ ຊາຕິສທ຺ທຕ຺ຕາ ນິຣວເສສໂຕ ສຕ຺ເຕ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ຍຖາ ‘‘ມຫາຊໂນ’’ຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ໂລກສທ຺ໂທ ‘‘ໂລກວິທູ’’ຕ຺ຍາທີສຸ ສງ຺ຂາຣຠາຊເນສຸປິ ປວຕ຺ໂຕ, ປູຊນນມສ຺ສນກິຣິຍາສາຘນຕ຺ຕາ ປນ ສຕ຺ຕໂລເກວ ວາຈກຠາເວນ ປວຕ຺ໂຕຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປູຊນກິຣິຍາໂຍຄ຺ຍຠູຕຕາວເສນາ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ).

ປູຊຍເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປູຊນກິຣິຍາຍ ມຸຂ຺ຍໂຕ ປູຊນສງ຺ຂາໂຕ ປູເຊນ຺ຕານໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ສຣູປຕ຺ໂຖ, ຜລູປຈາເຣນ ຕໍຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປກຕູປນິສ຺ສຍຠູຕາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ສພ຺ເພ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ສຣູປຕ຺ຖາ. ເຕ-ວິຠຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍສ຺ສ ປູຊນກິຣິຍາສາຘໂກ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາໂຣ ໂລໂກ ຈ ສຣູປຕ຺ໂຖ, ເອວໍ ສຕິ ອຕ຺ຖເຠທາຠາວໂຕ ທ຺ວີສຸ ວາຈເກສຸ ເອໂກວ ວາຈໂກ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ກສ຺ມາ ເອກສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ທ຺ເວ ວາຈກາ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວາຈການໍ ສາມຎ຺ຎວິເສສວາຈກຕ຺ຕາ. ໂລກສທ຺ໂທ ຫິ ປູຊນກິຣິຍາສາຘໂກ, ອຎ຺ຎກິຣິຍາສາຘໂກ ຈ ວທຕີຕິ ສາມຎ຺ຎວາຈໂກ ຈ ໂຫຕິ. ປູຊຍເຕ-ສທ຺ໂທ ໂລກປູຊນອິຕ຺ຖິປູຊນປຸຣິສປູຊນຕິຣຈ຺ຉານປູຊນາທິກິຣິຍາສາຘກຎ຺ຈ ວທຕີຕິ ສາມຎ຺ຎວາຈໂກ. ຕສ຺ມາ ປູຊຍເຕ-ສທ຺ໂທ ໂລກສທ຺ທສ຺ສ ສຣູປຕ຺ໂຖ, ປູຊນກິຣິຍາສາຘໂກ ຈ ນ ອຎ຺ຎກິຣິຍາສາຘໂກຕິ ນິຍເມຕິ. ໂລກສທ຺ໂທ ຈ ປູຊຍເຕສທ຺ທສ຺ສ ສຣູປຕ຺ໂຖ ປູຊນກິຣິຍາສາຘໂກ. ໂລໂກ ປນ ປູຊນກິຣິຍາສາຘໂກ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສຕິຣຈ຺ຉານາທິໂກຕິ ນິຍເມຕິ. ຕີສຸ ປິຏເກສຸ ອຎ຺ເຎສຸປິ ເອວຣູເປສຸ ຐາເນສຸ ເອເສວ ນໂຍ.

‘‘ສໂລກປາໂລ’’ຕິ ປທສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕເສຏ຺ຐໂລກປາລສຫຄໂຕ, ປູຊນນມສ຺ສນກິຣິຍາສາຘໂກ ຈ ສຕ຺ຕນິກາໂຍ ສຣູປຕ຺ໂຖ. ‘‘ສທາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ຣຕ຺ຕິທິວສກາໂລ ອຕີຕຠຄວໂຕ ຘຣມານກາໂລ ຕໂຕ ປຣກາໂລ ອຠິນີຫາຣໂຕ ຍາວ ສາສນນ຺ຕຣຘານາ ກາໂລ ຕໂຕ ປຣກາໂລ ສຣູປຕ຺ໂຖ. ໂສ ປນ ອນາຄຕພຸທ຺ຘຸປ຺ປຊ຺ຊນກາໂລ ອຕີຕສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ອິທານິ ປູຊຍນ຺ຕິ ນມສ຺ສນ຺ຕິ ວິຍ ປູຊຍິສ຺ສຕິ ເຈວ ນມສ຺ສິສ຺ສຕິ ຈ. ນມສ຺ສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ນມສ຺ສນກິຣິຍາຍ ມຸຂ຺ຍໂຕ ນມສ຺ສນສງ຺ຂາໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ສຣູປຕ຺ໂຖ, ຜລູປຈາເຣນ ຕໍຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປກຕູປນິສ຺ສຍຠູຕາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ສພ຺ເພ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ສຣູປຕ຺ໂຖ. ຕິ-ວິຠຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍສ຺ສ ນມສ຺ສນກິຣິຍາສາຘໂກ ຍຖາວຸຕ຺ຕສຕ຺ຕນິກາໂຍ ໂລໂກ ຈ ສຣູປຕ຺ໂຖ, ອຕ຺ຖເຠທາຠາເວປິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວາຈການໍ ປວຕ຺ຕຠາໂວ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕວ. ‘‘ຈາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປູເຊນ຺ໂຕປິ ນ ນມສ຺ສຕິ, ນມສ຺ສນ຺ໂຕປິ ນ ປູເຊຕິ ຈ, ອຍໍ ປນ ສຕ຺ຕນິກາໂຍ ໂລໂກ ປູຊຍຕິ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈາຕິ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ສຣູປຕ຺ໂຖ.

ຕສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິອເນກຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕ ປູເຊຕພ຺ໂພ ນມສ຺ສິຕພ຺ໂພ ຕິໂລກຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຖາ ສຣູປຕ຺ໂຖ, ຉຏ຺ຐີວິຠຕ຺ຕິຍາ ຊນກສ຺ສ ນຣວຣສ຺ສ ຊຎ຺ເຎນ ສາສນວເຣນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ປຘານສຣູປຕ຺ໂຖ, ຊຎ຺ຎສາສນວຣສ຺ສ ຊນເກນ ນຣວເຣນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ອປຘານສຣູປຕ຺ໂຖ. ຕີສຸ ປິຏເກສຸ ເອວຣູເປສຸ ອຎ຺ເຎສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

‘‘ເອຕ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ອາຈຣິເຍນ ວິຠຊິຕພ຺ພຫາຣນຍປຏ຺ຐານວິຈາຣຓວິສຍຠູຕໍ ສາສນໍ ສຣູປຕ຺ໂຖ. ‘‘ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສາປິ ຕເມວ ສຣູປຕ຺ໂຖ, ເອຕໍ ສາສນວຣໍ ປຣິຍຕ຺ຕິປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວຘເຠເທນ ຕິວິຘມ຺ປິ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນເມວ ສພ຺ພສາສນມູລຠູຕຕ຺ຕາ, ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍຠູຕຕ຺ຕາ ຈ ວິເສສໂຕ ອຘິປ຺ເປຕໍ ຕສ຺ສ ມູລຠູຕຠາວໂຕ ວິນຍສໍວຓ຺ຓນາທີສຸ ພຫູປກາເຣນ ທສ຺ສິໂຕຕິ ອມ຺ເຫຫິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ວທນ຺ໂຕປິ ອຎ຺ຎໍ ຣຈິຕພ຺ພໍ ຣຈິຕຸໍ ອສມຕ຺ໂຖວ ຫຸຕ຺ວາ ວທຕີຕິ ຄຫິຕພ຺ໂພ ວເທຍ຺ຍ.

ຕໍ ປນ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນໍ ວິມຸຕ຺ຕິຣສວເສນ ເອກວິຘໍ, ຘມ຺ມວິນຍວເສນ ທຸວິຘໍ, ວິນຍປິຏກສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກອຠິຘມ຺ມປິຏກວເສນ ຕິວິຘໍ, ອາຓາເທສນາໂວຫາຣເທສນາປຣມຕ຺ຖເທສນາວເສນ ຕິວິຘໍ, ຍຖາປຣາຘສາສນາຍຖານຸໂລມສາສນາຍຖາຘມ຺ມສາສນາເຠເທນປິ ຕິວິຘໍ, ສໍວຣາສໍວຣກຖາທິຏ຺ຐິວິນິເວຐນກຖານາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທກຖາເຠເທນປິ ຕິວິຘໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເທສນາ ເທສກາຘີນາ, ສາສນໍ ສາສິຕພ຺ພາຍຕ຺ຕໍ, ກຖາ ກເຖຕພ຺ພຕ຺ຖາເປກ຺ຂາຕິ ວິເສໂສ. ທີຆນິກາໂຍ, ມຊ຺ຌິມນິກາໂຍ, ສໍຍຸຕ຺ຕນິກາໂຍ, ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣນິກາໂຍ, ຂຸທ຺ທກນິກາໂຍຕິ ນິກາຍເຠເທນ ປນ ປຎ຺ຈວິຘໍ; ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍເວຍ຺ຍາກຣຓຄາຖາອຸທານອິຕິວຸຕ຺ຕກຊາຕກອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມເວທລ຺ລເຠເທນ ປນ ນວວິຘໍ; ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘເຠເທນ ປນ ຈຕຸຣາສີຕິຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘສຫສ຺ສວິຘໍ; ‘‘ສໍກິເລສຠາຄິຍວາສນາຠາຄິຍນິພ຺ເພຘຠາຄິຍອເສກ຺ຂຠາຄິຍາຕິ ອມິສ຺ສານິ ຈຕ຺ຕາຣິ; ສໍກິເລສຠາຄິຍວາສນາຠາຄິຍສໍກິເລສຠາຄິຍນິພ຺ເພຘ ຠາຄິຍສໍກິເລສຠາຄິຍອເສກ຺ຂຠາຄິຍວາສນາຠາຄິຍນິພ຺ເພຘຠາຄິຍາຕິ ມິສ຺ສກທຸການິ ຈຕ຺ຕາຣິ; ສໍກິເລສຠາຄິຍວາສນາຠາຄິຍອເສກ຺ຂຠາຄິຍສໍກິເລສຠາຄິຍວາສນາ ຠາຄິຍນິພ຺ເພຘຠາຄິຍາຕິ ມິສ຺ສກຕິການິ ທ຺ເວ; ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສທິຏ຺ຐິສໍກິເລສທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລສຕຓ຺ຫາໂວທານຠາຄິຍທິຏ຺ຐິວ- ອຸທານຠາຄິຍທຸຈ຺ຈຣິຕໂວທານຠາຄິຍາຕິຉາ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ໘໙) ໂສຬສນ຺ນໍ ສຸຕ຺ຕານໍ ເຠເທນ ໂສຬສວິຘໍ; ‘‘ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣສຕ຺ຕາຘິຏ຺ຐານຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານສຕ຺ຕຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານຎາຓເຎຍ຺ຍ- ຎາຓເຎຍ຺ຍທສ຺ສນຠາວນາທສ຺ສນຠາວນາສກວຈນປຣວຈນສກວຈນປຣວຈນ ວິສ຺ສຊ຺ຊນີຍອວິສ຺ສຊ຺ຊນີຍວິສ຺ສຊ຺ຊນີຍອວິສ຺ສຊ຺ຊນີຍກມ຺ມວິປາກກມ຺ມວິປາກກຸສລ ອກຸສລກຸສລາກຸສລອນຸຎ຺ຎາຕປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕອນຸຎ຺ຎາຕປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຖວສ຺ສ ເຠເທນ ອຏ຺ຐວີສຕິວິຘ’’ນ຺ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ໑໑໒) ເອວມາທິພຫຸວິຘໍ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິເສສໂຕ ວິສຍໍ. ຕສ຺ສ ວິສຍຠາເວ ສຕິ ປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວຘສງ຺ຂາຕໍ ສາສນທ຺ວຍມ຺ປິ ຕມ຺ມູລກຕ຺ຕາ ວິສຍໍ ໂຫຕິ ປຣິຍາຍໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

‘‘ວິທູຫີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕສາສນວຣສ຺ສ ສປຣສນ຺ຕານປວຕ຺ຕນປວຕ຺ຕາປນາທິວເສນ ວິຊານນສມຕ຺ໂຖ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຎາຓາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນໂສຕາປນ຺ນາທິໂກ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຣູປຕ຺ໂຖ. ‘‘ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ຕາທິເສຫິ ວິທູຫິ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຎາຓາທິນາ ວິຊານິຕພ຺ພໍ ສາສນວຣໍ ສຣູປຕ຺ໂຖ. ‘‘ນຣວຣສ຺ສາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ເອກວິຘາທິເຠທສ຺ສ ສາສນວຣສ຺ສ ຊນໂກ ອເນກຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນ ຕິໂລກຄ຺ໂຄ ສຣູປຕ຺ໂຖ. ອິຈ຺ເຈວໍ ເນຕ຺ຕິຍາ ອາທິຄາຖາຍ ສຣູປຕ຺ໂຖ ສງ຺ເຂເປນ ວິຊານິຕພ຺ໂພ.

ເອວໍ ຕສ຺ສາ ອນຸສນ຺ຘ຺ຍາທີນໍ ຊານິຕພ຺ພຠາເວ ສຕິປິ ອຊານນ຺ໂຕ ວິຍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ໂທສໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ປຣິຫາຣວເສນາປິ ຄມ຺ຠີຣາຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ອນາກຸລສ຺ສ ວິເສສຊານນໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ຕສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ໂທສໍ ໂຣເປຕ຺ວາ ປຣິຫາຣວເສນ ຄມ຺ຠີຣາຘິປ຺ປາຍໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ກຖຍິສ຺ສໍ. ອມ຺ຫາກາຈຣິຍ ກິມຕ຺ຖໍ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ? ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ກາຕຸໍ. ເອວໍ ສຕິ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓຠູຕໍ ‘‘ໂສຬສຫາຣາ ເນຕ຺ຕິ’’ຕ຺ຍາທິກໍ ເອວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ກສ຺ມາ ຕໍ ອວຕ຺ວາ ຕໂຕ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໂຕ ອຎ຺ຎໍ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ ປູຊຍເຕ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ສມຸທ຺ທໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຫິມວນ຺ຕໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຫິມວນ຺ຕໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ສມຸທ຺ທໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ເອວເມວ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ສາສນວຣທສ຺ສນໍ ກໂຣຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ຕຖາປິ ຍສ຺ສ ສໍວຓ຺ຓນໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ກາຕຸກາໂມ ຕໍ ສາສນວຣໍ ປຐມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ເອວໍ ສຕິ ‘‘ເອຕໍ ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ກສ຺ມາ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ’’ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຕໍ ສາສນວຣໍ ຊນເກນ ນຣວເຣນ ນິຍເມຕ຺ວາ ໂຖເມຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາປິ ‘‘ຕສ຺ສ ນຣວຣສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ກສ຺ມາ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ’’ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຕໍ ຊນກໍ ນຣວຣໍ ໂລກປາເລນ ໂລກເສຏ຺ເຐນ ສທ຺ຘິໍ ສພ຺ເພນ ໂລເກນ ປູຊນີຍນມສ຺ສນີຍຠາເວນ ໂຖເມຕຸໍ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ’’ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປູເຊນ຺ຕາປິ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ປູເຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປູຊຍເຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ? ຕຖາປິ ເກຈິ ເກສຎ຺ຈິ ປູຊາສກ຺ກາຣາທີນິ ກໂຣນ຺ຕາປິ ເຕສໍ ອປາກຏຄຸຓຕາຍ ນມກ຺ກາຣໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ. ເອວໍ ຠຄວໂຕ ຍຖາຠູຕອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕສທ຺ທຕາຍ ປນ ຠຄວນ຺ຕໍ ປູເຊຕ຺ວາປິ ວນ຺ທຕິເຍວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນມສ຺ສຕິ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປູເຊນ຺ໂຕ, ນມສ຺ສນ຺ໂຕ ຈ ນ ກທາຈິເຍວ, ອຖ ໂຂ ສພ຺ພກາລນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕາທິສສ຺ສ ນຣວຣສ຺ສ ຕາທິສໍ ສາສນວຣໍ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຎາຓສມ຺ປນ຺ເນຫິ ວິທູເຫວ ສຸຂຸມຎາເຓເນວ ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ສາສນວຣໍ ໂຖເມຕຸໍ ‘‘ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ປູຊຍເຕ, ນມສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອເຕຫິ ປູຊນນມສ຺ສນກິຣິຍາຍ ເຫຕຸຠູຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທໂຍ ອເນເກ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓາ ປກາສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ເຕ ຄຸເຓ ອາຄມ຺ມ ສພ຺ພໂລກສ຺ສ ປູຊນນມສ຺ສນເຈຕນາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ເຕສຸ ຫິ ກິຎ຺ຈິ ສຣູປໂຕ, ກິຎ຺ຈິ ອນຸມານໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣາທໂຍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕິ, ປູເຊນ຺ຕິ, ນມສ຺ສນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນຸສ຺ສເຣຖ ສມ຺ພຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙). ເອກເທສຄຸຓາປິ ປູຊາຣຫາ ນມສ຺ສນາຣຫາ, ກສ຺ມາ ສພ຺ເພປິ ຄຸຓາ ປກາສິຕາຕິ? ສພ຺ພຄຸຓທສ຺ສເນນ ໂພຘິສມ຺ຠາຣສມ຺ຠຣຓມຫາກຣຸຓາໂຍຄສງ຺ຂາຕເຫຕຸຎາຓປຫານ- ອານຸຠາວຣູປກາຍສມ຺ປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕຜລຫິຕຊ຺ຌາສຍິນ຺ທ຺ຣິຍ- ປາກກາລາຄມນເທສນາຎາຓສງ຺ຂາຕສຕ຺ຕຸ- ປກາຣສມ຺ປທາວເສນ ໂຖມນາ ທສ຺ສິຕາ. ເຕນ ອຕ຺ຕຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ, ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ຈ ນິຣຸປກ຺ກິເລສູປຄມນາປຄມນຎ຺ຈ ໂລກສມຎ຺ຎານຸປປວຕ຺ຕິ, ຕທນຕິຘາວນຎ຺ຈ ຈຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິ, ວິຊ຺ຊາສມ຺ປຕ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຕາຘິປຕິຕາ, ຘມ຺ມາຘິປຕິຕາ ຈ ໂລກນາຖອຕ຺ຕນາຖຕາ ຈ ປຸພ຺ພກາຣິກຕຎ຺ຎຸຕາ ຈ ອປຣນ຺ຕປຕາ, ອນຕ຺ຕນ຺ຕປຕາ ຈ ພຸທ຺ຘກຣຓຘມ຺ມພຸທ຺ຘຠາວສິທ຺ຘິ ຈ ປຣຕາຣຓອຕ຺ຕຕາຣຓຎ຺ຈ ສຕ຺ຕານຸຄ຺ຄຫຈິຕ຺ຕຕາ, ຘມ຺ມວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາ ຈ ປກາສິຕາ ຠວນ຺ຕິ. ເຕນ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ອນຸຕ຺ຕຣທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຕາອຸຕ຺ຕມປູຊນີຍນມສ຺ສນີຍຠາວປູຊນນມສ຺ສນກິຣິຍາຍ ຈ ເຂຕ຺ຕງ຺ຄຕຠາວໍ ປກາເສຕິ. ເຕນ ປູຊນກນມສ຺ສນການໍ ຍຖິຈ຺ຉິຕພ຺ພປໂຍຊນສມ຺ປຕ຺ຕິ ປກາສິຕາຕິ ສພ຺ພຄຸຓາ ປກາສິຕາຕິ.

ອາທິກລ຺ຍາຓຕາທິຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຣໍ ອຄ຺ຄໍ ອຸຕ຺ຕມໍ, ນິປຸຓຎາຓໂຄຈຣຕາຍ ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍຎ຺ຈ, ຕສ຺ມາ ‘‘ວຣໍ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວຈເນຫິ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທໂຍ ສພ຺ເພ ຘມ຺ມຄຸຓາ ປກາສິຕາ. ອຣິຍສຈ຺ຈປຏິເວເຘນ ສມຸຄ຺ຆາຕກິເລສສມ຺ໂມຫາເຍວ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ປຓ຺ຑິຕາ ພາລ຺ຍາທິສມຕິກ຺ກມນໂຕ, ຕສ຺ມາ ຠາວິຕໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄາ, ສຈ຺ຉິກຕສາມຎ຺ຎຜລາ ຈ ປຸຄ຺ຄລາ ວິເສສໂຕ ‘‘ວິທູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສາສນວຣໍ ອວິປຣີຕໂຕ ຎາຕຸໍ, ເນຕຸຎ຺ຈ ສປຣສນ຺ຕາເນ ສກ຺ກຸຓນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ເຍ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາທໂຍ ອເນເກຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ສໍວຓ຺ຓິຕາ, ເຕ ອຣິຍສງ຺ຆຄຸຓາປິ ນິຣວເສສໂຕ ‘‘ວິທູຫີ’’ຕິ ປເທນ ປກາສິຕາຕິ. ເອວໍ ເນຕ຺ຕິຍາ ປຐມຄາຖາຍ ‘‘ເອຕໍ ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ປເທນ ສາສນຕ຺ຕຍໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອິຕເຣສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຘິຄມູປາຍຠາວໂຕ ສພ຺ພສາສນມູລຠູຕສ຺ສ, ອຕ຺ຕໂນ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ຈ ວິສຍຠູຕສ຺ສ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນວຣສ຺ສ ທສ຺ສນມຸເຂນ ສພ຺ເພ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓາປິ ໂຖມນາວເສນ ນຍໂຕວ ປກາສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ນຍໂຕ ຫິ ທສ຺ສິຕາ ສພ຺ເພ ຄຸຓາ ນິຣວເສສາ ຄຫິຕາ ຠວນ຺ຕິ, ນ ສຣູປໂຕ. ເຕນາຫ ຠຄວນ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຎ຺ຎວນ຺ຕານໍ ອຄ຺ຄຠູໂຕ ຘມ຺ມເສນາປຕິສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣປິ ພຸທ຺ຘຄຸຓປຣິຈ຺ເຉທນມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈ ເມ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ວິທິໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໔໖) ຠຄວຕາປິ –

‘‘ເອວໍ ອຈິນ຺ຕິຍາ ພຸທ຺ຘາ, ພຸທ຺ຘຘມ຺ມາ ອຈິນ຺ຕິຍາ;

ອຈິນ຺ຕິເຍ ປສນ຺ນານໍ, ວິປາໂກ ໂຫຕິ ອຈິນ຺ຕິໂຍ’’ຕິ. (ອປ. ເຖຣ ໑.໑.໘໒; ເນຕ຺ຕິ. ໙໕) –

ຄາຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມາຕິ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ. ອມ຺ຫາກໍ ປນ ຍາວຊີວໍ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓປຣິທີປເນ ອຕິອຸສ຺ສາຫນ຺ຕານມ຺ປິ ສຣູປໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຠາໂວ ປເຄວ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ.

ອິຈ຺ເຈວໍ –

‘‘ຍໍ ໂລໂກ ປູຊຍເຕ, ສໂລກປາໂລ ສທາ ນມສ຺ສຕິ ຈ;

ຕສ຺ເສຕ ສາສນວຣໍ, ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍໍ ນຣວຣສ຺ສາ’’ຕິ. –

ນິຄ຺ຄຫິຕໂລປວເສນ ວຸຕ຺ຕາຍ ຄາຖາຍ ສງ຺ເຂເປນ ກຖິໂຕ ອນຸສນ຺ຘ຺ຍາທິໂກ ສມຕ຺ໂຕຕິ.

‘‘ຍໍ ໂລໂກ ປູຊຍເຕ, ສ ໂລກປາໂລ ສທາ ນມສ຺ສຕິ ຈ;

ຕໍ ຕສ຺ສ ສາສນວຣໍ, ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍໍ ນຣວຣສ຺ສາ’’ຕິ. –

ຄາຖໍ ອປເຣ ປຐນ຺ຕິ. ຕສ຺ສາປິ ອນຸສນ຺ຘ຺ຍຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ຕນໂຍວ. ໂຍຊນຕ຺ໂຖ ປນ ວິເສໂສ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ສໂລກປາໂລ ໂລໂກ ຍສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ ນຣວຣສ຺ສ ຍໍ ສາສນວຣໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພສຫິຕໍ, ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພໍ ເອວ ວາ ປູຊຍເຕ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈ, ຕສ຺ສ ໂລກປາລສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ ຕໍ ປູເຊຕພ຺ພໍ, ນມສ຺ສິຕພ຺ພຎ຺ຈ ວິທູເຫວ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ, ເອຕໍ ສາສນວຣໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ໂຍຊນາກາໂຣປິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນໂຍວ.

ວິຄ຺ຄຫຕ຺ໂຖປິ ວິເສໂສ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ນເຍ ໂລກໍ ປາເລນ຺ຕີຕິ ໂລກປາລາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕຈຕຸມຫາຣາຊາທໂຍ. ເຕຫິ ໂລກປາເລຫິ ສຫິຕໍ ສພ຺ພໂລກໍ ປາເລຕິ ໂລກຄ຺ຄນາຍກຕ຺ຕາຕິ ໂລກປາໂລຕິ ຠຄວາປິ ໂລກປາລສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ຫິ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໍ-ສທ຺ເທນ ປຣາມສີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ໂລກປາລສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ ນຣວຣສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄຫິໂຕ. ຍທິ ເອວໍ ໂລກປາໂລ ຄຸຓີຠູໂຕ ອປຘາໂນ ປຘານຠູຕໍ ໂລກໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ວິນິວຕ຺ໂຕ, ກຖໍ ຕໍ-ສທ຺ເທນ ປຣາມສີຍຕີຕິ? ໂລກວິເສສໂກ ສມາໂນປິ ສາສນວຣາເປກ຺ຂຕາຍ ຊນກສາມິຠາເວນ ສມ຺ພນ຺ຘິວິເສສຠູຕຕ຺ຕາ ປຘານຠູໂຕ ວິຍ ປຣາມສີຍຕີຕິ. ຠຄວາ ສາສນວຣສ຺ສ ສາມິຠາເວນ ຄຫິໂຕ. ກຖໍ ສາສນວຣສ຺ສ ສາມີ ຠຄວາ ສາສນວຣໍ ປູຊຍຕີຕິ? ນ ຈາຍໍ ວິໂຣໂຘ. ພຸທ຺ຘາ ຫິ ຠຄວນ຺ໂຕ ຘມ຺ມຄຣຸໂນ, ເຕ ສພ຺ພກາລໍ ຘມ຺ມມປຈຍມານາວ ວິຫຣນ຺ຕີຕິ. ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ຘມ຺ມຄຣຸຘມ຺ມາປຈຍມານຠາໂວ ‘‘ຍໍນູນາຫໍ…ເປ… ຕເມວ ຘມ຺ມໍ ສກ຺ກຕ຺ວາ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ມາເນຕ຺ວາ ປູເຊຕ຺ວາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໑) ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ໂລກປາໂລ ຠຄວາ ສາສນວຣໍ ປູຊຍຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວໍ ສຕິ ໂລກປາໂລ ຠຄວາ ສາສນວຣໍ ປູຊຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕຸ, ກຖໍ ໂລກປາໂລ ຠຄວາ ສາສນວຣໍ ນມສ຺ສຕີຕິ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ? ຍຸຕ຺ໂຕວ ‘‘ນມສ຺ສຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ຄຣຸກຣເຓນ ຕນ຺ນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາໂຣຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສາປິ ລພ຺ຠນໂຕ. ຠຄວາ ຫິ ຘມ຺ມຄຣຸຕາຍ ສພ຺ພກາລໍ ຘມ຺ມນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາຣຠາເວນ ວິຫຣຕີຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ເຍນ ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິອາທິ. ເສສເມຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ວາ ສໍວຓ຺ຓນາສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ວາ ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອມ຺ເຫຫິ ນ ວິຕ຺ຖາຣີຍຕິ.

ເອວໍ ປຐມຄາຖາຍ ‘‘ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ປເທນ ຕິວິຘມ຺ປິ ສາສນໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນເມວ ອຕ຺ຕໂນ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທ຺ວາທສ ປທານິ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ອຖ ວາ ປຐມຄາຖາຍ ຣຕນຕ຺ຕຍໂຖມເນນ ສຫ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓຕາວິສຍໍ ສາສນວຣໍ ອາຈຣິເຍນ ທສ຺ສິຕໍ, ‘‘ຕສ຺ສ ສາສນວຣໍ ກິໍ ສພ຺ພໍເຍວ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍໍ, ອຸທາຫຸ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນເມວາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນຠູຕໍ ສຸຕ຺ຕເມວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທ຺ວາທສ ປທານິ ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ປຣິຍຕ຺ຕິສຸຕ຺ຕເມວ ສາສນວຣນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕໍ ປນ ກຕິວິຘ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ທ຺ວາທສ ປທານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສງ຺ເຂປໂຕ ປເຠເທນ ທ຺ວາທສວິຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປເຠທໂຕ ທ຺ວາທສວິຘມ຺ປິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທອຕ຺ຖປທໂຕ ປນ ທຸວິຘເມວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໍ ສພ຺ພໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຕສ຺ມິໍ ທ຺ວເຍ ເອກເມວ ສຣູປໂຕ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍນ຺ຕິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ, ອຸທາຫຸ ອຸຠຍ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອຸຠຍນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໍ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ອຸຠຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຈນວຈນີຍຠາເວນ ສມ຺ພນ຺ເຘ ຍສ຺ມິໍ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ, ອຕ຺ເຖ ຈ ‘‘ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ໂວຫາໂຣ ປວຕ຺ໂຕ, ຕໍ ອຸຠຍໍ ສຣູປໂຕ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍນ຺ຕິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ກິນ຺ຕິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ໂກ ອຕ຺ໂຖ, ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ກຕມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຉພ຺ຍຎ຺ຊນປທຉອຕ຺ຖປທເຠເທນ ທ຺ວາທສວິຘໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທອຕ຺ຖປທວເສນ ທຸວິຘໍ ສພ຺ພປຣິຍຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ມມ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍໍ ສາສນວຣນ຺ຕິ ຎາຕພ຺ພໍ. ສຣູປໂຕ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ອຕ຺ຖປທໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນປທຎ຺ຈ ສຣູປໂຕ ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ.

ເອວໍ ປຐມຄາຖາຍ ‘‘ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຍຕ຺ຕິຠາວຎ຺ເຈວ ອຕ຺ຖປທພ຺ຍຎ຺ຊນປທຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພຕ຺ຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປວິຈຍູປາຍໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ປທຕ຺ຖວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສຬສຫາຣາ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ອຖ ວາ ທຸຕິຍຄາຖາຍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິສຍໍ ສາສນວຣໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕໍ, ‘‘ເນຕ຺ຕິ ນາມ ກຕມາ, ກຕິວິຘາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເນຕ຺ຕິນາມ ເອຕ຺ຕິກາຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສຬສຫາຣາ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສ ສາສນສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖປຣິເຍຏ຺ຐິ ເນຕ຺ຕິສໍວຓ຺ຓນາ ມຍາ ມຫາກຈ຺ຈາຍເນນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ ເນຕ຺ຕິ ນາມ ໂສຬສຫາຣສມຸທາຍາ ປຎ຺ຈນຍສມຸທາຍາ ອຏ຺ຐາຣສມູລປທສມຸທາຍາຕິ ວິຊານິຕພ຺ພາຕິ.

ເຕ ຫາຣາທໂຍ ເກນຏ຺ເຐນ ເນຕ຺ຕິ ນາມ? ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ເຕ ອຣິຍຘມ຺ມໍ ເນຕີຕິ ເນຕ຺ຕີຕິ ເອວມາທິ ອຕ຺ໂຖ ສໍວຓ຺ຓນາສຸ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ) ວຸຕ຺ໂຕວ. ອິມາຍ ຕຕິຍຄາຖາຍປິ ‘‘ມຫາກຈ຺ຈາເນນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ’’ຕິ ປາໂຐ ສຸນ຺ທໂຣ. ‘‘ມຫາກຈ຺ຈາຍເນນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ, ນ ສຸນ຺ທໂຣ. ລກ຺ຂຓຎ຺ຫິ ມຍາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ‘‘ໂສຬສຫາຣາທິສມຸທາຍາ ເນຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ຫາຣາ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈໂຍ ວາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຕ຺ຖວິຈໂຍ ວາ, ນຍາ ຈ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈໂຍ ວາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຕ຺ຖວິຈໂຍ ວາຕິ ວິຈາຣຓາຍໍ ສຕິ ‘‘ອິເມ ອິມສ຺ສ ວິຈໂຍ’’ຕິ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຫາຣາ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈໂຍ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຫາຣາ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈໂຍ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ອຕ຺ຖວິຈໂຍ ໂສຬສຫາຣານໍ ມູລປທນິທ຺ຘາຣຓໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຸເຂເນວ ສໍວຓ຺ຓນາຠາວໂຕ. ຕໂຍ ປນ ນຍາ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວິຈໂຍ ໂຫນ຺ຕິ, ຕິຓ຺ຓໍ ນຍານໍ ມູລປທສງ຺ຂາຕອວິຊ຺ຊາທິສຠາວຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓມຸເຂເນວ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຠາວໂຕຕິ.

‘‘ຕໍ ອຸຠຍໍ ສຸຕ຺ເຕ ສໍວຓ຺ຓນາຠາເວນ ເກນຈິ ກຕ຺ຖຈິເຍວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ອຸທາຫຸ ສພ຺ພຖາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ໂຍຊິຕ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຠາວໂຕ ຕໍ ອຸຠຍໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສຸຕ຺ເຕສຸ ສພ຺ພຖາ ໂຍຊິຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸຠຍໍ ປຣິຄ຺ຄຫີຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫາຣາ ເຈວ ນຍາ ຈ ອຸຠຍໍ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ປຣິໂຕ ສມນ຺ຕໂຕ ຄຫິຕໍ ສພ຺ພຖາ ສຸຕ຺ເຕສຸ ໂຍຊິຕນ຺ຕິ.

‘‘ຫາຣາທິສມຸທາຍຠູຕໍ ເນຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ກຖໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພໍ ສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວຸຈ຺ຈຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ຍຖາສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເນຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ສໍວຓ຺ຓນາສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພສຸຕ຺ຕານຸຣູປໍ ຍຖາ ເຍນ ເຍນ ເທສນາຫາເຣນ ວາ ອຎ຺ເຎນ ວາ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພໍ, ເຕນ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ສໍວຓ຺ເຓຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ‘‘ເນຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ກິຕ຺ຕກໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພໍ ສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວຸຈ຺ຈຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ຍຖາສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາສຸຕ຺ຕໍ ຍໍ ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຕໍ ສພ຺ພໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເນຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ວທຕິ ອສ຺ສາທາທີນວທສ຺ສນວເສນ ສໍວຓ຺ເຓຕີຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເນຕ຺ຕິນເຍນ ຫິ ສໍວຓ຺ເຓຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ ນາມ ສຸຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ).

‘‘ຍໍ ຍໍ ຠຄວຕາ ເທສິຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເນຕ຺ຕິສໍວຓ຺ຓນາຍ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ, ສາ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພາ ເທສນາ ຈ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ, ອຸທາຫຸ ເທສິຕພ຺ພຎ຺ຈາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຠາວໂຕ ‘‘ຍາ ເຈວ ເທສນາ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ຍາ ເຈວ ເທສນາ ປາຬິ ສໍວຓ຺ຓິຕາ, ສາ ຈ, ຕາຍ ເທສນາຍ ເທສິຕໍ ຍໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ, ຕຎ຺ຈ ອຸຠຍໍ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນເທສນາສີເສນ ປຣິຈຍໍ ກໂຣນ຺ເຕຫິ ເອກນ຺ເຕນ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ອຸຠຍສ຺ເສວ ອນຸປາທິເສສປຣິນິພ຺ພານປຣິໂຍສານານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ເຫຕຸຠາວໂຕ. ‘‘ຕສ຺ສ ອຸຠຍສ຺ສ ວິຊານເນ ສາເຘຕພ຺ເພ ສາເຘຕພ຺ພສ຺ສ ວິຊານນສ຺ສ ເຫຕຸຠູຕາ ກຕມາ ອນຸປຸພ຺ພີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຕ຺ຣາ’’ຕ຺ຍາທິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຣ ວິຊານເນ ສາເຘຕພ຺ເພ ສຸຕ຺ຕາທິນວງ຺ຄສ຺ສ ສາສນສ຺ສ ອຕ຺ຖປຣິເຍສນາ ອຕ຺ຖວິຈາຣຓາ ຫາຣນຍານໍ ອຍໍ ອນຸປຸພ຺ພີ ວິຊານນສ຺ສ ສາເຘຕພ຺ພສ຺ສ ເຫຕຸຠູຕາ ອນຸປຸພ຺ພີ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຕສ຺ສ ອຸຠຍສ຺ສ ວິຊານເນ ສາເຘຕພ຺ເພ ສຸຕ຺ຕາທິນວງ຺ຄສ຺ສ ສາສນສ຺ສ ອຕ຺ຖປຣິເຍສນາຍ ອຕ຺ຖວິຈາຣຓາຍ ອຍໍ ອນຸປຸພ຺ພີ ວິຊານນສ຺ສ ສາເຘຕພ຺ພສ຺ສ ເຫຕຸຠູຕາ ອນຸປຸພ຺ພີ ນາມາຕິ. ອຖ ວາ ວກ຺ຂມານາຍ ຫາຣນຍານຸປຸພ຺ພິຍາ ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິເຍສນາ ວິຊານນສ຺ສ ເຫຕຸຠູຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕນາກາເຣເນວ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕິຘາ ວຸຕ຺ຕາຕິ.

ສງ຺ຄຫວາຣສ຺ສ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.