໘. ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ອເຈລກສ຺ສປວຕ຺ຖຸວຓ຺ຓນາ

໓໘໑. ເອວໍ ຊາລິຍສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓຕ຺ວາ ອິທານິ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ຍຖານຸປຸພ຺ພໍ ສໍວຓ຺ຓໂນກາສສ຺ສ ປຕ຺ຕຠາວໍ ວິຠາເວຕຸໍ, ຊາລິຍສຸຕ຺ຕສ຺ສານນ຺ຕຣໍ ສງ຺ຄີຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕຠາວໍ ວາ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ…ເປ… ອຸຣຸຎ຺ຎາຍໍ ວິຫຣຕີຕິ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ເອຕເທວ ນາມນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ຣຏ຺ເຐ ຕໍ ນຄຣໍ, ຕສ຺ສ ຣຏ຺ຐສ຺ສປິ ຍສ຺ມິໍ ນຄເຣ ຠຄວາ ວິຫາສິ, ຕສ຺ສ ນຄຣສ຺ສປິ ‘‘ອຸຣຸຎ຺ຎາ’’ຕ຺ເວວ ນາມໍ, ຕສ຺ມາ ອຸຣຸຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ ອຸຣຸຎ຺ຎານາມຊນປເທ ອຸຣຸຎ຺ຎານາມນຄເຣຕິ ອາວຸຕ຺ຕິອາທິນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມິນາ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ – ນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິຍຕປຸລ຺ລິງ຺ຄປຸຖຸວຈນາວ ຊນປທວາຈີ ສທ຺ທາ, ກຕ຺ຖຈິ ອນິຍຕປຸລ຺ລິງ຺ຄປຸຖຸວຈນາປິ ຍຖາ ‘‘ອາຬວິຍໍ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ປາຈິ. ໘໔, ໘໙) ເກຈິ ຊນປທເມວຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ອປເນຕຸໍ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣມຓີໂຍຕິ ມໂນຫຣຠູມິຠາຄຕາຍ, ຉາຍູທກສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ຊນວິວິຕ຺ຕຕາຍ ຈ ມໂນຣໂມ. ມິຄານໍ ອຠຍໍ ເທຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ມິຄທາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສ’’ຕິອາທິ. ເຈລໍ ວຕ຺ຖໍ, ຕໍ ນຕ຺ຖິ ອສ຺ສາຕິ ອເຈໂລຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນຄ຺ຄປຣິພ຺ພາຊໂກ’’ຕິ. ນາມນ຺ຕິ ໂຄຕ຺ຕນາມໍ. ຕປນໍ ສນ຺ຕປນໍ ກາຍສ຺ສ ເຂທນໍ ຕໂປ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຕປສ຺ສີ. ຍສ຺ມາ ຕຖາຠູໂຕ ຕປໍ ນິສ຺ສິໂຕ, ຕໂປ ຈ ຕໍ ນິສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕປນິສ຺ສິຕກ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ມຸຕ຺ຕາຈາຣາທີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ປຣໂຕ ປາຬິຍ (ທີ. ນິ. ໑.໓໙໗) ມາຄຕາ ຫຕ຺ຖາປເລຂນາທໂຍ ສງ຺ຄຫິຕາ. ລູຂໍ ຜຣຸສໍ ສາຘຸສມ຺ມຕາຈາຣວິຣຫໂຕ ອປສາທນີຍໍ ອາຊີວຕິ ວຕ຺ຕຕີຕິ ລູຂາຊີວີຕິ ອຏ຺ຐກຖາມຸຕ຺ຕກນໂຍ. ອຸປ຺ປຓ຺ເຑຕີຕິ ອຸຫສນວເສນ ປຣິຠາສຕິ. ອຸປວທຕີຕິ ອວຎ຺ຎາປຸພ຺ພກໍ ອປວທຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຫີເຬຕິ ວມ຺ເຠຕີ’’ຕິ. ‘‘ເຫຕຸມ຺ຫິ ຎາຓໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ເຫຕຸປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ກາຣຓສ຺ສ ອນຸກາຣຓ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາວຸຕ຺ຕສທ຺ທຕ຺ໂຖເຍເວຕ຺ຖ ກາຣຓສທ຺ທສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໂຕ. ອຕ຺ຖວສາ ປຍຸຕ຺ໂຕ ຫິ ສທ຺ທປໂຍໂຄ. ໂສເຍວ ຈ ສທ຺ທຕ຺ໂຖ ປເຣຫິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອນຸກາຣຓໍ ຕທນຸຣູປໍ ຕສ຺ສທິສໍ ວາ ຕໂຕ ປຈ຺ຉາ ວາ ວຸຕ຺ຕກາຣຓຠາວໂຕ. ປເຣຫີຕິ ເຍສໍ ຕຸມ຺ເຫຫິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕຫິ ປເຣຫິ. ວຸຕ຺ຕກາຣເຓນາຕິ ຍຖາ ເຕຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ເຈ ຕຸມ຺ເຫຫິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສຕິ ເຕຫິ ວຸຕ຺ຕກາຣເຓນ ສກາຣໂຓ ຫຸຕ຺ວາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ວາໂທ ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ຕສ຺ສ ອນຸວາໂທ ວາ ໂກຈິ ອປ຺ປມຕ຺ຕໂກປິ ວິຎ຺ຎູຫິ ຄຣຫິຕພ຺ພໍ ກາຣຓໍ ຐານໍ ນາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ກິເມວໍ ນາຄຈ຺ຉຕີຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ຕເທວຕ຺ຖໍ ສງ຺ເຂປໂຕ ທສ຺ເສຕິ.

໓໘໒. ອິທານິ ຍໍ ວິຠຊ຺ຊວາທໍ ສນ຺ຘາຍ ຠຄວຕາ ‘‘ນ ເມເຕ ວຸຕ຺ຕວາທິໂນ’’ຕິ ສງ຺ເຂເປນ ວຕ຺ວາ ຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຘາຫໍ ກສ຺ສປາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ’’ຕິອາທິມາຫ. ຠຄວາ ຫິ ນິຣຕ຺ຖກໍ ອນຸປສມສໍວຕ຺ຕນິກໍ ກາຍກິລມຖໍ ‘‘ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍໂຄ ທຸກ຺ໂຂ ອນຣິໂຍ ອນຕ຺ຖສໍຫິໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໓). ຄຣຫຕິ, ສາຕ຺ຖກໍ ປນ ອຸປສມສໍວຕ຺ຕນິກໍ ກາຍກິລມຖໍ ‘‘ອາຣຎ຺ຎິໂກ ໂຫຕິ, ປໍສຸກູລິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໕.໑໘໑, ໑໘໒; ປຣິ. ໓໒໕) ວຓ຺ເຓຕິ. ອປ຺ປປຸຎ຺ຎຕາຍາຕິ ອປຸຎ຺ຎຕາຍ. ອປ຺ປສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ທ຺ວຕ຺ຕິຉທນສ຺ສ ປຣິຍາຍໍ ອປ຺ປຫຣິເຕ ຐິເຕນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໑໓໕) ວິຍ ອຠາວຕ຺ໂຖ. ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຠາວໂຕ ກມ຺ມຜລໍ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ເຕນ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໗໑; ມ. ນິ. ໑.໔໔໕; ໒.໙໔, ໒໒໕; ໓.໙໑, ໑໑໖, ໑໓໖; ສໍ. ນິ. ໓.໒໑໐; ອ. ນິ. ໓.໑໑໘; ໑໐.໑໗໖; ຘ. ສ. ໑໒໒໑; ວິຠ. ໙໐໗) ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ ປຸຣກ຺ຂຕ຺ວາ ຊີວິຕວຸຕ຺ຕິເຫຕຸ ຕຖາ ຕຖາ ທຸຈ຺ຈຣິຕປູຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຕີຓິ ທຸຈ຺ຈຣິຕານິ ປູເຣຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຠິຍ຺ໂຍໂສມຕ຺ຕາຍາຕິ ມຕ຺ຕໂຕ ອຕິເຣກໍ. ‘‘ຠິຍ຺ໂຍໂສ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ຠິຍ຺ໂຍສທ຺ເທນ ສມານຕ຺ຖໍ ເນປາຕິກໍ. ອເນສນວເສນາຕິ ໂກຫຎ຺ເຎ ຐຕ຺ວາ ອສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນິຈ຺ຉາຍ ຍຖາ ຕຖາ ຕປໍ ກຕ຺ວາ ອເນສິຕພ຺ພເມສນາວເສນ ມິຈ຺ຉາຊີເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ຊີວິຕວຸຕ຺ຕິເຫຕຸ ຕີຓິ ທຸຈ຺ຈຣິຕານິ ປູເຣຕ຺ວາ.ອິເມ ທ຺ເວຕິ ‘‘ອປ຺ປປຸຎ຺ໂຎ, ປຸຎ຺ຎວາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ທຸຈ຺ຈຣິຕກາຣິໂນ ທ຺ເວ ປຸຄ຺ຄເລ.

ທຸຕິຍນເຍ ອິເມ ທ຺ເວຕິ ‘‘ອປ຺ປປຸຎ຺ໂຎ, ປຸຎ຺ຎວາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ສຸຈຣິຕກາຣິໂນ ທ຺ເວ ປຸຄ຺ຄເລ.

ປຐມທຸຕິຍນເຍສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖນເຍສຸປິ ຍຖາກ຺ກມໍ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຐມຕຕິຍນເຍສຸ ເຈຕ຺ຖ ອເຫຕຸກອກິຣິຍວາທິໂນ. ທຸຕິຍຈຕຸຕ຺ຖນເຍສຸ ປນ ກມ຺ມກິຣິຍວາທິໂນຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອປ຺ປທຸກ຺ຂວິຫາຣີຕິ ອປ຺ປກໍ ທຸກ຺ເຂນ ວິຫາຣີ. ພາຫິຣກາຈາຣຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສາສນາຈາຣໂຕ ພາຫິຣເກນ ຕິຕ຺ຖິຍາຈາເຣນ ຍຸຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ຕານໍ ສຸເຂຕ຺ວາຕິ ອຘມ຺ມິເກນ ອເນສນາຍ ລທ຺ຘປຈ຺ຈຍນິມິຕ຺ເຕນ ສຸເຂນ ອຕ຺ຕານໍ ສຸເຂຕ຺ວາ ສຸຂໍ ກຕ຺ວາ, ‘‘ສຸເຂ ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິ ອຘຸນາ ປາໂຐ.

‘‘ນ ທານິ ມຍາ ສທິໂສ ອຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິນາ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິສງ຺ຂາຕານໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ມຎ຺ຎນານໍ ວເສນ ທຸຈ຺ຈຣິຕປູຣຓມາຫ. ລາຠສກ຺ກາຣໍ ວາ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ຕີຓິ ທຸຈ຺ຈຣິຕານິ ປຸເຣຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິວເສນາຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ກາເມສຸ ໂທໂສ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິວເສນ. ປຣິພ຺ພາຊິກາຍາຕິ ພາຫິຣປພ຺ພຊ຺ຊມຸປຄຕາຍ ຕາປສທາຣິກາຍ, ຉນ຺ນປຣິພ຺ພາຊິກາຍ ຈ. ‘‘ອປໂຣ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຫິ ‘‘ຕາປໂສ ວາ ຉນ຺ນປຣິພ຺ພາຊໂກ ວາ’’ຕິ ອຘິກາໂຣ. ທຫຣາຍາຕິ ຕຣຸຓາຍ. ມຸທຸກາຍາຕິ ສຸຂຸມາລາຍ. ໂລມສາຍາຕິ ຕນຸຕມ຺ພໂລມຕາຍ ອປ຺ປໂລມວຕິຍາ. ໂລມໍ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ໂລມສາ. ລິງ຺ຄຕ຺ຕເຍປິ ຫິ ສ-ປຈ຺ຈເຍນ ປທສິທ຺ຘິມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ສທ຺ທວິທູ. ກາເມສູຕິ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ. ປາຕພ຺ພຕນ຺ຕິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ປຣິໂຠຄຕ຺ໂຖ ເຫຕ຺ຖ ປາ-ສທ຺ໂທ, ຕພ຺ພສທ຺ໂທ ຈ ຠາວສາຘໂນ. ຕາ-ສທ຺ໂທ ປນ ສກຕ຺ເຖ ຍຖາ ‘‘ເທວຕາ’’ຕິ, ປາຕພ຺ພຕນ຺ຕິ ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນກຕໍ, ກຕ຺ຕຸສາຘໂນ ເຈຕ຺ຖ ຕພ຺ພສທ຺ໂທ ຍຖາ ອຸປຣິປຓ຺ຓາສເກ ປຎ຺ຈຕ຺ຕຍສຸຕ຺ເຕ ‘‘ເຍ ຫິ ເກຈິ ຠິກ຺ຂເວ ສມຓາ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ວາ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕວິຎ຺ຎາຕພ຺ພສງ຺ຂາຣມຕ຺ເຕນ ເອຕສ຺ສ ອາຍຕນສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໔) ຕຖາ ຫິ ຕທຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິຊານາຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ, ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕວິຎ຺ຎາຕມຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກສຎ຺ຎາປວຕ຺ຕິມຕ຺ເຕນາຕິ ອຍຎ຺ຫິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ, (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໒໔) ຕຏ຺ຏີກາຍຎ຺ຈ ‘‘ຍຖາ ນິຍ຺ຍນ຺ຕີຕິ ນິຍ຺ຍານິກາຕິ ພຫຸລໍ ວຈນໂຕ ກຕ຺ຕຸສາຘໂນ ນິຍ຺ຍານິກສທ຺ໂທ, ເອວໍ ອິຘ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘ວິຊານາຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ,’’ ຕາ-ສທ຺ໂທ ປນ ຠາເວ. ອສ຺ສາທິຍມານປກ຺ເຂ ຐິໂຕ ກິເລສກາໂມປິ ວຕ຺ຖຸກາມປຣິຍາປນ຺ໂນເຍວ, ຕສ຺ມາ ເຕສຸ ຍຖາຣຸຈິ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທນ຺ຕິ ນຍຈຕຸກ຺ກວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖປ຺ປເຠທວິຠຊນໍ. ‘‘ຕິຕ຺ຖິຍວເສນ ອາຄຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕຖາ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໘໒) ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາເຍວ ປນ ປາຬິຍມ຺ປິ ວິຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສາສເນປີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນປິ.

ກຖໍ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອກຈ຺ໂຈ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມາ ນ ລຠຕິ, ຕສ຺ມາ ອເນສນໍ ກຕ຺ວາຕິອາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຣຫຕ຺ຕໍ ວາ ອຕ຺ຕນິ ອສນ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖິ ເມ’’ຕິ ຍຖາຣຸຕໍ ປຏິຊານິຕ຺ວາ. ສາມນ຺ຕຊປ຺ປນປຈ຺ຈຍປຏິເສວນອິຣິຍາປຖສນ຺ນິສ຺ສິຕສງ຺ຂາຕານິ ຕີຓິ ວາ ກຸຫນວຕ຺ຖູນິ ປຏິເສວິຕ຺ວາ.

ຕາທິໂສວາຕິ ຘຸຕງ຺ຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໒; ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໘໔໔ ອາທໂຍ) ສມາທານວເສນ ລູຂາຊີວີ ເອວ. ອເນສນວເສນາຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຣຫຕ຺ຕປຏິຊານເນນາ’’ຕິອາທິປິ ຫິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ທຸລ຺ລຠສຸໂຂ ຠວິສ຺ສາມິ ທຸຄ຺ຄຕີສຸ ອຸປປຕ຺ຕິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອນ຺ຕສທ຺ໂທ ຠາວລກ຺ຂເຓ, ອສກ຺ກຸຓມາເນ ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໘໓. ອສຸກຏ຺ຐານໂຕຕິ ອສຸກຠວໂຕ. ອາຄຕາຕິ ອຸປປຕ຺ຕິວເສນ ອິຘາຄຕາ. ອິທານິ ຄນ຺ຕພ຺ພຏ຺ຐານຎ຺ຈາຕິ ອຸປປຕ຺ຕິວເສເນວ ອາຍຕິໍ ຄມິຕພ຺ພຠວຎ຺ຈ. ຕໂຕຕິ ອຕີຕຠວໂຕ. ປຸນ ອຸປປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອາຍຕິໍ ອນນ຺ຕຣຠເວ ປຸນ ອຸປປຕ຺ຕິໍ, ຕໂຕ ອນນ຺ຕຣຠເວປິ ປຸນ ອຸປປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໍ. ເກນ ກາຣເຓນ ຄຣຫິສ຺ສາມີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາຠູຕມຊານນ຺ໂຕ ອິຈ຺ຉາໂທສວເສນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຄຣເຫຍ຺ຍ, ນ ຕຖາ ຈາຫໍ, ອຫໍ ປນ ຍຖາຠູຕໍ ຊານນ຺ໂຕ ສພ຺ພມ຺ເປຕໍ ເກນ ກາຣເຓນ ຄຣຫິສ຺ສາມິ, ສພ຺ພສ຺ສເປຕສ຺ສ ຕປສ຺ສ ຄຣຫາຍ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມມຘິປ຺ປາຍໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຄຣຫິຕພ຺ພເມວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຠຓ຺ຑິກນ຺ຕິ ປຸຏຠຓ຺ຑິກໍ. ອຸປມາປກ຺ເຂ ປຣິສຸທ຺ຘຕາຍ ໂຘຕໍ, ຕຖາ ອໂຘຕຎ຺ຈ, ອຸປເມຍ຺ຍປກ຺ເຂ ປນ ປສໍສິຕພ຺ພຄຸຓຕາຍ ໂຘຕໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ, ຕຖາ ອໂຘຕຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕມຕ຺ຖນ຺ຕິ ຄຣຫິຕພ຺ພສ຺ສ ເຈວ ຄຣຫຓໍ, ປສໍສິຕພ຺ພສ຺ສ ຈ ປສໍສນໍ.

໓໘໔. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສ຺ສ, ສມ຺ປຣາຍິກສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘນວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ຄຣຸກຕ຺ຕາ ນ ໂກຈິ ນ ສາຘູຕິ ວທຕິ. ປຎ຺ຈວິຘໍ ເວຣນ຺ຕິ ປາຓາຕິປາຕາທິປຎ຺ຈວິຘເວຣໍ. ຕຎ຺ຫິ ປຎ຺ຈວິຘສ຺ສ ສີລສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ, ສຕ຺ຕານໍ ເວຣເຫຕຸຕາຍ ຈ ‘‘ເວຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ຕໍ ນ ໂກຈິ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ວທຕິ ຕຖາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິອຕ຺ຖານມສາຘນໂຕ, ສຕ຺ຕານໍ ສາຘຸຠາວສ຺ສ ທູສນໂຕ ຈ. ນ ນິຣຸນ຺ຘິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຣູປຄ຺ຄຫເຓ ນ ນິວາເຣຕພ຺ພໍ. ທສ຺ສນີຍທສ຺ສນຕ຺ໂຖ ຫິ ຈກ຺ຂຸປຏິລາໂຠຕິ ເຕສມຘິປ຺ປາໂຍ. ອຍເມວ ນໂຍ ໂສຕາທີສຸປິ. ຍທຄ຺ເຄນ ເຕສໍ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ອສໍວໂຣ ສາຘຸ, ຕທຄ຺ເຄນ ຕຕ຺ຖ ສໍວໂຣ ນ ສາຘູຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຸນ…ເປ… ອສໍວຣ’’ນ຺ຕິ.

ອຍເມຕ຺ຖ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ ອປໂຣ ນໂຍ – ຍໍ ເຕ ເອກຈ຺ຈໍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ເຕ ‘‘ເອເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຕິຕ຺ຖິຍາ ຍໍ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄາທິໍ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ມຍໍ ນ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ວທາມ. ຍໍ ເຕ…ເປ… ‘‘ນ ສາຘູ’’ຕິ ຍໍ ປນ ເຕ ອນວຊ຺ຊປຈ຺ຈຍປຣິໂຠຄໍ, ສຸນິວຕ຺ຖສຸປາຣຸຕາທິສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ‘‘ນ ສາຘູ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ມຍໍ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ວທາມາຕິ.

ອິຕິ ຍໍ ປຣວາທມູລກໍ ຈຕຸກ຺ກໍ ທສ຺ສິຕໍ, ຕເທວ ປຸນ ສກວາທມູລກໍ ຈຕຸກ຺ກໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາເປຕຸໍ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຎ຺ຫິ ກິຎ຺ຈິ ເກນຈິ ສມານໍ, ເຕນປິ ຕໍ ສມານເມວ. ຍຎ຺ຈ ກິຎ຺ຈິ ເກນຈິ ອສມານໍ, ເຕນປິ ຕໍ ອສມານເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ສມານາສມານຕ’’ນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສມານຕນ຺ຕິ ສມານຕາມຕ຺ຕໍ. ອນວເສສໂຕ ຫິ ປຫາຕພ຺ພຘມ຺ມານໍ ປຫານໍ, ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອຸປສມ຺ປາທນຎ຺ຈ ສກວາເທວ ທິສ຺ສຕິ, ນ ປຣວາເທ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕ຺ຍາຫໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວໍ ວທາມີ’’ຕິອາທິ. ສກວາທປຣວາທານຸຣູປໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຎ຺ຈສີລາທິວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສມນຸຍຸຎ຺ຊາປນກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໘໕. ອນ຺ຕມິຕິ ອາຓຕ຺ຕິຍໍ ປຎ຺ຈມີອຕ຺ຕໂນປທໍ. ລທ຺ຘິໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ‘‘ກິໍ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ສໍກິເລສຘມ຺ເມ ອນວເສສໍ ປຫາຍ ວຕ຺ຕຕິ, ອຸທາຫຸ ປເຣ ຄຓາຈຣິຍາ, ເອຕ຺ຖ ຕາວ ອຕ຺ຕໂນ ລທ຺ຘິໍ ວເທຫີ’’ຕິ ເອວໍ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ ສິທ຺ຘນ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ກາຣຓໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ‘‘ສມໂຓວ ໂຄຕໂມ ສໍກິເລສຘມ຺ເມ ອນວເສສໍ ປຫາຍ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ກາຣເຓນປິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ຄາຫຍາ’’ຕິ ເອວໍ ເຫຕຸໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ອຸຠຍໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ‘‘ອິທໍ ນາເມຕ຺ຖ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ກາຣຓໍ ວຕ຺ວາ ປຏິຎ຺ຎາເຕ ອຕ຺ເຖ ສາຘິຍມາເນ ອນ຺ວຍໂຕ, ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ກາຣຓໍ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ສທິສາສທິສປ຺ປເຠທໍ ອຸປໂມທາຫຣຓທ຺ວຍໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ອປິຈ ເຫຕຸປໂມທາຫຣຓວເສນ ຕິລກ຺ຂຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຍຖາປຏິຎ຺ຎາເຕ ອຕ຺ເຖ ສາຘິເຕ ສມ຺ມເທວ ອນຸ ປຈ຺ຉາ ຠາສນ຺ໂຕ ນິຄເມນ຺ໂຕປິ ສມນຸຠາສຕິ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ອຸປສໍຫຣິຕ຺ວາ’’ຕິ ປາຐເສໂສ. ‘‘ກິໍ ເຕ’’ຕິອາທິ ອຸປສໍຫຣຓາກາຣທສ຺ສນໍ. ທຸຕິຍປເທປີຕິ ‘‘ສງ຺ເຆນ ວາ ສງ຺ຆ’’ນ຺ຕິ ປເທປິ. ວຈນເສສໍ, ອຸປສໍຫຣຓາກາຣຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕມຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕໍ ປຫາຕພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອນວເສສໍ ປຫາຍ ວຕ຺ຕນສງ຺ຂາຕໍ, ສມາທາຕພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອນວເສສໍ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕນສງ຺ຂາຕຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໍ. ໂຍເຊຕ຺ວາຕິ ອກຸສລາທິປເທຫິ ໂຍເຊຕ຺ວາ. ອໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕາທິອຕ຺ເຖນ ອກຸສລາ ເຈວ ຕໂຕເຍວ ອກຸສລາຕິ ຈ ສງ຺ຂາຕາ,ສງ຺ຂາຕສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ຎາຕຕ຺ໂຖ, ໂກຏ຺ຐາສຕ຺ໂຖ ຈ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຎາຕາ, ໂກຏ຺ຐາສໍ ວາ ກຕ຺ວາ ຐປິຕາ’’ຕິ, ປຸຣິເມນ ເຈຕ຺ຖ ປເທນ ເອກນ຺ຕາກຸສເລ ວທຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ຕໍ ສຫຄເຕ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂິເຍ ຈ. ເອວຎ຺ຫິ ໂກຏ຺ຐາສກຣເຓນ ຐປນໍ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ອກຸສລປກ຺ຂິກຠາເວນ ຫິ ວວຕ຺ຖາປນໍ ໂກຏ຺ຐາສກຣຓໍ. ອວຊ຺ຊສທ຺ໂທ ໂທສຕ຺ໂຖ ຄາຣຍ຺ຫປຣິຍາຍຕ຺ຕາ, ອ-ສທ຺ທສ຺ສ ຈ ຕພ຺ຠາວວຸຕ຺ຕິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ສໂທສາ’’ຕິ. ອຣິຍາ ນາມ ນິທ຺ໂທສາ. ອິເມ ປນ ອກຸສລາ ກຖຎ຺ຈິປິ ນິທ຺ໂທສາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ນິທ຺ໂທສຏ຺ເຐນ ອຣິຍາ ຠວິຕຸໍ ນາລໍ ອສມຕ຺ຖາ.

໓໘໖-໓໙໒. ‘‘ຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕໍ ກາຣເຓ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເຍນາ’’ຕິ ອິມິນາ. ຍໍ ວາ ປນາຕິ ອສມ຺ຠາວນາວຈນເມຕໍ, ຍໍ ວາ ປນ ກິຎ຺ຈີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຫາຍ ວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ຈ ອຕ຺ຖວສາ ປຸຖຸວຈນວິປຣິຓາໂມຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ວາ ຕໍ ວາ ອປ຺ປມຕ຺ຕກໍ ປຫາຍ ວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ຄຓາຈຣິຍາ ເຈຕ຺ຖ ປູຣຓມກ຺ຂລິອາທໂຍ. ສຕ຺ຖຸປຠວຕ຺ຕາ ສງ຺ຆສ຺ສ ສງ຺ຆສມ຺ປຕ຺ຕິຍາປິ ສຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິ ວິຠາວີຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສງ຺ຆ…ເປ… ສິທ຺ຘິໂຕ’’ຕິ, ສາ ປນ ປສໍສາ ປສາທເຫຕຸກາຕິ ປສາທມຸເຂນ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປສີທມານາປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ເຖນ ປິ-ສທ຺ເທນ ອປ຺ປສີທມານາປິ ເອວເມວ ນ ປສີທນ຺ຕີຕິ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ຍຖາ ຫິ ອນ຺ວຍໂຕ ສຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສາວເກສຸ, ສາວກສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສຕ຺ຖຣິ ປສາໂທ ສມຸຈ຺ຈີຍຕິ, ເອວໍ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ສຕ຺ຖຸວິປຕ຺ຕິຍາ ສາວເກສຸ, ສາວກວິປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສຕ຺ຖຣິອປ຺ປສາໂທຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ຕຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ຕພ຺ພິວຣຓໍ. ສຣີຣສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ຣູປສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ຣູປກາຍປາຣິປູຣິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣູປປ຺ປມາເຓ ສຕ຺ເຕ ສນ຺ຘາຍ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ຘມ຺ມເທສນໍ ວາ ສຸຕ຺ວາ’’ຕິ ອິທນ຺ຕຸ ໂຆສປ຺ປມາເຓ, ຘມ຺ມປ຺ປມາເຓ ຈ, ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ປນາຈາຣໂຄຈຣ’’ນ຺ຕິອາທິໍ ປນ ຘມ຺ມປ຺ປມາເຓ, ລູຂປ຺ປມາເຓ ຈ. ອາຈາຣໂຄຈຣາທີຫິ ຘມ຺ໂມ, ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ລູໂຂ ຈ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຠວນ຺ຕິ ວຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິ ປຐມປເທ ຣູປປ຺ປມາຓາ, ໂຆສປ຺ປມາຓາ, ຘມ຺ມປ຺ປມາຓາ ຈ, ທຸຕິຍປເທ ຘມ຺ມປ຺ປມາຓາວ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ກີວຣູໂປຕິ ກິຕ຺ຕກຊາຕິໂກ. ຍາ ສງ຺ຆສ຺ສ ປສໍສາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ.

ຕຕ຺ຖ ຍາ ພຸທ຺ຘານໍ, ພຸທ຺ຘສາວການເມວ ຈ ປາສໍສຕາ, ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ຕທຠາໂວ ໂຊຕິໂຕ, ຕໍ ວິຣຕິປ຺ປຫານສໍວຣຸທ຺ເທສວເສນ ນີຫຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຍມຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເສຕຸຆາຕວິຣຕິຍາ ອຣິຍມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານມຕ຺ຕໍ, ວິປສ຺ສນາມຕ຺ຕວເສນ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍຖາລາຠໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ວິປສ຺ສນາມຕ຺ຕວເສນາຕິ ຈ ‘‘ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວາ ວິວິຘໍ ທສ຺ສນມຕ຺ຕວເສນ, ນ ປນ ນາມຣູປວວຕ຺ຖານປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນປຸພ຺ພກໍ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ສງ຺ຂາຣານໍ ສມ຺ມສນວເສນ. ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຫິ ອນຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາ ຈ ພາຫິຣການໍ ນຕ຺ຖິ. ອິຕຣານິ ສມຸຈ຺ເຉທປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານານິ ຕີຓິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານຕ຺ຕາ. ໂລກິຍປຎ຺ຈສີລໂຕ ອຎ຺ໂຎ ສພ຺ໂພປິ ສີລສໍວໂຣ, ‘‘ຂໂມ ໂຫຕິ ສີຕສ຺ສ ອຸຓ຺ຫສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໔; ໓.໑໕໙; ອ. ນິ. ໔.໑໑໔) ວຸຕ຺ໂຕ ສຸປຣິສຸທ຺ໂຘ ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ, ‘‘ປຎ຺ຎາເຍເຕ ປິຘິຍ຺ຍເຣ’’ຕິອາທິນາ (ສຸ. ນິ. ໑໐໔໑; ຈູຬນິ. ໖໐) ວຸຕ຺ໂຕ ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ເຉທໂກ ມຄ຺ຄຎາຓສງ຺ຂາໂຕ ຎາຓສໍວໂຣ, ມນຈ຺ຉຏ຺ຐານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ປິທຫນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ສຸປຣິສຸທ຺ໂຘ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວໂຣ, ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປາປການໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຸປ຺ປາທາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໓; ມ. ນິ. ໑.໑໓໕; ສໍ. ນິ. ໕.໘; ວິຠ. ໒໐໕) ວຸຕ຺ໂຕ ສມ຺ມປ຺ປຘານສງ຺ຂາໂຕ ວີຣິຍສໍວໂຣຕິ ອິມໍ ສໍວຣປຎ຺ຈກໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເສສໍ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

‘‘ປຎ຺ຈ ໂຂ ປນິເມ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕສີລສ຺ເສວ ປຸນ ຄຫຓໍ ສາສເນ ສີລສ຺ສ ພຫຸຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕເທກເທເສ ເອວ ປເຣສໍ ອວຏ຺ຐານທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ‘‘ອຸໂປສຖຸທ຺ເທສາ’’ຕິ ອຘຸນາ ປາໂຐ. ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ປຕິຏ຺ຐິຕຠາເວນ ປາກໂຏ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ມຍາ ຫິ…ເປ… ນຕ຺ຖີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ສີຫນາທນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐນາທໍ, ອຠີຕນາທໍ ເກນຈິ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍວາທໍ. ຍໍ ປນ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ອຸຕ຺ຕຣສ຺ມິໍ ປເທ ພ຺ຍຄ຺ຆ-ປຸງ຺ຄໂວສຠກຸຎ຺ຊຣ;

ສີຫສທ຺ທູລນາຄາທ຺ຍາ, ປຸເມ ເສຏ຺ຐຕ຺ຖໂຄຈຣາ’’ຕິ.

ຕໍ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອຣິຍອຏ຺ຐງ຺ຄິກມຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໓໙໓. ‘‘ອຍໍ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ມມ ວາໂທ ອວິປຣີໂຕວ, ຕສ຺ເສວໍ ອວິປຣີຕຠາໂວ ອິມໍ ມຄ຺ຄໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອປຣປ຺ປຈ຺ຈຍໂຕ ຊານິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ເອວໍ ອວິປຣີຕຠາວາວໂພຘນຕ຺ຖໍ. ປາຬິຍໍ ‘‘ອຕ຺ຖິ ກສ຺ສປາ’’ຕິອາທີສຸ ອຍໍ ໂຍຊນາ – ຍໍ ມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ໂນ ສາມໍເຍວ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ເອວໍ ຎສ຺ສຕິ ທກ຺ຂຕິ ‘‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ວທນ຺ໂຕ ຍຸຕ຺ຕປຕ຺ຕກາເລ ຕຖຠາວໂຕ ຠູຕໍ, ເອກໍເສນ ຫິຕາວຫຠາວໂຕ ອຕ຺ຖໍ, ຘມ຺ມໂຕ ອນເປຕຕ຺ຕາ ຘມ຺ມໍ, ວິນຍໂຍຄໂຕ, ປເຣສຎ຺ຈ ວິນຍນໂຕ ວິນຍໍ ວທຕີ’’ຕິ, ໂສ ມຍາ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປເວທິໂຕ ສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓຠູໂຕ ອຕ຺ຖິ ກສ຺ສປ ມຄ຺ໂຄ, ຕສ຺ສ ຈ ອຘິຄມູປາຍຠູຕາ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາຕິ, ເຕນ ‘‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ອິເມ ຘມ຺ເມ ອນວເສສໍ ປຫາຍ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິອາທິ ນຍປ຺ປວຕ຺ໂຕ ວາໂທ ເກນຈິ ອສມ຺ປກມ຺ປິໂຕ ຍຖາຠູຕ ສີຫນາໂທຕິ ທສ຺ເສຕິ. ທກ຺ຂຕີຕິ ເຈຕ຺ຖ ສ຺ສຕິ-ສທ຺ເທນ ປທສິທ຺ຘິ ‘‘ຍຕ຺ຣ ຫິ ນາມ ສາວໂກ ເອວຣູປໍ ຎສ຺ສຕິ ວາ ທກ຺ຂຕິ ວາ ສກ຺ຂິໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ.

‘‘ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ (ອ. ນິ. ໓.໑໓໔) ວິຍ ຈ ມຄ຺ຄຎ຺ຈ ປຏິປທຎ຺ຈ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ. ‘‘ອຍເມວາ’’ຕິ ສາວຘາຣຓວຈນໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ປຸຖຸຠາວປຏິກ຺ເຂປຕ຺ຖໍ, ສພ຺ພອຣິຍສາຘາຣຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ສາສເນ ປາກຏຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກາຍໂນ ອຍໍ ຠິກ຺ຂເວ ມຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ໑.໑໐໖; ສໍ. ນິ. ໕.໓໖໗, ໓໘໔).

‘‘ເອເສວ ມຄ຺ໂຄ ນຕ຺ຖຎ຺ໂຎ, ທສ຺ສນສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘິຍາ’’ຕິ, (ຘ. ປ. ໒໗໔) –

‘‘ເອກາຍນໍ ຊາຕິຂຍນ຺ຕທສ຺ສີ,

ມຄ຺ຄໍ ປຊານາຕິ ຫິຕານຸກມ຺ປີ;

ເອເຕນ ມຄ຺ເຄນ ອຕຣິໍ ສຸ ປຸພ຺ເພ,

ຕຣິສ຺ສນ຺ຕິ ເຍ ຈ ຕຣນ຺ຕິ ໂອຆ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໕.໓໘໔, ໔໐໙; ຈູຬນິ. ໑໐໗, ໒໑໑; ເນຕ຺ຕິ. ໑໗໐) ຈ –

ສພ຺ເພສຸ ເຈວ ສຸຕ຺ຕປເທເສສຸ, ອຠິຘມ຺ມປເທເສສຸ (ວິຠ. ໓໕໕) ຈ ເອໂກວາຍໍ ມຄ຺ໂຄ ປາກໂຏຕິ.

ຕໂປປກ຺ກມກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໙໔. ຕໂປເຍວ ອຸປກ຺ກມິຕພ຺ພໂຕ, ອາຣຠິຕພ຺ພໂຕ ຕໂປປກ຺ກມາຕິ ອາຫ ‘‘ຕປາຣມ຺ຠາ’’ຕິ, ອາຣມ຺ຠນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຕປກຣຓເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕໂປກມ຺ມານີ’’ຕິ ອິມິນາ. ສມຓກມ຺ມສງ຺ຂາຕາຕິ ສມເຓຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພກມ຺ມສຎ຺ຎິຕາ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓກມ຺ມສງ຺ຂາຕາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ນິຈ຺ໂຈໂລຕິ ນິສ຺ສຏ຺ຐໂຈໂລ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໂຈໂລ. ເຈລໍ, ໂຈໂລຕິ ຈ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ໂກຈິ ຉິນ຺ນຠິນ຺ນປຏປິໂລຕິກຘໂຣປິ ທສນ຺ຕຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຕ຺ຖສ຺ສ ອຠາວໂຕ ‘‘ນິຈ຺ໂຈໂລ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລເຠຍ຺ຍາຕິ ຕໍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ‘‘ນຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນຄ຺ຄິຍວຕສມາທາເນນ ສພ຺ພຖາ ນຄ຺ໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂລກິຍກຸລປຸຕ຺ຕາຈາຣວິຣຫິຕຕາວ ວິສ຺ສຏ຺ຐາຈາຣຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອຸຈ຺ຈາຣກມ຺ມາທີສູ’’ຕິອາທິນາ. ກຖໍ ວິຣຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຐິຕໂກວາ’’ຕິອາທິ, ອິທຎ຺ຈ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ວມິຕ຺ວາ ມຸຂວິກ຺ຂາລນາທິອາຈາຣສ຺ສປິ ເຕນ ວິສ຺ສຏ຺ຐຕ຺ຕາ. ອປລິຂຕີຕິ ອຸທເກນ ອໂຘວນໂຕ ອປລິຫຕິ. ໂສ ກິຣ ທຓ຺ຑກໍ ‘‘ສຕ຺ໂຕ’’ຕິ ປຎ຺ຎເປຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ປຏິປທໍ ປູເຣນ຺ໂຕ ເອວໍ ກໂຣຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຈ຺ຈາຣໍ ວາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອປລິຂຕີຕິ ອປກສຕິ.

‘‘ເອຫິ ຠທນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຸປຄມນສງ຺ຂາໂຕ ວິຘິ ເອຫິຠທ຺ທນ຺ໂຕ, ຕໍ ຈຣຕີຕິ ເອຫິຠທ຺ທນ຺ຕິໂກ, ຣຸຬ຺ຫິສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ຕທ຺ຘິຕສິທ຺ຘິ ຍຖາ ‘‘ເອຫິປສ຺ສິໂກ’’ຕິ, (ມ. ນິ. ໑.໗໔) ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ນເອຫິຠທ຺ທນ຺ຕິໂກ, ຕເທວຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂາຄຫຓຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ນ ເອຕີຕິ ນ ອາຄຈ຺ຉຕິ. ເອວໍ ນຕິຏ຺ຐຠທ຺ທນ຺ຕິໂກຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ສມເຓນ ນາມ ສຍໍວຈນກເຣເນວ ຠວິຕພ຺ພໍ, ນ ປຣວຈນກເຣນາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ຕທຸຠຍມ຺ປິ…ເປ… ນ ກໂຣຕິ. ປຸເຣຕຣນ຺ຕິ ຕໍ ຐານໍ ອຕ຺ຕນາ ອຸປຄມນໂຕ ປຐມຕຣໍ, ຕໍ ກິຣ ໂສ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນາ ນາມ ຍາທິຈ຺ຉກີ ເອວ ຠິກ຺ຂາ ຄເຫຕພ຺ພາ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ປນ ‘‘ມມ ນິມິຕ຺ຕຠາເວນ ພຫູ ຂຸທ຺ທກາ ປາຓາ ສງ຺ຆາຏມາປາທິຕາ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ນາຘິວາເສຕິ. ນິມນ຺ຕນມ຺ປິ ‘‘ເອວໍ ເຕສໍ ວຈນໍ ກຕໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ນ ສາທິຍຕິ. ກຸມ຺ຠີຕິ ປກ຺ກຠິກ຺ຂາປກ຺ຂິຕ຺ຕກຸມ຺ໂຠ. ອຸກ຺ຂລີຕິ ຠິກ຺ຂາປຈນກຸມ຺ໂຠ. ປຈ຺ຉີຕິ ຠິກ຺ຂາປກ຺ຂິຕ຺ຕປິຏກໍ. ຕໂຕປີຕິ ກຸມ຺ຠີກໂຬປິໂຕປິ. ກຸມ຺ຠີອາທີສຸປິ ໂສ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎີຕິ ອາຫ ‘‘ກຸມ຺ຠີກໂຬປິໂຍ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອຍໍ ມ’’ນ຺ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຸຠິນ຺ນມນ຺ຕຣາຬໍ.

ກພຬນ຺ຕຣາໂຍຕິ ອາໂລປສ຺ສ ອນ຺ຕຣາໂຍ. ເອຕ຺ຖາປິ ໂສ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎີ. ປຸຣິສນ຺ຕຣຄຕາຍາຕິ ປຸຣິສສມີປຄຕາຍ. ຣຕິອນ຺ຕຣາໂຍຕິ ກາມຣຕິຍາ ອນ຺ຕຣາໂຍ. ຄາມສຠາຄາທິວເສນ ສງ຺ຄມ຺ມ ກິຕ຺ເຕນ຺ຕິ ເອຕິສ຺ສາຕິ ສໍກິຕ຺ຕິ. ຕຖາ ສໍຫຏຕຓ຺ຑຸລາທິສຎ຺ຈໂຍ ເຕນ ກຕຠຕ຺ຕມິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສໍກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ກຕຠຕ຺ເຕສູ’’ຕິ. ມຊ຺ຌິມນິກາເຍ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕນ຺ຕຏີກາຍໍ ປນ ອາຈຣິເຍເນວ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສໍກິຕ຺ຕຍນ຺ຕິ ເອຕາຍາຕິ ສໍກິຕ຺ຕິ, ຄາມວາສີຫິ ສມຸທາຍວເສນ ກິຣິຍມານກິຣິຍາ, ເອຕ຺ຖ ປນ ຠຕ຺ຕສໍກິຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘ສໍກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ກຕຠຕ຺ເຕສູ’ຕິ’’. ອິທໍ ປນ ຕສ຺ສ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຏິປທາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທິນາ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ‘‘ນເອຫິຠທ຺ທນ຺ຕິໂກ’’ຕິອາທີສຸປິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຏິປທາທສ຺ສນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສາສທ຺ໂທ ສຸນຂປຣິຍາໂຍ. ຕສ຺ສາຕິ ສຸນຂສ຺ສ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ. ສມູຫສມູຫຈາຣິນີຕິ ສງ຺ຆສງ຺ຆຈາຣິນີ. ມນຸສ຺ສາຕິ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣມນຸສ຺ສາ.

ໂສວີຣກນ຺ຕິ ກຎ຺ຊິກໍ. ‘‘ໂລຓໂສວີຣກ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ, ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ, ‘‘ສພ຺ພສສ຺ສສມ຺ຠາເຣຫິ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ໂລຓໂສວີຣກຎ຺ຫິ ສພ຺ພມຈ຺ຉມໍສປຸປ຺ຜຜລາທິສມ຺ຠາຣກຕໍ. ສຸຣາປານເມວາຕິ ມຊ຺ຊລກ຺ຂຓປ຺ປຕ຺ຕາຍ ສຸຣາຍ ປານເມວ. ເມຣຍມ຺ເປຕ຺ຖ ສງ຺ຄຫິຕໍ ລກ຺ຂຓຫາເຣນ, ເອກເສສນເຍນ ວາ. ສພ຺ເພສຸປີຕິ ສາວຊ຺ຊານວຊ຺ເຊສຸປິ ກຎ຺ຊິກສຸຣາທີສຸ. ເອກາຄາຣເມວ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍາຍ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ເອກາຄາຣິໂກ. ນິວຕ຺ຕຕີຕິ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕິ, ສຕິ ຠິກ຺ຂາລາເຠ ຕທຸຕ຺ຕຣິ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອກາໂລເປເນວ ວຕ຺ຕຕີຕິ ເອກາໂລປິໂກ. ທີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ທຕ຺ຕິ, ທ຺ວຕ຺ຕິອາໂລປມຕ຺ຕຄ຺ຄາຫິ ຂຸທ຺ທກໍ ຠິກ຺ຂາທານຠາຊນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຂຸທ຺ທກປາຕີ’’ຕິ. ອຄ຺ຄຠິກ຺ຂນ຺ຕິ ອນາມຏ຺ຐຠິກ຺ຂໍ, ສມາຠິສງ຺ຂຕຕາຍ ວາ ອຸຕ຺ຕມຠິກ຺ຂໍ. ອຠຸຎ຺ຊນວເສນ ເອໂກ ໂຫ ເອຕສ຺ສາຕິ ເອກາຫິໂກ, ອາຫາໂຣ, ຕໍ ອາຫາຣໍ ອາຫາເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກທິວສລງ຺ຆໂກຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອກທິວສນ຺ຕຣິກ’’ນ຺ຕິ. ເອສ ນໂຍ ‘‘ທ຺ວາຫິກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸປິ. ອປິຈ ເອກາຫໍ ອຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເອກາຫໍ ຠຸຎ຺ຊນໍ, ເອກາຫວາໂຣ ວາ ເອກາຫິກໍ. ທ຺ວີຫໍ ອຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ທ຺ວີຫໍ ຠຸຎ຺ຊນໍ, ທ຺ວີຫວາໂຣ ວາ ທ຺ວາຫິກໍ. ເສສທ຺ວເຍປິ ອຍໍ ນໂຍ. ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ຫິ ປຣິຍາຍຠຕ຺ຕໂຠຊນິໂກ ທ຺ວີຫໍ ອຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເອກາຫເມວ ຠຸຎ຺ຊຕິ. ເອວໍ ເສສທ຺ວເຍປິ. ມຊ຺ຌິມາຄມຏີກາຍໍ ປນ ‘‘ເອກາຫໍ ອນ຺ຕຣຠູຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ເອກາຫິກໍ. ເສສປເທສຸປິ ເອສ ນໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເຖຣາ ຠິກ຺ຂູ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທນ຺ຕິ ປຣິຍາເຍນາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ວາຣຕ຺ໂຖ ປຣິຍາຍ ສທ຺ໂທ. ເອກາຫວາເຣນາຕິ ເອກາຫິກວາເຣນ. ‘‘ເອກາຫິກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕວິຘິເມວ ປຏິປາຏິຍາ ປວຕ຺ຕຠາເວນ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ອິຕິ ເອວຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໓໙໕. ສາມາໂກ ນາມ ໂຄຘຸໂມ. ສຍໍຊາຕາ ວີຫິຊາຕີຕິ ອໂຣປິມວີຫິຊາຕິ. ຍເທວ ‘‘ວີຫີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ລິຂິຕ຺ວາຕິ ກສິຕ຺ວາ. ສິເລໂສປີຕິ ກຓິກາຣາທິຣຸກ຺ຂນິຍ຺ຍາໂສປິ. ກຸຓ຺ຑກນ຺ຕິ ຕນຸຕຣໍ ຕຓ຺ຑຸລສກລໍ, ຕຓ຺ຑຸລຂຓ຺ຑກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂອທເນນ ກຕໍ ກຎ຺ຊິຍໍ ໂອທນກຎ຺ຊິຍໍ. ‘‘ວາສິຕເກນ ປິຎ຺ຎາເກນ ນຫາເຍຍ຺ຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໑໒໐໓) ວິຍ ປິຎ຺ຎາກ ສທ຺ໂທ ຕິລປິຏ຺ຐປຣິຍາໂຍ. ຍຖາຫ ‘‘ປິຎ຺ຎາກໍ ນາມ ຕິລປິຏ຺ຐໍ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ‘‘ຕຣຸຓກທລິກ຺ຂນ຺ຘເມວ ປິຎ຺ຎາກ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ, ນ ຄເຫຕພ຺ພເມຕໍ ກຕ຺ຖຈິປິ ຕຖາ ອວຈນໂຕ.

໓໙໖. ສເຓຫິ ສຓວາເກຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕານິ ສາຓານິ, ອຎ຺ເຎຫິ ມິສ຺ສການິ ສາຓານິ ເອວ ມສາຓານິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ, ນ ຉຈີວຣປຣິຍາປນ຺ນານິ ຠງ຺ຄານິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ມສາຓານິ ນາມ ໂຈຬວິເສສານີຕິ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາ ມສ຺ສກໂຈຬານີ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ ໂປຣາເຓຫິ ຕຖາ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອຣກຕິຓາທີນີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ອກ຺ກມກຈິກທລິວາກາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ, ເອຣກາທີຫິ ກຕານິ ຫິ ຉວານິ ລາມການິ ທຸສ຺ສານີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠນ຺ຕິ. ຉວສທ຺ໂທ ເຫຕ຺ຖ ຫີນວາຈໂກ, ປຸຣິມວິກປ຺ເປ ປນ ມຕສຣີຣວາຈໂກ. ຉຑ຺ຑິຕນນ຺ຕການີຕິ ຉຑ຺ຑິຕປິໂລຕິການິ. ອຊິນສ຺ເສທນ຺ຕິ ອຊິນໍ, ປກຕິອຊິນມິຄຈມ຺ມໍ, ຕເທວ ມຊ຺ເຌ ຜາລິຕກຎ຺ເຈ, ອຊິນສ຺ສ ຂິປໍ ຜາລິຕມຸປຑ຺ຒນ຺ຕິ ອຊິນກ຺ຂິປໍ. ‘‘ສຂຸຣກນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໕໕) ປປຎ຺ຈສູທນິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ວາ ສມຸທິຕຎ຺ເຈ, ອຊິນກ຺ຂິປນ຺ຕິ ເຕສມຘິປ຺ປາໂຍ. ວິນຍສໍວຓ຺ຓນາສຸ ປນ ‘‘ອຊິນເມວ ອເຠທໂຕ ອຊິນກ຺ຂິປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອຸຊ຺ຊວຸຊ຺ຊເວນ ກນ຺ທິຕ຺ວາ. ‘‘ຄນ຺ເຖຕ຺ວາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ພນ຺ຘິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຫິ ຜລກຈີເຣ ນິທສ຺ສນໍ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຊິຕວາທສ຺ສ ປຏິກິຏ຺ຐຕຣຠາເວ ອຸປມາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຍເທວ ເກສກມ຺ພລໍ ສນ຺ຘາຍ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄເມ (ອ. ນິ. ໓.໑໓໘) ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕນ຺ຕາວຸຕານີຕິ ຕນ຺ຕໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ວີຕານິ. ປຏິກິຏ຺ໂຐຕິ ຫີໂນ. ກສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເກສກມ຺ພໂລ’’ຕິອາທິ. ປາຬິຍໍ ອຸພ຺ຠຏ຺ຐໂກ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ອຸທ຺ຘໍ ຐິຕໂກ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ມຊ຺ຌິມາຄມຏ຺ຐກຖາຍໍ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໑໕) ວຸຕ຺ໂຕ. ອຸພ຺ຠສທ຺ໂທ ຫິ ອຸປຣິອຕ຺ເຖ ເນປາຕິໂກ ຍຖາ ‘‘ອຸພ຺ຠຊາຓຸມຓ຺ຑລ’’ນ຺ຕິ. ອເນກປຣິມາຓາ, ຫິ ນິປາຕາ, ອເນກຕ຺ຖາ ຈ.

ມິຈ຺ຉາວາຍາມວເສເນວ ອຸກ຺ກຸຏິກວຕານຸໂຍໂຄຕິ ອາຫ ‘‘ອຸກ຺ກຸຏິກວີຣິຍໍ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ນ ເກວລໍ ນິສິນ຺ໂນເຍວ ອຸກ຺ກຸຏິໂກ, ອຖ ໂຂ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ…ເປ… ຄຈ຺ຉຕິ. ອຍກຓ຺ຏເກຕິ ອໂຍມຍກຓ຺ຏເກ. ປກຕິກຓ຺ຏເກຕິ ສລາກກຓ຺ຏເກ. ອຸຈ຺ຈຠູມິຍໍ ຖຓ຺ຑິລສທ຺ໂທຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຈ຺ເຈ ຠູມິຏ຺ຐາເນ’’ຕິ. ອຍໍ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ ອປໂຣ ນໂຍ – ຖຓ຺ຑິລນ຺ຕິ ສມາປກຕິຠູມິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ປຕ຺ຖຓ຺ຑິເລ ປາຕຸຣໂຫສີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອມຣໂກເສປິ ຫິ ນິຆຓ຺ຏຸສຕ຺ເຖ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເວທີ ປຣິກ຺ຂຕາ ຠູມິ, ສເມ ຖຓ຺ຑິລໍ ຈາຕຸເຣ’’ຕິ (ສຕ຺ຕຣສມວຄ຺ເຄ ໑໘ ຄາຖາຍໍ) ຕສ຺ມາ ຖຓ຺ຑິເລ ອນນ຺ຕຣຫິຕາຍ ປກຕິຠູມິຍໍ ເສຍ຺ຍມ຺ປິ ກປ຺ເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ຕຕ຺ເຖວ ນິຆຓ຺ຏຸສຕ຺ເຖ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຍ ຖຓ຺ຑິເລ ວຕ ວສາ, ເສເຕ ຖຓ຺ຑິລສາຍິ ໂສ’’ຕິ (ສຕ຺ຕຣສມວຄ຺ເຄ ໔໔ ຄາຖາຍໍ) ຣໂຊ ເອວ ຊລ຺ລໍ ມລີນໍ ຣໂຊຊລ຺ລໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຣີຣ’’ນ຺ຕິອາທິ. ລທ຺ຘໍ ອາສນນ຺ຕິ ນິສີທິຕຸໍ ຍຖາລທ຺ຘມາສນໍ. ອໂກເປຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອນຸປຄນ຺ຕ຺ວາ. ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ຕຕ຺ເຖວ ນິສີທນສີໂລ’’ຕິ. ເອວໍ ນິສີທນ຺ໂຕ ຫິ ຕໍ ອໂກເປນ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ. ຈຕູສຸ ມຫາວິກເຏສຸ ຄູຖເມວິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄູຖໍ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ອາສຍວເສນ ວິຣູປໍ ກຏຕ຺ຕາ ‘‘ວິກຏ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາຍໍ ຕຕິຍນ຺ຕິ ສາຍນ຺ຫສມຍສງ຺ຂາຕໍ ຕຕິຍສມຍໍ. ອສ຺ສາຕິ ອຸທໂກໂຣຫນານຸໂຍຄສ຺ສ. ປາໂຕປທມິວ ສາຍໍປທໍ ເນປາຕິກໍ. ອນຸສາຣໂລເປນ ປນ ‘‘ສາຍຕຕິຍກ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອເຈລໂກ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີນິ ຍາວ ‘‘ຖຸໂສທກໍ ປິວຕີ’’ຕິ ເອຕານິ ວຕປທານິ ເອກວາຣານິ, ‘‘ເອກາຄາຣິໂກ ວາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີນິ ປນ ນານາວາຣານິ, ນານາກາລິການິ ວາ. ຕຖາ ‘‘ສາກຠກ຺ໂຂ ວາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີນິ, ‘‘ສາຓານິປິ ຘາເຣຕິ, ມສາຓານິປິ ຘາເຣຕີ’’ຕິອາທີນິ ຈ. ຕຖາ ເຫຕ຺ຖ ວາ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ, ປິ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ກຕໍ. ປິ-ສທ຺ໂທປິ ອິຘ ວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຸຣິເມສຸ ປນ ວຕປເທສຸ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ນ ກຕໍ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ອເຈລໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ສາຓານິປິ ຘາເຣຕີ’’ຕິອາທິວຈນສ຺ສ, ‘‘ຣໂຊຊລ຺ລຘໂຣປິ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຸທໂກໂຣຫນານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຈນສ຺ສ ຈ ອວິໂຣໂຘ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ກິເມຕ຺ຖ ອວິໂຣຘຈິນ຺ຕາຍ. ອຸມ຺ມຕ຺ຕກປຈ຺ຉິສທິໂສ ຫິ ຕິຕ຺ຖິຍວາໂທ. ອປິຈ ‘‘ອເຈລໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຕປ຺ປສງ຺ເຄນ ສພ຺ພມ຺ປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິໂຣຘເມວ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ເຕນ ອເຈລກສ຺ສເປນ ‘‘ສາຓານິປິ ຘາເຣຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຕໂປປກ຺ກມນິຣຕ຺ຖກຕາວຓ຺ຓນາ

໓໙໗. ສີລສມ຺ປທາທີຫີຕິ ສີລສມ຺ປທາ, ສມາຘິສມ຺ປທາ, ປຎ຺ຎາສມ຺ປທາຕິ ອິມາຫິ ໂລກຸຕ຺ຕຣາຫິ ສມ຺ປທາຫິ. ວິນາຕິ ວິຣຫິຕຕ຺ຕາ, ວິນາ ວາ ຕາຫິ ນ ກທາຈິປິ ສາມຎ຺ຎໍ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎໍ ວາ ສມ຺ຠວຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ຕໂປປກ຺ກມານໍ ນິຣຕ຺ຖກຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ສປາຐເສສໂຍຊນາ. ໂທສເວຣວິຣຫິຕນ຺ຕິ ໂທສສງ຺ຂາຕເວຣໂຕ ວິຣຫິຕໍ. ອິທຎ຺ຫິ ໂທສສ຺ສ ເມຕ຺ຕາຍ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໍ ປນ ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂທສຄ຺ຄຫເຓນ ວາ ສພ຺ເພປິ ຌານປຏິປກ຺ຂາ ສໍກິເລສຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ. ເວຣຄ຺ຄຫເຓນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກຠູຕາ ສຕ຺ຕາ. ຍທຄ຺ເຄນ ຫິ ໂທສຣຫິຕໍ, ຕທຄ຺ເຄນ ເວຣຣຫິຕ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໙໗), ຕເທຕໍ ປາຬິຍໍ ເວຣສທ຺ທສ຺ເສວ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ, ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ຕທຕ຺ຖເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ ໂທສສທ຺ທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ.

໓໙໘. ເອຕ຺ຕກມຕ຺ຕນ຺ຕິ ນຄ຺ຄຈຣິຍາທິມຕ຺ຕໍ. ປາກຏຠາເວນ ກາຍຕິ ອຕ຺ຖໍ ຄເມຕີຕິ ປກຕິ, ໂລກສິທ຺ຘວາໂທ. ເຕນາຫ ‘‘ປກຕິກຖາ ເອສາ’’ຕິ. ‘‘ມຕ຺ຕາ ສຸຂປຣິຈ຺ຈາຄາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໒໙໐) ວິຍ ມຕ຺ຕາສທ຺ໂທ ອປ຺ປຕ຺ຕໍ ອນ຺ໂຕນີຕໍ ກຕ຺ວາ ປມາຓວາຈໂກຕິ ອາຫ ‘‘ອິມິນາ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ປນ ປມາເຓນ ປຫາຕພ຺ໂພ ເອວ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ປກຣຓປ຺ປຕ຺ໂຕ. ອິມິນາ ‘‘ຕໂປປກ຺ກເມນາ’’ຕິ ສທ຺ທນ຺ຕເຣນ ວາ ອຘິຄໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກເມນາ’’ຕິ ອິມິນາ. ຕໂຕຕິ ຕສ຺ມາ ສາມຎ຺ຎພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎສ຺ສ ອປ຺ປມຕ຺ຕເກເນວ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກເມນ ສຸທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ. ອິມໍ ເຫຕຸສມ຺ພນ຺ຘໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ປທສມ຺ພນ຺ເຘນ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ພວາເຣສຸ.

໓໙໙. ອຎ຺ຎຖາຕິ ຍທິ ອເຈລກຠາວາທິນາ ສາມຎ຺ຎໍ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎໍ ວາ ອຠວິສ຺ສ, ເອວໍ ສຕິ ສຸວິຊາໂນວ ສມໂຓ, ສຸວິຊາໂນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕຸມ຺ເຫ ອິໂຕ ອຎ຺ຎຖາວ ສາມຎ຺ຎໍ, ອຎ຺ຎຖາ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎໍ ວທຖ, ຕສ຺ມາ ທຸຊ຺ຊາໂນວ ສມໂຓ ທຸຊ຺ຊາໂນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອິທໍ ສນ຺ຘາຍາຫາ’’ຕິ. ຕໍ ປກຕິວາທໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ຍໍ ປຸພ຺ເພ ປາກຕິກໍ ສາມຎ຺ຎໍ, ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎຎ຺ຈ ຫທເຍ ຐເປຕ຺ວາ ເຕນ ອເຈລກສ຺ສເປນ ‘‘ທຸກ຺ກຣໍ ສຸທຸກ຺ກຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຠຄວຕາ ຈ ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ປກຕິ ໂຂ ເອສາ’’ຕິອາທິ ຠາສິຕໍ, ຕເມວ ອິຘ ປາກຕິກສາມຎ຺ຎພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎວິສຍໍ ກຖໍ ປຏິສໍຫຣິຕ຺ວາ. ສຠາວໂຕວ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ເອວ ສມຓສ຺ສ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຈ ທຸຊ຺ຊານຠາວໍ ອາວິກໂຣນ຺ໂຕ ປຸນປິ ‘‘ປກຕິ ໂຂ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຣາປີຕິ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓວາເທປິ. ປທສມ຺ພນ຺ຘນ຺ຕິ ເຫຕຸປເທນ ສທ຺ຘິໍ ປຸພ຺ພາປຣວາກ຺ຍສມ຺ພນ຺ຘໍ.

ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາສມ຺ປທາວຓ຺ຓນາ

໔໐໐-໑. ປຓ຺ຑິໂຕຕິ ເຫຕຸສມ຺ປຕ຺ຕິສິທ຺ເຘນ ປຓ຺ຑິຈ຺ເຈນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ກຖໍ ອຸຄ຺ຄເຫສີຕິ ປຣິປກ຺ກຎາຓຕ຺ຕາ ຆເຏ ປທີເປນ ວິຍ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ສມຸຊ຺ຊລນ຺ເຕນ ປຎ຺ຎາເວຍ຺ຍຕ຺ຕິເຍນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠຄວຕາ ເທສິຕມຕ຺ຖໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຕໍ ເທສນໍ ອຸປຘາເຣສິ. ຍສ຺ມາ ອຸຄ຺ຄເຫສິ, ຕສ຺ມາ…ເປ… ວິທິຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕສ຺ສ ຈາຕິ ໂຍ ອເຈລໂກ ໂຫຕິ, ຍາວ ອຸທໂກໂຣຫນານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕິ, ຕສ຺ສ ຈ. ຕສ຺ສ ເຈຕິ ວາ ປທຈ຺ເຉໂທ, ອຠາວິຕາ ອສຈ຺ຉິກຕາ ໂຫຕິ ເຈຕິ ໂຍຊນາ. ຕາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ປຸຈ຺ຉາມິ, ຍາຫິ ສມໂຓ ຈ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຈ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສີລສມ຺ປທາທິວິຊານນຕ຺ຖນ຺ຕິ ສີລສມ຺ປທາທິວິຊານນເຫຕຸ. ‘‘ກສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ກາຣເຓ. ເອວມີທິເສສຸ. ສີລສມ຺ປທາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ອຸປລກ຺ຂຓນິທ຺ເທໂສ ວາຍໍ, ເຕນ ‘‘ຈິຕ຺ຕສມ຺ປທາຍ, ປຎ຺ຎາສມ຺ປທາຍາ’’ຕິ ປທທ຺ວຍໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສີລຈິຕ຺ຕປຎ຺ຎາສມ຺ປທາຫິ ອຎ຺ຎາ’’ຕິ. ອິເມຫິ ຈ ອເສກ຺ຂສີລາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍໍ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕຜລເມວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕຜລປຣິໂຍສານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ອິທຎ຺ຫິ ກາໂກໂລກນມິວ ອຸຠຍາເປກ຺ຂວຈນໍ.

ສີຫນາທກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໐໒. ອນຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາຍ, ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕ຺ຖວິສຍຕາຍ ຈ ອນຸຕ຺ຕຣໍ. ມຫາສີຫນາທນ຺ຕິ ມຫນ຺ຕໍ ພຸທ຺ຘສີຫນາທໍ. ອຕິວິຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິສຸທ຺ຘຕາຍ ປຣມວິສຸທ຺ຘໍ. ‘‘ປຣມນ຺ຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐໍ. ເຕນາຫ ‘ອຸຕ຺ຕມ’ນ຺ຕິ’’ ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຍາໂຍ ຈ ປຣມສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖີຕິ ຕສ຺ສາຘິປ຺ປາໂຍ. ສີລເມວາຕິ ໂລກິຍສີລມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສີລສາມຎ຺ຎເມວ. ຍຖາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ຠຄວໂຕ ໂລກຸຕ຺ຕຣສີລໍ ສວາສນປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມວິທ຺ຘໍສນໂຕ, ເອວໍ ໂລກິຍສີລມ຺ປິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓເມວ ຕທນຸຈ຺ຉວິກຠາເວນ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ນາຫໍ ຕຕ຺ຖາ’’ຕິ ປາຬິວຈນໍ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ‘‘ຍາວຕາ ກສ຺ສປ ອຣິຍໍ ປຣມໍ ສີລ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ‘‘ສີລສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາກາຣທສ຺ສນໍ. ‘‘ຍທິທໍ ອຘິສີລ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍ ອນິຍມວຈນໍ. ‘‘ຍທິທໍ ອຘິສີລ’’ນ຺ຕິ ຈ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣວເສນ ທຸວິຘມ຺ປິ ພຸທ຺ຘສີລໍ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕ-ສທ຺ເທນປິ ອຸຠຍສ຺ເສວ ປຣາມສນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ສີເລປິ ປຣມສີເລປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ສມສມນ຺ຕິ ສເມນ ວິເສສນຠູເຕນ ສີເລນ ສມນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໍ ວິຎ຺ຎາເປຕຸໍ ‘‘ມມ ສີລສເມນ ສີເລນ ມຍາ ສມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິໍ ສີເລຕິ ທຸວິເຘປິ ສີເລ. ອິຕິ ອິມນ຺ຕິ ເອວໍ ອິມໍ ສີລວິສຍໍ. ປຐມນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກມໂຕ ປຐມໍ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຐມຠູຕໍ.

ຕປຕີຕິ ກິເລເສ ສນ຺ຕປ຺ປຕິ, ວິຘມຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕເທວາ’’ຕິ ອິມິນາ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓສມາສມາຫ. ຊິຄຸຈ຺ຉຕີຕິ ຫີເຬຕິ ລາມກໂຕ ຐເປຕິ. ອາຣກາ ກິເລເສຫີຕິ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ໂທສຕ຺ຕາ ອຣິຍາ. ອາຣມ຺ຠວຕ຺ຖຸວເສນາຕິ ອຏ຺ຐາຣມ຺ຠວຕ຺ຖຸວເສນ. ວິປສ຺ສນາວີຣິຍສງ຺ຂາຕາຕິ ວິປສ຺ສນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວີຣິຍສງ຺ຂາຕາ. ໂລກິຍມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕໂປຊິຄຸຈ຺ຉາວ. ມຄ຺ຄຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ວີຣິຍສງ຺ຂາຕາ ຕໂປຊິຄຸຈ຺ຉາຕິ ອຘິກາຣວເສນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສພ຺ພຸກ຺ກຏ຺ຐຠາວໂຕ ປຣມາ ນາມ. ຍຖາ ຍຸວິໂນ ຠາໂວ ໂຍພ຺ພນໍ, ເອວໍ ຊິຄຸຈ຺ຉິໂນ ຠາໂວ ເຊຄຸຈ຺ຉໍ. ຍທິທໍ ອຘິເຊຄຸຈ຺ຉນ຺ຕິ ສີເລ ວິຍ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣວເສນ ທຸວິຘມ຺ປິ ພຸທ຺ຘເຊຄຸຈ຺ຉໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຊຄຸຈ຺ເຉປິ ອຘິເຊຄຸຈ຺ເຉປິ. ກມ຺ມສ຺ສກຕາປຎ຺ຎາຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນໍ, ອຕ຺ຖິ ຍິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໔໔໑; ວິຠ. ໗໙໓) ນຍປ຺ປວຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ. ຍຖາຫ ວິຠງ຺ເຄ –

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕຣໍ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາຓໍ, ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນໍ, ອຕ຺ຖິ ຍິຏ຺ຐໍ, ອຕ຺ຖິ ຫຸຕໍ, ອຕ຺ຖິ ສຸກຏທຸກ຺ກຏານໍ ກມ຺ມານໍ ຜລໍ ວິປາໂກ…ເປ… ຐເປຕ຺ວາ ສຈ຺ຈານຸໂລມິກໍ ຎາຓໍ ສພ຺ພາປິ ສາສວາ ກຸສລາ ປຎ຺ຎາ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໗໙໓).

ສພ຺ພມ຺ປິ ຫິ ອກຸສລໍ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ໂຫຕຸ, ປຣສ຺ສ ວາ, ນ ສກໍ ນາມ. ກສ຺ມາ? ອຕ຺ຖຠຎ຺ຊນໂຕ, ອນຕ຺ຖຊນນໂຕ ຈ. ຕຖາ ສພ຺ພມ຺ປິ ກຸສລໍ ສກໍ ນາມ. ກສ຺ມາ? ອນຕ຺ຖຠຎ຺ຊນໂຕ, ອຕ຺ຖຊນນໂຕ ຈ. ເອວໍ ກມ຺ມສ຺ສກຠາເວ ປວຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ ກມ຺ມສ຺ສກຕາປຎ຺ຎາ ນາມ. ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຕິ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈສ຺ສ, ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈສ຺ສ ຈ ອນຸໂລມນໂຕ ສຈ຺ຈານຸໂລມິກສຎ຺ຎິຕາ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ, ໂລກິຍມຕ຺ຕໂຕ ປຎ຺ຎາວ. ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄສ຺ສ ນປຸໍສກລິງ຺ຄວິປຣິຍາໂຍ ອິຘ ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາໂສ. ຍາຍໍ ອຘິປຎ຺ຎາຕິ ສີເລ ວິຍ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣວເສນ ທຸວິຘາປິ ພຸທ຺ຘປຎ຺ຎາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ປຎ຺ຎາຍປິ ອຘິປຎ຺ຎາຍປິ. ຍຖາຣຫໍ ປຣິຕ຺ຕມຫຄ຺ຄຕຠາວໂຕ ວິມຸຕ຺ຕິເຍວ ນາມ. ມຄ຺ຄຜລວເສນ ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນານິ ສມຸຈ຺ເຉທປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕິໂຍ. ອຖ ວາ ສມ຺ມາວາຈາທິວິຣຕີນໍ ອຘິສີລຄ຺ຄຫເຓນ, ສມ຺ມາວາຍາມສ຺ສ ອຘິເຊຄຸຈ຺ຉຄ຺ຄຫເຓນ, ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອຘິປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປສຕິສມາຘໂຍ ມຄ຺ຄຜລປຣິຍາປນ຺ນາ ສມຸຈ຺ເຉທປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕິໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ນິສ຺ສຣຓວິມຸຕ຺ຕິ ປນ ນິພ຺ພານເມວ. ຍາ ອຍໍ ອຘິວິມຸຕ຺ຕີຕິ ສີເລ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ທຸວິຘາປິ ອຘິວິມຸຕ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ວິມຸຕ຺ຕິຍາປິ ອຘິວິມຸຕ຺ຕິຍາປິ.

໔໐໓. ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຊນວິວິຕ຺ຕຏ຺ຐານໍ ສຸຎ຺ຎາຄາຣມິຘາຘິປ຺ເປຕໍ. ຕຕ຺ຖ ນທນ຺ເຕນ ວິນາ ອຎ຺ໂຎ ຊໂນ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອກໂກວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສູຕິ ຂຕ຺ຕິຍປຣິສາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິສມຓຈາຕຸມຫາຣາຊິກຕາວຕິໍສມາຣພ຺ຣຫ຺ມປຣິສາຕິ ອິມາສຸ ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສຸ.

ຕທຕ຺ຖໍ ມຊ຺ຌິມາຄມວເຣ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕປເທນ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໐) ສາເຘນ຺ໂຕ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເວສາຣຊ຺ຊານີຕິ ວິສາຣທຠາວາ, ຎາຓປ຺ປຫານອນ຺ຕຣາຍິກນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມເທສນານິມິຕ຺ຕໍ ກຸໂຕຈິປິ ອສນ຺ຕສ຺ສນຠາວາ ນິພ຺ຠຍຠາວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເວສາຣຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ຫິ ຈຕູສຸ ຐາເນສຸ ສາຣຊ຺ຊາຠາວໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນໂສມນສ຺ສມຍຎາຓສ຺ເສຕໍ ນາມໍ. ອຎ຺ເຎຫິ ປນ ອສາຘາຣຓຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາຄຕສ຺ສ ຕຖາຄຕເວສາຣຊ຺ຊານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຍຖາ ວາ ປຸພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ເວສາຣຊ຺ຊານິ ປຸຎ຺ຎຸສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອາຄຕານິ, ຕຖາ ອາຄຕເວສາຣຊ຺ຊານີ’’ຕິ ວາ ທຸຕິຍສ຺ສ ຕຖາຄຕສທ຺ທສ຺ສ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓຕ຺ຕາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍໍ ອຏ຺ຐກຖານໂຍ. ເນຣຸຕ຺ຕິກາ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ສມາເສ ສິທ຺ເຘ ສາມຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ສຎ຺ຎາສທ຺ທຕ຺ຕາ ຈ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອາສຠໍ ຐານນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐຏ຺ຐານໍ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ຐານໍ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຏິຊານນວເສນ ອຠິມຸຂໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຏ຺ຐປຣິສໍ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕີຕິ ວາ ອາສຠາ, ພຸທ຺ຘາ, ເຕສໍ ຐານນ຺ຕິປິ ອຕ຺ໂຖ.

ອປິຈ ຕໂຍ ປຸງ຺ຄວາ – ຄວສຕເຊຏ຺ຐໂກ ອຸສໂຠ, ຄວສຫສ຺ສເຊຏ຺ຐໂກ ວສໂຠ. ວຊສຕເຊຏ຺ຐໂກ ວາ ອຸສໂຠ, ວຊສຫສ຺ສເຊຏ຺ຐໂກ ວສໂຠ. ເອກຄາມເຂຕ຺ເຕ ວາ ເຊຏ຺ໂຐ ອຸສໂຠ, ທ຺ວີສຸ ຄາມເຂຕ຺ເຕສຸ ເຊຏ຺ໂຐ ວສໂຠ, ສພ຺ພຄວເສຏ຺ໂຐ ສພ຺ພຕ຺ຖ ເຊຏ຺ໂຐ ສພ຺ພປຣິສ຺ສຍສໂຫ ເສໂຕ ປາສາທິໂກ ມຫາຠາຣວໂຫ ອສນິສຕສທ຺ເທຫິປິ ອກມ຺ປນີໂຍ ນິສໂຠຕິ. ນິສໂຠວ ອິຘ ‘‘ອຸສໂຠ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອິທມ຺ປິ ຫິ ຕສ຺ສ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ອຸສຠສ຺ສ ອິທນ຺ຕິ ອາສຠໍ, ອິທໍ ປນ ອາສຠໍ ວິຍາຕິ ອາສຠໍ. ຍເຖວ ຫິ ນິສຠສງ຺ຂາໂຕ ອຸສໂຠ ອຸສຠພເລນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຈຕູຫິ ປາເທຫິ ປຖວິໍ ອຸປ຺ປີເຬຕ຺ວາ ອຈລຏ຺ຐາເນນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ເອວໍ ຕຖາຄໂຕປິ ທສຕຖາຄຕພເລນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຈຕູຫິ ເວສາຣຊ຺ຊປາເທຫິ ອຏ຺ຐປຣິສາປຖວິໍ ອຸປ຺ປີເຬຕ຺ວາ ສເທວເກ ໂລເກ ເກນຈິ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິເກນ ປຈ຺ຈາມິຕ຺ເຕນ ອກມ຺ປິໂຍ ອຈລຏ຺ຐາເນນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເອວໍ ຕິຏ຺ຐມາໂນວ ຕໍ ອາສຠໍ ຐານໍ ປຏິວິຊານາຕິ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ ອຕ຺ຕນິ ອາໂຣເປຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາສຠໍ ຐານໍ ປຏິຊານາຕີ’’ຕິ.

ສີຫນາທໍ ນທຕີຕິ ‘‘ເສຏ຺ຐນາທໍ ອຠີຕນາທໍ ນທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ສີຫນາທສທິສໍ ນາທໍ ນທຕິ. ອຍມຕ຺ໂຖ ຂນ຺ຘວຄ຺ຄສໍຍຸຕ຺ເຕ ອາຄເຕນ ສີຫນາທສຸຕ຺ເຕນ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໘) ທີເປຕພ຺ໂພ. ຍຖາ ວາ ສີໂຫ ມິຄຣາຊາ ປຣິສ຺ສຍານໍ ສຫນໂຕ, ໂຄຓມຫິໍ ສມຕ຺ຕວາຣຓາທີນໍ ຫນນໂຕ ຈ ‘‘ສີໂຫ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ຕຖາຄໂຕ ມຸນິຣາຊາ ໂລກຘມ຺ມານໍ ສຫນໂຕ, ປຣປ຺ປວາທານໍ ຫນນໂຕ ຈ ‘‘ສີໂຫ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສີຫສ຺ສ ນາທໍ ນທຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ມິຄສີໂຫ ສີຫພເລນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວິສາຣໂທ ວິຄຕໂລມຫໍໂສ ສີຫນາທໍ ນທຕິ, ເອວໍ ຕຖາຄຕສີໂຫ ທສຕຖາຄຕພເລນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສຸ ວິສາຣໂທ ວິຄຕໂລມຫໍໂສ ‘‘ອິຕິ ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໘; ອ. ນິ. ໘.໒) ນເຍນ ນານາວິຘເທສນາວິລາສສມ຺ປນ຺ນໍ ສີຫນາທໍ ນທຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣິສາສຸ ສີຫນາທໍ ນທຕີ’’ຕິ.

ປຎ຺ຫໍ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາຕິ ຎາຕຸມິຈ຺ຉິຕໍ ອຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຓພລານຸຣູປໍ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ. ຕງ຺ຂຓຎ຺ເຎວາຕິ ປຸຈ຺ຉິຕກ຺ຂເຓເຍວ ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກປຏິຠາເນນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ. ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ, ອຕ຺ຖຘມ຺ມານຸຣູປຎ຺ຈ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂຕເສຕິເຍວ. ອສ຺ສາຕິ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ. ໂສຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕີຕິ ອຏ຺ຐກ຺ຂຓວຊ຺ຊິເຕນ ນວເມນ ຂເຓນ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ‘‘ຍໍ ໂນ ສຕ຺ຖາ ສາສຕິ, ຕໍ ມຍໍ ໂສສ຺ສາມາ’’ຕິ ອາທຣຠາວຊາຕາ ມຫນ຺ເຕເນວ ອຸສ຺ສາເຫນ ໂສຕພ຺ພໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎຕິ. ກລ຺ລຈິຕ຺ຕາ ມຸທຸຈິຕ຺ຕາຕິ ປສາທາຠິວຸທ຺ຘິຍາ ວິຄຕຸປກ຺ກິເລສຕາຍ ກລ຺ລຈິຕ຺ຕາ ມຸທຸຈິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ມຸທ຺ຘປ຺ປສນ຺ນາຕິ ຕຸຈ຺ຉປ຺ປສນ຺ນາ ນິຣຕ຺ຖກປ຺ປສນ຺ນາ. ປສນ຺ນາກາໂຣ ນາມ ປສນ຺ເນຫິ ກາຕພ຺ພສກ຺ກາໂຣ, ໂສ ທຸວິໂຘ ຘມ຺ມາມິສປູຊາວເສນ, ຕຕ຺ຖ ອາມິສປູຊໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຓີຕານີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຘມ຺ມປູຊາ ປນ ປາຬິຍເມວ ‘‘ຕຖຕ຺ຕາຍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ທສ຺ສິຕາ. ຕຖາຠາວາຍາຕິ ຍຖາຠາວາຍ ຍສ຺ສ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຘມ຺ໂມ ເທສິໂຕ, ຕຖາຠາວາຍ. ຕເທວຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິປູຣຓຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິ ຫິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓປຣິໂຍສານາ, ສາ ຈ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິ ຍາຍ ອນຸປຸພ຺ພິຍາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ, ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານຎ຺ຈ ສຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກງ຺ຄສມວາເຍ ເອກໍສິກາ ຕສ຺ສາ ປາຣິປູຣີຕິ ຕໍ ອນຸປຸພ຺ພິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເກຈິ ສຣເຓສູ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍຖາ ປູເຣນ຺ຕາ ປູເຣຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ ນາມ, ຕຖາ ປູຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສພ຺ພາກາເຣນ ປນ ປູເຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິມສ຺ມິໍ ປໂນກາເສຕິ ‘‘ປຏິປນ຺ນາ ຈ ອາຣາເຘນ຺ຕີ’’ຕິ ສີຫນາທກິຈ຺ຈປາຣິປູຣິຏ຺ຐປເນ ປາຬິປເທເສ. ສໂມຘາເນຕພ຺ພາຕິ ສງ຺ກລຍິຕພ຺ພາ. ເອກຈ຺ຈໍ…ເປ… ປສ຺ສາມີຕິ ຠຄວໂຕ ເອໂກ ສີຫນາໂທ ອສາຘາຣໂຓ ອຎ຺ເຎຫິ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິໂຍ ເສຏ຺ຐນາໂທ ອຠີຕນາໂທຕິ ກຕ຺ວາ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອປຣໍ ຕປສ຺ສິນ຺ຕິ ອຘິກາໂຣ. ປຸຣິມານໍ ທສນ຺ນນ຺ຕິ ‘‘ເອກຈ຺ຈໍ ຕປສ຺ສິໍ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ປສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສີຫນາທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ‘‘ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ມຍ຺ຫໍ ສທິໂສ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສີຫນາທາ ປຸຣິມການໍ ທສນ຺ນໍ ສີຫນາທານໍ, ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເກກສ຺ສາ’’ຕິ. ‘‘ປຣິສາສຸ ຈ ນທຕີ’’ຕິ ອາທໂຍ ‘‘ປຏິປນ຺ນາ ຈ ມໍ ອາຣາເຘນ຺ຕີ’’ຕິ ປຣິໂຍສານາ ທສ ທສ ສີຫນາທາ ປຣິວາຣາ. ‘‘ເອກຈ຺ຈໍ ຕປສ຺ສິໍ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ປສ຺ສາມີ’’ຕິ ຫິ ສີຫນາທໍ ນທນ຺ໂຕ ຠຄວາ ປຣິສາສຸ ນທຕິ ວິສາຣໂທ ຫຸຕ຺ວາ ນທຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ປຎ຺ຫໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ, ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ປຣສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣາເຘຕິ, ສຸຕ຺ວາ ໂສຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ, ສຸຕ຺ວາ ຈ ຠຄວໂຕ ປສີທນ຺ຕິ, ປສນ຺ນາ ຈ ປສນ຺ນາກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຍໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ເທເສຕິ, ຕຖຕ຺ຕາຍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ປຏິປນ຺ນາ ຈ ມໍ ອາຣາເຘນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ສມ຺ຠວຕິ. ອຍເມວ ນໂຍ ເສເສສຸປິ ນວສຸ.

‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ສີຫນາທານໍ ສງ຺ກລຍິຕ຺ວາ ທສ຺ສນໍ. ເຕ ທສາຕິ ‘‘ປຣິສາສຸ ຈ ນທຕີ’’ຕິ ອາທໂຍ ທສ ສີຫນາທາ. ປຸຣິມານໍ ທສນ຺ນນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ມູລຠູຕານໍ ປຸຣິມການໍ ທສສີຫນາທານໍ. ປຣິວາຣວເສນາຕິ ມູລິໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໍ ປຣິວາຣວເສນ ໂຍຊິຍມານາ ສຕໍ ສີຫນາທາ. ປຸຣິມາ ຈ ທສາຕິ ມູລມູລິໂຍ ກຕ຺ວາ ປຣິວາຣວເສນ ອໂຍຊິຍມານາ ປຸຣິມກາ ຈ ທສາຕິ ເອວໍ ທສາຘິກໍ ສີຫນາທສຕໍ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປນ ສຸຕ຺ເຕຕິ ມຊ຺ຌິມາຄມຈູຬສີຫນາທສຸຕ຺ຕາທິມ຺ຫິ (ມ. ນິ. ໑.໑໙໓) ເຕນາຕິ ສງ຺ຂ຺ຍາມຫຕ຺ເຕນ. ມຫາສີຫນາທຕ຺ຕາ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຫາສີຫນາທ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ປນ ມຊ຺ຌິມນິກາເຍ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕມິວ ຈູຬສີຫນາທສຸຕ຺ຕມຸປາທາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຕິຕ຺ຖິຍປຣິວາສກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໐໔. ປຏິເສເຘຕ຺ວາຕິ ຕຖາ ຠາວາຠາວທສ຺ສເນນ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ຍໍ ຠຄວາ ປາຖິກວຄ຺ເຄ ອຸທຸມ຺ພຣິກສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໓.໕໗) ‘‘ອິຘ ນິຄ຺ໂຣຘ ຕປສ຺ສີ’’ຕິອາທິນາ ອຸປກ຺ກິເລສວິຠາຄໍ, ປາຣິສຸທ຺ຘິວິຠາຄຎ຺ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສປຣິສສ຺ສ ນິຄ຺ໂຣຘປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ ປຸຣໂຕ ສີຫນາທໍ ນທຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິທານີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນທິຕປຸພ຺ພນ຺ຕິ ອຸທຸມ຺ພຣິກສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕນເຍນ ປຸພ຺ເພ ນິຄ຺ໂຣຘປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ ນທິຕໍ. ຕປພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີຕິ ອຸຕ຺ຕມຕປຈາຣີ, ຕເປນ ວາ ວີຣິເຍນ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ. ອິທນ຺ຕິ ‘‘ຣາຊຄເຫ…ເປ… ປຎ຺ຫໍ ອປຸຈ຺ຉີ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ອາຄຕວຈນໍ. ອາຈຣິເຍນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໔໐໓) ປນ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາວຈນເມວ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກາມໍ ຍທາ ນິຄ຺ໂຣໂຘ ປຎ຺ຫມປຸຈ຺ຉິ, ຠຄວາ ຈສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ, ນ ຕທາ ຠຄວາ ຄິຊ຺ຌກູເຏ ປພ຺ພເຕ ວິຫຣຕິ, ຣາຊຄຫສມີເປເຍວ ອຸທຸມ຺ພຣິກາຍ ເທວິຍາ ອຸຍ຺ຍາເນ ວິຫຣຕິ ຕຕ຺ເຖວ ຕຖາ ປຸຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ, ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕຕ຺ຕາ ຈ, ຕຖາປິ ຄິຊ຺ຌກູເຏ ປພ຺ພເຕ ຠຄວໂຕ ວິຫາໂຣ ນ ຕາວ ວິຈ຺ຉິນ຺ໂນ, ຕສ຺ມາ ປາຬິຍໍ ‘‘ຕຕ຺ຣ ມ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໍ, ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ‘‘ຕຕ຺ຣ ຣາຊຄເຫ ຄິຊ຺ຌກູເຏ ປພ຺ພເຕ ວິຫຣນ຺ຕໍ ມ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖມ຺ປິ ‘‘ຍໍ ຕໍ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ວິຎ຺ຎາເປຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ຄິຊ຺ຌກູເຏ ປພ຺ພເຕ’’ຕິ ອິທໍ ຕຕ຺ຖ ກຕວິຫາຣໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຄິຊ຺ຌກູເຏ ມຫາວິຫາເຣ’’ຕິ ອິມິນາ. ອຸທຸມ຺ພຣິກາຍາຕິ ຕນ຺ນາມິກາຍ. ອຸຍ຺ຍາເນຕິ ຕຕ຺ຖ ກຕປຣິພ຺ພາຊກາຣາມໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ນິຄ຺ໂຣໂຘ ນາມ ຉນ຺ນປຣິພ຺ພາຊໂກ. ສນ຺ຘາໂນ ນາມ ປຎ຺ຈອຸປາສກສຕປຣິວາໂຣ ອນາຄາມິອຸປາສໂກ. ກຖາສລ຺ລາປນ຺ຕິ ‘‘ຍຄ຺ເຆ ຄຫປຕິ ຊາເນຍ຺ຍາສິ, ເກນ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ສທ຺ຘິໍ ສລ຺ລປຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໕໓) ສລ຺ລາປກຖໍ. ປຣນ຺ຕິ ອຕິສຍຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ວິຍາຕິ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ອຕິວິຍາ’’ຕິ. ອນ຺ຘພາລນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ອນ຺ຘໍ ພາລຊນໍ. ໂຍເຄຕິ ນເຍ, ທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓູປາເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໔໐໕. ອເນນາຕິ ຠຄວຕາ. ຂນ຺ຘເກຕິ ມຫາວຄ຺ເຄ ປພ຺ພຊ຺ຊຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໙໖) ຍໍ ປຣິວາສໍ ປຣິວສຕີຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ປຸພ຺ເພ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິໂຍ ຠູໂຕຕິ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍປຸພ຺ໂພ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໗໖) ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐມໍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຄເຫຕ຺ວາວ ປຣິວສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສາມເຓຣຠູມິຍໍ ຐິໂຕ’’ຕິ. ຕນ຺ຕິ ທ຺ວີຫິ ອາກາເຣຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣິວາສໍ. ປພ຺ພຊ຺ຊນ຺ຕິ ‘‘ອາກງ຺ຂຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ອາກງ຺ຂຕິ ອຸປສມ຺ປທ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ປພ຺ພຊ຺ຊຄ຺ຄຫຓໍ. ‘‘ອຸຕ຺ຕຣິທິຣຕ຺ຕຕິຣຕ຺ຕໍ ສຫເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປຍ຺ຍາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໕໑) ເອຕ຺ຖ ທິຣຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ວິຍ ວຈນສິລິຏ຺ຐຕາວເສເນວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ສາມເຓຣຠູມິຍໍ ຐິເຕເນວ ປຣິວສິຕພ຺ພໍ, ນ ຄິຫິຠູເຕນ, ຕສ຺ມາ ອປຣິວສິຕ຺ວາເຍວ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ລຠຕິ. ນ ຄາມປ຺ປເວສນາທີນີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ນເວສິຍາວິຘວາຖຸລ຺ລກຸມາຣິກປຓ຺ຑກຠິກ຺ຂຸນິໂຄຈຣຕາ, ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ກິໍ ກຣຓີເຍສຸ ທກ຺ຂານລສາທິຕາ, ອຸທ຺ເທສປຣິປຸຈ຺ຉາທີສຸ ຕິພ຺ພຈ຺ຉນ຺ທຕາ, ຍສ຺ສ ຕິຕ຺ຖາຍຕນໂຕ ອິຘາຄໂຕ, ຕສ຺ສ ອວຓ຺ຓຠຓເນ ອຕ຺ຕມນຕາ, ພຸທ຺ຘາທີນໍ ອວຓ຺ຓຠຓເນ ອນຕ຺ຕມນຕາ, ຍສ຺ສ ຕິຕ຺ຖາຍຕນໂຕ ອິຘາຄໂຕ, ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓຠຓເນ ອນຕ຺ຕມນຕາ, ພຸທ຺ຘາທີນໍ ວຓ຺ຓຠຓເນ ອຕ຺ຕມນຕາຕິ ອິເມສໍ ສຕ຺ຕວຕ຺ຕານໍ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປູເຣນ຺ເຕນ ປຣິວສິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍທາ ປຣິວສຕິ, ຕທາ ປູຣມາເນນ ປຣິວສິຕພ຺ພໍ. ອຏ຺ຐວຕ຺ຕປູຣເຓນາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວຕ຺ຕານໍ ປູຣເຓນ. ເອຕ຺ຖາຕິ ປຣິວາເສ, ອຸປສມ຺ປທາຍ ວາ. ຆໍສິຕ຺ວາ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາຕິ ອຊ຺ຌາສຍວີມໍສນວເສນ ສຸວຓ຺ຓໍ ວິຍ ຆໍສິຕ຺ວາ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາ. ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ. ອຸປສມ຺ປທາປິ ຫິ ເຕນ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ.

‘‘ຄຓມຊ຺ເຌ ນິສີທິຕ຺ວາຕິ ອຸປສມ຺ປທາກມ຺ມສ຺ສ ຄຓປ຺ປໂຫນການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ມຊ຺ເຌ ສງ຺ຆຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ ຕສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ນິສີທິຕ຺ວາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໔໐໕) ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທານິ ປນ ພຫູສຸປິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ‘‘ຕໍ ນິສີທາເປຕ຺ວາ’’ຕິ ກາຣິຕວເສນ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ອຈິຣມຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອສ຺ສາຕິ ອຈິຣູປສມ຺ປນ຺ໂນ, ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ຫຸຕ຺ວາ ນຈິຣເມວາ’’ຕິ ອາຫ. ກາຍຈິຕ຺ຕວິເວກາວ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ ອຸປຘິວິເວກຕ຺ຖໍ ປຏິປຊ຺ຊນາຘິກາຣຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກາເຍນ ເຈວ ຈິຕ຺ເຕນ ຈາ’’ຕິ. ວູປກຏ຺ໂຐຕິ ວິວິຕ຺ໂຕ. ຕາທິສສ຺ສ ສີລວິໂສຘເນ ອປ຺ປມາໂທ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ໂຘຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ອປ຺ປມາທເມວ ທສ຺ເສຕິ. ເປສິຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ນິພ຺ພານໍ ປຕິ ເປສິຕຈິຕ຺ໂຕ, ຕນ຺ນິນ຺ໂນ ຕປ຺ໂປໂຓ ຕປ຺ປພ຺ຠາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ເອວໍຠູໂຕ ຈ ຕຖາ ອນເປກ຺ຂຕາຍ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕກາໂຍ ນາມາຕິ ອຘິປ຺ປາຍມາວິກາຕຸໍ ‘‘ວິສ຺ສຏ຺ຐອຕ຺ຕຠາໂວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕາຕິ ເຈຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຣູປກາຍສ຺ສ ອວິສຍຕ຺ຕາ. ຍສ຺ສາຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລສ຺ສ. ຊາຕິກຸລປຸຕ຺ຕາປິ ອາຈາຣສມ຺ປນ຺ນາ ເອວ ອຣຫຕ຺ຕາຘິຄມາຍ ປພ຺ພຊ຺ຊາເປກ຺ຂາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເຕປິ ຊາຕິກຸລປຸຕ຺ເຕ ເຕເຫວ ອາຈາຣກຸລປຸຕ຺ເຕຫິ ເອກສງ຺ຄເຫ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ອາຈາຣກຸລປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ອາຫ. ອິມິນາ ຫິ ອາຈາຣສມ຺ປນ຺ນາ ຊາຕິກຸລປຸຕ຺ຕາປິ ສງ຺ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ອາຈາຣສມ຺ປນ຺ນານເມວາຘິປ຺ເປຕຠາໂວ ຈ ‘‘ສມ຺ມເທວາ’’ຕິ ສທ຺ທນ຺ຕເຣນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ‘‘ໂອຕິຓ຺ໂຓມ຺ຫິ ຊາຕິຍາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຫິ ສໍເວຄປຸພ຺ພິກໍ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສມ຺ມເທວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຫຕຸນາວ ກາຣເຓເນວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຫຕຸນາຕິ ນເຍນ ອຸປາເຍນ. ກາຣເຓເນວາຕິ ຕພ຺ພິວຣຓວຈນໍ. ຕນ຺ຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ. ຕເທວ ຫິ ‘‘ອນຸຕ຺ຕຣໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິໂຍສານ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸມຣຫຕິ ອຎ຺ເຎສໍ ຕຖາ ອຠາວໂຕ. ‘‘ຍໍຕໍສທ຺ທາ ນິຈ຺ຈສມ຺ພນ຺ຘາ’’ຕິ ສທ຺ທນເຍນປິ ຕທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ‘‘ຍສ຺ສຕ຺ຖາຍ…ເປ… ປພ຺ພຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕຜລສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຣຫຕ຺ຕຜລມິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນຕ຺ຖິ ປໂຣ ຊໂນ ຕຖາ ສຈ຺ຉິກຣເຓ ປຈ຺ຈໂຍ ຍສ຺ສາຕິ ອປຣປ຺ປຈ຺ຈໂຍ, ຕໍ. ອຸປ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ສໍ-ສທ຺ໂທປິ ຘາຕຸສທ຺ທານຸວຕ຺ຕໂກຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປາປຸຓິຕ຺ວາ’’ຕິ, ປຕ຺ວາ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປ-ສທ຺ໂທ ວາ ຘາຕຸສທ຺ທານຸວຕ຺ຕໂກ, ສໍ-ສທ຺ໂທ ປນ ຘາຕຸວິເສສໂກຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ’’ຕິ, ອເສກ຺ຂາ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາໂຍ ນິປ຺ຜາເທຕ຺ວາ, ປຣິປູເຣຕ຺ວາວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ນິຏ຺ຐາເປຕຸນ຺ຕິ ນິຄມນວເສນ ປຣິໂຍສາເປຕຸໍ. ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິໂຍສານໍ…ເປ… ວິຫາສີ’’ຕິ ອິມິນາ ເອວ ຫິ ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏນ ເທສນາ ປຣິໂຍສາປິຕາ, ຕໍ ປນ ນິຄເມຕຸໍ ‘‘ອຎ຺ຎຕໂຣ…ເປ… ອໂຫສີ’’ຕິ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫເກຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກໂຕວ ອິຘ ອຎ຺ຎຕໂຣ, ນ ປນ ນາມໂຄຕ຺ຕາທີຫິ ອປາກຏໂຕ. ອຣຫນ຺ຕານນ຺ຕິ ອຸພ຺ພາຫເນ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ຕຖາ ອຸພ຺ພາຫິຕຕ຺ຕາ ຈ ເຕສມພ຺ຠນ຺ຕໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ ອາປນ຺ໂນຕິ ອຘິປ຺ປາຍໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ເກຈິ ປນ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ – ອຣຫນ຺ຕານນ຺ຕິ ເຈຕໍ ສມ຺ພນ຺ເຘເຍວ ສາມິວຈນໍ, ອໂຕ ເຈຕ຺ຖ ສຫ ປາຐເສເສນ ອຘິປ຺ປາຍມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ນ ວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອິຕິ ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນິຍາ ທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ ປຣມສຸຂຸມຄມ຺ຠີຣທຸຣນຸໂພຘຕ຺ຖປຣິທີປນາຍ ສຸວິມລວິປຸລປຎ຺ຎາເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍຊນນາຍ ສາຘຸວິລາສິນິຍາ ນາມ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນິຍາ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປກາສນາ.

ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.