ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ

ອິທານິ ‘‘ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາເລ’’ຕິ ວຈນປ຺ປສງ຺ເຄນ ຕໍ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ຍສ຺ສໍ ວາ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິຍໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕານຸກ຺ກເມນ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກຕ຺ຕຸກາມຕ຺ຕາ ຕໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ຕສ຺ສາ ຕນ຺ຕິຍາ ອາຣຸຬ຺ຫາຍປິ ອິຘ ວຈເນ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິ ນາມ ເຈສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ກິຎ຺ຈາປິ…ເປ… ມາຣຸຬ຺ຫາຕິ ເອເຕນ ນນຸ ສາ ສງ຺ຄີຕິກ຺ຂນ຺ຘເກ ຕນ຺ຕິມາຣຸຬ຺ຫາ, ກສ຺ມາ ອິຘ ປຸນ ວຸຕ຺ຕາ, ຍທິ ຈ ວຸຕ຺ຕາ ອສ຺ສ ນິຣຕ຺ຖກຕາ, ຄນ຺ຖຄຣຸຕາ ຈ ສິຍາຕິ ໂຈທນາເລສໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ນິທານ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ປນ ເອເຕນ ນິທານໂກສລ຺ລຕ຺ຖຠາວໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສຕາ ນ ສິຍາຕິ ວິເສສກາຣຓທສ຺ສເນນ ປຣິຫຣຕິ. ‘‘ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິ ນາມ ເຈສາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ. ເຕນ ຫິ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາເລ ວຸຕ຺ຕໍ ນິທານຎ຺ຈ ອາທິ, ເອສາ ຈ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິ ນາມ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ອຸປຎ຺ຎາສຕ຺ໂຖ ວາ ຈ-ສທ຺ໂທ, ອຸປຎ຺ຎາໂສຕິ ຈ ວາກ຺ຍາຣມ຺ໂຠ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອສາ ຫິ ຄນ຺ຖກາຣານໍ ປກຕິ, ຍທິທໍ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ອປຣໍ ວຕ຺ຕຸມາຣຠນ຺ຕານໍ ຈ-ສທ຺ທປໂຍໂຄ. ຍໍ ປນ ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ອຕິເຣກຕ຺ໂຖ, ເຕນ ອຎ຺ຎາປິ ອຕ຺ຖີຕິ ທີເປຕີ’’ຕິ (ວຊິຣ ຏີ. ພາຫິຣນິທານກຖາວຓ຺ຓນາ), ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ. ນ ເຫຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ເທນ ຕທຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍທິ ເຈຕ຺ຖ ຕທຕ຺ຖທສ຺ສນຕ຺ຖເມວ ຈ-ກາໂຣ ອຘິປ຺ເປໂຕ ສິຍາ, ເອວໍ ສຕິ ໂສ ນ ກຕ຺ຕພ຺ໂພເຍວ ປຐມສທ຺ເທເນວ ອຎ຺ຎາສໍ ທຸຕິຍາທິສງ຺ຄີຕີນມ຺ປິ ອຕ຺ຖິຠາວສ຺ສ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ທຸຕິຍາທິມຸປາທາຍ ຫິ ປຐມສທ຺ທປໂຍໂຄ ທີຆາທິມຸປາທາຍ ຣສ຺ສາທິສທ຺ທປໂຍໂຄ ວິຍ. ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເທສິຕຕ຺ຕາ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓານໍ ຘມ຺ມວິນຍານໍ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຄາຍນໍ ກຖນໍ ສງ຺ຄີຕິ, ເອເຕນ ຕໍ ຕໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ, ຕໍຕໍສຸຕ຺ຕານຎ຺ຈ ອາທິປຣິໂຍສາເນສຸ, ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຈ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ຐປິຕໍ ສງ຺ຄີຕິກາຣກວຈນໍ ສງ຺ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ. ມຫາວິສຍຕ຺ຕາ, ປູຊິຕຕ຺ຕາ ຈ ມຫຕີ ສງ຺ຄີຕິ ມຫາສງ຺ຄີຕິ, ປຐມາ ມຫາສງ຺ຄີຕິ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິ. ກິຎ຺ຈາປີຕິ ອນຸຄ຺ຄຫຕ຺ໂຖ, ເຕນ ປາຬິຍມ຺ປິ ສາ ສງ຺ຄີຕິມາຣຸຬ຺ຫາວາຕິ ອນຸຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຕິ, ເອວມ຺ປິ ຕຕ຺ຖາຣຸຬ຺ຫມຕ຺ເຕນ ອິຘ ໂສຕູນໍ ນິທານໂກສລ຺ລໍ ນ ໂຫຕີຕິ ປນ-ສທ຺ເທນ ອຣຸຈິຍຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ນິທທາຕິ ເທສນໍ ເທສກາລາທິວເສນ ອວິທິຕໍ ວິທິຕໍ ກຕ຺ວາ ນິທສ຺ເສຕີຕິ ນິທານໍ, ຕສ຺ມິໍ ໂກສລ຺ລໍ, ຕທຕ຺ຖາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ຕໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘມ຺ມຈກ຺ກປວຕ຺ຕນຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຕານໍ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍສຣຓາທິປຏິລາຠເຫຕຸຠູຕາສຸ ວິຊ຺ຊມານາສຸປິ ອຎ຺ຎາສຸ ຠຄວໂຕ ກິຣິຍາສຸ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ໂພເຘຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ອພ຺ຠນ຺ຕຣນິທານ ໑; ຈຣິຍາ. ອຏ຺ຐ. ປກິຓ຺ຓກກຖາ; ອຸທານ ອຏ຺ຐ. ໑໘) ປຏິຎ຺ຎາຍ ອນຸໂລມນໂຕ ວິເນຍ຺ຍານໍ ມຄ຺ຄຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕາ ກິຣິຍາວ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ພຸທ຺ຘກິຈ຺ຈໍ ນາມາຕິ ຕໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນຎ຺ຫິ…ເປ… ວິນຍນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ ປນ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຠຄວຕາ ຠາສິຕໍ ສຸຓນ຺ຕານມ຺ປິ ວາສນາຠາຄິຍເມວ ຊາຕໍ, ນ ເສກ຺ຂຠາຄິຍໍ, ນ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍໍ ຕປຸສ຺ສຠລ຺ລິການໍ ສຣຓທານໍ ວິຍ. ເອສາ ຫິ ຘມ຺ມຕາ, ຕສ຺ມາ ຕເມວ ມຣິຍາທຠາເວນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທິ ຘມ຺ໂມເຍວ ປວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ຈກ຺ກນ຺ຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ. ອຖ ວາ ຈກ຺ກນ຺ຕິ ອາຓາ, ຘມ຺ມໂຕ ອນເປຕຕ຺ຕາ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ຕໍ ຈກ຺ກຎ຺ຈາຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ. ຘມ຺ເມນ ຎາເຍນ ຈກ຺ກນ຺ຕິປິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ –

‘‘ຘມ຺ມຎ຺ຈ ປວຕ຺ເຕຕິ ຈກ຺ກຎ຺ຈາຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ. ຈກ຺ກຎ຺ຈ ປວຕ຺ເຕຕິ ຘມ຺ມຎ຺ຈາຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ, ຘມ຺ເມນ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ, ຘມ຺ມຈຣິຍາຍ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປຏິ. ມ. ໒.໔໐, ໔໑).

ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໍ ຕຖາ. ປວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ຈ ປວຕ຺ຕຍມານໍ, ປວຕ຺ຕິຕນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຕີຕວເສນ ທ຺ວິຘາ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘມ຺ມຈກ຺ກປວຕ຺ຕນສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ເທເສນ຺ໂຕ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ເຕຕິ ນາມ, ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ຎຕ຺ເຖຣສ຺ສ ມຄ຺ຄຜລາຘິຄຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປວຕ຺ຕິຕໍ ນາມາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໕.໑໐໘໑-໑໐໘໘; ປຏິ. ມ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໔໐). ອິຘ ປນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕ. ຍາວາຕິ ປຣິຈ຺ເຉທຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ສຸຠທ຺ທສ຺ສ ນາມ ປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ ວິນຍນໍ ອນ຺ໂຕປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຠິວິຘິວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຎ຺ຫິ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພານມຎ຺ເຈ ນິປນ຺ໂນເຍວ ວິເນສີຕິ. ກຕໍ ປຣິນິຏ຺ຐາປິຕໍ ພຸທ຺ຘກິຈ຺ຈໍ ເຍນາຕິ ຕຖາ, ຕສ຺ມິໍ. ກຕພຸທ຺ຘກິຈ຺ເຈ ຠຄວຕິ ໂລກນາເຖ ປຣິນິພ຺ພຸເຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເອເຕນ ພຸທ຺ຘກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ກສ຺ສຈິປິ ອເສສິຕຠາວໍ ທີເປຕິ. ຕໂຕເຍວ ຫິ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕຕິ. ນນຸ ຈ ສາວເກຫິ ວິນີຕາປິ ວິເນຍ຺ຍາ ຠຄວຕາເຍວ ວິນີຕາ ນາມ. ຕຖາ ຫິ ສາວກຠາສິຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພຸທ຺ຘຠາສິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາວກວິເນຍ຺ຍາ ຈ ນ ຕາວ ວິນີຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກຕພຸທ຺ຘກິຈ຺ເຈ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ ເຕສໍ ວິນຍນຸປາຍສ຺ສ ສາວເກສຸ ຐປິຕຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ນ ຕາວາຫໍ ປາປິມ ປຣິນິພ຺ພາຍິສ຺ສາມິ, ຍາວ ເມ ຠິກ຺ຂູ ນ ສາວກາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ວິຍຕ຺ຕາ ວິນີຕາ ວິສາຣທາ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ຘມ຺ມຘຣາ…ເປ… ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ປຣປ຺ປວາທໍ ສຫ ຘມ຺ເມນ ສຸນິຄ຺ຄຫິຕໍ ນິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສປາຏິຫາຣິຍໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໖໘; ອຸທາ. ໕໑).

‘‘ກຸສິນາຣາຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຠຄວໂຕ ປຣິນິພ຺ພຸຕເທສກາລວິເສສວຈນໍ ‘‘ອປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ຠຄວາ’’ຕິ ຄາຫສ຺ສ ມິຈ຺ຉາຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ໂລເກ ຊາຕສໍວທ຺ຘາທິຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ. ຕຖາ ຫິ ມນຸສ຺ສຠາວສ຺ສ ສຸປາກຏກຣຓຕ຺ຖໍ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕາ ຈຣິມຠເວ ທາຣປຣິຄ຺ຄຫາທີນິປິ ກໂຣນ຺ຕີຕິ. ກຸສິນາຣາຍນ຺ຕິ ເອວໍ ນາມເກ ນຄເຣ. ຕຎ຺ຫິ ນຄຣໍ ກຸສຫຕ຺ຖໍ ປຸຣິສໍ ທສ຺ສນຏ຺ຐາເນ ມາປິຕຕ຺ຕາ ‘‘ກຸສິນາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສມີປຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມໍ. ອຸປວຕ຺ຕເນ ມລ຺ລານໍ ສາລວເນຕິ ຕສ຺ສ ນຄຣສ຺ສ ອຸປວຕ຺ຕນຠູເຕ ມລ຺ລຣາຊູນໍ ສາລວເນ. ຕຎ຺ຫິ ສາລວນໍ ນຄຣໍ ປວິສິຕຸກາມາ ອຸຍ຺ຍານໂຕ ອຸປຈ຺ຈ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອຸປວຕ຺ຕນໍ. ຍຖາ ຫິ ອນຸຣາຘປຸຣສ຺ສ ທກ຺ຂິຓປຈ຺ຉິມທິສາຍໍ ຖູປາຣາໂມ, ເອວໍ ຕໍ ອຸຍ຺ຍານໍ ກຸສິນາຣາຍ ທກ຺ຂິຓປຈ຺ຉິມທິສາຍໍ ໂຫຕິ. ຍຖາ ຈ ຖູປາຣາມໂຕ ທກ຺ຂິຓທ຺ວາເຣນ ນຄຣໍ ປວິສນມຄ຺ໂຄ ປາຈີນມຸໂຂ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕເຣນ ນິວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ອຸຍ຺ຍານໂຕ ສາລປນ຺ຕິ ປາຈີນມຸຂາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕເຣນ ນິວຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ‘‘ອຸປວຕ຺ຕນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ຕໍ ສາລວນມຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ມິຕ຺ຕສຸຫຊ຺ເຊ ອປໂລເກຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕນໂຕ ອຸປວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ປາກຏໍ ຊາຕໍ ກິຣາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຍມກສາລານມນ຺ຕເຣຕິ ຍມກສາລານໍ ເວມຊ຺ເຌ. ຕຕ຺ຖ ກິຣ ຠຄວໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິນິພ຺ພານມຎ຺ຈສ຺ສ ສີສຠາເຄ ເອກາ ສາລປນ຺ຕິ ໂຫຕິ, ປາທຠາເຄ ເອກາ. ຕຕ຺ຣາປິ ເອໂກ ຕຣຸຓສາໂລ ສີສຠາຄສ຺ສ ອາສນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ເອໂກ ປາທຠາຄສ຺ສ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຍມກສາລານມນ຺ຕເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປິຈ ‘‘ຍມກສາລາ ນາມ ມູລກ຺ຂນ຺ຘວິຏປປຕ຺ເຕຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສໍສິພ຺ເພຕ຺ວາ ຐິຕສາລາ’’ຕິປິ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ມາ ອິຕິ ຈນ຺ໂທ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕສ຺ສ ຄຕິຍາ ທິວສສ຺ສ ມິນິຕພ຺ພໂຕ, ຕທາ ສພ຺ພກລາປາຣິປູຣິຍາ ປຸຓ຺ໂຓ ເອວ ມາຕິ ປຸຓ຺ຓມາ. ສທ຺ທວິທູ ປນ ‘‘ໂມ ສິໂວ ຈນ຺ທິມາ ເຈວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສກ຺ກຕຠາສານຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂອກາຣນ຺ຕມ຺ປິ ຈນ຺ທິມວາຈກ ມ-ສທ຺ທມິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ວິສາຂາຍ ຍຸຕ຺ໂຕ ປຸຓ຺ຓມາ ຍຕ຺ຖາຕິ ວິສາຂາປຸຓ຺ຓໂມ, ໂສເຍວ ທິວໂສ ຕຖາ, ຕສ຺ມິໍ. ປຈ຺ຈູສຕິ ຕິມິຣໍ ວິນາເສຕີຕິ ປຈ຺ຈູໂສ, ປຕິ-ປຸພ຺ໂພ ອຸສ-ສທ຺ໂທ ຣຸຊາຍນ຺ຕິ ຫິ ເນຣຸຕ຺ຕິກາ, ໂສເຍວ ສມໂຍຕິ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຉິມຍາມປຣິຍາປນ຺ໂນ ກາລວິເສໂສ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມິໍ. ວິສາຂາປຸຓ຺ຓມທິວເສ ອີທິເສ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຉິມສມເຍຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອຸປາທີຍເຕ ກມ຺ມກິເລເສຫີຕິ ອຸປາທິ, ວິປາກກ຺ຂນ຺ຘາ, ກຏຕ຺ຕາ ຈ ຣູປໍ. ໂສ ປນ ອຸປາທິ ກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣມາຣນິມ຺ມຖເນ ອໂນສ຺ສຏ຺ໂຐ, ອິຘ ຂນ຺ຘມຈ຺ຈຸມາຣນິມ຺ມຖເນ ໂອສ຺ສຏ຺ໂຐນ ເສສິໂຕ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິ ເອຕິສ຺ສາ ອຸປາທິສງ຺ຂາໂຕ ເສໂສ, ອຸປາທິສ຺ສ ວາ ເສໂສຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອນຸປາທິເສສາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນິພ຺ພານຘາຕູຕິ ເຈຕ຺ຖ ນິພ຺ພຸຕິມຕ຺ຕໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ຕໍ ສຠາວຘາຣຓໂຕ ຘາຕຸ ຈາຕິ ກຕ຺ວາ. ນິພ຺ພຸຕິຍາ ຫິ ກາຣຓປຣິຍາເຍນ ອສງ຺ຂຕຘາຕຸ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕລກ຺ຂເຓ ຈາຍໍ ກຣຓນິທ຺ເທໂສ. ອນຸປາທິເສສຕາສງ຺ຂາຕໍ ອິມໍ ປກາຣໍ ຠູຕສ຺ສ ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ລກ຺ຂເຓ ນິພ຺ພານຘາຕຸສງ຺ຂາເຕ ອຕ຺ເຖ ຕຕິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນນຸ ຈ ‘‘ອນຸປາທິເສສາຍາ’’ຕິ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາວ ວິເສສນໍ ໂຫຕິ, ນ ປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ, ອຖ ກສ຺ມາ ຕໍ ຠຄວາ ປຕ຺ໂຕຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ສຫຈຣຓໂຕ. ຕໍສຫຈຣເຓນ ຫິ ຠຄວາປິ ອນຸປາທິເສສຠາວໍ ປຕ຺ໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ອນຸປາທິເສສຠາວສງ຺ຂາຕໍ ອິມໍ ປກາຣໍ ປຕ຺ຕາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ລກ຺ຂເຓ ສຎ຺ຊານນກິຣິຍາຍ ຕຕິຍາຕິປິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ອນຸປາທິເສສາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາຕິ ຈ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານຘາຕຸ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອູນປຎ຺ຈພນ຺ຘເນນ ປຕ຺ເຕນາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໑໒). ເອຕ຺ຖ ຫິ ອູນປຎ຺ຈພນ຺ຘນປຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ. ອປິຈ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ອນຸປາທິເສສາຍ ອນຸປາທິເສສາ ຫຸຕ຺ວາ ຠູຕາຍາຕິປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຸທານຏ຺ຐກຖາຍ ນນ຺ທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ອຸປຑ຺ຒຸລ຺ລິຂິເຕຫິ ເກເສຫີຕິ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕລກ຺ຂເຓ ກຣຓວຈນໍ ວິປ຺ປກຕຸລ຺ລິຂິເຕຫິ ເກເສຫິ ອຸປລກ຺ຂິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໒໒) ເອສນໂຍ ອີທິເສສຸ. ຘາຕຸຠາຊນທິວເສຕິ ເຊຏ຺ຐມາສສ຺ສ ສຸກ຺ກປກ຺ຂປຎ຺ຈມີທິວສໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ນ ‘‘ສນ຺ນິປຕິຕານ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ວິເສສນໍ, ‘‘ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ປນ ວິເສສນໍ ‘‘ຘາຕຸຠາຊນທິວເສ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສີ’’ຕິ ອຸສ຺ສາຫຊນນສ຺ສ ກາລວເສນ ຠິນ຺ນາຘິກຣຓວິເສສນຠາວໂຕ. ຘາຕຸຠາຊນທິວສໂຕ ຫິ ປຸຣິມຕຣທິວເສສຸປິ ຠິກ຺ຂູ ສນ຺ນິປຕິຕາຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ສນ຺ນິປຕິຕານ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ກາຍສາມຄ຺ຄິວເສນ ສນ຺ນິປຕນເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສມາຄມນມຕ຺ເຕນ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຘາຕຸຠາຊນທິວເສ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ສນ຺ນິປຕິຕານ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ວິເສສນໍ ສມ຺ຠວຕິ, ອິທຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຠິກ຺ຂູນ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນປິ ສມ຺ພຊ຺ຌນີຍໍ. ສງ຺ຆສ຺ສ ເຖໂຣ ສງ຺ຆຕ຺ເຖໂຣ. ໂສ ປນ ສງ຺ໂຆ ກິໍ ປຣິມາໂຓຕິ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸສຕສຫສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ. ສງ຺ຆສທ຺ເທນ ຫິ ອວິຎ຺ຎາຍມານສ຺ສ ປຣິມາຓສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖເມເວຕໍ ປຸນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສທ຺ທວິທູ ປນ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ສມາໂສ ຈ ຕທ຺ຘິໂຕ ຈ, ວາກ຺ຍຕ຺ເຖສຸ ວິເສສກາ;

ປສິທ຺ຘິຍນ຺ຕຸ ສາມຎ຺ຎໍ, ເຕລໍ ສຸຄຕຈີວຣໍ.

ຕສ຺ມາ ນາມມຕ຺ຕຠູຕສ຺ສ ສງ຺ຆຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິເສສນຕ຺ຖເມເວຕໍ ປຸນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນິຈ຺ຈສາເປກ຺ຂຕາຍ ຈ ເອທິເສສຸ ສມາໂສ ຍຖາ ‘‘ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ຄຣຸກຸລ’’ນ຺ຕິ. ນິຈ຺ຈສາເປກ຺ຂຕາ ເຈຕ຺ຖ ສງ຺ຆສທ຺ທສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສຕສຫສ຺ສສທ຺ທໍ ສາເປກ຺ຂຕ຺ເຕປິ ອຎ຺ຎປທນ຺ຕຣາຠາເວນ ວາກ຺ເຍ ວິຍ ອເປກ຺ຂິຕພ຺ພຕ຺ຖສ຺ສ ຄມກຕ຺ຕາ. ‘‘ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸສຕສຫສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ ຫິ ເອຕສ຺ສ ສງ຺ຆສທ຺ເທ ອວຍວີຠາເວນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຕສ຺ສາປິ ສາມິຠາເວນ ເຖຣສທ຺ເທຕິ. ‘‘ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸສຕສຫສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ ຈ ຄຓປາໂມກ຺ຂຠິກ຺ຂູເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທາ ຫິ ສນ຺ນິປຕິຕາ ຠິກ຺ຂູ ເອຕ຺ຕກາຕິ ຄຓນປຖມຕິກ຺ກນ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ເວຬຸວຄາເມ ເວທນາວິກ຺ຂມ຺ຠນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ‘‘ນຈິເຣເນວ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພາຍິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ຕໂຕ ຕໂຕ ອາຄເຕສຸ ຠິກ຺ຂູສຸ ເອກຠິກ຺ຂຸປິ ປກ຺ກນ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ຍຖາຫຸ –

‘‘ສຕ຺ຕສຕສຫສ຺ສານິ, ເຕສຸ ປາໂມກ຺ຂຠິກ຺ຂໂວ;

ເຖໂຣ ມຫາກສ຺ສໂປວ, ສງ຺ຆຕ຺ເຖໂຣ ຕທາ ອຫູ’’ຕິ.

ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ ມຎ຺ຎມາໂນ ຈິນ຺ຕຍນ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສິ, ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ ມຎ຺ຎມາໂນ ຈິນ຺ຕຍນ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສີຕິ ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມຫນ຺ເຕຫິ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທີຫິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ມຫນ຺ໂຕ ກສ຺ສໂປຕິ ມຫາກສ຺ສໂປ. ອປິຈ ‘‘ມຫາກສ຺ສໂປ’’ຕິ ອຸຣຸເວລກສ຺ສໂປ ນທີກສ຺ສໂປ ຄຍາກສ຺ສໂປ ກຸມາຣກສ຺ສໂປຕິ ອິເມ ຂຸທ຺ທານຸຂຸທ຺ທເກ ເຖເຣ ອຸປາທາຍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກສ຺ມາ ປນາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສີຕິ ອນຸໂຍເຄ ສຕິ ຕໍ ກາຣຓໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຕາຫປຣິນິພ຺ພຸເຕ’’ຕິອາທິ. ສຕ຺ຕ ອຫານິ ສມາຫຏານິ ສຕ຺ຕາຫໍ. ສຕ຺ຕາຫໍ ປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສ ອສ຺ສາຕິ ຕຖາ ຍຖາ ‘‘ອຈິຣປກ຺ກນ຺ໂຕ, ມາສຊາໂຕ’’ຕິ, ອນ຺ຕຕ຺ຖອຎ຺ຎປທສມາໂສຍໍ, ຕສ຺ມິໍ. ຠຄວໂຕ ປຣິນິພ຺ພານທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຕ຺ຕາເຫ ວີຕິວຕ຺ເຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ເອຕສ຺ສ ‘‘ວຸຕ຺ຕວຈນ’’ນ຺ຕິ ປເທນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຕຖາ ‘‘ສຸຠທ຺ເທນ ວຸຑ຺ຒປພ຺ພຊິເຕນາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສປິ. ຕຕ຺ຖ ສຸຠທ຺ໂທຕິ ຕສ຺ສ ນາມມຕ຺ຕໍ, ວຸຑ຺ຒກາເລ ປນ ປພ຺ພຊິຕຕ຺ຕາ ‘‘ວຸຑ຺ຒປພ຺ພຊິເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອເຕນ ສຸຠທ຺ທປຣິພ຺ພາຊກາທີຫິ ຕໍ ວິເສສໍ ກໂຣຕິ. ‘‘ອລໍ ອາວຸໂສ’’ຕິອາທິນາ ເຕນ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ນິທສ຺ເສຕິ. ໂສ ຫິ ສຕ຺ຕາຫປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຠຄວຕິ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖເຣນ ສທ຺ຘິໍ ປາວາຍ ກຸສິນາຣໍ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປຏິປນ຺ເນສຸ ປຎ຺ຈມຕ຺ເຕສຸ ຠິກ຺ຂຸສເຕສຸ ອວີຕຣາເຄ ຠິກ຺ຂູ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ທິຏ຺ຐອາຊີວກສ຺ສ ສນ຺ຕິກາ ຠຄວໂຕ ປຣິນິພ຺ພານໍ ສຸຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣານິ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ພາຫາ ປຄ຺ຄຍ຺ຫໍ ນານປ຺ປກາຣໍ ປຣິເທວນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ເອວມາຫ.

ກສ຺ມາ ປນ ໂສ ເອວມາຫາຕິ? ຠຄວຕິ ອາຆາເຕນ. ອຍໍ ກິເຣໂສ ຂນ຺ຘເກ ອາຄເຕ ອາຕຸມາວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ (ມຫາວ. ໓໐໓) ນຫາປິຕປຸພ຺ພໂກ ວຸຑ຺ຒປພ຺ພຊິໂຕ ຠຄວຕິ ກຸສິນາຣໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ອຑ຺ຒເຕຬເສຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ອາຕຸມໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ‘‘ຠຄວາ ອາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອາຄຕກາເລຍາຄຸທານໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສາມເຓຣຠູມິຍໍ ຐິເຕ ທ຺ເວ ປຸຕ຺ເຕ ເອຕທໂວຈ ‘‘ຠຄວາ ກິຣ ຕາຕາ ອາຕຸມໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ອຑ຺ຒເຕຬເສຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫິ, ຄຈ຺ຉຖ ຕຸມ຺ເຫ ຕາຕາ, ຂຸຣຠຓ຺ຑໍ ອາທາຍ ນາຬິຍາ ວາ ປສິພ຺ພເກນ ວາ ອນຸຆຣກໍ ອາຫິຓ຺ຑຖ, ໂລຓມ຺ປິ ເຕລມ຺ປິ ຕຓ຺ຑຸລມ຺ປິ ຂາທນີຍມ຺ປິ ສໍຫຣຖ, ຠຄວໂຕ ອາຄຕສ຺ສ ຍາຄຸທານໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ເຕ ຕຖາ ອກໍສຸ. ອຖ ຠຄວຕິ ອາຕຸມໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຠຸສາຄາຣກໍ ປວິຏ຺ເຐ ສຸຠທ຺ໂທ ສາຍນ຺ຫສມຍໍ ຄາມທ຺ວາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມນຸສ຺ເສ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ຫຕ຺ຖກມ຺ມມຕ຺ຕໍ ເມ ເທຖາ’’ຕິ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ຠນ຺ເຕ ກໂຣມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ສພ຺ພູປກຣຓານິ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ວິຫາເຣ ອຸທ຺ຘນານິ ກາເຣຕ຺ວາ ເອກໍ ກາຬກໍ ກາສາວໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ຕາທິສເມວ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ກໂຣຖ, ອິທໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ວິຈາເຣນ຺ໂຕ ສຕສຫສ຺ສໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ໂຠຊ຺ຊຍາຄຸຎ຺ຈ ມຘຸໂຄຬກຎ຺ຈ ປຏິຍາທາເປສິ. ໂຠຊ຺ຊຍາຄຸ ນາມ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ປາຕພ຺ພຍາຄຸ, ຕຕ຺ຖ ສປ຺ປິມຘຸຜາຓິຕມຈ຺ຉມໍສປຸປ຺ຜຜລຣສາທິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຂາທນີຍໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ປວິສຕິ. ກີຬິຕຸກາມານໍ ສີສມກ຺ຂນໂຍຄ຺ຄາ ໂຫຕິ ສຸຄນ຺ຘຄນ຺ຘາ.

ອຖ ຠຄວາ ກາລສ຺ເສວ ສຣີຣປຏິຊຄ຺ຄນໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸໂຕ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕຸໍ ອາຕຸມາຠິມຸໂຂ ປາຍາສິ. ອຖ ຕສ຺ສ ອາໂຣເຈສຸໍ ‘‘ຠຄວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຄາມໍ ປວິສຕິ, ຕຍາ ກສ຺ສ ຍາຄຸ ປຏິຍາທິຕາ’’ຕິ. ໂສ ຍຖານິວຕ຺ຖປາຣຸເຕເຫວ ເຕຫິ ກາຬກກາສາເວຫິ ເອເກນ ຫຕ຺ເຖນ ທພ຺ພິຎ຺ຈ ກຏຈ຺ຉຸຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມາ ວິຍ ທກ຺ຂິຓໍ ຊາຓຸມຓ຺ຑລໍ ຠູມິຍໍ ປຕິຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ເມ ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ ຍາຄຸ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕໂຕ ‘‘ຊານນ຺ຕາປິ ຕຖາຄຕາ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໓໐໔) ອາຄຕນເຍນ ຠຄວາ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຈ ສຸຕ຺ວາ ຈ ຕໍ ວຸຑ຺ຒປພ຺ພຊິຕໍ ວິຄຣຫິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອກປ຺ປິຍສມາທານສິກ຺ຂາປທໍ, ຂຸຣຠຓ຺ຑປຣິຫຣຓສິກ຺ຂາປທຎ຺ຈາຕິ ທ຺ເວ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ‘‘ອເນກກປ຺ປໂກຏິໂຍ ຠິກ຺ຂເວ ໂຠຊນໍ ປຣິເຍສນ຺ເຕເຫວ ວີຕິນາມິຕາ, ອິທໍ ປນ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອກປ຺ປິຍໍ, ອຘມ຺ເມນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຠຊນໍ ອິມໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອເນການິ ອຕ຺ຕຠາວສຫສ຺ສານິ ອປາເຍສ຺ເວວ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສນ຺ຕິ, ອເປຖ ມາ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂາຈາຣາຠິມຸໂຂ ອຄມາສິ, ເອກຠິກ຺ຂຸນາປິ ນ ກິຎ຺ຈິ ຄຫິຕໍ. ສຸຠທ຺ໂທ ອນຕ຺ຕມໂນ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ສພ຺ພໍ ຊານາມີ’’ຕິ ອາຫິຓ຺ຑຕິ, ສເຈ ນ ຄເຫຕຸກາໂມ ເປເສຕ຺ວາ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ ອສ຺ສ, ປກ຺ກາຫາໂຣ ນາມ ສພ຺ພຈິຣໍ ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕາຫມຕ຺ຕໍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ອິທຎ຺ຈ ມມ ຍາວຊີວໍ ປຣິຍຕ຺ຕໍ ອສ຺ສ, ສພ຺ພໍ ເຕນ ນາສິຕໍ, ອຫິຕກາໂມ ອຍໍ ມຍ຺ຫ’’ນ຺ຕິ ຠຄວຕິ ອາຆາຕໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ທສພເລ ຘຣມາເນ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ ‘‘ອຍໍ ອຸຈ຺ຈາ ກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ ມຫາປຸຣິໂສ, ສເຈ ກິຎ຺ຈິ ຘຣນ຺ຕສ຺ສ ວກ຺ຂາມິ, ມມໍເຍວ ສນ຺ຕຊ຺ເຊສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ສ຺ວາຍໍ ອຊ຺ຊ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖເຣນ ສທ຺ຘິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘‘ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ຠຄວາ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ລທ຺ຘສ຺ສາໂສ ວິຍ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ໂຐ ເອວມາຫ. ເຖໂຣ ປນ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຫທເຍ ປຫາຣໍ ວິຍ, ມຕ຺ຖເກ ປຕິຕສຸກ຺ຂາສນິໍ ວິຍ (ສຸກ຺ຂາສນິ ວິຍ ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໒໓໒) ມຎ຺ຎິ, ຘມ຺ມສໍເວໂຄ ຈສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ ‘‘ສຕ຺ຕາຫມຕ຺ຕປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ຠຄວາ, ອຊ຺ຊາປິສ຺ສ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓໍ ສຣີຣໍ ຘຣຕິເຍວ, ທຸກ຺ເຂນ ຠຄວຕາ ອາຣາຘິຕສາສເນ ນາມ ເອວໍ ລຫຸໍ ມຫນ຺ຕໍ ປາປໍ ກສຏໍ ກຓ຺ຏໂກ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ອລໍ ໂຂ ປເນສ ປາໂປ ວຑ຺ຒມາໂນ ອຎ຺ເຎປິ ເອວຣູເປ ສຫາເຍ ລຠິຕ຺ວາ ສາສນໍ ໂອສກ຺ກາເປຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ຕໂຕ ເຖໂຣ ຈິນ຺ເຕສິ ‘‘ສເຈ ໂຂ ປນາຫໍ ອິມໍ ມຫລ຺ລກໍ ອິເຘວ ປິໂລຕິກໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ຉາຣິກາຍ ໂອກິຣາເປຕ຺ວາ ນີຫຣາເປສ຺ສາມິ, ມນຸສ຺ສາ ‘ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ສຣີເຣ ຘຣມາເນເຍວ ສາວກາ ວິວທນ຺ຕີ’ຕິ ອມ຺ຫາກໍ ໂທສໍ ທສ຺ເສສ຺ສນ຺ຕິ, ອຘິວາເສມິ ຕາວ. ຠຄວຕາ ຫິ ເທສິຕຘມ຺ໂມ ອສງ຺ຄຫິຕປຸປ຺ຜຣາສິສທິໂສ, ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ວາເຕນ ປຫຏປຸປ຺ຜານິ ຍໂຕ ວາ ຕໂຕ ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເອວເມວ ເອວຣູປານໍ ວເສນ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ກາເລ ວິນເຍ ເອກໍ ທ຺ເວ ສິກ຺ຂາປທານິ ນສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ, ສຸຕ຺ເຕ ເອໂກ ທ຺ເວ ປຎ຺ຫາວາຣາ ນສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ, ອຠິຘມ຺ເມ ເອກໍ ທ຺ເວ ຠູມນ຺ຕຣານິ ນສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ, ເອວໍ ອນຸກ຺ກເມນ ມູເລ ນຏ຺ເຐ ປິສາຈສທິສາ ຠວິສ຺ສາມ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄຫໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ເອວໍ ສຕິ ທຬ຺ຫສຸຕ຺ເຕນ ສງ຺ຄຫິຕປຸປ຺ຜານິ ວິຍ ອຍໍ ຘມ຺ມວິນໂຍ ນິຈ຺ຈໂລ ຠວິສ຺ສຕິ. ເອຕທຕ຺ຖຎ຺ຫິ ຠຄວາ ມຍ຺ຫໍ ຕີຓິ ຄາວຸຕານິ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນໍ ອກາສິ, ຕີຫິ ໂອວາເທຫິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໔໙, ໑໕໐, ໑໕໑) ອຸປສມ຺ປທໍ ອກາສິ, ກາຍໂຕ ຈີວຣປຣິວຕ຺ຕນໍ ອກາສິ, ອາກາເສ ປາຓິໍ ຈາເລຕ຺ວາ ຈນ຺ໂທປມປຏິປທໍ ກເຖນ຺ໂຕ ມຎ຺ເຎວ ສກ຺ຂິໍ ກຕ຺ວາ ກເຖສິ, ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ສກລສາສນຣຕນໍ ປຏິຈ຺ຉາເປສິ, ມາທິເສ ຠິກ຺ຂຸມ຺ຫິ ຕິຏ຺ຐມາເນ ອຍໍ ປາໂປ ສາສເນ ວຑ຺ຒິໍ ມາ ອລຕ຺ຖ, ຍາວ ອຘມ຺ໂມ ນ ທິປ຺ປຕິ, ຘມ຺ໂມ ນ ປຏິພາຫິຍ຺ຍຕິ, ອວິນໂຍ ນ ທິປ຺ປຕິ, ວິນໂຍ ນ ປຏິພາຫິຍ຺ຍຕິ, ອຘມ຺ມວາທິໂນ ນ ພລວນ຺ໂຕ ໂຫນ຺ຕິ, ຘມ຺ມວາທິໂນ ນ ທຸພ຺ພລາ ໂຫນ຺ຕິ, ອວິນຍວາທິໂນ ນ ພລວນ຺ໂຕ ໂຫນ຺ຕິ, ວິນຍວາທິໂນ ນ ທຸພ຺ພລາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕາວ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາຍິສ຺ສາມິ, ຕໂຕ ຠິກ຺ຂູ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປໂຫນກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິເຍ ກເຖສ຺ສນ຺ຕິ, ອຖາຍໍ ປາໂປ ສຍເມວ ນິຄ຺ຄຫໍ ປາປຸຓິສ຺ສຕິ, ປຸນ ສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ, ສາສນໍ ອິທ຺ຘຎ຺ເຈວ ຜີຕ຺ຕຎ຺ຈ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ໂສ ‘‘ເອວໍ ນາມ ມຍ຺ຫໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ສຈິປິ ອນາໂຣເຈຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສມສ຺ສາເສຕ຺ວາ ອຖ ປຈ຺ຉາ ຘາຕຸຠາຊນທິວເສ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄາຍນຕ຺ຖໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ສຕ຺ຕາຫປຣິນິພ຺ພຸເຕ…ເປ… ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄາຍນຕ຺ຖໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອລນ຺ຕິ ປຏິກ຺ເຂປວຈນໍ, ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາວຸໂສຕິ ປຣິເທວນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອາລປຕິ. ມາ ໂສຈິຕ຺ຖາຕິ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນພລວໂສເກນ ມາ ໂສກມກຕ຺ຖ. ມາ ປຣິເທວິຕ຺ຖາຕິ ວາຈາຍ ມາ ວິລາປມກຕ຺ຖ. ‘‘ປຣິເທວນໍ ວິລາໂປ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອໂສຈນາທີນໍ ກາຣຓມາຫ ‘‘ສຸມຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ. ເຕນ ມຫາສມເຓນາຕິ ນິສ຺ສກ຺ເກ ກຣຓວຈນໍ, ສ຺ມາວຈນສ຺ສ ວາ ນາພ຺ຍປ຺ປເທໂສ. ‘‘ອຸປທ຺ທຸຕາ’’ຕິ ປເທ ປນ ກຕ຺ຕຣິ ຕຕິຍາວເສນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸຠຍາເປກ຺ຂຎ຺ເຫຕໍ ປທໍ. ອຸປທ຺ທຸຕາ ຈ ໂຫມາຕິ ຕໍກາລາເປກ຺ຂວຕ຺ຕມານວຈນໍ, ‘‘ຕທາ’’ຕິ ເສໂສ. ອຕີຕຕ຺ເຖ ວາ ວຕ຺ຕມານວຈນໍ, ອຫຸມ຺ຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ ຘມ຺ມສໍເວຄວເສເນວ, ນ ປນ ໂກຘາທິວເສນ. ຘມ຺ມສຠາວຈິນ຺ຕາວເສນ ຫິ ປວຕ຺ຕໍ ສໂຫຕ຺ຕປ຺ປຎາຓໍ ຘມ຺ມສໍເວໂຄ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ສພ຺ພສງ຺ຂຕຘມ຺ເມສຸ, ໂອຕ຺ຕປ຺ປາກາຣສຓ຺ຐິຕໍ;

ຎາຓໂມຫິຕຠາຣານໍ, ຘມ຺ມສໍເວຄສຎ຺ຎິຕ’’ນ຺ຕິ. (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ);

ອຎ຺ຎໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອີທິສສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອີທິສສ຺ສ ຈ ສງ຺ຆສນ຺ນິປາຕສ຺ສາຕິ ສຕ຺ຕສຕສຫສ຺ສຄຓປາໂມກ຺ຂຕ຺ເຖຣປ຺ປມຸຂຄຓນປຖາຕິກ຺ກນ຺ຕສງ຺ຆສນ຺ນິປາຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ‘‘ຐານໍ ໂຂ ປເນຕໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິນາປິ ອຎ຺ຎໍ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕິຏ຺ຐຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ຐານໍ, ເຫຕຸ. ໂຂຕິ ອວຘາຣເຓ. ປນາຕິ ວຈນາລງ຺ກາເຣ, ເອຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊເຕວ, ໂນ ນ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍໍ ປາປຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ. ຍນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ກາຣຓນິທ຺ເທໂສ ວາ, ເຍນ ຐາເນນ ອນ຺ຕຣຘາເປຍ຺ຍຸໍ, ຕເທຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິເຍວາຕິ. ປາເປນ ລາມເກນ ອິຈ຺ຉາວຈເຣນ ສມນ຺ນາຄຕາ ຠິກ຺ຂູ ປາປຠິກ຺ຂູ. ອຕີໂຕ ສຕ຺ຖາ ເອຕ຺ຖ, ເອຕສ຺ສາຕິ ວາ ອຕີຕສຕ຺ຖຸກໍ ຍຖາ ‘‘ພຫຸກຕ຺ຕຸໂກ’’ຕິ. ປຘານໍ ວຈນໍ ປາວຈນໍ. ປາ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ນິປາໂຕ ‘‘ປາ ເອວ ວຸຕ຺ຍສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອຸປສຄ຺ຄປທໍ ວາ ເອຕໍ, ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ປນ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ປາວທຕີ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ປກ຺ຂນ຺ຕິ ອລຊ຺ຊິປກ຺ຂໍ. ‘‘ຍາວ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ຄີຕິຍາ ສາສນຈິຣຏ຺ຐິຕິກຠາເວ ກາຣຓໍ, ສາຘກຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິ ຫິ ປທມຊ຺ຌາຫຣິຕ຺ວາ ‘‘ສງ຺ຄາເຍຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປເທນ ສມ຺ພນ຺ຘນີຍໍ.

ຕຕ຺ຖ ຍາວ ຈ ຘມ຺ມວິນໂຍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ຍຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ ລຊ຺ຊິປຸຄ຺ຄເລສຸ ຕິຏ຺ຐຕິ. ປຣິນິພ຺ພານມຎ຺ຈເກ ນິປນ຺ເນນ ຠຄວຕາ ມຫາປຣິນິພ຺ພານສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໖) ວຸຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຫິ-ສທ຺ໂທ ອາຄມວເສນ ທຬ຺ຫິໂຊຕໂກ. ເທສິໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕຕິ ຘມ຺ໂມປິ ເທສິໂຕ ເຈວ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ຈ. ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ມສງ຺ຄຫິຕສ຺ສ ຫິ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຕິສຊ຺ຊນໍ ປໂພຘນໍ ເທສນາ, ຕສ຺ເສວ ປກາຣໂຕ ຎາປນໍ ວິເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນ ຐປນໍ ປຎ຺ຎາປນໍ. ວິນໂຍປິ ເທສິໂຕ ເຈວ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ຈ. ວິນຍຕນ຺ຕິສງ຺ຄຫິຕສ຺ສ ຫິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຕິສຊ຺ຊນໍ ປໂພຘນໍ ເທສນາ, ຕສ຺ເສວ ປກາຣໂຕ ຎາປນໍ ອສງ຺ກຣໂຕ ຐປນໍ ປຎ຺ຎາປນໍ, ຕສ຺ມາ ກມ຺ມທ຺ວຍມ຺ປິ ກິຣິຍາທ຺ວເຍນ ສມ຺ພຊ຺ຌນໍ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ໂສຕິ ໂສ ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ. ມມຈ຺ຈເຍນາຕິ ມມ ອຈ຺ຈຍກາເລ. ‘‘ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ກຣຓນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ຫິ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ວທນ຺ຕິ. ເຫຕ຺ວຕ຺ເຖ ວາ ກຣຓວຈນໍ, ມມ ອຈ຺ຈຍເຫຕຸ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສຕ຺ຖາ ນາມ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ມຫາປຣິນິພ຺ພານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ມຍິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສຕ຺ຖຸກິຈ຺ຈໍ ສາເຘສ຺ສຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໑໖). ລກ຺ຂຓວຈນຎ຺ເຫຕ຺ຖ ເຫຕ຺ວຕ຺ຖສາຘກໍ ຍຖາ ‘‘ເນຕ຺ເຕ ອຸຊຸໍ ຄເຕ ສຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໗໐; ເນຕ຺ຕິ. ໑໐.໙໐, ໙໓). ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ມຍາ ໂວ ຐິເຕເນວ ‘‘ອິທໍ ລຫຸກໍ, ອິທໍ ຄຣຸກໍ, ອິທໍ ສເຕກິຈ຺ຉໍ, ອິທໍ ອເຕກິຈ຺ຉໍ, ອິທໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ, ອິທໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊໍ, ອຍໍ ອາປຕ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ອຍໍ ຄຓສ຺ສ, ອຍໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ວຸຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອວີຕິກ຺ກມນີຍຕາວເສນ ໂອຕິຓ຺ຓວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສຂນ຺ຘກປຣິວາໂຣ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ໂຄ ມຫາວິນໂຍ ນາມ ເທສິໂຕ, ຕໍ ສກລມ຺ປິ ວິນຍປິຏກໍ ມຍິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສຕ຺ຖຸກິຈ຺ຈໍ ສາເຘສ຺ສຕິ ‘‘ອິທໍ ໂວ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອິທໍ ໂວ ນ ກຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ຕພ຺ພາກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ວິຠາເຄນ ອນຸສາສນໂຕ. ຐິເຕເນວ ຈ ມຍາ ‘‘ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມ຺ມປ຺ປຘານາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ, ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ປຎ຺ຈ ພລານິ, ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ, ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ເຕນ ເຕນ ວິເນຍ຺ຍານໍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູເປນ ປກາເຣນ ອິເມ ສຕ຺ຕຕິໍສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກໍ ເທສິຕໍ, ຕໍ ສກລມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກໍ ມຍິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສຕ຺ຖຸກິຈ຺ຈໍ ສາເຘສ຺ສຕິ ຕໍຕໍຈຣິຍານຸຣູປໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອນຸສາສນໂຕ, ຐິເຕເນວ ຈ ມຍາ ‘‘ອິເມ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໑໖), ທ຺ວາທສາຍຕນານິ, ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ, ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ, ພາວີສຕິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ນວ ເຫຕູ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຫາຣາ, ສຕ຺ຕ ຜສ຺ສາ, ສຕ຺ຕ ເວທນາ, ສຕ຺ຕ ສຎ຺ຎາ, ສຕ຺ຕ ເຈຕນາ, ສຕ຺ຕ ຈິຕ຺ຕານິ. ຕຕ຺ຣາປິ ເອຕ຺ຕກາ ຘມ຺ມາ ກາມາວຈຣາ, ເອຕ຺ຕກາ ຣູປາວຈຣາ, ເອຕ຺ຕກາ ອຣູປາວຈຣາ, ເອຕ຺ຕກາ ປຣິຍາປນ຺ນາ, ເອຕ຺ຕກາ ອປຣິຍາປນ຺ນາ, ເອຕ຺ຕກາ ໂລກິຍາ, ເອຕ຺ຕກາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ’’ຕິ ອິເມ ຘມ຺ເມ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ເທສິຕໍ, ຕໍ ສກລມ຺ປິ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ມຍິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສຕ຺ຖຸກິຈ຺ຈໍ ສາເຘສ຺ສຕິ ຂນ຺ຘາທິວິຠາເຄນ ຎາຍມານໍ ຈຕຸສຈ຺ຈສມ຺ໂພຘາວຫຕ຺ຕາ. ອິຕິ ສພ຺ພມ຺ເປຕໍ ອຠິສມ຺ໂພຘິໂຕ ຍາວ ປຣິນິພ຺ພານາ ປຎ຺ຈຈຕ຺ຕາລີສ ວສ຺ສານິ ຠາສິຕໍ ລປິຕໍ ‘‘ຕີຓິ ປິຏການິ, ປຎ຺ຈ ນິກາຍາ, ນວງ຺ຄານິ, ຈຕຸຣາສີຕິ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘສຫສ຺ສານີ’’ຕິ ເອວໍ ມຫປ຺ປເຠທໍ ໂຫຕິ. ອິມານິ ຈຕຸຣາສີຕິ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘສຫສ຺ສານິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ອຫໍ ເອໂກວ ປຣິນິພ຺ພາຍິສ຺ສາມິ, ອຫຎ຺ຈ ປນິທານິ ເອໂກວ ໂອວທາມິ ອນຸສາສາມິ, ມຍິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ອິມານິ ຈຕຸຣາສີຕິ ພຸທ຺ຘສຫສ຺ສານິ ຕຸມ຺ເຫ ໂອວທິສ຺ສນ຺ຕິ ອນຸສາສິສ຺ສນ຺ຕິ ໂອວາທານຸສາສນກິຈ຺ຈສ຺ສ ນິປ຺ຜາທນໂຕຕິ.

ສາສນນ຺ຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວຘວເສນ ຕິວິຘມ຺ປິ ສາສນໍ, ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປນ ສຕ຺ຕຕິໍສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ. ອທ຺ຘານໍ ຄມິຕຸມລນ຺ຕິ ອທ຺ຘນິຍໍ, ອທ຺ຘານຄາມິ ອທ຺ຘານກ຺ຂມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈິຣໍ ຐິຕິ ເອຕສ຺ສາຕິ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ເຍນ ປກາເຣນ ອິທໍ ສາສນໍ ອທ຺ຘນິຍໍ, ຕໂຕເຍວ ຈ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກໍ ຠເວຍ຺ຍ, ເຕນ ປກາເຣນ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ຍທິ ປນາຫໍ ສງ຺ຄາເຍຍ຺ຍໍ, ສາຘຸ ວຕາຕິ.

ອິທານິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ອຕ຺ຕໂນ ກຕໍ ອນຸຄ຺ຄຫວິເສສໍ ສມນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ຈິນ຺ຕນາກາຣມ຺ປິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຎ຺ຈາຫໍ ຠຄວຕາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຍຎ຺ຈາຫ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ອນຸຄ຺ຄຫິໂຕ, ປສໍສິໂຕ’’ຕິ ເອເຕຫິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ, ກິຣິຍາປຣາມສນໍ ວາ ເອຕໍ, ເຕນ ‘‘ອນຸຄ຺ຄຫິໂຕ, ປສໍສິໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນຸຄ຺ຄຫຓໍ, ປສໍສນຎ຺ຈ ປຣາມສຕິ. ‘‘ຘາເຣສ຺ສສີ’’ຕິອາທິກໍ ປນ ວຈນໍ ຠຄວາ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖເຣນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສງ຺ຆາຏິຍໍ ນິສິນ຺ໂນ ຕໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ປທຸມປຸປ຺ຜວຓ຺ເຓນ ປາຓິນາ ອນ຺ຕນ຺ເຕນ ປຣາມສນ຺ໂຕ ອາຫ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ກສ຺ສປສໍຍຸຕ຺ເຕ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔) ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖເຣເນວ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ກເຖນ຺ເຕນ –

‘‘ອຖ ໂຂ ອາວຸໂສ ຠຄວາ ມຄ຺ຄາ ໂອກ຺ກມ຺ມ ເຍນ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຣຸກ຺ຂມູລໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຖ ຂ຺ວາຫໍ ອາວຸໂສ ປຏປິໂລຕິການໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈໍ ‘ອິຘ ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ ນິສີທຕຸ, ຍໍ ມມສ຺ສ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’ຕິ. ນິສີທິ ໂຂ ອາວຸໂສ ຠຄວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ, ນິສຊ຺ຊ ໂຂ ມໍ ອາວຸໂສ ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ ‘ມຸທຸກາ ໂຂ ຕ຺ຍາຍໍ ກສ຺ສປ ປຏປິໂລຕິການໍ ສງ຺ຆາຏີ’ຕິ. ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ເມ ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ ປຏປິໂລຕິການໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາຕິ. ຘາເຣສ຺ສສິ ປນ ເມ ຕ຺ວໍ ກສ຺ສປ ສາຓານິ ປໍສຸກູລານິ ນິພ຺ພສນານີຕິ. ຘາເຣສ຺ສາມຫໍ ຠນ຺ເຕ ຠຄວໂຕ ສາຓານິ ປໍສຸກູລານິ ນິພ຺ພສນານີຕິ. ໂສ ຂ຺ວາຫໍ ອາວຸໂສ ປຏປິໂລຕິການໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ຠຄວໂຕ ປາທາສິໍ, ອຫໍ ປນ ຠຄວໂຕ ສາຓານິ ປໍສຸກູລານິ ນິພ຺ພສນານິ ປຏິປຊ຺ຊິ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔).

ຕຕ຺ຖ ມຸທຸກາ ໂຂ ຕ຺ຍາຍນ຺ຕິ ມຸທຸກາ ໂຂ ເຕ ອຍໍ. ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ເອວມາຫາຕິ? ເຖເຣນ ສຫ ຈີວຣໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕຸກາມຕາຍ. ກສ຺ມາ ປຣິວຕ຺ເຕຕຸກາໂມ ຊາໂຕຕິ? ເຖຣໍ ອຕ຺ຕໂນ ຐາເນ ຐເປຕຸກາມຕາຍ. ກິໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານາ ນຕ຺ຖີຕິ? ອຕ຺ຖິ, ເອວໍ ປນສ຺ສ ອໂຫສິ ‘‘ອິເມ ນ ຈິຣໍ ຐສ຺ສນ຺ຕິ, ‘ກສ຺ສໂປ ປນ ວີສວສ຺ສສຕາຍຸໂກ, ໂສ ມຍິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ສຕ຺ຕປຓ຺ຓິຄຸຫາຍໍ ວສິຕ຺ວາ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄຫໍ ກຕ຺ວາ ມມ ສາສນໍ ປຎ຺ຈວສ຺ສສຫສ຺ສປຣິມາຓກາລໍ ປວຕ຺ຕນກໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ນໍ ຐາເນ ຐເປສິ, ເອວໍ ຠິກ຺ຂູ ກສ຺ສປສ຺ສ ສຸສ຺ສຸສິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຕສ຺ມາ ເອວມາຫ. ເຖໂຣ ປນ ຍສ຺ມາ ຈີວຣສ຺ສ ວາ ປຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ວຓ຺ເຓ ກຖິເຕ ‘‘ອິມໍ ຕຸມ຺ເຫ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ວຈນໍ ຈາຣິຕ຺ຕເມວ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ເມ ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ’’ຕິ ອາຫ.

ຘາເຣສ຺ສສິ ປນ ເມ ຕ຺ວໍ ກສ຺ສປາຕິ ກສ຺ສປ ຕ຺ວໍ ອິມານິ ປຣິໂຠຄຊິຓ຺ຓານິ ປໍສຸກູລານິ ປາຣຸປິຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສີຕິ ວທຕິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ນ ກາຍພລໍ ສນ຺ຘາຍ, ປຏິປຕ຺ຕິປູຣຓໍ ປນ ສນ຺ຘາຍ ເອວມາຫ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ອຫໍ ອິມໍ ຈີວຣໍ ປຸຓ຺ຓໍ ນາມ ທາສິໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ອາມກສຸສາເນ ຉຑ຺ຑິຕໍ ສຸສານໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຕຸມ຺ພມຕ຺ເຕຫິ ປາຓເກຫິ ສມ຺ປຣິກິຓ຺ຓໍ ເຕ ປາຓເກ ວິຘຸນິຕ຺ວາ ມຫາອຣິຍວໍເສ ຐຕ຺ວາ ອຄ຺ຄເຫສິໍ, ຕສ຺ສ ເມ ອິມໍ ຈີວຣໍ ຄຫິຕທິວເສ ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬ ມຫາປຖວີ ມຫາວິຣວໍ ວິຣວມານາ ກມ຺ປິຕ຺ຖ, ອາກາສໍ ຕຏຕຏາຍິ, ຈກ຺ກວາເຬ ເທວຕາ ສາຘຸກາຣໍ ອທໍສຸ, ອິມໍ ຈີວຣໍ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ຊາຕິປໍສຸກູລິເກນ ຊາຕິອາຣຎ຺ຎິເກນ ຊາຕິເອກາສນິເກນ ຊາຕິສປທານຈາຣິເກນ ຠວິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕ຺ວໍ ອິມສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສີຕິ. ເຖໂຣປິ ອຕ຺ຕນາ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຫຕ຺ຖີນໍ ພລໍ ຘາເຣຕິ, ໂສ ຕໍ ອຕກ຺ກຍິຕ຺ວາ ‘‘ອຫເມຕໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ປູເຣສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຸສ຺ສາເຫນ ສຸຄຕຈີວຣສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ ກາຕຸກາໂມ ‘‘ຘາເຣສ຺ສາມຫໍ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ອາຫ. ປຏິປຊ຺ຊິນ຺ຕິ ປຏິປນ຺ໂນສິໍ. ເອວໍ ປນ ຈີວຣປຣິວຕ຺ຕນໍ ກຕ຺ວາ ເຖເຣນ ປາຣຸປິຕຈີວຣໍ ຠຄວາ ປາຣຸປິ, ສຕ຺ຖຸ ຈີວຣໍ ເຖໂຣ. ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ມຫາປຖວີ ອຸທກປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ອຸນ຺ນທນ຺ຕີ ກມ຺ປິຕ຺ຖ.

ສາຓານິ ປໍສຸກູລານີຕິ ມຕກເຬວຣໍ ປຣິເວເຐຕ຺ວາ ຉຑ຺ຑິຕານິ ຕຸມ຺ພມຕ຺ເຕ ກິມີ ປປ຺ໂຜເຏຕ຺ວາ ຄຫິຕານິ ສາຓວາກມຍານິ ປໍສຸກູລຈີວຣານິ. ນິພ຺ພສນານີຕິ ນິຏ຺ຐິຕວສນກິຈ຺ຈານິ, ປຣິໂຠຄຊິຓ຺ຓານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ເອກເມວ ຕໍ ຈີວຣໍ, ອເນກາວຍວຕ຺ຕາ ປນ ພຫຸວຈນໍ ກຕນ຺ຕິ ມຊ຺ຌິມຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈີວເຣ ສາຘາຣຓປຣິໂຠເຄນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຕນາ ສາຘາຣຓປຣິໂຠເຄນາຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາ, ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ສທ຺ທສ຺ສ ປໂຍເຄ ກາມາຈາຣຕ຺ຕາ ‘‘ອຕ຺ຕນາ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຘາເຣສ຺ສສິ ປນ ເມ ຕ຺ວໍ ກສ຺ສປ ສາຓານິ ປໍສຸກູລານີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔) ຫິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຕ຺ຕນາວ ສາຘາຣຓປຣິໂຠເຄນາ’’ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ນາຎ຺ເຎນ. ນ ຫິ ເກວລໍ ສທ຺ທໂຕເຍວ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຕ຺ຖນິຈ຺ຉໂຍ, ອຕ຺ຖປກຣຓາທິນາປິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິຍມິຕຕ຺ຕາ. ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ປເນຕ຺ຖ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈີວເຣ ສາຘາຣຓປຣິໂຠເຄນາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘ອຕ຺ຕນາ ສມສມຏ຺ຐປເນນາ’ຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕນາ – ສທ຺ທມາເນຕ຺ວາ ‘ຈີວເຣ ອຕ຺ຕນາ ສາຘາຣຓປຣິໂຠເຄນາ’ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ຍສ຺ສ ເຍນ ຫິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ທູຣຏ຺ຐມ຺ປິ ຈ ຕສ຺ສ ຕໍ;

ອຕ຺ຖໂຕ ຫ຺ຍສມານານໍ, ອາສນ຺ນຕ຺ຕມກາຣຓນ຺ຕິ.

ອຖ ວາ ຠຄວຕາ ຈີວເຣ ສາຘາຣຓປຣິໂຠເຄນ ຠຄວຕາ ອນຸຄ຺ຄຫິໂຕຕິ ໂຍຊນີຍໍ. ເອກສ຺ສາປິ ຫິ ກຣຓນິທ຺ເທສສ຺ສ ສຫາທິໂຍຄກຕ຺ຕຸຕ຺ຖໂຊຕກຕ຺ຕສມ຺ຠວໂຕ’’ຕິ. ສມານໍ ຘາຣຓເມຕສ຺ສາຕິ ສາຘາຣໂຓ, ຕາທິໂສ ປຣິໂຠໂຄຕິ ສາຘາຣຓປຣິໂຠໂຄ, ເຕນ. ສາຘາຣຓປຣິໂຠເຄນ ຈ ສມສມຏ຺ຐປເນນ ຈ ອນຸຄ຺ຄຫິໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ອິທານິ –

‘‘ອຫໍ ຠິກ຺ຂເວ, ຍາວເທ ອາກງ຺ຂາມິ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ ວິວິຈ຺ຈ ອກຸສເລຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສວິຕກ຺ກໍ ສວິຈາຣໍ ວິເວກຊໍ ປີຕິສຸຂໍ ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣາມິ, ກສ຺ສໂປປິ ຠິກ຺ຂເວ ຍາວເທ ອາກງ຺ຂຕິ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ ວິວິຈ຺ຈ ອກຸສເລຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສວິຕກ຺ກໍ ສວິຈາຣໍ ວິເວກຊໍ ປີຕິສຸຂໍ ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໒) –

ນວານຸປຸພ຺ພວິຫາຣຉຬຠິຎ຺ຎາປເຠເທ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ເມ ອຕ຺ຕນາ ສມສມຏ຺ຐປນຕ຺ຖາຍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ກສ຺ສປສໍຍຸຕ຺ເຕ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໑) ອາຄຕໍ ປາຬິມິມໍ ເປຍ຺ຍາລມຸເຂນ, ອາທິຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຫໍ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ຍາວເທຕິ ຍາວເທວ, ຍຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ອາກງ຺ຂາມິ, ຕຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ວິຫຣາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຕເຍວ ຫິ ມຊ຺ຌິມຄຓ຺ຐິປເທ, ຈູຬຄຓ຺ຐິປເທ ຈ ‘‘ຍາວເທຕິ ຍາວເທວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ສໍຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ‘‘ຍາວເທ ອາກງ຺ຂາມີຕິ ຍາວເທວ ອິຈ຺ຉາມີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒.໑໕໒) ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຕຕ຺ຖ ລີນຕ຺ຖປກາສນິຍໍ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ‘‘ຍາວເທວາຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ຖໍ ‘ຍາວເທ’ຕິ ອິທໍ ປທ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ປນ ກຕ຺ຖຈິ ‘‘ຍາວເທວາ’’ຕິ ອຍເມວ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ອປິ ຈ ຍາວເທຕິ ຍຕ຺ຕກໍ ສມາປຕ຺ຕິວິຫາຣໍ ວິຫຣິຕຸໍ ອາກງ຺ຂາມິ, ຕຕ຺ຕກໍ ສມາປຕ຺ຕິວິຫາຣໍ ວິຫຣາມີຕິ ສມາປຕ຺ຕິຏ຺ຐາເນ, ຍຕ຺ຕກໍ ອຠິຎ຺ຎາໂວຫາຣໍ ໂວຫຣິຕຸໍ ອາກງ຺ຂາມິ, ຕຕ຺ຕກໍ ອຠິຎ຺ຎາໂວຫາຣໍ ໂວຫຣາມີຕິ ອຠິຎ຺ຎາຐາເນ ຈ ສຫ ປາຐເສເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນາປິ ຕເທວຕ຺ຖໍ ຍຖາລາຠນເຍນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຕ຺ຕເກ ສມາປຕ຺ຕິວິຫາເຣ, ອຠິຎ຺ຎາໂວຫາເຣ ວາ ອາກງ຺ຂນ຺ໂຕ ວິຫາຣາມິ ເຈວ ໂວຫຣາມິ ຈ, ຕຖາ ກສ຺ສໂປປີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ຍາວເທຕິ ‘ຍໍ ປຐມຊ຺ຌານໍ ອາກງ຺ຂາມິ, ຕໍ ປຐມຊ຺ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫາຣາມີ’ຕິອາທິນາ ສມາປຕ຺ຕິຏ຺ຐາເນ, ອິທ຺ຘິວິຘາຠິຎ຺ຎາຐາເນ ຈ ອຊ຺ຌາຫຣິຕສ຺ສ ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ກມ຺ມວເສນ ‘ຍໍ ທິພ຺ພໂສຕໍ ອາກງ຺ຂາມິ, ເຕນ ທິພ຺ພໂສເຕນ ສທ຺ເທ ສຸຓາມີ’ຕິອາທິນາ ເສສາຠິຎ຺ຎາຐາເນ ກຣຓວເສນ ໂຍຊນາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວ-ສທ຺ໂທ ນິຍມຕ຺ໂຖ, ອຸຠຍຕ຺ຖ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຍເມຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕທຸປຣິ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

ນວານຸປຸພ຺ພວິຫາຣຉຬຠິຎ຺ຎາປ຺ປເຠເທຕິ ເອຕ຺ຖ ນວານຸປຸພ຺ພວິຫາຣາ ນາມ ອນຸປຏິປາຏິຍາ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເອວໍສຎ຺ຎິຕາ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ສຫ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ຉຬຠິຎ຺ຎາ ນາມ ອາສວກ຺ຂຍຎາເຓນ ສຫ ປຎ຺ຈາຠິຎ຺ຎາໂຍ. ກຕ຺ຖຈິ ໂປຕ຺ຖເກ ເຈຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ໂທ ທິສ຺ສຕິ. ໂສ ອນຘິປ຺ເປໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ປາຬິຍາ ຄເຫຕພ຺ພສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອນວເສສຕ຺ຕາ. ມນຸສ຺ເສສຸ, ມນຸສ຺ສານໍ ວາ ອຸຕ຺ຕຣິຠູຕານໍ, ອຸຕ຺ຕຣີນໍ ວາ ມນຸສ຺ສານໍ ຌາຍີນຎ຺ເຈວ ອຣິຍານຎ຺ຈ ຘມ຺ໂມຕິ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມ, ມນຸສ຺ສຘມ຺ມາ ວາ ອຸຕ຺ຕຣີຕິ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມ. ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖາ ເຈຕ຺ຖ ວິນາ ຠາວນາມນສິກາເຣນ ປກຕິຍາວ ມນຸສ຺ເສຫິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ, ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາວາວຫນໂຕ ຈ ມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມ ນາມ, ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ປນ ຌານາທິ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມສມຏ຺ຐປເນນາຕິ ‘‘ອຫໍ ຍຕ຺ຕກໍ ກາລໍ, ຍຕ຺ຕເກ ວາ ສມາປຕ຺ຕິວິຫາເຣ, ຍຕ຺ຕກາ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ ຈ ວຬຎ຺ເຊມິ, ຕຖາ ກສ຺ສໂປປີ’’ຕິ ເອວໍ ສມສມໍ ກຕ຺ວາ ຐປເນນ. ອເນກຏ຺ຐາເນສຸ ຐປນໍ, ກສ຺ສຈິປິ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມສ຺ສ ອເສສຠາເວນ ເອກນ຺ຕສມຏ຺ຐປນໍ ວາ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສມສມຏ຺ຐປເນນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທຎ຺ຈ ນວານຸປຸພ຺ພວິຫາຣຉຬຠິຎ຺ຎາຠາວສາມຎ຺ເຎນ ປສໍສາມຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ວິຍ ເທວສິກໍ ຈຕຸວີສຕິໂກຏິສຕສຫສ຺ສສງ຺ຂ຺ຍາ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ຍມກປາຏິຫາຣິຍາທິວເສນ ຈ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ ວຬຎ຺ເຊຕີຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ເມ ອຕ຺ຕນາ ສມສມຏ຺ຐປເນນາ’’ຕິ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ –

‘‘ໂອວທ ກສ຺ສປ ຠິກ຺ຂູ, ກໂຣຫິ ກສ຺ສປ ຠິກ຺ຂູນໍ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ, ອຫໍ ວາ ກສ຺ສປ ຠິກ຺ຂູ ໂອວເທຍ຺ຍໍ, ຕ຺ວໍ ວາ. ອຫໍ ວາ ກສ຺ສປ ຠິກ຺ຂູນໍ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກເຣຍ຺ຍໍ, ຕ຺ວໍ ວາ’’ຕິ –

ເອວມ຺ປິ ອຕ຺ຕນາ ສມສມຏ຺ຐປນມກາສິເຍວາຕິ.

ຕຖາຕິ ຣູປູປສໍຫາໂຣ ຍຖາ ອນຸຄ຺ຄຫິໂຕ, ຕຖາ ປສໍສິໂຕຕິ. ອາກາເສ ປາຓິໍ ຈາເລຕ຺ວາຕິ ຠຄວຕາ ອຕ຺ຕໂນເຍວ ປາຓິໍ ອາກາເສ ຈາເລຕ຺ວາ ກຸເລສຸ ອລຄ຺ຄຈິຕ຺ຕຕາຍ ເຈວ ກຣຓຠູຕາຍ ປສໍສິໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອລຄ຺ຄຈິຕ຺ຕຕາຍາຕິ ວາ ອາຘາເຣ ຠຸມ຺ມໍ, ອາກາເສ ປາຓິໍ ຈາເລຕ຺ວາ ກຸລູປກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອລຄ຺ຄຈິຕ຺ຕຕາຍ ກຸເລສຸ ອລຄ຺ຄນຈິຕ຺ເຕນ ຠວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຕາຍ ເຈວ ມຎ຺ເຎວ ສກ຺ຂິໍ ກຕ຺ວາ ປສໍສິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຫ –

‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາກາເສ ປາຓິໍ ຈາເລສິ ເສຍ຺ຍຖາປິ ຠິກ຺ຂເວ, ອຍໍ ອາກາເສ ປາຓິ ນ ສຊ຺ຊຕິ ນ ຄຍ຺ຫຕິ ນ ພຊ຺ຌຕິ, ເອວເມວ ໂຂ ຠິກ຺ຂເວ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມໂຕ ກຸເລສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ສຊ຺ຊຕິ ນ ຄຍ຺ຫຕິ ນ ພຊ຺ຌຕິ ‘ລຠນ຺ຕຸ ລາຠກາມາ, ປຸຎ຺ຎກາມາ ກໂຣນ຺ຕຸ ປຸຎ຺ຎານີ’ຕິ. ຍຖາ ສເກນ ລາເຠນ ອຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ ສຸມໂນ, ເອວໍ ປເຣສໍ ລາເຠນ ອຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ ສຸມໂນ. ເອວຣູໂປ ໂຂ ຠິກ຺ຂເວ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫຕິ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ. ກສ຺ສປສ຺ສ ຠິກ຺ຂເວ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມໂຕ ກຸເລສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ສຊ຺ຊຕິ ນ ຄຍ຺ຫຕິ ນ ພຊ຺ຌຕິ ‘ລຠນ຺ຕຸ ລາຠກາມາ, ປຸຎ຺ຎກາມາ ກໂຣນ຺ຕຸ ປຸຎ຺ຎານີ’ຕິ. ຍຖາ ສເກນ ລາເຠນ ອຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ ສຸມໂນ, ເອວໍ ປເຣສໍ ລາເຠນ ອຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ ສຸມໂນ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໔໖).

ຕຕ຺ຖ ອາກາເສ ປາຓິໍ ຈາເລສີຕິ ນີເລ ຄຄນນ຺ຕເຣ ຍມກວິຊ຺ຊຸກໍ ສຎ຺ຈາລຍມາໂນ ວິຍ ເຫຏ຺ຐາຠາເຄ, ອຸປຣິຠາເຄ, ອຸຠໂຕ ຈ ປສ຺ເສສຸ ປາຓິໍ ສຎ຺ຈາເລສິ, ອິທຎ຺ຈ ປນ ເຕປິຏເກ ພຸທ຺ຘວຈເນ ອສມ຺ຠິນ຺ນປທໍ ນາມ. ອຕ຺ຕມໂນຕິ ສກມໂນ, ນ ໂທມນສ຺ເສນ ປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຫິຕມໂນ. ສຸມໂນຕິ ຕຸຏ຺ຐມໂນ, ອິທານິ ໂຍ ຫີນາຘິມຸຕ຺ຕິໂກ ມິຈ຺ຉາປຏິປນ຺ໂນ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ‘ອລຄ຺ຄຈິຕ຺ຕຕາຍ ອາກາເສ ຈາລິຕປາຓູປມາ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຖາ’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ອຏ຺ຐາເນ ຐເປຕິ, ອສຍ຺ຫຠາຣໍ ອາໂຣເປຕິ, ຍໍ ນ ສກ຺ກາ ກາຕຸໍ, ຕໍ ກາເຣຫີ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ວາທປຖໍ ປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ສກ຺ກາ ຈ ໂຂ ເອວໍ ກາຕຸໍ, ອຕ຺ຖິ ເອວຣູໂປ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣເມວ ສກ຺ຂິໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກສ຺ສປສ຺ສ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິມາຫ.

ອຎ຺ຎມ຺ປິ ປສໍສນມາຫ ‘‘ຈນ຺ໂທປມປຏິປທາຍ ຈາ’’ຕິ, ຈນ຺ທປຏິຠາຄາຍ ປຏິປທາຍ ຈ ກຣຓຠູຕາຍ ປສໍສິໂຕ, ຕສ຺ສໍ ວາ ອາຘາຣຠູຕາຍ ມຎ຺ເຎວ ສກ຺ຂິໍ ກຕ຺ວາ ປສໍສິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຫ –

‘‘ຈນ຺ທູປມາ ຠິກ຺ຂເວ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຖ ອປກສ຺ເສວ ກາຍໍ, ອປກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ນິຈ຺ຈນວກາ ກຸເລສຸ ອປ຺ປຄພ຺ຠາ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ຠິກ຺ຂເວ ປຸຣິໂສ ຊຣຸທປານໍ ວາ ໂອໂລເກຍ຺ຍ ປພ຺ພຕວິສມໍ ວາ ນທີວິທຸຄ຺ຄໍ ວາ ອປກສ຺ເສວ ກາຍໍ, ອປກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ, ເອວເມວ ໂຂ ຠິກ຺ຂເວ ຈນ຺ທູປມາ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຖ ອປກສ຺ເສວ ກາຍໍ, ອປກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ນິຈ຺ຈນວກາ ກຸເລສຸ ອປ຺ປຄພ຺ຠາ. ກສ຺ສໂປ ຠິກ຺ຂເວ ຈນ຺ທູປໂມ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຕິ ອປກສ຺ເສວ ກາຍໍ, ອປກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ນິຈ຺ຈນວໂກ ກຸເລສຸ ອປ຺ປຄພ຺ໂຠ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໔໖).

ຕຕ຺ຖ ຈນ຺ທູປມາຕິ ຈນ຺ທສທິສາ ຫຸຕ຺ວາ. ກິໍ ປຣິມຓ຺ຑລຕາຍ ສທິສາຕິ? ໂນ, ອປິຈ ໂຂ ຍຖາ ຈນ຺ໂທ ຄຄນຕລໍ ປກ຺ຂນ຺ທມາໂນ ນ ເກນຈິ ສທ຺ຘິໍ ສນ຺ຖວໍ ວາ ສິເນຫໍ ວາ ອາລຍໍ ວາ ນິກນ຺ຕິໍ ວາ ປຕ຺ຖນໍ ວາ ປຣິຍຸຏ຺ຐານໍ ວາ ກໂຣຕິ, ນ ຈ ນ ໂຫຕິ ມຫາຊນສ຺ສ ປິໂຍ ມນາໂປ, ຕຸມ຺ເຫປິ ເອວໍ ເກນຈິ ສທ຺ຘິໍ ສນ຺ຖວາທີນໍ ອກຣເຓນ ພຫຸຊນສ຺ສ ປິຍາ ມນາປາ ຈນ຺ທູປມາ ຫຸຕ຺ວາ ຂຕ຺ຕິຍກຸລາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປິຈ ຍຖາ ຈນ຺ໂທ ອນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມຕິ, ອາໂລກໍ ຜຣຕິ, ເອວໍ ກິເລສນ຺ຘກາຣວິຘມເນນ, ຎາຓາໂລກຜຣເຓນ ຈ ຈນ຺ທູປມາ ຫຸຕ຺ວາຕິ ເອວມາທີຫິປິ ນເຍຫິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອປກສ຺ເສວ ກາຍໍ, ອປກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຕເນວ ສນ຺ຖວາທີນມກຣເຓນ ກາຍຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ອປກສ຺ສິຕ຺ວາ, ອກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ອປເນຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຈ຺ຈນວກາຕິ ນິຈ຺ຈໍ ນວິກາວ, ອາຄນ຺ຕຸກສທິສາ ເອວ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຄນ຺ຕຸໂກ ຫິ ປຏິປາຏິຍາ ສມ຺ປຕ຺ຕເຄຫໍ ປວິສິຕ຺ວາ ສເຈ ນໍ ຆຣສາມິກາ ທິສ຺ວາ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ປຸຕ຺ຕຠາຕໂຣປິ ວິປ຺ປວາສຄຕາ ເອວໍ ວິຈຣິໍສູ’’ຕິ ອນຸກມ຺ປມານາ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ໂຠເຊນ຺ຕິ, ຠຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຕເຍວ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ຠາຊນໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ອຸຏ຺ຐາຍ ປກ຺ກມຕິ, ນ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ສນ຺ຖວໍ ວາ ກໂຣຕິ, ກິຈ຺ຈກຣຓີຍານິ ວາ ສໍວິທຫຕິ, ເອວໍ ຕຸມ຺ເຫປິ ປຏິປາຏິຍາ ສມ຺ປຕ຺ຕຆຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຍໍ ອິຣິຍາປເຖສຸ ປສນ຺ນາ ມນຸສ຺ສາ ເທນ຺ຕິ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິນ຺ນສນ຺ຖວາ ເຕສໍ ກິຈ຺ຈກຣຓີເຍ ອພ຺ຍາວຏາ ຫຸຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມຖາຕິ ທີເປຕິ. ອປ຺ປຄພ຺ຠາຕິ ນ ປຄພ຺ຠາ, ອຏ຺ຐຏ຺ຐາເນນ ກາຍປາຄພ຺ຠິເຍນ, ຈຕຸຏ຺ຐາເນນ ວຈີປາຄພ຺ຠິເຍນ, ອເນກຏ຺ຐາເນນ ມໂນປາຄພ຺ຠິເຍນ ຈ ວິຣຫິຕາ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຊຣຸທປານນ຺ຕິ ຊິຓ຺ຓກູປໍ. ປພ຺ພຕວິສມນ຺ຕິ ປພ຺ພເຕ ວິສມໍ ປປາຕຏ຺ຐານໍ. ນທີວິທຸຄ຺ຄນ຺ຕິ ນທິຍາ ວິທຸຄ຺ຄໍ ຉິນ຺ນຕຏຏ຺ຐານໍ. ເອວເມວ ໂຂຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທໍ ໂອປມ຺ມສໍສນ຺ທນໍ – ຊຣຸທປານາທໂຍ ວິຍ ຫິ ຈຕ຺ຕາຣິ ກຸລານິ, ໂອໂລກນປຸຣິໂສ ວິຍ ຠິກ຺ຂຸ, ຍຖາ ປນ ອນປກຏ຺ຐກາຍຈິຕ຺ໂຕ ຕານິ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ປຸຣິໂສ ຕຕ຺ຖ ປຕຕິ, ເອວໍ ອຣກ຺ຂິເຕຫິ ກາຍາທີຫິ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ກຸເລສຸ ພຊ຺ຌຕິ, ຕໂຕ ນານປ຺ປກາຣໍ ສີລປາທຠຎ຺ຊນາທິກໍ ອນຕ຺ຖໍ ປາປຸຓາຕິ. ຍຖາ ປນ ອປກຏ຺ຐກາຍຈິຕ຺ໂຕ ປຸຣິໂສ ຕຕ຺ຖ ນ ປຕຕິ, ເອວໍ ຣກ຺ຂິເຕເນວ ກາເຍນ, ຣກ຺ຂິຕາຍ ວາຈາຍ, ຣກ຺ຂິເຕຫິ ຈິຕ຺ເຕຫິ, ສູປຏ຺ຐິຕາຍ ສຕິຍາ ອປກຏ຺ຐກາຍຈິຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ກຸເລສຸ ນ ພຊ຺ຌຕິ, ອຖສ຺ສ ສີລສທ຺ຘາສມາຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕານິ ປາທຫຕ຺ຖກຸຈ຺ຉິສີສານິ ນ ຠຎ຺ຊນ຺ຕິ, ຣາຄກຓ຺ຏກາທໂຍ ນ ວິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ສຸຂິໂຕ ເຍນກາມໍ ອຄຕປຸພ຺ພໍ ນິພ຺ພານທິສໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ເອວຣູໂປ ອຍໍ ມຫາກສ຺ສໂປຕິ ຫີນາຘິມຸຕ຺ຕິກສ຺ສ ມິຈ຺ຉາປຏິປນ຺ນສ຺ສ ວາທປຖປຈ຺ຉິນ຺ທນຕ຺ຖໍ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣໍ ເອວ ສກ຺ຂິໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກສ຺ສໂປ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິມາຫາຕິ. ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ຖມິຈ຺ຉນ຺ຕິອລຄ຺ຄຈິຕ຺ຕຕາສງ຺ຂາຕາຍ ຈນ຺ໂທປມປຏິປທາຍ ກຣຓຠູຕາຍ ປສໍສິໂຕ, ຕສ຺ສໍ ວາ ອາຘາຣຠູຕາຍ ມຎ຺ເຎວ ສກ຺ຂິໍ ກຕ຺ວາ ປສໍສິໂຕຕິ, ເອວໍ ສຕິ ເຈວ-ສທ຺ໂທ, ຈ-ສທ຺ໂທ ຈ ນ ປຍຸຊ຺ຊິຕພ຺ໂພ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປທານໍ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓຕ຺ຕາ, ອຍເມວ ອຕ຺ໂຖ ປາໂຐ ຈ ຍຸຕ຺ຕຕໂຣ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ ປຣິນິພ຺ພານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ອາກາເສ ປາຓິໍ ຈາເລຕ຺ວາ ຈນ຺ທູປມໍ ປຏິປທໍ ກເຖນ຺ໂຕ ມໍ ກາຍສກ຺ຂິໍ ກຕ຺ວາ ກເຖສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໓໒) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ.

ຕສ຺ສ ກິມຎ຺ຎໍ ອາຓຓ຺ຍໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄາຍນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສາຕິ ຍໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ກາຣຓນິທສ຺ສເນ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິ ອຊ຺ຌາຫຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ເມຕິ ອຕ຺ໂຖ, ກິຣິຍາປຣາມສເນ ປນ ຕສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄຫຓສ຺ສ, ປສໍສນສ຺ສ ຈາຕິ. ໂປຕ຺ຖເກສຸປິ ກຕ຺ຖຈິ ‘‘ຕສ຺ສ ເມ’’ຕິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ, ເອວໍ ສຕິ ກິຣິຍາປຣາມສເນ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິ ອປຣໍ ປທມຊ຺ຌາຫຣິຕພ຺ພໍ. ນຕ຺ຖິ ອິຓໍ ຍສ຺ສາຕິ ອຓໂຓ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ອາຓຓ຺ຍໍ. ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄາຍນໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ກິໍ ນາມ ຕສ຺ສ ອິຓວິຣຫິຕຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ນ ຠວິສ຺ສຕິ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນນຸ ມໍ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ອຸປມາວເສນ ວິຠາເວຕິ. ສກກວຈອິສ຺ສຣິຍານຸປ຺ປທາເນນາຕິ ເອຕ຺ຖ ກວໂຈ ນາມ ອຸຣຈ຺ຉໂທ, ເຍນ ອຸໂຣ ຉາທີຍເຕ, ຕສ຺ສ ຈ ຈີວຣນິທສ຺ສເນນ ຄຫຓໍ, ອິສ຺ສຣິຍສ຺ສ ປນ ອຠິຎ຺ຎາສມາປຕ຺ຕິນິທສ຺ສເນນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຸລວໍສປ຺ປຕິຏ຺ຐາປກນ຺ຕິ ກຸລວໍສສ຺ສ ກຸລປເວຓິຍາ ປຕິຏ຺ຐາປກໍ. ‘‘ເມ’’ຕິ ປທສ຺ສ ນິຈ຺ຈສາເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ສທ຺ຘມ຺ມວໍສປ຺ປຕິຏ຺ຐາປໂກຕິ ສມາໂສ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສຕ຺ຕຸສງ຺ຆນິມ຺ມທ຺ທເນນ ອຕ຺ຕໂນ ກຸລວໍສປ຺ປຕິຏ຺ຐາປນຕ຺ຖໍ ສກກວຈອິສ຺ສຣິຍານຸປ຺ປທາເນນ ກຸລວໍສປ຺ປຕິຏ຺ຐາປກໍ ປຸຕ຺ຕໍ ຣາຊາ ວິຍ ຠຄວາປິ ມໍ ທີຆທສ຺ສີ ‘‘ສທ຺ຘມ຺ມວໍສປ຺ປຕິຏ຺ຐາປໂກ ເມ ອຍໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ມນ຺ຕ຺ວາ ສາສນປຈ຺ຈຕ຺ຖິກຄຓນິມ຺ມທ຺ທເນນ ສທ຺ຘມ຺ມວໍສປ຺ປຕິຏ຺ຐາປນຕ຺ຖໍ ຈີວຣທານສມສມຏ຺ຐປນສງ຺ຂາເຕນ ອິມິນາ ອສາຘາຣຓານຸຄ຺ຄເຫນ ອນຸຄ຺ຄເຫສິ ນນຸ, ອິມາຍ ຈ ອຸຬາຣາຍ ປສໍສາຍ ປສໍສິ ນນູຕິ. ອິຕິ ຈິນ຺ຕຍນ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິສທ຺ເທນ ‘‘ອນ຺ຕຣຘາເປຍ຺ຍຸໍ, ສງ຺ຄາເຍຍ຺ຍໍ, ກິມຎ຺ຎໍ ອາຓຓ຺ຍໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຈນປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ, ‘‘ຐານໍ ໂຂ ປເນຕໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ ວາກ຺ຍຕ຺ຕຍໍ ນິທສ຺ເສຕິ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສງ຺ຄີຕິກ຺ຂນ຺ຘກປາຬິຍາ ສາເຘນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາຫາຕິ ກິໍ ອາຫ, ມຍາ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘກໍ ກິໍ ອາຫາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍຖາ ວາ ເຍນ ປກາເຣນ ມຍາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ເຕນ ປກາເຣນ ປາຬິຍມ຺ປິ ອາຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ວາ ຍໍ ວຈນໍ ປາຬິຍໍ ອາຫ, ຕຖາ ເຕນ ວຈເນນ ມຍາ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ສໍສນ຺ທຕິ ເຈວ ສເມຕິ ຈ ຍຖາ ຕໍ ຄງ຺ໂຄທເກນ ຍມຸໂນທກນ຺ຕິປິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ປາຬິຍາ ສາຘນຕ຺ຖໍ ອຸທາຫຣິຕຠາວສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາ, ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ສທ຺ທສ຺ສ ປໂຍເຄ ກາມາຈາຣຕ຺ຕາ. ອຘິປ຺ປາຍວິຠາວນຕ຺ຖາ ຫິ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ. ຍຖາ ວາ ເຍນ ປກາເຣນ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄາຍນຕ຺ຖໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສິ, ຕຖາ ເຕນ ປກາເຣນ ປາຬິຍມ຺ປິ ອາຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວມີທິເສສຸ.

ເອກມິທາຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ຈ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ເອກສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປາວາຍາຕິ ປາວານຄຣໂຕ, ຕຕ຺ຖ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ‘‘ກຸສິນາຣໍ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ໂນຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອທ຺ຘານມຄ຺ໂຄຕິ ຈ ທີຆມຄ຺ໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ, ທີຆປຣິຍາໂຍ ເຫຕ຺ຖ ອທ຺ຘານສທ຺ໂທ. ມຫຕາຕິ ຄຸຓມຫຕ຺ເຕນປິ ສງ຺ຂ຺ຍາມຫຕ຺ເຕນປິ ມຫຕາ. ‘‘ປຎ຺ຈມຕ຺ເຕຫີ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ຂ຺ຍາມຫຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ມຕ຺ຕສທ຺ໂທ ຈ ປມາຓວຈໂນ ‘‘ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໑໖) ວິຍ. ‘‘ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄາຍນຕ຺ຖໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘນຕ຺ຖໍ ອາຫຕາ ‘‘ອຖ ໂຂ’’ຕິອາທິກາ ປາຬິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ນ ສາເຘຕິ. ນ ເຫຕ຺ຖ ອຸສ຺ສາຫຊນນປ຺ປກາໂຣ ອາຄໂຕຕິ ໂຈທນໍ ປຣິຫຣິຕຸມາຫ ‘‘ສພ຺ພໍ ສຸຠທ຺ທກຓ຺ຑໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເອວມ຺ເປສາ ໂຈທນາ ຕທວຕ຺ຖາເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໂຕ ປຣໍ ອາຫາ’’ຕິອາທິ. ອປິຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕຕ຺ຖສາຘິກາ ປາຬິ ມຫຕຣາຕິ ຄນ຺ຖຄຣຸຕາປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ມຊ຺ເຌ ເປຍ຺ຍາລມຸເຂນ ອາທິອນ຺ຕເມວ ປາຬິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສພ຺ພໍ ສຸຠທ຺ທກຓ຺ຑໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ເຕນ ຫິ ‘‘ອຖ ຂ຺ວາຫໍ ອາວຸໂສ ມຄ຺ຄາ ໂອກ຺ກມ຺ມ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ນິສີທີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໗) ວຸຕ຺ຕປາຬິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ‘‘ຍໍ ນ ອິຈ຺ຉິສ຺ສາມ, ນ ຕໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໗) ວຸຕ຺ຕປາຬິປຣິໂຍສານໍ ສຸຠທ຺ທກຓ຺ຑໍ ທສ຺ເສຕິ.

‘‘ຕໂຕ ປຣ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປນ ຕທວເສສໍ ‘‘ຫນ຺ທ ມຍໍ ອາວຸໂສ’’ຕິອາທິກໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນປ຺ປກາຣທສ຺ສນປາຬິໍ. ຕສ຺ມາ ຕໂຕ ປຣໍ ອາຫາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຠທ຺ທກຓ຺ຑໂຕ ປຣໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນປ຺ປກາຣທສ຺ສນວຈນມາຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມຫາຄຓ຺ຐິປເທປິ ຫິ ໂສເຍວຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນາປິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ຕເຖວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ປນ ‘‘ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ຕໂຕ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນໂຕ ປຣໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເທຕໍ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ອຸສ຺ສາຫຊນນປ຺ປກາຣສ຺ສ ປາຬິຍໍ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຍເມວ ຫິ ອຸສ຺ສາຫຊນນປ຺ປກາໂຣ ຍທິທໍ ‘‘ຫນ຺ທ ມຍໍ ອາວຸໂສ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາເຍຍ຺ຍາມ, ປຸເຣ ອຘມ຺ໂມ ທິປ຺ປຕີ’’ຕິອາທິ. ຍທິ ປນ ສຸຠທ຺ທກຓ຺ຑເມວ ອຸສ຺ສາຫຊນນເຫຕຸຠູຕສ຺ສ ສຸຠທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕວຈນສ຺ສ ປກາສນຕ຺ຕາ ອຸສ຺ສາຫຊນນນ຺ຕິ ວເທຍ຺ຍ, ນຕ຺ເຖເວຕ຺ຖ ວິຈາເຣຕພ຺ພຕາຕິ. ປຸເຣ ອຘມ຺ໂມ ທິປ຺ປຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘມ຺ໂມ ນາມ ທສກຸສລກມ຺ມປຖປຏິປກ຺ຂຠູໂຕ ອຘມ຺ໂມ. ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄາຍນຕ຺ຖໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນປ຺ປສງ຺ຄຕ຺ຕາ ວາ ຕທສງ຺ຄາຍນເຫຕຸໂກ ໂທສຄໂຓປິ ສມ຺ຠວຕິ, ‘‘ອຘມ຺ມວາທິໂນ ພລວນ຺ໂຕ ໂຫນ຺ຕິ, ຘມ຺ມວາທິໂນ ທຸພ຺ພລາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສີລວິປຕ຺ຕິອາທິເຫຕຸໂກ ປາປິຈ຺ຉຕາທິໂທສຄໂຓ ອຘມ຺ໂມຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ປຸເຣ ທິປ຺ປຕີຕິ ອປິ ນາມ ທິປ຺ປຕິ. ສໍສຍຕ຺ເຖ ຫິ ປຸເຣ-ສທ຺ໂທ. ອຖ ວາ ຍາວ ອຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມໍ ປຏິພາຫິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ປຸເຣຕຣເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາສນ຺ເນ ຫິ ອນຘິປ຺ເປເຕ ອຍໍ ປຸເຣ-ສທ຺ໂທ. ທິປ຺ປຕີຕິ ທິປ຺ປິສ຺ສຕິ, ປຸເຣ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ຫິ ອນາຄຕຕ຺ເຖ ອຍໍ ວຕ຺ຕມານປໂຍໂຄ ຍຖາ ‘‘ປຸຣາ ວສ຺ສຕິ ເທໂວ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ອນາຄເຕ ສນ຺ນິຈ຺ຉເຍ, ຕຖາຕີເຕ ຈິຣຕເນ;

ກາລທ຺ວເຍປິ ກວີຫິ, ປຸເຣສທ຺ໂທ ປຍຸຊ຺ຊເຕ’’ຕິ. (ວຊິຣ. ຏີ. ພາຫິຣນິທານກຖາວຓ຺ຓນາ);

‘‘ປຸເຣຍາວປຸຣາໂຍເຄ, ນິຈ຺ຈໍ ວາ ກຣຫິ ກທາ;

ລຈ຺ຉາຍມປິ ກິໍ ວຸຕ຺ເຕ, ວຕ຺ຕມານາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈ.

ເກຈິ ປເນຕ຺ຖ ເອວໍ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ – ປຸເຣຕິ ປຈ຺ຉາ ອນາຄເຕ, ຍຖາ ອທ຺ຘານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ຄນ຺ຕພ຺ພມຄ຺ໂຄ ‘‘ປຸເຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຖາ ອິຘາປິ ມຄ຺ຄຄມນນເຍນ ອນາຄຕກາໂລ ‘‘ປຸເຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ເອວໍ ສຕິ ຕໍກາລາເປກ຺ຂາຍ ເຈຕ຺ຖ ວຕ຺ຕມານປໂຍໂຄ ສມ຺ຠວຕິ. ຘມ຺ໂມ ປຏິພາຫິຍ຺ຍຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ປຸເຣ-ສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕຖາ ຘມ຺ໂມປິ ອຘມ຺ມວິປຣີຕວເສນ, ອິໂຕ ປຣມ຺ປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອວິນໂຍຕິ ປຫານວິນຍສໍວຣວິນຍານໍ ປຏິປກ຺ຂຠູໂຕ ອວິນໂຍ. ວິນຍວາທິໂນ ທຸພ຺ພລາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ປາໂຐ, ໂສ ‘‘ຕໂຕ ປຣໍ ອາຫາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຫ-ສທ຺ເທນ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ.

ເຕນ ຫີຕິ ອຸຍ຺ໂຍຊນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ອຸຈ຺ຈິນເນ ອຸຍ຺ໂຍເຊນ຺ຕາ ຫິ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣໍ ເອວມາຫໍສຸ ‘‘ຠິກ຺ຂູ ອຸຈ຺ຈິນຕູ’’ຕິ, ສງ຺ຄີຕິຍາ ອນຸຣູເປ ຠິກ຺ຂູ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສກລ…ເປ… ປຣິຄ຺ຄເຫສີ’’ຕິ ເອເຕນ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກຂີຓາສວປຣິຍນ຺ຕານໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລານໍ ສຕິປິ ອາຄມາຘິຄມສມ຺ຠເວ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ປນ ເຕວິຊ຺ຊາທິຄຸຓຍຸຕ຺ຕານໍ ອາຄມາຘິຄມສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸກ຺ກໍສຄຕຕ຺ຕາ ສງ຺ຄີຕິຍາ ພຫູປກາຣຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ສກລໍ ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທິກໍ ນວງ຺ຄໍ ເອຕ຺ຖ, ເອຕສ຺ສາຕິ ວາ ສກລນວງ຺ຄໍ, ສຕ຺ຖຸ ຠຄວໂຕ ສາສນໍ ສຕ຺ຖຸສາສນໍ ສາສີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ກຕ຺ວາ, ຕເທວ ສຕ຺ຖຸສາສນນ຺ຕິ ສກລນວງ຺ຄສຕ຺ຖຸສາສນໍ. ນວ ວາ ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທີນິ ອງ຺ຄານິ ເອຕ຺ຖ, ເອຕສ຺ສາຕິ ວາ ນວງ຺ຄໍ, ຕເມວ ສຕ຺ຖຸສາສນໍ, ຕຎ຺ຈ ສກລເມວ, ນ ເອກເທສນ຺ຕິ ຕຖາ. ອຕ຺ຖກາເມນ ປຣິຍາປຸຓິຕພ຺ພາ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິປຸຣິສຕ຺ຖໍ ວາ ນິປ຺ຜາເທຕຸໍ ປຣິຍຕ຺ຕາ ສມຕ຺ຖາຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິ, ຕີຓິ ປິຏການິ, ສກລນວງ຺ຄສຕ຺ຖຸສາສນສງ຺ຂາຕາ ປຣິຍຕ຺ຕິ, ຕໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ຕຖາ, ຕາທິເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຖຸຊ຺ຊນ…ເປ… ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກຂີຓາສວຠິກ຺ຂູຕິ ເອຕ຺ຖ –

‘‘ທຸເວ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ວຸຕ຺ຕາ, ພຸທ຺ເຘນາທິຈ຺ຈພນ຺ຘຸນາ;

ອນ຺ໂຘ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ເອໂກ, ກລ຺ຍາເຓໂກ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໑; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໕໑; ຈູຬນິ. ອຏ຺ຐ. ໘໘; ປຏິ. ມ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໓໐); –

ວຸຕ຺ເຕສຸ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນາວ ອຘິປ຺ເປຕາ ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘາເນນປິ ອຕ຺ຖວິເສສສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ສມຖຠາວນາສິເນຫາຠາເວນ ສຸກ຺ຂາ ລູຂາ ອສິນິທ຺ຘາ ວິປສ຺ສນາ ເອເຕສນ຺ຕິ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກາ, ເຕເຍວ ຂີຓາສວາຕິ ຕຖາ. ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ຍຎ຺ຈຕ຺ຖວໂຕ ສທ຺ເທກເສສໂຕ ວາປິ ສຸຍ຺ຍເຕ;

ຕໍ ສມ຺ພຊ຺ຌເຕ ປຈ຺ເຈກໍ, ຍຖາລາຠໍ ກທາຈິປີ’’ຕິ.

ຕິປິຏກສພ຺ພປຣິຍຕ຺ຕິປ຺ປເຠທຘເຣຕິ ເອຕ຺ຖ ຕິຓ຺ຓໍ ປິຏການໍ ສມາຫາໂຣ ຕິປິຏກໍ, ຕໍສງ຺ຂາຕໍ ນວງ຺ຄາທິວເສນ ອເນກເຠທຠິນ຺ນໍ ສພ຺ພໍ ປຣິຍຕ຺ຕິປ຺ປເຠທໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ຕຖາ, ຕາທິເສ. ອນຸ ອນຸ ຕໍ ສມງ຺ຄິນໍ ຠາເວຕິ ວຑ຺ເຒຕີຕິ ອນຸຠາໂວ, ໂສເຍວ ອານຸຠາໂວ, ປຠາໂວ, ມຫນ຺ໂຕ ອານຸຠາໂວ ເຍສໍ ເຕ ມຫານຸຠາວາ. ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕວຈນມຸປາທາຍ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ເອຕທຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອນຸກຣຓຊນາມໍ ນາມ ຍຖາ ‘‘ເຍວາປນກ’’ນ຺ຕິ, ຕພ຺ພເສນ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐານນ຺ຕຣມິຘ ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຕມາໂຣປິເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕທຄ຺ຄໍ ເອໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຄ຺ໂຄຕິ ວາ ອາໂຣປິເຕປິ ວຏ຺ຏຕິ. ຕທນາໂຣປິຕາປິ ອວເສສຄຸຓສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຈິນິຕາ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ເຕວິຊ຺ຊາ, ຕາ ອາທິ ເຍສໍ ຉຬຠິຎ຺ຎາທີນນ຺ຕິ ເຕວິຊ຺ຊາທໂຍ, ເຕ ເຠທາ ອເນກປ຺ປກາຣາ ເຍສນ຺ຕິ ເຕວິຊ຺ຊາທິເຠທາ. ອຖ ວາ ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ອສ຺ສ ຂີຓາສວສ຺ສາຕິ ເຕວິຊ຺ໂຊ, ໂສ ອາທິ ເຍສໍ ຉຬຠິຎ຺ຎາທີນນ຺ຕິ ເຕວິຊ຺ຊາທໂຍ, ເຕເຍວ ເຠທາ ເຍສນ຺ຕິ ເຕວິຊ຺ຊາທິເຠທາ. ເຕວິຊ຺ຊຉຬຠິຎ຺ຎາທິວເສນ ອເນກເຠທຠິນ຺ເນ ຂີຓາສວຠິກ຺ຂູເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຍ ຠິກ຺ຂູ ສນ຺ຘາຍ ອິທໍ ‘‘ອຖ ໂຂ’’ຕິອາທິວຈນໍ ສງ຺ຄີຕິກ຺ຂນ຺ຘເກ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິນາ ກິຎ຺ຈາປິ ປາຬິຍໍ ອວິເສສໂຕວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ວິເສເສນ ຍຖາວຸຕ຺ຕຂີຓາສວຠິກ຺ຂູເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປາຬິຍາ ສໍສນ຺ທນໍ ກໂຣຕິ.

ນນຸ ຈ ສກລນວງ຺ຄສຕ຺ຖຸສາສນປຣິຍຕ຺ຕິຘຣາ ຂີຓາສວາ ອເນກສຕາ, ອເນກສຫສ຺ສາ ຈ, ກສ຺ມາ ເຖໂຣ ເອເກນູນມກາສີຕິ ໂຈທນໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິເສສກາຣຓທສ຺ສເນນ ຕໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ‘‘ກິສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ກິສ຺ສາຕິ ກສ຺ມາ. ປກ຺ຂນ຺ຕຣໂຊຕໂກ ປນ-ສທ຺ໂທ. ໂອກາສກຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ໂອກາສກຣຓນິມິຕ຺ຕໍ ໂອກາສກຣຓເຫຕຸ. ອຕ຺ຖ-ສທ຺ໂທ ຫິ ‘‘ຉຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ນຄຣໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ມິສ຺ສກປພ຺ພຕໍ ອຠິຣຸຫຕູ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ກາຣຓວຈໂນ, ‘‘ກິສ຺ສ ເຫຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໓໘) ວິຍ ຈ ເຫຕ຺ວຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ. ຕຖາ ຫິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ ‘‘ຉຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ຉຓນິມິຕ຺ຕໍ ຉຓເຫຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ປຸຈ຺ຉາສຠາຄຕາວິສ຺ສຊ຺ຊນາຍ ໂຫຕິ, ເອສ ນໂຍ ອີທິເສສຸ.

ກສ຺ມາ ປນສ຺ສ ໂອກາສມກາສີຕິ ອາຫ ‘‘ເຕນາ’’ຕິອາທິ. ຫິ-ສທ຺ໂທ ກາຣຓຕ຺ເຖ. ‘‘ໂສ ຫາຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ‘‘ສຫາປິ ວິນາປິ ນ ສກ຺ກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈເນ ປຈ຺ເຈກໍ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິ ກາຣຓວຈນທສ຺ສນໂຕ. ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ຫິ ກາຣຓທສ຺ສນຏ຺ຐາເນ ກາຣຓໂຊຕໂກເຍວ ຫິ-ສທ຺ໂທ. ສຎ຺ຎາຓມຕ຺ຕໂຊຕກາ ສາຂາຠງ຺ໂຄປມາ ຫິ ນິປາຕາຕິ, ເອວມີທິເສສຸ. ສິກ຺ຂຕີຕິ ເສກ຺ໂຂ, ສິກ຺ຂນໍ ວາ ສິກ຺ຂາ, ສາເຍວ ຕສ຺ສ ສີລນ຺ຕິ ເສກ຺ໂຂ. ໂສ ຫິ ອປຣິໂຍສິຕສິກ຺ຂຕ຺ຕາ, ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ເອກນ຺ເຕນ ສິກ຺ຂນສີໂລ, ນ ອເສກ຺ໂຂ ວິຍ ປຣິນິຏ຺ຐິຕສິກ຺ໂຂ ຕຕ຺ຖ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘຸສ຺ສາໂຫ, ນາປິ ວິສ຺ສຏ຺ຐສິກ຺ໂຂ ປຈຸຣຊໂນ ວິຍ ຕຕ຺ຖ ອນຘິມຸຕ຺ໂຕ, ກິຕວເສນ ວິຍ ຈ ຕທ຺ຘິຕວເສນິຘ ຕປ຺ປກຕິຍຕ຺ໂຖ ຄຍ຺ຫຕິ ຍຖາ ‘‘ກາຣຸຓິໂກ’’ຕິ. ອຖ ວາ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຕີສຸປິ ສິກ຺ຂາສຸ ຊາໂຕ, ຕຕ຺ຖ ວາ ຠໂວຕິ ເສກ຺ໂຂ. ອປິຈ ອິກ຺ຂຕິ ເອຕາຍາຕິ ອິກ຺ຂາ, ມຄ຺ຄຜລສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ສຫ ອິກ຺ຂາຍາຕິ ເສກ຺ໂຂ. ອຸປຣິມຄ຺ຄຕ຺ຕຍກິຈ຺ຈສ຺ສ ອປຣິໂຍສິຕຕ຺ຕາ ສຫ ກຣຓີເຍນາຕິ ສກຣຓີໂຍ. ອສ຺ສາຕິ ອເນນ, ‘‘ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ນາມາ’’ຕິ ເອເຕນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອສ຺ສາຕິ ວາ ‘‘ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຣິຍາປຏິຄ຺ຄຫກວຈນໍ. ປຄຸຓປ຺ປວຕ຺ຕິຠາວໂຕ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ’’ ທ຺ເວ ສຫສ຺ສານິ ຠິກ຺ຂຸໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປຏິຄ຺ຄຫິຕເມວ ນາມາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ສາວກຠາສິຕມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພຸທ຺ຘຠາສິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ.

‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິນາ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕຄາຖເມວ ສາຘກຠາເວນ ທສ຺ເສຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ຄາຖາ ໂຄປກໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນນ ນາມ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ‘‘ພຸທ຺ຘສາສເນ ຕ຺ວໍ ພຫຸສ຺ສຸໂຕຕິ ປາກໂຏ, ກິຕ຺ຕກາ ຘມ຺ມາ ເຕ ສຕ຺ຖາຣາ ຠາສິຕາ, ຕຍາ ຈ ຘາຣິຕາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕນ ຕສ຺ສ ປຏິວຈນໍ ເທນ຺ເຕນ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທເນວ ໂຄປກໂມຄ຺ຄລ຺ລານສຸຕ຺ເຕ, ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓທສ຺ສນວເສນ ວາ ເຖຣຄາຖາຍມ຺ປິ ຠາສິຕາ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ພຸທ຺ຘໂຕ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກາ ທ຺ວາສີຕິ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘສຫສ຺ສານິ ອຫໍ ຄຓ຺ຫິໍ ອຘິຄຓ຺ຫິໍ, ທ຺ເວ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘສຫສ຺ສານິ ຠິກ຺ຂຸໂຕ ຘມ຺ມເສນາປຕິອາທີນໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິກາ ຄຓ຺ຫິໍ. ເຍ ຘມ຺ມາ ເມ ຊິວ຺ຫາຄ຺ເຄ, ຫທເຍ ວາ ປວຕ຺ຕິໂນ ປຄຸຓາ ວາຈຸຄ຺ຄຕາ, ເຕ ຘມ຺ມາ ຕທຸຠຍໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ຈຕຸຣາສີຕິ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘສຫສ຺ສານີຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ເຍເມຕິ ເອຕ຺ຖ ‘ເຍ ອິເມ’ຕິ ປທຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ເຍ ອິເມ ຘມ຺ມາ ພຸທ຺ຘສ຺ສ, ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ປວຕ຺ຕິໂນ ປວຕ຺ຕິຕາ, ເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ພຸທ຺ຘໂຕ ທ຺ວາສີຕິ ສຫສ຺ສານິ ອຫໍ ຄຓ຺ຫິໍ, ທ຺ເວ ສຫສ຺ສານິ ຠິກ຺ຂຸໂຕ ຄຓ຺ຫິໍ, ເອວໍ ຈຕຸຣາສີຕິ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘສຫສ຺ສານີ’’ຕິ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ວທນ຺ຕິ, ອຍຎ຺ຈ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ‘‘ເອຕ຺ຕກາເຍວ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາ’’ຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານສ຺ສ ອວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາ ເກຈິວາໂທ ນາມ ກໂຕ.

‘‘ສຫາປິ ນ ສກ຺ກາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພເຫຕຸໂຕ ‘‘ວິນາປິ ນ ສກ຺ກາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພເຫຕຸເຍວ ພລວຕໂຣ ສງ຺ຄີຕິຍາ ພຫຸກາຣຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ໂຈທນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຣິຫຣິຕຸໍ ‘‘ຍທິ ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍທິ ເອວນ຺ຕິ ເອວໍ ວິນາ ຍທິ ນ ສກ຺ກາ, ຕຖາ ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສກ຺ໂຂປິ ສມາໂນຕິ ເສກ຺ຂປຸຄ຺ຄໂລ ສມາໂນປິ. ມານ-ສທ຺ໂທ ເຫຕ຺ຖ ລກ຺ຂເຓ. ພຫຸກາຣຕ຺ຕາຕິ ພຫູປກາຣຕ຺ຕາ. ອຸປກາຣວຈໂນ ຫິ ກາຣ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອປ຺ປກມ຺ປິ ກຕໍ ກາຣໍ, ປຸຎ຺ຎໍ ໂຫຕິ ມຫປ຺ຜລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອສ຺ສາຕິ ຠເວຍ຺ຍ. ອຖ-ສທ຺ໂທ ປຸຈ຺ຉາຍໍ. ປຎ຺ເຫ ‘‘ອຖ ຕ຺ວໍ ເກນ ວຓ຺ເຓນາ’’ຕິ ຫິ ປໂຍຄມຸທາຫຣນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕ’’ຕິ ປນ ອຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ປຣູປວາທວິວຊ຺ຊນໂຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຣຓໍ ອຊານນ຺ຕານໍ ປເຣສໍ ອາໂຣປິຕອຸປວາທໂຕ ວິວຊ຺ຊິຕຸກາມຕ຺ຕາ. ຕໍ ວິວຣຕິ ‘‘ເຖໂຣ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ອຕິວິຍ ວິສ຺ສຕ຺ໂຖຕິ ອຕິເຣກໍ ວິສ຺ສາສິໂກ. ເກນ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ທຬ຺ຫີກຣຓໍ ວາ ເອຕໍ ວຈນໍ. ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ, ຕຖາ ຫິ ອິຈ຺ເຈເຕ ທຬ຺ຫີກຣຓຕ຺ເຖ’’ຕິ ຫິ ວທນ຺ຕິ ສທ຺ທວິທູ. ນນ຺ຕິ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣໍ. ‘‘ໂອວທຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ນວກາຍ ປຣິສາຍ ວິພ຺ຠມເນ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ນ ວາຍໍ ກຸມາຣໂກ ມຕ຺ຕມຎ຺ຎາສີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔) ອາຫ. ຕຖາ ຫິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຠຄວຕິ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖໂຣ ຠຄວໂຕ ປຣິນິພ຺ພາເນ ສນ຺ນິປຕິຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ມຊ຺ເຌ ນິສີທິຕ຺ວາ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄາຍນຕ຺ຖໍ ປຎ຺ຈສເຕ ຠິກ຺ຂູ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ‘‘ຣາຊຄເຫ ອາວຸໂສ ວສ຺ສໍ ວສນ຺ຕາ ຘມ຺ມວິນຍໍ ສງ຺ຄາຍິສ຺ສາມ, ຕຸມ຺ເຫ ປຸເຣ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປລິໂພຘໍ ປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຣາຊຄເຫ ສນ຺ນິປຕຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ຣາຊຄຫໍ ຄໂຕ.

ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣປິ ຠຄວໂຕ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ມຫາຊນໍ ສຎ຺ຎາເປນ຺ໂຕ ສາວຕ຺ຖິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໂຕ ນິກ຺ຂມ຺ມ ຣາຊຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ທກ຺ຂິຓາຄິຣິສ຺ມິໍ ຈາຣິກໍ ຈຣິ. ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຕິໍສມຕ຺ຕາ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ກຸມາຣກາ ເອກວສ຺ສິກທຸວສ຺ສິກຠິກ຺ຂູ ເຈວ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນາ ຈ ວິພ຺ຠມິໍສຸ. ກສ຺ມາ ປເນເຕ ປພ຺ພຊິຕາ, ກສ຺ມາ ຈ ວິພ຺ຠມິໍສູຕິ? ເຕສໍ ກິຣ ມາຕາປິຕໂຣ ຈິນ຺ເຕສຸໍ ‘‘ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ສຕ຺ຖຸວິສ຺ສາສິໂກ ອຏ຺ຐ ວເຣ ຍາຈິຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫຕິ, ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ອມ຺ຫາກໍ ທາຣເກ ເອຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍາມ, ເອວໍ ໂສ ສຕ຺ຖາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄມິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມິໍ ອາຄເຕ ມຍໍ ມຫາສກ຺ກາຣໍ ກາຕຸໍ ລຠິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ອິມິນາ ຕາວ ກາຣເຓນ ເນສໍ ຎາຕກາ ເຕ ປພ຺ພາເຊສຸໍ, ສຕ຺ຖຣິ ປນ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ເຕສໍ ສາ ປຕ຺ຖນາ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນາ, ອຖ ເນ ເອກທິວເສເນວ ອຸປ຺ປພ຺ພາເຊສຸໍ. ອຖ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣໍ ທກ຺ຂິຓາຄິຣິສ຺ມິໍ ຈາຣິກໍ ຈຣິຕ຺ວາ ຣາຊຄຫມາຄຕໍ ທິສ຺ວາ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖໂຣ ເອວມາຫາຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ກສ຺ສປສໍຍຸຕ຺ເຕ –

‘‘ອຖ ກິຎ຺ຈຣຫິ ຕ຺ວໍ ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ ອິເມຫິ ນເວຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາເຣຫິ ໂຠຊເນ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎູຫິ ຊາຄຣິຍໍ ອນນຸຍຸຕ຺ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ຈາຣິກໍ ຈຣສິ, ສສ຺ສຆາຕໍ ມຎ຺ເຎ ຈຣສິ, ກຸລູປຆາຕໍ ມຎ຺ເຎ ຈຣສິ, ໂອລຸຊ຺ຊຕິ ໂຂ ເຕ ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ ປຣິສາ, ປລຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ໂຂ ເຕ ອາວຸໂສ ນວປ຺ປາຍາ, ນ ວາຍໍ ກຸມາຣໂກ ມຕ຺ຕມຎ຺ຎາສີຕິ.

ອປິ ເມ ຠນ຺ເຕ ກສ຺ສປ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ, ອຖ ຈ ປນ ມຍໍ ອຊ຺ຊາປິ ອາຍສ຺ມໂຕ ມຫາກສ຺ສປສ຺ສ ກຸມາຣກວາທາ ນ ມຸຈ຺ຈາມາຕິ. ຕຖາ ຫິ ປນ ຕ຺ວໍ ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ ອິເມຫິ ນເວຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາເຣຫິ ໂຠຊເນ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎູຫິ ຊາຄຣິຍໍ ອນນຸຍຸຕ຺ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ຈາຣິກໍ ຈຣສິ, ສສ຺ສຆາຕໍ ມຎ຺ເຎ ຈຣສິ, ກຸລູປຆາຕໍ ມຎ຺ເຎ ຈຣສິ, ໂອລຸຊ຺ຊຕິ ໂຂ ເຕ ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ ປຣິສາ, ປລຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ໂຂ ເຕ ອາວຸໂສ ນວປ຺ປາຍາ, ນ ວາຍໍ ກຸມາຣໂກ ມຕ຺ຕມຎ຺ຎາສີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔).

ຕຕ຺ຖ ສສ຺ສຆາຕໍ ມຎ຺ເຎ ຈຣສີຕິ ສສ຺ສໍ ຆາເຕນ຺ໂຕ ວິຍ ອາຫິຓ຺ຑສິ. ກຸລູປຆາຕໍ ມຎ຺ເຎ ຈຣສີຕິ ກຸລານິ ອຸປຆາເຕນ຺ໂຕ ວິຍ ອາຫິຓ຺ຑສິ. ໂອລຸຊ຺ຊຕີຕິ ປລຸຊ຺ຊຕິ ຠິຊ຺ຊຕິ. ປລຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ໂຂ ເຕ ອາວຸໂສ ນວປ຺ປາຍາຕິ ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ ເອເຕ ຕຸຍ຺ຫໍ ປາເຍນ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ນວກາ ເອກວສ຺ສິກທຸວສ຺ສິກທຫຣາ ເຈວ ສາມເຓຣາ ຈ ປລຸຊ຺ຊນ຺ຕິ. ນ ວາຍໍ ກຸມາຣໂກ ມຕ຺ຕມຎ຺ຎາສີຕິ ອຍໍ ກຸມາຣໂກ ອຕ຺ຕໂນ ປມາຓໍ ນ ວຕ ຊານາຕີຕິ ເຖຣໍ ຕຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ອາຫ. ກຸມາຣກວາທາ ນ ມຸຈ຺ຈາມາຕິ ກຸມາຣກວາທໂຕ ນ ມຸຈ຺ຈາມ. ຕຖາ ຫິ ປນ ຕ຺ວນ຺ຕິ ອິທມສ຺ສ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ພຕາຍ ກາຣຓທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຍສ຺ມາ ຕ຺ວໍ ອິເມຫິ ນເວຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣວິຣຫິເຕຫິ ໂຠຊເນ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎູຫິ ສທ຺ຘິໍ ວິຈຣສິ, ຕສ຺ມາ ກຸມາຣເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ວິຈຣນ຺ໂຕ ‘‘ກຸມາຣໂກ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫສີຕິ.

ນ ວາຍໍ ກຸມາຣໂກ ມຕ຺ຕມຎ຺ຎາສີຕິ ເອຕ຺ຖ ວາ-ສທ຺ໂທ ປທປູຣເຓ. ວາ-ສທ຺ໂທ ຫິ ອຸປມານສມຸຈ຺ຈຍສໍສຍວິສ຺ສຄ຺ຄວິກປ຺ປປທປູຣຓາທີສຸ ພຫູສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕ ວາປິ ເຕນ ໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໖໓) ອຸປມາເນ ທິສ຺ສຕິ, ສທິສຠາເວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕໍ ວາປິ ຘີຣາ ມຸນິ ເວທຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໒໑໓) ສມຸຈ຺ຈເຍ. ‘‘ເກ ວາ ອິເມ ກສ຺ສ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໙໖) ສໍສເຍ. ‘‘ອຍໍ ວາ ອິເມສໍ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ສພ຺ພພາໂລ ສພ຺ພມູຬ຺ໂຫ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑໘໑) ວວສ຺ສຄ຺ເຄ. ‘‘ເຍ ຫິ ເກຈິ ຠິກ຺ຂເວ ສມຓາ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ວາ’’ຕິອາທີສຸປິ (ມ. ນິ. ໑.໑໗໐; ສໍ. ນິ. ໒.໑໓) ວິກປ຺ເປ. ‘‘ນ ວາຫໍ ປຓ຺ຓໍ ຠຸຎ຺ຊາມິ, ນ ເຫຕໍ ມຍ຺ຫ ໂຠຊນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ປທປູຣເຓ. ອິຘາປິ ປທປູຣເຓ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕເນວ ຈ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ວາ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ວາຍໍ ກຸມາຣໂກ ມຕ຺ຕມຎ຺ຎາສີ’’ຕິອາທີສຸ ປທປູຣເຓ’’ຕິ. ສໍຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ອິທເມວ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ວາຍໍ ກຸມາຣໂກ ມຕ຺ຕມຎ຺ຎາສີຕິ ອຍໍ ກຸມາຣໂກ ອຕ຺ຕໂນ ປມາຓໍ ນ ວຕ ຊານາສີຕິ ເຖຣໍ ຕຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ອາຫາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໕໔). ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ວຕາ’’ຕິ ວຈນສິລິຏ຺ຐຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ນ ວາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ວາ ‘‘ນ ເວ ອຍ’’ນ຺ຕິ ປທຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ເວ-ສທ຺ທສ຺ສຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ວຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ເວ-ສທ຺ທສ຺ສ ເອກໍສຕ຺ຖຠາເວ ຕເທວ ປາຬິໍ ປໂຍຄໍ ກຕ຺ວາ ອຸທາຫຣນ຺ຕິ ເນຣຸຕ຺ຕິກາ. ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖໂຣ ປນ ເອວໍ ວທຕິ ‘‘ນ ວາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ວາຕິ ວິຠາສາ, ອຎ຺ຎາສິປິ ນ ອຎ຺ຎາສິປີ’’ຕິ, (ວຊິຣ. ຏີ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ຕໍ ຕສ຺ສ ມຕິມຕ຺ຕໍ ສໍຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍ ຕຖາ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອິທເມກໍ ປຣູປວາທສມ຺ຠວກາຣຓໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ເກຈີ’’ຕິອາທິນາ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ.

ອຎ຺ຎມ຺ປິ ກາຣຓມາຫ ‘‘ສກ຺ຍກຸລປ຺ປສຸໂຕ ຈາຍສ຺ມາ’’ຕິ. ສາກິຍກຸເລ ຊາໂຕ, ສາກິຍກຸລຠາເວນ ວາ ປາກໂຏ ຈ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ. ຕຕ຺ຖ…ເປ… ອຸປວເທຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຎ຺ຎມ຺ປິ ກາຣຓໍ ວທຕິ ‘‘ຕຖາຄຕສ຺ສ ຠາຕາ ຈູຬປິຕຸປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຠາຕາຕິ ເຈຕ຺ຖ ກນິຏ຺ຐຠາຕາ ຈູຬປິຕຸປຸຕ຺ຕຠາເວນ, ນ ປນ ວຍສາ ສຫຊາຕຠາວໂຕ.

‘‘ສຸທ຺ໂຘທໂນ ໂຘໂຕທໂນ, ສກ຺ກສຸກ຺ກາມິໂຕທນາ;

ອມິຕາ ປາລິຕາ ຈາຕິ, ອິເມ ປຎ຺ຈ ອິມາ ທຸເວ’’ຕິ.

ວຸຕ຺ເຕສຸ ຫິ ສພ຺ພກນິຏ຺ຐສ຺ສ ອມິໂຕທນສກ຺ກສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ມໂນຣຖປູຣຓິຍໍ –

‘‘ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສໍ ປນ ທານໍ ທທມາໂນ ອມ຺ຫາກໍ ໂພຘິສຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ຕຸສິຕປຸເຣ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຕໂຕ ຈຸໂຕ ອມິໂຕທນສກ຺ກສ຺ສ ເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ອຖສ຺ສ ສພ຺ເພ ຎາຕເກ ອານນ຺ທິເຕ ປໂມທິເຕ ກໂຣນ຺ໂຕ ຊາໂຕຕິ ‘ອານນ຺ໂທ’ຕ຺ເວວ ນາມມກໍສູ’’ຕິ.

ຕຖາເຍວ ວຸຕ຺ຕໍ ປປຎ຺ຈສູທນິຍມ຺ປິ –

‘‘ອຎ຺ເຎ ປນ ວທນ຺ຕິ – ນາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຠຄວຕາ ສຫຊາໂຕ, ວຍສາ ຈ ຈູຬປິຕຸປຸຕ຺ຕຕາຍ ຈ ຠຄວໂຕ ກນິຏ຺ຐຠາຕາເຍວ. ຕຖາ ຫິ ມໂນຣຖປູຣຓິຍໍ ເອກນິປາຕວຓ຺ຓນາຍໍ ສຫຊາຕຄຓເນ ໂສ ນ ວຸໂຕ’’ຕິ.

ຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ວິສ຺ສຕ຺ຖາທິຠາເວ ສຕິ. ອຕິວິສ຺ສຕ຺ຖສກ຺ຍກຸລປ຺ປສຸຕຕຖາຄຕຠາຕຸຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຠາເວນຠາວລກ຺ຂເຓ ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ເຫຕ຺ວຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕຖາ ຫິ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ເນຕ຺ຕິຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຄຸນ຺ນຎ຺ເຈ ຕຣມານານ’’ນ຺ຕິ ຄາຖາວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ສພ຺ພາ ຕາ ຊິມ຺ຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ສພ຺ພາ ຕາ ຄາວິໂຍ ກຸຏິລເມວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ກສ຺ມາ? ເນຕ຺ເຕ ຊິມ຺ຫຄເຕ ສຕິ ເນຕ຺ເຕ ກຸຏິລໍ ຄເຕ ສຕິ, ເນຕ຺ຕສ຺ສ ກຸຏິລໍ ຄຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ອຸທານຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ‘‘ອິຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕປທວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ເຫຕຸອຕ຺ຖຕາ ຠຸມ຺ມວຈນສ຺ສ ກາຣຓສ຺ສ ຠາເວນ ຕທວິນາຠາວີ ຜລສ຺ສ ຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑). ຕຕ຺ຖາຕິ ວາ ນິມິຕ຺ຕຠູເຕ ວິສ຺ສຕ຺ຖາທິມ຺ຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມິໍ ອຸຈ຺ຈິນເນຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຉນ຺ທາຄມນໍ ວິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຉນ຺ທາ ອາຄມນໍ ວິຍາຕິ ປທຈ຺ເຉໂທ. ຉນ຺ທາຕິ ຈ ເຫຕຸມ຺ຫິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ, ຉນ຺ເທນ ອາຄມນໍ ປວຕ຺ຕນໍ ວິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຉນ຺ເທນ ອກຕ຺ຕພ຺ພກຣຓມິວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຉນ຺ທໍ ວາ ອາຄຈ຺ຉຕິ ສມ຺ປໂຍຄວເສນາຕິ ຉນ຺ທາຄມນໍ, ຕຖາ ປວຕ຺ໂຕ ອປາຍຄມນີໂຍ ອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ອຖ ວາ ອນນຸຣູປໍ ຄມນໍ ອຄມນໍ. ຉນ຺ເທນ ອຄມນໍ ຉນ຺ທາຄມນໍ, ຉນ຺ເທນ ສິເນເຫນ ອນນຸຣູປໍ ຄມນໍ ປວຕ຺ຕນໍ ວິຍ ອກຕ຺ຕພ຺ພກຣຓໍ ວິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອເສກ຺ຂຠູຕາ ປຏິສມ຺ຠິທາ, ຕໍປຕ຺ຕາຕິ ຕຖາ, ອເສກ຺ຂາ ຈ ເຕ ປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ຕາ ຈາຕິ ວາ ຕຖາ, ຕາທິເສ. ເສກ຺ຂປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອສ ນໂຍ. ປຣິວຊ຺ເຊນ຺ໂຕຕິ ເຫຕ຺ວຕ຺ເຖ ອນ຺ຕສທ຺ໂທ, ປຣິວຊ຺ຊນເຫຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນຸມຕິຍາຕິ ອນຸຎ຺ຎາຍ, ຍາຈນາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

‘‘ກິຎ຺ຈາປິ ເສກ຺ໂຂ’’ຕິ ອິທໍ ອເສກ຺ຂານໍເຍວ ອຸຈ຺ຈິນິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ເສກ຺ຂານໍ ອຄຕິຄມນສມ຺ຠເວນ. ປຐມມຄ຺ເຄເນວ ຫິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຄຕິຄມນານິ ປຫີຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ກິຎ຺ຈາປິ ເສກ຺ໂຂ, ຕຖາປິ ເຖໂຣ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອຸຈ຺ຈິນຕູຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນ ປນ ກິຎ຺ຈາປິ ເສກ຺ໂຂ, ຕຖາປິ ອຠພ຺ໂພ ອຄຕິໍ ຄນ຺ຕຸນ຺ຕິ. ‘‘ອຠພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ ປນ ຘມ຺ມສງ຺ຄີຕິຍາ ຕສ຺ສ ອຣຫຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວິຊ຺ຊມານຄຸເຓ ກເຖຕິ, ເຕນ ສງ຺ຄີຕິຍາ ຘມ຺ມວິນຍວິນິຈ຺ຉເຍ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ຉນ຺ທາທິວເສນ ອຎ຺ຎຖາ ອກເຖຕ຺ວາ ຍຖາຠູຕເມວ ກເຖສ຺ສຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນ ຄນ຺ຕພ຺ພາ, ອນນຸຣູປາ ວາ ຄຕີຕິ ອຄຕິ, ຕໍ. ປຣິຍຕ຺ໂຕຕິ ອຘິຄໂຕ ອຸຄ຺ຄຫິໂຕ.

‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສນ຺ນິຏ຺ຐານຄຓນໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຸຈ຺ຈິນິເຕນາຕິ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ຄຫິເຕນ. ອປິຈ ເອວໍ…ເປ… ອຸຈ຺ຈິນີຕິ ນິຄມນໍ, ‘‘ເຕນາຍສ຺ມຕາ’’ຕິອາທິ ປນ ສນ຺ນິຏ຺ຐານຄຓນທສ຺ສນນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ.

ເອວໍ ສງ຺ຄາຍກວິຈິນນປ຺ປກາຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ສງ຺ຄາຍນຕ຺ຖໍ ເທສວິຈິນນາທິປ຺ປກາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຖ ໂຂ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເອຕທໂຫສີຕິ ເອຕໍ ປຣິວິຕກ຺ກນໍ ອໂຫສິ. ນຸ-ສທ຺ເທນ ຫິ ປຣິວິຕກ຺ກນໍ ທສ຺ເສຕິ. ຣາຊຄຫນ຺ຕິ ‘‘ຣາຊຄຫສາມນ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວທນ຺ຕິ. ຄາໂວ ຈຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ໂຄຈໂຣ, ຄຸນ຺ນໍ ຈຣຓຏ຺ຐານໍ, ໂສ ວິຍາຕິ ໂຄຈໂຣ, ຠິກ຺ຂູນໍ ຈຣຓຏ຺ຐານໍ, ມຫນ຺ໂຕ ໂສ ອສ຺ສ, ເອຕ຺ຖາຕິ ວາ ມຫາໂຄຈຣໍ. ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ ມຫາວິຫາຣານມ຺ປິ ອຕ຺ຖິຕາຍ ປຫູຕເສນາສນໍ.

ຖາວຣກມ຺ມນ຺ຕິ ຈິຣຏ຺ຐາຍິກມ຺ມໍ. ວິສຠາຄປຸຄ຺ຄໂລ ສຸຠທ຺ທສທິໂສ. ອຸກ຺ໂກເຏຍ຺ຍາຕິ ນິວາເຣຍ຺ຍ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອິທມຕ຺ເຖ, ອິມິນາ ມນສິກາເຣນ ເຫຕຸຠູເຕນ ເອຕທໂຫສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄຣຸຠາວຊນນຕ຺ຖໍ ຎຕ຺ຕິທຸຕິເຍນ ກມ຺ເມນ ສງ຺ຆໍ ສາເວສິ, ນ ອປໂລກນຎຕ຺ຕິກມ຺ມມຕ຺ເຕນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ກທາ ປນາຍໍ ກຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເອວໍ ກຕຠາໂວ ຈ ອິມາຍ ຄຓນາຍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ອຖາຕິ ອນນ຺ຕຣຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ປຣິນິພ຺ພານນ຺ຕຣເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ຕາຫນ຺ຕິ ຫິ ປຣິນິພ຺ພານທິວສມ຺ປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສ຺ສາຕິ ຠຄວໂຕ, ‘‘ສຣີຣ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສໍເວຄວຕ຺ຖຸໍ ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອນິຈ຺ຈຕາປຏິສຎ຺ຎຸຕ຺ຕານິ ຄີຕານິ ຄາຍິຕ຺ວາ ປູຊາວເສນ ກີຬນໂຕ ສຸນ຺ທຣໍ ກີຬນທິວສາ ສາຘຸກີຬນທິວສາ ນາມ, ສປຣຫິຕສາຘນຏ຺ເຐນ ວາ ສາຘູຕິ ວຸຕ຺ຕານໍ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ສໍເວຄວຕ຺ຖຸໍ ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ກີຬນທິວສາຕິປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ປຸຣິມສຕ຺ຕາເຫ ເອກເທເສເນວ ສາຘຸກີຬນມກໍສຸ. ວິເສສໂຕ ປນ ຘາຕຸປູຊາທິວເສສຸເຍວ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ມຫາປຣິນິພ຺ພານສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໓໕) –

‘‘ອິໂຕ ປຸຣິເມສຸ ຫິ ທ຺ວີສຸ ສຕ຺ຕາເຫສຸ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ສງ຺ຆສ຺ສ ຐານນິສຊ຺ໂຊກາສໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ສໍວິທຫນ຺ຕາ ສາຘຸກີຬິກາຍ ໂອກາສໍ ນ ລຠິໍສຸ, ຕໂຕ ເນສໍ ອໂຫສິ ‘ອິມໍ ສຕ຺ຕາຫໍ ສາຘຸກີຬິຕໍ ກີຬິສ຺ສາມ, ຐານໍ ໂຂ ປເນຕໍ ວິຊ຺ຊຕິ, ຍໍ ອມ຺ຫາກໍ ປມຕ຺ຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ໂກຈິເທວ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຘາຕຸໂຍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ອາຣກ຺ຂໍ ຐເປຕ຺ວາ ກີຬິສ຺ສາມາ’ຕິ, ເຕນ ເຕ ເອວມກໍສູ’’ຕິ.

ຕຖາປິ ເຕ ຘາຕຸປູຊາຍປິ ກຕຕ຺ຕາ ຘາຕຸປູຊາທິວສາ ນາມ. ອິເມເຍວ ວິເສເສນ ຠຄວຕິ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຠາວໂຕ ເອກເທເສນ ກຕມ຺ປິ ສາຘຸກີຬນໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ສາຘຸກີຬນທິວສາ’’ຕິ ປາກຏາ ຊາຕາຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ສຕ຺ຕາຫໍ ສາຘຸກີຬນທິວສາ ນາມ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິ.

ຈິຕກາຍາຕິ ວີສສຕຣຕນຸຈ຺ຈາຍ ຈນ຺ທນທາຣຸຈິຕກາຍ, ປຘານກິຈ຺ຈວເສເນວ ຈ ສຕ຺ຕາຫໍ ຈິຕກາຍໍ ອຄ຺ຄິນາ ຌາຍີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄວເສນ ນິຣນ຺ຕຣໍ ສຕ຺ຕາຫເມວ ອຄ຺ຄິນາ ຌາຍິ ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຉິມທິວເສເຍວ ຌາຍິຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ສຕ຺ຕາຫສ຺ມິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຸຣິມປຈ຺ຉິມານຎ຺ຫິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ສຕ຺ຕາຫານມນ຺ຕເຣ ສຕ຺ຕາເຫ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິປິ ທິວເສ ຌາຍມາເນ ສຕິ ‘‘ສຕ຺ຕາເຫ ຌາຍີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມລ຺ລປາໂມກ຺ຂາ ສີສໍ ນ຺ຫາຕາ ອຫຕານິ ວຕ຺ຖານິ ນິວຕ຺ຖາ ‘ມຍໍ ຠຄວໂຕ ຈິຕກໍ ອາຬິມ຺ເປສ຺ສາມາ’ຕິ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ອາຬິມ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໓໓).

ສຕ຺ຕິປຎ຺ຊຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ສຕ຺ຕິຂຄ຺ຄາທິຫຕ຺ເຖຫິ ປຸຣິເສຫິ ມລ຺ລຣາຊູນໍ ຠຄວໂຕ ຘາຕຸອາຣກ຺ຂກຣຓໍ ອຸປລກ຺ຂຓວເສນາຫ. ສຕ຺ຕິຫຕ຺ຖາ ປຸຣິສາ ຫິ ສຕ຺ຕິໂຍ ຍຖາ ‘‘ກຸນ຺ຕາ ປຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ, ຕາຫິ ສມນ຺ຕໂຕ ຣກ຺ຂາປນວເສນ ປຎ຺ຊຣປຏິຠາຄຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕິປຎ຺ຊຣໍ. ສນ຺ຘາຄາຣໍ ນາມ ຣາຊູນໍ ເອກາ ມຫາສາລາ. ອຸຍ຺ໂຍຄກາລາທີສຸ ຫິ ຣາຊາໂນ ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ, ເອຕ຺ຕກາ ປຈ຺ຉໂຕ, ເອຕ຺ຕກາ ອຸໂຠຫິ ປສ຺ເສຫິ, ເອຕ຺ຕກາ ຫຕ຺ຖີສຸ ອຠິຣຸຫນ຺ຕຸ, ເອຕ຺ຕກາ ອສ຺ເສສຸ, ເອຕ຺ຕກາ ຣເຖສູ’’ຕິ ເອວໍ ສນ຺ຘິໍ ກໂຣນ຺ຕິ ມຣິຍາທໍ ພນ຺ຘນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຐານໍ ‘‘ສນ຺ຘາຄາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອປິຈ ອຸຍ຺ໂຍຄຏ຺ຐານໂຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາປິ ຍາວ ເຄເຫສຸ ອລ຺ລໂຄມຍປຣິຠຓ຺ຑາທີນິ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕາວ ທ຺ເວ ຕີຓິ ທິວສານິ ຣາຊາໂນ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຖມ຺ຠນ຺ຕິ ວິສ຺ສມນ຺ຕິ ປຣິສ຺ສຍໍ ວິໂນເທນ຺ຕີຕິປິ ສນ຺ຘາຄາຣໍ, ຣາຊູນໍ ວາ ສຫ ອຕ຺ຖານຸສາສນໍ ອຄາຣນ຺ຕິປິ ສນ຺ຘາຄາຣໍ ຫ-ກາຣສ຺ສ ຘ-ກາຣໍ, ອນຸສຣາຄມຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ, ຍສ຺ມາ ວາ ຣາຊາໂນ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ກາເລ ກສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອິມສ຺ມິໍ ກາເລ ວປິຕຸ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ຆຣາວາສກິຈ຺ຈານິ ສມ຺ມນ຺ຕຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຉິນ຺ນວິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ຆຣາວາສໍ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຘາເຣນ຺ຕີຕິປິ ສນ຺ຘາຄາຣໍ. ວິສາຂປຸຓ຺ຓມິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ວິສາຂມາສສ຺ສ ອມາວາສີ, ຕາວ ໂສຬສ ທິວສາ ສີຫຬໂວຫາຣວເສນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ, ເຊຏ຺ຐມູລມາສສ຺ສ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ຈ ປຎ຺ຈ ທິວສາຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕິ ເອກວີສຕິ ທິວສາ ຄຕາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຈຣິມທິວເສເຍວ ຘາຕຸໂຍ ຠາຊຍິໍສຸ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຈ ທິວເສ ອຍໍ ກມ຺ມວາຈາ ກຕາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຊຏ຺ຐມູລສຸກ຺ກປກ຺ຂປຎ຺ຈມິຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ເຊຏ຺ຐນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ວາ ມູລນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ວາ ຕສ຺ສ ມາສສ຺ສ ປຸຓ຺ຓມິຍໍ ຈນ຺ເທນ ຍຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ໂສ ມາໂສ ‘‘ເຊຏ຺ຐມູລມາໂສ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອນາຈາຣນ຺ຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໍ ອນາຈາຣໍ.

ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍໍ, (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ (ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ) ‘‘ສຕ຺ຕສຸ ສາຘຸກີຬນທິວເສສຸ, ສຕ຺ຕສຸ ຈ ຘາຕຸປູຊາທິວເສສຸ ວີຕິວຕ຺ເຕສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ສຕ຺ຕສຸ ຘາຕຸປູຊາທິວເສສຸ ຄຫິເຕສຸ ຕທວິນາຠາວໂຕ ມຊ຺ເຌ ຈິຕກາຍ ຌາຍນສຕ຺ຕາຫມ຺ປິ ຄຫິຕເມວາຕິ ກຕ຺ວາ ວິສຸໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ‘‘ອຑ຺ຒມາໂສ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ, ທິຍຑ຺ຒມາໂສ ເສໂສ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ. ອປ຺ປກຎ຺ຫິ ອູນມຘິກໍ ວາ ຄຓນູປຄໍ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອປ຺ປເກນ ອຘິໂກປິ ສມຸທາໂຍ ອນຘິໂກ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອຑ຺ຒມາສໂຕ ອຘິເກປິ ປຎ຺ຈທິວເສ ‘‘ອຑ຺ຒມາໂສ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ທ຺ວາສີຕິຂນ຺ຘກວຕ຺ຕານໍ ກຕ຺ຖຈິ ‘‘ອສີຕິ ຂນ຺ຘກວຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຈນໍ ວິຍ, ຕຖາ ອປ຺ປເກນ ອູໂນປິ ສມຸທາໂຍ ອນູໂນ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ທິຍຑ຺ຒມາສໂຕ ອູເນປິ ປຎ຺ຈທິວເສ ‘‘ທິຍຑ຺ຒມາໂສ ເສໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສຕິປຏ຺ຐານວິຠງ຺ຄຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິຠ. ໓໕໖) ຉມາສໂຕ ອູເນປິ ອຑ຺ຒມາເສ ‘‘ຉມາສໍ ສຊ຺ຌາໂຍ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຈນໍ ວິຍ, ອຎ຺ຎຖາ ອຏ຺ຐກຖານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິໂຣໂຘ ສິຍາ. ອປິຈ ທີຆຠາຓການໍ ມເຕນ ຕິຓ຺ຓໍ ສຕ຺ຕາຫານໍ ວເສນ ‘‘ເອກວີສຕິ ທິວສາ ຄຕາ’’ຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິນຍສຸຕ຺ຕນິປາຕຂຸທ຺ທກປາຐຏ຺ຐກຖາສຸ ປນ ຂຸທ຺ທກຠາຓການໍ ມເຕນ ເອກເມວ ຌາຍນທິວສໍ ກຕ຺ວາ ຕທວເສສານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ສຕ຺ຕາຫານໍ ວເສນ ‘‘ອຑ຺ຒມາໂສ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ, ທິຍຑ຺ຒມາໂສ ເສໂສ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐມພຸທ຺ຘວຈນາທີສຸ ວິຍ ຕໍ ຕໍ ຠາຓການໍ ມເຕນ ອຏ຺ຐກຖາສຸປິ ວຈນເຠໂທ ໂຫຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ວທນ຺ຕິ – ປຣິນິພ຺ພານທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາທິມ຺ຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສາຘຸກີຬນທິວສາເຍວ, ຕໂຕ ປຣໍ ຕໂຍ ສາຘຸກີຬນທິວສາ ເຈວ ຈິຕກຌາຍນທິວສາ ຈ, ຕໂຕ ປຣໍ ເອໂກ ຈິຕກຌາຍນທິວໂສເຍວ, ຕໂຕ ປຣໍ ຕໂຍ ຈິຕກຌາຍນທິວສາ ເຈວ ຘາຕຸປູຊາທິວສາ ຈ, ຕໂຕ ປຣໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘາຕຸປູຊາທິວສາເຍວ, ອິຕິ ຕໍ ຕໍ ກິຈ຺ຈານຸຣູປຄຓນວເສນ ຕີຓິ ສຕ຺ຕາຫານິ ປຣິປູເຣນ຺ຕິ, ອຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນ ປນ ອຑ຺ຒມາໂສວ ໂຫຕິ. ‘‘ເອກວີສຕິ ທິວສາ ຄຕາ’’ຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕວຈນຎ຺ຈ ຕໍ ຕໍ ກິຈ຺ຈານຸຣູປຄຓເນເນວ. ເອວຎ຺ຫິ ຈຕູສຸປິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ສເມຕີຕິ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖເຣນ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຑ຺ຒມາໂສ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ເອໂກ ທິວໂສ ນຏ຺ໂຐ, ໂສ ປາຏິປທທິວໂສ, ໂກລາຫລທິວໂສ ນາມ ໂສ, ຕສ຺ມາ ອິຘ ນ ຄຫິໂຕ’’ຕິ, (ວຊິຣ. ຏີ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ ປຣິນິພ຺ພານສຸຕ຺ຕນ຺ຕປາຬິຍໍ (ທີ. ນິ. ໒.໒໒໗) ປາຏິປທທິວສໂຕເຍວ ປຏ຺ຐາຍ ສຕ຺ຕາຫສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ປຣິນິພ຺ພານທິວເສນ ສທ຺ຘິໍ ຕິຓ຺ຓໍ ສຕ຺ຕາຫານໍ ຄຓິຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ປຣິນິພ຺ພານທິວເສນ ສທ຺ຘິໍ ຕິຓ຺ຓໍ ສຕ຺ຕາຫານໍ ຄຓເນເນວ ເຊຏ຺ຐມູລສຸກ຺ກປກ຺ຂປຎ຺ຈມີ ເອກວີສຕິໂມ ທິວໂສ ໂຫຕິ.

ຈຕ຺ຕາລີສ ທິວສາຕິ ເຊຏ຺ຐມູລສຸກ຺ກປກ຺ຂຉຏ຺ຐທິວສໂຕ ຍາວ ອາສຬ຺ຫີ ປຸຓ຺ຓມີ, ຕາວ ຄເຓຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣຕິ ຈຕ຺ຕາລີສທິວສພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ໂຣໂຄ ເອວ ໂຣຄປລິໂພໂຘ. ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາເຍສຸ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈເມວ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາຍປລິໂພໂຘ, ຕຖາ ມາຕາປິຕຸປລິໂພໂຘ. ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ອຕ຺ຖໍ, ກມ຺ມໍ ວາ ປຣິພຸນ຺ເຘຕິ ອຸປໂຣເຘຕິ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ນ ເທຕີຕິ ປລິໂພໂຘ ຣ-ກາຣສ຺ສ ລ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ຕໍ ປລິໂພຘໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕໍ ກຣຓີຍໍ ກໂຣຕູຕິ ສງ຺ຄາຫເກນ ຉິນ຺ທິຕພ຺ພໍ ຕໍ ສພ຺ພໍ ປລິໂພຘໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄາຍນສງ຺ຂາຕໍ ຕເທວ ກຣຓີຍໍ ກໂຣຕຸ.

ອຎ຺ເຎປິ ມຫາເຖຣາຕິ ອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣາທໂຍ. ໂສກສລ຺ລສມປ຺ປິຕນ຺ຕິ ໂສກສງ຺ຂາເຕນ ສລ຺ເລນ ອນຸປວິຏ຺ຐໍ ປຏິວິທ຺ຘໍ. ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ນອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫານຸສຍຕ຺ຕາ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາຠິສງ຺ຂາເຕນ ກມ຺ມຸນາ ຠວໂຍນິຄຕິຏ຺ຐິຕິສຕ຺ຕາວາເສສຸ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຊເນຕິ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ຊໂນ. ກິເລເສ ຊເນຕິ, ອຊນິ, ຊນິສ຺ສຕີຕິ ວາ ຊໂນ, ມຫນ຺ໂຕ ຊໂນ ຕຖາ, ຕໍ. ອາຄຕາຄຕນ຺ຕິ ອາຄຕມາຄຕໍ ຍຖາ ‘‘ເອເກໂກ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ສິຍາ – ‘‘ເຖໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ປຎ຺ຈສຕາຍ ປຣິສາຍ ປຣິວຸຕ຺ໂຕ ຣາຊຄຫໍ ຄໂຕ, ອຎ຺ເຎປິ ມຫາເຖຣາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິວາເຣ ຄເຫຕ຺ວາ ໂສກສລ຺ລສມປ຺ປິຕໍ ມຫາຊນໍ ອສ຺ສາເສຕຸກາມາ ຕໍ ຕໍ ທິສໍ ປກ຺ກນ຺ຕາ’’ຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍ ‘‘ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖໂຣ ‘ຣາຊຄຫໍ ອາວຸໂສ ຄຈ຺ຉາມາ’ຕິ ອຸປຑ຺ຒໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກໍ ມຄ຺ຄໍ ຄໂຕ, ອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖໂຣປິ ອຸປຑ຺ຒໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກໍ ມຄ຺ຄໍ ຄໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕວຈນຎ຺ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິຣຸທ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ອິຘ ຫິ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣາທໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິວາຣຠິກ຺ຂູຫິເຍວ ສທ຺ຘິໍ ຕໍ ຕໍ ທິສໍ ຄຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕຕ຺ຖ ປນ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣາເຍວ ປຈ຺ເຈກມຸປຑ຺ຒສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ເອເກກໍ ມຄ຺ຄໍ ຄຕາຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຫິ ວຈນໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ສໍສນ຺ທນຕ຺ຕາ. ອິຘ ຫິ ນິຣວເສເສນ ເຖຣານໍ ປຈ຺ເຈກຄມນວຈນເມວ ຕຕ຺ຖ ນຍວເສນ ທສ຺ເສຕິ, ອິຘ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິສາຍ ຄມນວຈນຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ອຸປຑ຺ຒສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ຄມນວຈເນນ. ອຸປຑ຺ຒສງ຺ໂຆຕິ ຫິ ສກສກປຣິສາຠູໂຕ ຠິກ຺ຂຸຄໂຓ ຄຍ຺ຫຕິ ອຸປຑ຺ຒສທ຺ທສ຺ສ ອສເມປິ ຠາເຄ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍທິ ຫິ ສນ຺ນິປຕິເຕ ສງ຺ເຆ ອຸປຑ຺ຒສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ຕທາ ສງ຺ຆສ຺ສ ຄຓນປຖມຕີຕຕ຺ຕາ ນ ຍຸຊ຺ຊເຕວ, ຍທິ ຈ ສງ຺ຄາຍນຕ຺ຖໍ ອຸຈ຺ຈິນິຕານໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸສຕານໍ ມຊ຺ເຌ ອຸປຑ຺ຒສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ເອວມ຺ປິ ເຕສໍ ຄຓປາໂມກ຺ຂານໍເຍວ ອຸຈ຺ຈິນິຕຕ຺ຕາ ນ ຍຸຊ຺ຊເຕວ. ປຈ຺ເຈກຄຓິໂນ ເຫເຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ສຕ຺ຕສຕສຫສ຺ສານິ, ເຕສຸ ປາໂມກ຺ຂຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ, ອິຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ສໍສນ຺ທນຕ຺ຕາ ຕເທຕໍ ອຸຠຍມ຺ປິ ວຈນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ. ຕໍຕໍຠາຓການໍ ມເຕເນວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ.

‘‘ອປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ’’ຕິອາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕຸມຫາຣາຊທຕ຺ຕິຍເສລມຍປຕ຺ຕໍ, ສຸຄຕຈີວຣຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສເຍວ ຫິ ປຕ຺ໂຕ ຠຄວຕາ ສທາ ປຣິຠຸຕ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ສມຈິຕ຺ຕປຏິປທາສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖານຸສາເຣນ ອຕິເຣກວີສຕິວສ຺ສກາເລປິ ຕສ຺ເສວ ປຣິຠຸຕ຺ຕຠາວໍ ທີເປຕຸກາເມນ ປາໂຕວ ສຣີຣປຏິຊຄ຺ຄນໍ ກຕ຺ວາ ສຸນິວຕ຺ຖນິວາສໂນ ສຸຄຕຈີວຣໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ເສລມຍປຕ຺ຕມາທາຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸໂຕ ທກ຺ຂິຓທ຺ວາເຣນ ນຄຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ໂຕ’’ຕິ (ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໗) ຄນ຺ຘມາລາທໂຍ ເນສໍ ຫຕ຺ເຖຕິ ຄນ຺ຘມາລາທິຫຕ຺ຖາ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕິສ຺ສໍ ສາວຕ຺ຖິຍໍ. ສຸທນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ອນິຈ຺ຈຕາທິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຍາຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ປ. ໒໗໗) ອນິຈ຺ຈສຠາວປຏິສຎ຺ຎຸຕ຺ຕາຍ. ຘມ຺ເມນ ຍຸຕ຺ຕາ, ຘມ຺ມສ຺ສ ວາ ປຕິຣູປາຕິ ຘມ຺ມີ, ຕາທິສາຍ. ສຎ຺ຎາເປຕ຺ວາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ຊານາເປຕ຺ວາ, ສມສ຺ສາເສຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວສິຕຄນ຺ຘກຸຏິນ຺ຕິ ນິຈ຺ຈສາເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ສມາໂສ. ປຣິໂຠຄເຈຕິຍຠາວໂຕ ‘‘ຄນ຺ຘກຸຏິໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ວນ຺ທິຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ ‘‘ວິວຣິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາ. ຕຖາ ຫິ ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄນ຺ຘກຸຏິຍາ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣິຕ຺ວາຕິ ປຣິໂຠຄເຈຕິຍຠາວໂຕ ຄນ຺ຘກຸຏິໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຄນ຺ຘກຸຏິຍາ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣີຕິ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ) ມິລາຕາ ມາລາ, ສາເຍວ ກຈວຣໍ, ມິລາຕໍ ວາ ມາລາສງ຺ຂາຕໍ ກຈວຣໍ ຕຖາ. ອຕິຫຣິຕ຺ວາຕິ ປຐມໍ ຐປິຕຏ຺ຐານມຠິມຸຂໍ ຫຣິຕ຺ວາ. ຍຖາຐາເນ ຐເປຕ຺ວາຕິ ປຐມໍ ຐປິຕຏ຺ຐານໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຍຖາຐິຕຏ຺ຐາເນເຍວ ຐເປຕ຺ວາ. ຠຄວໂຕ ຐິຕກາເລ ກຣຓີຍໍ ວຕ຺ຕໍ ສພ຺ພມກາສີຕິ ເສນາສເນ ກຕ຺ຕພ຺ພວຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸຣຸມາໂນ ຈາຕິ ຕໍ ສພ຺ພໍ ວຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຈ. ລກ຺ຂເຓ ຫິ ອຍໍ ມານ-ສທ຺ໂທ. ນ຺ຫານໂກຏ຺ຐກສ຺ສ ສມ຺ມຊ຺ຊນຎ຺ຈ ຕສ຺ມິໍ ອຸທກສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາປນຎ຺ຈ, ຕານິ ອາທີນິ ເຍສໍ ຘມ຺ມເທສນາໂອວາທາທີນນ຺ຕິ ຕຖາ, ເຕສໍ ກາເລສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສີຫສ຺ສ ມິຄຣາຊສ຺ສ ເສຍ຺ຍາ ສີຫເສຍ຺ຍາ, ຕທ຺ຘິຕວເສນ, ສທິສໂວຫາເຣນ ວາ ຠຄວໂຕ ເສຍ຺ຍາປິ ‘‘ສີຫເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕຊຸສ຺ສທອິຣິຍາປຖຕ຺ຕາ ອຸຕ຺ຕມເສຍ຺ຍາ ວາ, ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ທກ຺ຂິເຓນ ປສ຺ເສນ ສີຫເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປສິ ປາເທ ປາທໍ ອຈ຺ຈາຘາຍ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ’’ຕິ, (ທີ. ນິ. ໒.໑໙໘) ຕໍ. ກປ຺ປນກາໂລ ກຣຓກາໂລ ນນູຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

‘‘ຍຖາ ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ອາວິ ກໂຣຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອຎ຺ໂຎປິ ຠຄວໂຕ…ເປ… ປຕິຏ຺ຐິຕເປໂມ ເຈວ ອຂີຓາສໂວ ຈ ອເນເກສຸ…ເປ… ອຸປກາຣສຎ຺ຊນິຕຈິຕ຺ຕມທ຺ທໂວ ຈ ອກາສິ, ເອວໍ ອາຍສ຺ມາປິ ອານນ຺ໂທ ຠຄວໂຕ ຄຸຓ…ເປ… ມທ຺ທໂວ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ອກາສີຕິ ໂຍຊນາ. ນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ອປິຈ ເອເຕນ ຕຖາກຣຓເຫຕຸໍ ທສ຺ເສຕິ, ຍຖາ ອຎ຺ເຎປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສຠາວາ ອກໍສຸ, ຕຖາ ອາຍສ຺ມາປິ ອານນ຺ໂທ ຠຄວໂຕ…ເປ… ປຕິຏ຺ຐິຕເປມຕ຺ຕາ ເຈວ ອຂີຓາສວຕ຺ຕາ ຈ ອເນເກສຸ…ເປ… ອຸປກາຣສຎ຺ຊນິຕຈິຕ຺ຕມທ຺ທວຕ຺ຕາ ຈາຕິ ເຫຕຸອຕ຺ຖສ຺ສ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ເຫຕຸຄພ຺ຠານິ ຫິ ເອຕານິ ປທານິ ຕທຕ຺ຖສ຺ເສວ ຕຖາກຣຓເຫຕຸຠາວໂຕ. ຘນປາລທມນ (ຈູຬວ. ໓໔໒), ສຸວຓ຺ຓກກ຺ກຏ (ຊາ. ໑.໕.໙໔), ຈູຬຫໍສ (ຊາ. ໑.໑໕.໑໓໓) -ມຫາຫໍສຊາຕກາທີຫິ (ຊາ. ໒.໒໑.໘໙) ເຈຕ຺ຖ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ຄຸຓານໍ ຄໂຓ, ໂສເຍວ ອມຕນິປ຺ຜາທກຣສສທິສຕາຍ ອມຕຣໂສ. ຕໍ ຊານນປກຕິຕາຍາຕິ ປຕິຏ຺ຐິຕປເທ ເຫຕຸ. ອຸປກາຣ…ເປ… ມທ຺ທໂວຕິ ອຸປກາຣປຸພ຺ພຠາເວນ ສມ຺ມາຊນິຕຈິຕ຺ຕມຸທຸໂກ. ເອວມ຺ປິ ໂສ ອິມິນາ ກາຣເຓນ ອຘິວາເສສີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕເມນ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕເມນນ຺ຕິ ຕໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ. ເອຕ-ສທ຺ໂທ ຫິ ປທາລງ຺ກາຣມຕ຺ຕໍ. ອຍຎ຺ຫິ ສທ຺ທປກຕິ, ຍທິທໍ ທ຺ວີສຸ ສພ຺ພນາເມສຸ ປຸພ຺ພປທສ຺ເສວ ອຕ຺ຖປທຕາ. ສໍເວເຊສີຕິ ‘‘ນນຸ ຠຄວຕາ ປຏິກຈ຺ເຈວ ອກ຺ຂາຕໍ ‘ສພ຺ເພເຫວ ປິເຍຫິ ມນາເປຫິ ນານາຠາໂວ ວິນາຠາໂວ’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໑໘໓; ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໙; ອ. ນິ. ໑໐.໔໘) ສໍເວຄໍ ຊເນສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສຕິ ‘‘ຠນ຺ເຕ…ເປ… ອສ຺ສາເສສ຺ສຖາຕິ ປຐມໍ ວຕ຺ວາ’’ຕິ ສຫ ປາຐເສເສນ ໂຍຊນາ ອສ຺ສ. ຍຖາຣຸຕໂຕ ປນ ອາທ຺ຍຕ຺ເຖນ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ເອວມາທິນາ ສໍເວເຊສີ’’ຕິ ໂຍຊນາປິ ຍຸຊ຺ຊເຕວ. ເຍນ ເກນຈິ ຫິ ວຈເນນ ສໍເວຄໍ ຊເນສິ, ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ສໍເວຊນສ຺ສ ກຣຓໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ສນ຺ຖມ຺ຠິຕ຺ວາຕິ ປຣິເທວນາທິວິຣເຫນ ອຕ຺ຕານໍ ປຏິພນ຺ເຘຕ຺ວາ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ. ອຸສ຺ສນ຺ນຘາຕຸກນ຺ຕິ ອຸປຈິຕປິຕ຺ຕເສມ຺ຫາທິໂທສໍ. ປິຕ຺ຕເສມ຺ຫວາຕວເສນ ຫິ ຕິສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ອິຘ ເຠສຊ຺ຊກຣຓໂຍຄ຺ຍຕາຍ ອຘິປ຺ເປຕາ, ຍາ ‘‘ໂທສາ, ມລາ’’ຕິ ຈ ໂລເກ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ປຖວີ ອາໂປ ເຕໂຊ ວາໂຍ ອາກາໂສຕິ ຈ ເຠເທນ ປຈ຺ເຈກໍ ປຎ຺ຈວິຘາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ວາຍຸປິຕ຺ຕກຜາ ໂທສາ, ຘາຕໂວ ຈ ມລາ ຕຖາ;

ຕຕ຺ຖາປິ ປຎ຺ຈຘາຂ຺ຍາຕາ, ປຈ຺ເຈກໍ ເທຫຘາຣຓາ.

ສຣີຣທູສນາ ໂທສາ, ມລີນກຣຓາ ມລາ;

ຘາຣຓາ ຘາຕໂວ ເຕ ຕຸ, ອິຕ຺ຖມນ຺ວຕ຺ຖສຎ຺ຎກາ’’ຕິ.

ສມສ຺ສາເສຕຸນ຺ຕິ ສນ຺ຕປ຺ເປຕຸໍ. ເທວຕາຍ ສໍເວຊິຕທິວສໂຕ, ເຊຕວນວິຫາຣໍ ປວິຏ຺ຐທິວສໂຕ ວາ ທຸຕິຍທິວເສ. ວິຣິຈ຺ຈຕິ ເອເຕນາຕິ ວິເຣຈນໍ, ໂອສຘປຣິຠາວິຕໍ ຂີຣເມວ ວິເຣຈນໍ ຕຖາ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ຍໍ ເຠສຊ຺ຊປານໍ ສນ຺ຘາຍ. ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ເຄນ ໂສຠຕີຕິ ສຸໂຠ, ມນຸໂນ ອປຈ຺ຈໍ ມານໂວ, ນ-ກາຣສ຺ສ ປນ ຓ-ກາເຣ ກເຕ ມາຓໂວ. ມນູຕິ ຫິ ປຐມກປ຺ປິກກາເລ ມນຸສ຺ສານໍ ມາຕາປິຕຸຏ຺ຐາເນ ຐິໂຕ ປຸຣິໂສ, ໂຍ ສາສເນ ‘‘ມຫາສມ຺ມຕຣາຊາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ຫິ ສກລໂລກສ຺ສ ຫິຕໍ ມນຠິ ຊານາຕີຕິ ມນູຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ວທນ຺ຕິ ‘‘ທນ຺ຕຊ ນ-ກາຣສຫິໂຕ ມານວສທ຺ໂທ ສພ຺ພສຕ຺ຕສາຘາຣຓວຈໂນ, ມຸທ຺ຘຊ ຓ-ກາຣສຫິໂຕ ປນ ມາຓວສທ຺ໂທ ກຸຈ຺ຉິຕມູຬ຺ຫາປຈ຺ຈວຈໂນ’’ຕິ. ຈູຬກມ຺ມວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໔.໒໘໙) ຫິ ມຸທ຺ຘຊ ຓ-ກາຣສຫິຕສ຺ເສວ ມາຓວສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວຓ຺ຓິໂຕ. ຕຏ຺ຏີກາຍມ຺ປິ ‘‘ຍໍ ອປຈ຺ຈໍ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ມູຬ຺ຫໍ ວາ, ຕຕ຺ຖ ໂລເກ ມາຓວໂວຫາໂຣ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຈ ສຕ຺ຕາ ທຫຣກາເລ ມູຬ຺ຫຘາຕຸກາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕສ຺ເສວຕ຺ໂຖ ປກາສິໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈ ວີສຕິວສ຺ສພ຺ຠນ຺ຕໂຣ ຍຸວາ ມາຓໂວ, ອິຘ ປນ ຕພ຺ໂພຫາເຣນ ມຫລ຺ລໂກປິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຈູຬກມ຺ມວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ມາຓໂວຕິ ປນ ຕໍ ຕຣຸຓກາເລ ໂວຫຣິໍສຸ, ໂສ ມຫລ຺ລກກາເລປິ ເຕເນວ ໂວຫາເຣນ ໂວຫຣີຍຕີ’’ຕິ, (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໔.໒໘໙) ສຸຠນາມເກນ ລທ຺ຘມາຓວໂວຫາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ປນ ‘‘ສຕ຺ຖາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ກິຣສ຺ສ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ອາຄໂຕ, ມຫາຊໂນ ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມຕີ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ວິຫາຣໍ ໂຂ ປນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມຫາຊນມຊ຺ເຌ ນ ສກ຺ກາ ສຸເຂນ ປຏິສນ຺ຖາຣໍ ວາ ກາຕຸໍ, ຘມ຺ມກຖໍ ວາ ໂສຕຸໍ, ເຄຫມາຄຕໍເຍວ ນໍ ທິສ຺ວາ ສຸເຂນ ປຏິສນ຺ຖາຣໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ເອກາ ຈ ເມ ກງ຺ຂາ ອຕ຺ຖິ, ຕມ຺ປິ ນໍ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ເອກໍ ມາຓວກໍ ເປເສສິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປຫິຕໍ ມາຓວກ’’ນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທເກ ເຈຕ຺ຖ ກປຈ຺ຈໂຍ. ເອຕທໂວຈາຕິ ເອຕໍ ‘‘ອກາໂລ’’ຕິອາທິກໍ ວຈນໍ ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ອໂວຈ.

ອກາໂລຕິ ອຊ຺ຊ ຄນ຺ຕຸໍ ອຍຸຕ຺ຕກາໂລ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ ‘‘ອຕ຺ຖິ ເມ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຠສຊ຺ຊມຕ຺ຕາຕິ ອປ຺ປກໍ ເຠສຊ຺ຊໍ. ອປ຺ປຕ຺ໂຖ ເຫຕ຺ຖ ມຕ຺ຕາສທ຺ໂທ ‘‘ມຕ຺ຕາ ສຸຂປຣິຈ຺ຈາຄາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໒໙໐) ວິຍ. ປີຕາຕິ ປິວິຕາ. ສ຺ເວປີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອປິ-ສທ຺ໂທ ອເປກ຺ໂຂ ມນ຺ຕາ ນຸຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ (ວຊິຣ. ຏີ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍໍ ປນ ຕສ຺ສາຘິປ຺ປາໂຍ – ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມາ’’ຕິ ສໍສຍມຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ເຕ ອນຸຎ຺ຎາຕຠາໂວ ນ ສິທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ສາຘນຕ຺ຖໍ ‘‘ອປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕນ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ສ຺ເວ ມຍໍ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍາມ, ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ ປຏິພລາ ສມານາ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ ຈາ’’ຕິ.

ທຸຕິຍທິວເສຕິ ຂີຣວິເຣຈນປີຕທິວສໂຕ ທຸຕິຍທິວເສ. ເຈຕກຕ຺ເຖເຣນາຕິ ເຈຕິຍຣຏ຺ເຐ ຊາຕຕ຺ຕາ ເຈຕໂກຕິ ເອວໍ ລທ຺ຘນາເມນ ເຖເຣນ. ປຈ຺ຉາສມເຓນາຕິ ປຈ຺ຉານຸຄເຕນ ສມເຓນ. ສຫຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ກຣຓວຈນໍ. ສຸເຠນ ມາຓເວນ ປຸຏ຺ໂຐຕິ ‘‘ເຍສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ອິມໍ ໂລກໍ ປຕິຏ຺ຐເປສິ, ເຕ ຕສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນ ນຏ຺ຐາ ນຸ ໂຂ, ຘຣນ຺ຕິ ນຸ ໂຂ, ສເຈ ຘຣນ຺ຕິ, ຠວໍ (ນຕ຺ຖິ ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໔໘) ອານນ຺ໂທ ຊານິສ຺ສຕິ, ຫນ຺ທ ນໍ ປຸຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ເອວໍ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ເຍສໍ ໂສ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ຘມ຺ມານໍ ວຓ຺ຓວາທີ ອໂຫສິ, ຍຕ຺ຖ ຈ ອິມໍ ຊນຕໍ ສມາທເປສິ ນິເວເສສິ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ, ກຕເມສານໍ ໂຂ ໂຠ ອານນ຺ທ ຘມ຺ມານໍ ໂສ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ວຓ຺ຓວາທີ ອໂຫສີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໘) ປຸຏ຺ໂຐ, ອຖສ຺ສ ເຖໂຣ ຕີຓິ ປິຏການິ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທີຫິ ຕີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ໂຂ ມາຓວ ຂນ຺ຘານໍ ໂສ ຠຄວາ ວຓ຺ຓວາທີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໙) ອິຘ ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ເຄ ທສມໍ ສຸຕ຺ຕມຠາສິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ…ເປ… ມຠາສີ’’ຕິ.

ຂຓ຺ຑນ຺ຕິ ຉິນ຺ນໍ. ຜຸລ຺ລນ຺ຕິ ຠິນ຺ນໍ, ເສວາລາຫິຉຕ຺ຕກາທິວິກສ຺ສນໍ ວາ, ເຕສໍ ປຏິສງ຺ຂຣຓໍ ສມ຺ມາ ປາກຕິກກຣຓໍ, ອຠິນວປຏິກຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸປກຏ຺ຐາຍາຕິ ອາສນ຺ນາຍ. ວສ຺ສໍ ອຸປເນນ຺ຕິ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ວສ຺ສູປນາຍິກາ, ວສ຺ສູປຄຕກາໂລ, ຕາຍ. ສງ຺ຄີຕິປາຬິຍໍ (ຈູຬວ. ໔໔໐) ສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ວຈນໍ ເອວໍ ຄເຕເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສໍສນ຺ເທຕຸໍ ສາເຘຕຸໍ ວາ ອາຫ ‘‘ເອວຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ.

ຣາຊຄຫໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາຕິ ພຫິນຄເຣ ຐິຕຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉຑ຺ຑິຕປຕິຕອຸກ຺ລາປາຕິ ຉຑ຺ຑິຕາ ຈ ປຕິຕາ ຈ ອຸກ຺ລາປາ ຈ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຠຄວໂຕ ປຣິນິພ຺ພານຏ຺ຐານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຉຑ຺ຑິຕາ ວິສ຺ສຏ຺ຐາ, ຕໂຕເຍວ ຈ ອຸປຈິກາທີຫິ ຂາທິຕຕ຺ຕາ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ປຕິຕາ, ສມ຺ມຊ຺ຊນາຠາເວນ ອາກິຓ຺ຓກຈວຣຕ຺ຕາ ອຸກ຺ລາປາ ຈາຕິ. ຕເທວຕ຺ຖໍ ‘‘ຠຄວໂຕ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວິຠາເວຕິ. ອວກຸຖິ ປູຕິຠາວມຄມາສີຕິ ອຸກ຺ລາໂປ ຖ-ກາຣສ຺ສ ລ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ອຸຊ຺ຌິຏ຺ໂຐ ວາ ກລາໂປສມູໂຫຕິ ອຸກ຺ລາໂປ, ວຓ຺ຓສງ຺ຄມນວເສເນວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ອຸປກ຺ເລໂສ, ສ຺ເນໂຫ’’ – ອິຈ຺ຈາທິ, ເຕນ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ຕຖາ. ປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ເວຓີຍນ຺ຕິ ທິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ປຣິເວຓາ. ກຸຣຸມານາຕິ ກຕ຺ຕຸກາມາ. ເສນາສນວຕ຺ຕານໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ເສນາສນກ຺ຂນ຺ຘເກ ຈ ເສນາສນປຏິພທ຺ຘານໍ ພຫູນມ຺ປິ ວຈນານໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເສນາສນປຏິສງ຺ຂຣຓມ຺ປິ ຕສ຺ສ ປູຊາເຍວ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວໂຕ ວຈນປູຊນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ປຐມໍ ມາສນ຺ຕິ ວສ຺ສານສ຺ສ ປຐມໍ ມາສໍ. ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ເຈຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ‘‘ຕິຕ຺ຖິຍວາທປຣິໂມຈນຕ຺ຖຎ຺ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກາຕຸໍ ‘‘ຕິຕ຺ຖິຍາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍນ຺ຕິ ກຕິກວຕ຺ຕກຣຓໍ. ເອທິເສສຸ ຫິ ຐາເນສຸ ຍໍ-ສທ຺ໂທ ຕໍ-ສທ຺ທານເປກ຺ໂຂ ເຕເນວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ. ຍໍ ວາ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຖ ໂຂ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເທວ ມຍາປິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ນໂຍ ອີທິເສສຸ ຠຄວຕາ…ເປ… ວຓ຺ຓິຕນ຺ຕິ ເສນາສນວຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ເຕນ ເສນາສນກ຺ຂນ຺ຘເກ (ຈູຬວ. ໓໐໘) ຈ ເສນາສນປຏິພທ຺ຘວຈນໍ ກເຖນ຺ເຕນ ວຓ຺ຓິຕໍ. ສງ຺ຄາຍິສ຺ສາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ‘‘ວຸຕ຺ຕໍ ອໂຫສີ’’ຕິ ຈ ອຸຠຍຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເອກສ຺ສ ວາ ອິຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ໂລໂປ.

ທຸຕິຍທິວເສຕິ ເອວໍ ຈິນ຺ຕິຕທິວສໂຕ ທຸຕິຍທິວເສ, ໂສ ຈ ໂຂ ວສ຺ສູປນາຍິກທິວສໂຕ ທຸຕິຍທິວໂສວ. ເຖຣາ ຫິ ອາສຬ຺ຫິປຸຓ຺ຓມິໂຕ ປາຏິປທທິວເສເຍວ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ວສ຺ສມຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ເອວໍ ຈິນ຺ເຕສຸນ຺ຕິ. ຣາຊທ຺ວາເຣຕິ ຣາຊເຄຫທ຺ວາເຣ. ຫຕ຺ຖກມ຺ມນ຺ຕິ ຫຕ຺ຖກິຣິຍໍ, ຫຕ຺ຖກມ຺ມສ຺ສ ກຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຏິເວເທສຸນ຺ຕິ ຊານາເປສຸໍ. ວິສຏ຺ຐາຕິ ນິຣາສງ຺ກຈິຕ຺ຕາ. ອາຓາເຍວ ອປ຺ປຏິຫຕວຸຕ຺ຕິຍາ ປວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ຈກ຺ກນ຺ຕິ ອາຓາຈກ຺ກໍ. ຕຖາ ຘມ຺ໂມເຍວ ຈກ຺ກນ຺ຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ, ຕໍ ປນິຘ ເທສນາຎາຓປຏິເວຘຎາຓວເສນ ທຸວິຘມ຺ປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ຕທຸຠເຍເນວ ສງ຺ຄີຕິຍາ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ‘‘ຘມ຺ມຈກ຺ກນ຺ຕິ ເຈຕໍ ເທສນາຎາຓສ຺ສາປິ ນາມໍ, ປຏິເວຘຎາຓສ຺ສາປີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓.໗໘) ຫິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ສນ຺ນິສຊ຺ຊຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ນິສີທນຏ຺ຐານໍ. ສຕ຺ຕ ປຓ຺ຓານິ ຍສ຺ສາຕິ ສຕ຺ຕປຓ຺ຓີ, ໂຍ ‘‘ຉຕ຺ຕປຓ຺ໂຓ, ວິສມຈ຺ຉໂທ’’ ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສ ຊາຕຄຸຫທ຺ວາເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວິສ຺ສກມ຺ມຸນາຕິ ສກ຺ກສ຺ສ ເທວານມິນ຺ທສ຺ສ ກມ຺ມາກມ຺ມວິຘາຍກໍ ເທວປຸຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ສຸວິຠຕ຺ຕຠິຕ຺ຕິຖມ຺ຠໂສປານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸວິຠຕ຺ຕປທສ຺ສ ທ຺ວນ຺ທໂຕ ປຸພ຺ເພ ສຸຍ຺ຍມານຕ຺ຕາ ສພ຺ເພຫິ ທ຺ວນ຺ທປເທຫິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຕຖາ ‘‘ນານາວິຘ…ເປ… ວິຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸປິ. ຣາຊຠວນວິຠູຕິນ຺ຕິ ຣາຊຠວນສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ຣາຊຠວນໂສຠໍ ວາ. ອວຫສນ຺ຕມິວາຕິ ອວຫາສໍ ກຸຣຸມານໍ ວິຍ. ສິຣິຍາຕິ ໂສຠາສງ຺ຂາຕາຍ ລກ຺ຂິຍາ. ນິເກຕນມິວາຕິ ວສນຏ຺ຐານມິວ, ‘‘ຊລນ຺ຕມິວາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ເອກສ຺ມິໍເຍວ ປານີຍຕິຕ຺ເຖ ນິປຕນ຺ຕາ ປກ຺ຂິໂນ ວິຍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຊນານໍ ຈກ຺ຂູນິ ມຓ຺ຑເປເຍວ ນິປຕນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອກນິປາຕ…ເປ… ວິຫງ຺ຄານ’’ນ຺ຕິ. ນຍນວິຫງ຺ຄານນ຺ຕິ ນຍນສງ຺ຂາຕວິຫງ຺ຄານໍ. ໂລກຣາມເຓຍ຺ຍກມິວ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕນ຺ຕິ ຍທິ ໂລເກ ວິຊ຺ຊມານໍ ຣາມເຓຍ຺ຍກໍ ສພ຺ພເມວ ອາເນຕ຺ວາ ເອກຕ຺ຖ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕໍ ສິຍາ, ຕໍ ວິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຍໍ ຍໍ ວາ ໂລເກ ຣມິຕຸມຣຫຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕມິວາຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ທຏ຺ຐພ຺ພສາຣມຓ຺ຑນ຺ຕິ ເຜຄ຺ຄຸຣຫິຕໍ ສາຣໍ ວິຍ, ກສຏວິນິມຸຕ຺ຕໍ ປສນ຺ນໍ ວິຍ ຈ ທຏ຺ຐຸມຣຫຣູເປສຸ ສາຣຠູຕໍ, ປສນ຺ນຠູຕຎ຺ຈ. ອປິຈ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ທສ຺ສນີໂຍ ສາຣຠູໂຕ ວິສິຏ຺ຐຕໂຣ ມຓ຺ໂຑ ມຓ຺ຑນໍ ອລງ຺ກາໂຣ ເອຕສ຺ສາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພສາຣມຓ຺ໂຑ, ຕໍ. ມຓ຺ຑໍ ສູຣິຍຣສ຺ມິໍ ປາຕິ ນິວາເຣຕິ, ສພ຺ເພສໍ ວາ ຊນານໍ ມຓ຺ຑໍ ປສນ຺ນໍ ປາຕິ ຣກ຺ຂຕິ, ມຓ຺ຑນມລງ຺ກາຣໍ ວາ ປາຕິ ປິວຕິ ອລງ຺ກຣິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຠາເວນາຕິ ມຓ຺ຑໂປ, ຕໍ.

ກຸສຸມທາມານິ ຈ ຕານິ ໂອລມ຺ພການິ ເຈຕິ ກຸສຸມທາໂມລມ຺ພການິ. ວິເສສນສ຺ສ ເຈຕ຺ຖ ປຣນິປາໂຕ ຍຖາ ‘‘ອຄ຺ຍາຫິໂຕ’’ຕິ. ວິວິຘານິເຍວ ກຸສຸມທາໂມລມ຺ພການິ ຕຖາ, ຕານິ ວິນິຄ຺ຄລນ຺ຕໍ ວິເສເສນ ວເມນ຺ຕໍ ນິກ຺ຂາເມນ຺ຕມິວ ຈາຣຸ ໂສຠນໍ ວິຕານໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ຕຖາ. ກຸຏ຺ເຏນ ຄຫິໂຕ ສມໍ ກໂຕຕິ ກຸຏ຺ຏິໂມ, ໂກຏ຺ຏິໂມ ວາ, ຕາທິໂສເຍວ ມຓີຕິ ມຓິໂກຏ຺ຏິໂມ, ນານາຣຕເນຫິ ວິຈິຕ຺ໂຕ ມຓິໂກຏ຺ຏິໂມ, ຕສ຺ສ ຕລໍ ຕຖາ. ອຖ ວາ ມຓິໂຍ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາ ກຕຕລຕ຺ຕາ ມຓິໂກຏ຺ເຏນ ນິປ຺ຜຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຓິໂກຏ຺ຏິມໍ, ຕເມວ ຕລໍ, ນານາຣຕນວິຈິຕ຺ຕໍ ມຓິໂກຏ຺ຏິມຕລໍ ຕຖາ. ຕມິວ ຈ ນານາປຸປ຺ຜູປຫາຣວິຈິຕ຺ຕໍ ສຸປຣິນິຏ຺ຐິຕຠູມິກມ຺ມນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຸປ຺ຜປູຊາ ປຸປ຺ຜູປຫາໂຣ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ນານາຣຕນວິຈິຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ນານາປຸປ຺ຜູປຫາຣວິຈິຕ຺ຕຕາຍນິທສ຺ສນໍ, ມຓິໂກຏ຺ຏິມຕລຄ຺ຄຫຓໍ ສຸປຣິນິຏ຺ຐິຕຠູມິກມ຺ມຕາຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນນ຺ຕິ ມຓ຺ຑປໍ. ພ຺ຣຫ຺ມວິມານສທິສນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກໍ, ຍຖາ ພ຺ຣຫ຺ມວິມານໍ ໂສຠຕິ, ຕຖາ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິເສເສນ ມາເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ວິມານໍ. ສທ຺ທວິທູ ປນ ‘‘ວິເຫ ອາກາເສ ມາຍນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ເທວາ ເຍນາຕິ ວິມານ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ວິເສເສນ ວາ ສຸຈຣິຕກມ຺ມຸນາ ມີຍຕິ ນິມ຺ມີຍຕີຕິ ວິມານໍ, ວີຕິ ວາ ສກຸໂຓ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ສຓ຺ຐາເນນ ມີຍຕິ ນິມ຺ມີຍຕີຕິ ວິມານນ຺ຕິອາທິນາປິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ວິມານຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ເອກໂຍຊນທ຺ວິໂຍຊນາທິຠາເວນ ປມາຓວິເສສຍຸຕ຺ຕຕາຍ, ໂສຠາຕິສຍໂຍເຄນ ຈ ວິເສສໂຕ ມານນີຍຕາຍ ວິມານ’’ນ຺ຕິ (ວິ. ວ. ອຏ຺ຐ. ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ) ວຸຕ຺ຕໍ. ນຕ຺ຖິ ອຄ຺ຆເມເຕສນ຺ຕິ ອນຄ຺ຆານິ, ອປຣິມາຓຄ຺ຆານິ ອຄ຺ຆິຕຸມສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຕິຣູປໍ, ປຈ຺ເຈກໍ ວາ ອຕ຺ຖຣິຕພ຺ພານີຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓານິ, ເຕສໍ ສຕານິ ຕຖາ. ອຸຕ຺ຕຣາຠິມຸຂນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕຣທິສາຠິມຸຂໍ. ຘມ຺ໂມປິ ສຕ຺ຖາເຍວ ສຕ຺ຖຸກິຈ຺ຈນິປ຺ຜາທນໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອາສນາຣຫໍ ຘມ຺ມາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ’’ຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ໂຍ ໂຂ…ເປ… ມມຈ຺ຈເຍນ ສຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ, (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໖) ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕຘມ຺ມເທສກສ຺ສ ວາ ສຕ຺ຖຸກິຈ຺ຈາວຫຕ຺ຕາ ຕຖາຣູເປ ອາສເນ ນິສີທິຕຸມຣຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸມ຺ປິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາສນາຣຫນ຺ຕິ ນິສີທນາຣຫໍ. ຘມ຺ມາສນນ຺ຕິ ຘມ຺ມເທສກາສນໍ, ຘມ຺ມໍ ວາ ກເຖຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາສນໍ. ທນ຺ຕຂຈິຕນ຺ຕິ ທນ຺ເຕຫິ ຂຈິຕໍ, ຫຕ຺ຖິທນ຺ເຕຫິ ກຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ທນ຺ໂຕ ນາມ ຫຕ຺ຖິທນ຺ໂຕ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ຘມ຺ມາສເນ. ມມ ກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ມມ ກມ຺ມໍ, ມຍາ ວາ ກຣຓີຍໍ.

ອິທານິ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ອເສກ຺ຂຠູມິສມາປຊ຺ຊນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ປນ ທິວສເອຕິ ຕຖາ ຣຎ຺ຎາ ອາໂຣຈາປິຕທິວເສ, ສາວຓມາສສ຺ສກາຬປກ຺ຂຈຕຸຕ຺ຖທິວເສຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອນຕ຺ຖຊນນໂຕ ວິສສງ຺ກາສຕາຍ ກິເລໂສ ວິສໍ, ຕສ຺ສ ຂີຓາສວຠາວໂຕ ອຎ຺ຎຖາຠາວສງ຺ຂາຕາ ສຕ຺ຕິ ຄນ຺ໂຘ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ຠຄວໂຕ ປຣິນິພ຺ພານາທີສຸ ວິລາປາທິມກາສິ. ອປິຈ ວິສຊນນກປຸປ຺ຜາທິຄນ຺ຘປຏິຠາຄຕາຍ ນານາວິຘທຸກ຺ຂເຫຕຸກິຣິຍາຊນນໂກ ກິເລໂສວ ‘‘ວິສຄນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ‘‘ວິສໍ ຫຣຕີຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສມູລາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສຜລາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສປຣິໂຠຄາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ’’ຕິອາທິນາ (ມຫານິ. ໓) ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ອປິຈ ວິສຄນ຺ໂຘນາມ ວິຣູໂປ ມໍສາທິຄນ຺ໂຘ, ຕໍສທິສຕາຍ ປນ ກິເລໂສ. ‘‘ວິສ຺ສສທ຺ໂທ ຫິ ວິຣູເປ’’ຕິ (ຘ. ສ. ຏີ. ໖໒໔) ອຠິຘມ຺ມຏີກາຍໍວຸຕ຺ຕໍ. ອທ຺ຘາຕິ ເອກໍສໂຕ. ສໍເວຄນ຺ຕິ ຘມ຺ມສໍເວຄໍ. ‘‘ໂອຫິຕຠາຣານ’’ນ຺ຕິ ຫິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ, ປຘາເນນ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອທິເສສຸ ປນ ຐາເນສຸ ຕທຎ຺ເຎສມ຺ປິ ຘມ຺ມສໍເວໂຄເຍວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ສໍເວໂຄ ນາມ ສໂຫຕ຺ຕປ຺ປໍ ຎາຓໍ, ໂສ ຕສ຺ສາ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊີ’’ຕິ (ວິ. ວ. ອຏ຺ຐ. ໘໓໘) ຣຊ຺ຊຸມາລາວິມານວຓ຺ຓນາຍໍວຸຕ຺ຕໍ, ສາ ຈ ຕທາ ອວິຎ຺ຎາຕສາສນາ ອນາຄຕຜລາຕິ. ອິຕຣຖາ ຫິ ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາສວເສນ ໂທໂສເຍວ ສໍເວໂຄຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ໂສ ຕສ຺ສ ອເສກ຺ຂຠູມິສມາປຊ຺ຊນສ຺ສ ເອກໍສກາຣຓໍ ນ ສິຍາ. ເອວມຠູໂຕ ຈ ໂສ ອິຘ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພເຍວາຕິ ອລມຕິປປຎ຺ເຈນ. ເຕນາຕິ ຕສ຺ມາ ສ຺ເວ ສງ຺ຆສນ຺ນິປາຕສ຺ສ ວຕ຺ຕມານຕ຺ຕາ, ເສກ຺ຂສກຣຓີຍຕ຺ຕາ ວາ. ເຕ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕວ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ, ຕຍາ ວາ ສນ຺ນິປາຕໍ ຄນ຺ຕຸໍ ນ ປຕິຣູປໍ.

ເມຕນ຺ຕິ ມມ ເອຕໍ ຄມນໍ. ຍ຺ວາຫນ຺ຕິ ໂຍ ອຫໍ, ຍນ຺ຕິ ວາ ກິຣິຍາປຣາມສນໍ, ເຕນ ‘‘ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄມນກິຣິຍໍ ປຣາມສຕິ, ກິຣິຍາປຣາມສນສ຺ສ ຈ ຍໍ ຕໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຍໍ ປກຕິ, ຍທິທໍ ນປຸໍສກລິງ຺ເຄນ, ເອກວຈເນນ ຈ ໂຍຄ຺ຍຕາ ຕຖາເຍວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ທສ຺ສນໂຕ. ກິຣິຍາຍ ຫິ ສຠາວໂຕ ນປຸໍສກຕ຺ຕເມກຕ຺ຕຎ຺ຈ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ ສທ຺ທວິທູ. ອາວຊ຺ເຊສີຕິ ອຸປນາເມສິ. ມຸຕ຺ຕາຕິ ມຸຈ຺ຈິຕາ. ອປ຺ປຕ຺ຕຎ຺ຈາຕິ ອຄຕຎ຺ຈ, ພິມ຺ໂພຫເນ ນ ຕາວ ຐປິຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອຕສ຺ມິໍ ອນ຺ຕເຣຕິ ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ, ອິມິນາ ປທທ຺ວເຍນ ທສ຺ສິຕກາລານໍ ເວມຊ຺ຌກ຺ຂເຓ, ຕຖາທສ຺ສິຕກາລທ຺ວຍສ຺ສ ວາ ວິວເຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

‘‘ກາຣເຓ ເຈວ ຈິຕ຺ເຕ ຈ, ຂຓສ຺ມິໍ ວິວເຣປິ ຈ;

ເວມຊ຺ຌາທີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ‘ອນ຺ຕຣາ’ຕິ ຣໂວ ຄໂຕ’’ຕິ.

ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸປາທາຍາຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນ ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ, ເຍຫິ ວາ ກິເລເສຫິ ມຸຈ຺ຈຕິ, ເຕສໍ ເລສມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ອາສເວຫີຕິ ຠວໂຕ ອາ ຠວຄ຺ຄໍ, ຘມ຺ມໂຕ ຈ ອາ ໂຄຕ຺ຣຠຸໍ ສວນໂຕ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອາສວສຎ຺ຎິເຕຫິ ກິເລເສຫິ. ອຸປລກ຺ຂຓວຈນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ. ຕເທກຏ຺ຐຕາຍ ຫິ ສພ຺ເພຫິປິ ກິເລເສຫິ ສພ຺ເພຫິປິ ປາປຘມ຺ເມຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈຕິເຍວ. ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈີຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ອາສເວຫິ ວິມຸຈ຺ຈມານໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜລກ຺ຂເຓ ວິມຸຈ຺ຈິ. ຕທຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ ‘‘ອຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ຈງ຺ກເມນາຕິ ຈງ຺ກມນກິຣິຍາຍ. ວິເສສນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ລທ຺ຘມຄ຺ຄຜລໂຕ ວິເສສມຄ຺ຄຜລໍ. ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍຠູຕໍ ກຕໍ ອຸປຈິຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ ເຍນາຕິ ກຕປຸຎ຺ໂຎ, ອຣຫຕ຺ຕາຘິຄມາຍ ກຕາຘິກາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຘານມນຸຍຸຎ຺ຊາຕິ ວີຣິຍມນຸຍຸຎ຺ຊາຫິ, ອຣຫຕ຺ຕສມາປຕ຺ຕິຍາ ອນຸໂຍຄໍ ກໂຣຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂຫຫິສີຕິ ຠວິສ຺ສສິ. ກຖາໂທໂສຕິ ກຖາຍ ໂທໂສ ວິຕຖຠາໂວ. ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘນ຺ຕິ ອຕິວິຍ ອາຣທ຺ຘໍ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາຍາຕິ ອຸທ຺ຘຕຠາວາຍ. ຫນ຺ທາຕິ ໂວສ຺ສຄ຺ຄວຈນໍ. ເຕນ ຫິ ອຘຸນາເຍວ ໂຍເຊມິ, ນ ປນາຫໍ ປປຎ຺ຈໍ ກໂຣມີຕິ ໂວສ຺ສຄ຺ຄໍ ກໂຣຕິ. ວີຣິຍສມຕໍ ໂຍເຊມີຕິ ຈງ຺ກມນວີຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຫາປນວເສນ ສມາຘິນາ ສມຕາປາທເນນ ວີຣິຍສ຺ສ ສມຕໍ ສມຠາວໍ ໂຍເຊມິ, ວີຣິເຍນ ວາ ສມຖສງ຺ຂາຕໍ ສມາຘິໍ ໂຍເຊມີຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ທ຺ວິຘາປິ ຫິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ວິສ຺ສມິສ຺ສາມີຕິ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ. ອິທານິ ຕສ຺ສ ວິເສສໂຕ ປສໍສນາຣຫຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຕິ ຈຕຸອິຣິຍາປຖວິຣຫິຕຕາກາຣເຓນ. ‘‘ອນິປນ຺ໂນ’’ຕິອາທີນິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວຈນາເນວ. ປຣິນິພ຺ພຸໂຕປິ ໂສ ອາກາເສເຍວ ປຣິນິພ຺ພາຍິ. ຕສ຺ມາ ເຖຣສ຺ສ ກິເລສປຣິນິພ຺ພານໍ, ຂນ຺ຘປຣິນິພ຺ພານຎ຺ຈ ວິເສເສນ ປສໍສາຣຫໍ ອຈ຺ຉຣິຍພ຺ຠຸຕເມວາຕິ.

ທຸຕິຍທິວເສຕິ ເຖເຣນ ອຣຫຕ຺ຕປຕ຺ຕທິວສໂຕ ທຸຕິຍທິວເສ. ປຎ຺ຈມິຍນ຺ຕິ ຕິຖີເປກ຺ຂາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ທຸຕິຍທິວເສ’’ຕິ ອິມິນາ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓໍ. ຠິນ຺ນລິງ຺ຄມ຺ປິ ຫິ ຕຸລ຺ຍຕ຺ຖປທໍ ທິສ຺ສຕິ ຍຖາ ‘‘ຄຸໂຓ ປມາຓໍ, ວີສຕິ ຈິຕ຺ຕານິ’’ ອິຈ຺ຈາທິ. ກາຬປກ຺ຂສ຺ສາຕິ ສາວຓມາສກາຬປກ຺ຂສ຺ສ. ປຐມຎ຺ຫິ ມາສໍ ຂຓ຺ຑຜຸລ຺ລປຏິສງ຺ຂຣຓມກໍສຸ, ປຐມມາສຠາໂວ ຈ ມຊ຺ຌິມປ຺ປເທສໂວຫາເຣນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຸຣິມປຸຓ຺ຓມິໂຕ ຍາວ ອປຣາ ປຸຓ຺ຓມີ, ຕາວ ເອໂກ ມາໂສຕິ ໂວຫຣນ຺ຕິ. ຕໂຕ ຕີຓິ ທິວສານິ ຣາຊາ ມຓ຺ຑປມກາສິ, ຕໂຕ ທຸຕິຍທິວເສ ເຖໂຣ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉາກາສິ, ຕຕິຍທິວເສ ປນ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ເຖຣາ ສງ຺ຄີຕິມກໍສຸ, ຕສ຺ມາ ອາສຬ຺ຫິມາສກາຬປກ຺ຂປາຏິປທໂຕ ຍາວ ສາວຓມາສກາຬປກ຺ຂປຎ຺ຈມີ, ຕາວ ປຎ຺ຈທິວສາຘິໂກ ເອກມາໂສ ໂຫຕິ. ສມາໂນຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ. ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕຕິ ອຕິວິຍ ໂສມນສ຺ສຈິຕ຺ໂຕ, ປາໂມຊ຺ເຊນ ວາ ຫຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ປີຕິຍາ ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ. ເອກໍສນ຺ຕິ ເອກສ຺ມິໍ ອໍເສ, ວາມໍເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ວງ຺ຄີສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ເອກໍສໍ ຈີວຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸນ ສຓ຺ຐາປນວເສນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອກໍສນ຺ຕິ ຈ ວາມໍສໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຍໂຕ ຍຖາ ວາມໍສໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ເອວມສ຺ສຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໔໕).

ພນ຺ຘ…ເປ… ວິຍາຕິ ວຓ຺ຏໂຕ ປວຸຕ຺ຕສຸປຣິປກ຺ກຕາລຜລມິວ. ປຓ຺ຑຸ…ເປ… ວິຍາຕິ ສິຕປີຕປຠາຍຸຕ຺ຕປຓ຺ຑຸໂຣມຊກມ຺ພເລ ຐປິໂຕ ຊາຕິມາ ມຓິ ວິຍ, ຊາຕິວຈເນນ ເຈຕ຺ຖ ກຸຕ຺ຕິມໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ສມຸຄ຺ຄຕປຸຓ຺ຓຈນ຺ໂທ ວິຍາຕິ ຊຸຓ຺ຫປກ຺ຂປນ຺ນຣສຸໂປສເຖ ສມຸຄ຺ຄໂຕ ໂສຬສກລາປຣິປຸຓ຺ໂຓ ຈນ຺ໂທ ວິຍ. ພາລາ…ເປ… ວິຍາຕິ ຕຣຸຓສູຣິຍປຠາສມ຺ຜສ຺ເສນ ຜຸລ຺ລິຕສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓປຣາຄຄພ຺ຠໍ ສຕປຕ຺ຕປທ຺ຘໍ ວິຍ. ‘‘ປິຎ຺ຊຣສທ຺ໂທ ຫິ ເຫມວຓ຺ຓປຣິຍາໂຍ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.໒໒) ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຣິໂຍທາເຕນາຕິ ປຠສ຺ສເຣນ. ສປ຺ປເຠນາຕິ ວຓ຺ຓປ຺ປຠາຍ, ສີລປ຺ປຠາຍ ຈ ສມນ຺ນາຄເຕນ. ສສ຺ສິຣິເກນາຕິ ສຣີຣໂສຠຄ຺ຄາທິສງ຺ຂາຕາຍ ສິຣິຍາ ອຕິວິຍ ສິຣິມຕາ. ມຸຂວເຣນາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂສຠາສມລງ຺ກຕຕ຺ຕາ ອຸຕ຺ຕມມຸເຂນ. ກາມໍ ‘‘ອຫມສ຺ມິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ນາໂຣເຈສິ, ຕຖາຣູປາຍ ປນ ອຸຕ຺ຕມລີຬາຍ ຄມນໂຕ ປສ຺ສນ຺ຕາ ສພ຺ເພປິ ຕມຕ຺ຖໍ ຊານນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອາໂຣເຈນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິໍ ອາໂຣຈຍມາໂນ ວິຍ ອຄມາສີ’’ຕິ.

ກິມຕ຺ຖໍ ປນາຍໍ ເອວມາໂຣຈຍມາໂນ ວິຍ ອຄມາສີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ໂສ ຫິ ‘‘ອຕ຺ຕຸປນາຍິກໍ ອກຕ຺ວາ ອຎ຺ຎພ຺ຍາກຣຓໍ ຠຄວຕາ ສໍວຓ຺ຓິຕ’’ນ຺ຕິ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ‘‘ເສກ຺ຂຕາຍ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄີຕິຍາ ຄເຫຕຸມຍຸຕ຺ຕມ຺ປິ ພຫຸສ຺ສຸຕຕ຺ຕາ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມາ’’ຕິ ນິສິນ຺ນານໍ ເຖຣານໍ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິວິຊານເນນ ໂສມນສ຺ສຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ, ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ໂຫຫີ’’ຕິ ຠຄວຕາ ທິນ຺ນໂອວາທສ຺ສ ຈ ສຜລຕາທີປນຕ຺ຖໍ ເອວມາໂຣຈຍມາໂນ ວິຍ ອຄມາສີຕິ. ອາຍສ຺ມໂຕມຫາກສ຺ສປສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ ສມສມຏ຺ຐປນາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຣເຓນ ສຕ຺ຖຸກປ຺ປຕ຺ຕາ. ຘເຣຍ຺ຍາຕິ ວິຊ຺ຊມາໂນ ຠເວຍ຺ຍ. ‘‘ໂສຠຕິ ວຕ ເຕ ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ ອຣຫຕ຺ຕສມຘິຄມຕາ’’ຕິອາທິນາ ສາຘຸກາຣມທາສິ. ອຍມິຘ ທີຆຠາຓການໍ ວາໂທ. ຂຸທ຺ທກຠາຓເກສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕນິປາຕຂຸທ຺ທກປາຐຠາຓການໍ ວາໂທຕິປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ຕທຏ຺ຐກຖາສຸປິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

ມຊ຺ຌິມໍ ນິກາຍໍ ຠຓນ຺ຕິ ສີເລນາຕິ ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ, ຕປ຺ປຄຸຓາ ອາຈຣິຍາ. ຍຖາວຸຑ຺ຒນ຺ຕິ ວຸຑ຺ຒປຏິປາຏິໍ, ຕທນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ວາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ. ອານນ຺ທສ຺ສ ເອຕມາສນນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ຕສ຺ມິໍ ເອວໍກຖນສມເຍ. ເຖໂຣ ຈິນ຺ເຕສິ ‘‘ກຸຫິໍ ຄໂຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕ ອຕິວິຍ ປາກຏຠາເວນ ຠວິສ຺ສມານຕ຺ຕາ, ອຍມ຺ປິ ມຊ຺ຌິມຠາຓເກສ຺ເວວ ເອກຈ຺ຈານໍ ວາໂທ, ຕສ຺ມາ ອິຕິປິ ເອເກ ວທນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອາກາເສນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອາສເນເຍວ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສສີຕິປິ ເຕສເມວ ເອກຈ຺ເຈ ວທນ຺ຕິ. ປຸລ຺ລິງ຺ຄວິສເຍ ຫິ ‘‘ເອເກ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສພ຺ພຕ຺ຖ ‘‘ເອກຈ຺ເຈ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕີສຸປິ ເຈຕ຺ຖ ວາເທສຸ ເຕສໍ ເຕສໍ ຠາຓການໍ ເຕນ ເຕນາກາເຣນ ອາຄຕມຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ວຈເນ ອຎ຺ຎໍ ວິເສສກາຣຓໍ ນຕ຺ຖິ. ສຕ຺ຕມາສໍ ກຕາຍ ຫິ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄີຕິຍາ ກທາຈິ ປກຕິຍາວ, ກທາຈິ ປຖວິຍໍ ນິມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ, ກທາຈິ ອາກາເສນ ອາຄຕຕ຺ຕາ ຕໍ ຕທາຄມນມຸປາທາຍ ຕຖາ ຕຖາ ວທນ຺ຕິ. ອປິຈ ສງ຺ຄີຕິຍາ ອາທິທິວເສເຍວ ປຐມໍ ປກຕິຍາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ອາກາສມພ຺ຠຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຣິສໍ ປຕ຺ຕກາເລ ຕໂຕ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸປນ຺ຕິໍ ອປີເຬນ຺ໂຕ ປຖວິຍໍ ນິມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອາສເນ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສສີຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຍຖາ ວາ ຕຖາ ວາ ອາຄຈ຺ຉຕຸ, ອາຄມນາກາຣມຕ຺ຕໍ ນ ປມາຓໍ, ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຄຕກາເລ ອາຍສ຺ມໂຕ ມຫາກສ຺ສປສ຺ສ ສາຘຸກາຣທານເມວ ປມາຓໍ ສຕ຺ຖາຣາ ທາຕພ຺ພສາຘຸກາຣທາເນເນວ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ຎາປິຕຕ຺ຕາ, ຠຄວຕິ ຘຣມາເນ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາຍ ຈ ປສໍສາຍ ເຖຣສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ສພ຺ພຕ຺ຖາປີຕິ ສພ຺ເພສຸປິ ຕີສຸ ວາເທສຸ.

ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສີຕິ ຠິກ຺ຂູ ອາລປີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ, ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປນ ຎາປເນປິ ທິສ຺ສຕິ ຍຖາ ‘‘ອາມນ຺ຕຍາມິ ໂວ ຠິກ຺ຂເວ, (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໘) ປຏິເວທຍາມິ ໂວ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໗.໗໒) ປກ຺ໂກສເນປິ ທິສ຺ສຕິ ຍຖາ ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂຸ ມມ ວຈເນນ ສາຣິປຸຕ຺ຕໍ ອາມນ຺ເຕຫີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໙.໑໑) ອາລປເນປິ ທິສ຺ສຕິ ຍຖາ ‘‘ຕຕ຺ຣ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ ‘ຠິກ຺ຂໂວ’ຕິ’’ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙), ອິຘາປິ ອາລປເນຕິ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ. ອາລປນມຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ອຠາວໂຕ ‘‘ກິໍ ປຐມໍ ສງ຺ຄາຍາມາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕນ ວິຎ຺ຎາປິຍມານຕ຺ຖນ຺ຕເຣນ ຈ ສຫຈຣຓໂຕ ຎາປເນວ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ອາມນ຺ເຕສີຕິ ປຏິເວເທສິ ວິຎ຺ຎາເປສີຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ‘‘ຕຕ຺ຣ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ ‘ຠິກ຺ຂໂວ’ຕິ, ‘ຠທ຺ທນ຺ເຕ’ຕິ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙) ຫິ ອາລປນມຕ຺ຕເມວ ທິສ຺ສຕິ, ນ ວິຎ຺ຎາປິຍມານຕ຺ຖນ຺ຕຣໍ, ຕໍ ປນ ‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙) ປຈ຺ເຈກເມວ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕສ຺ມາ ຕາທິເສສ຺ເວວ ອາລປເນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ໂນ ຕກ຺ໂກ. ສທ຺ທວິທູ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອາມນ຺ຕຍິຕ຺ວາ ເທວິນ຺ໂທ, ວິສ຺ສກມ຺ມໍ ມຫິທ຺ຘິກ’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຈຣິຍາ. ໑໐໗) ວິຍ ມນ຺ຕສທ຺ໂທ ຄຸຕ຺ຕຠາສເນ. ຕສ຺ມາ ‘ອາມນ຺ເຕສີ’ຕິ ເອຕສ຺ສ ສມ຺ມນ຺ຕຍີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ‘‘ອາວຸໂສ’’ຕິອາທິ ອາມນ຺ຕນາກາຣທີປນໍ. ຘມ຺ມໍ ວາ ວິນຍໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ວາ-ສທ຺ໂທ ວິກປ຺ປເນ, ເຕນ ‘‘ກິເມກໍ ເຕສຸ ປຐມໍ ສງ຺ຄາຍາມາ’’ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກສ຺ມາ ອາຍູຕິ ອາຫ ‘‘ວິນເຍ ຐິເຕ’’ຕິອາທິ. ‘‘ຍສ຺ມາ, ຕສ຺ມາ’’ຕິ ຈ ອຊ຺ຌາຫຣິຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາຕິ ຕາຍ ອາຍຸສຣິກ຺ຂຕາຍ. ຘຸຣນ຺ຕິ ເຊຏ຺ຐກໍ. ໂນ ນປ຺ປໂຫຕີຕິ ປໂຫຕິເຍວ. ທ຺ວິປຏິເສໂຘ ຫິ ສຫ ອຕິສເຍນ ປກຕ຺ຍຕ຺ຖທີປໂກ.

ເອຕທຄ຺ຄນ຺ຕິ ເອໂສ ອຄ຺ໂຄ. ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາເສນ ຫິ ອຍໍ ນິທ຺ເທໂສ. ຍທິທນ຺ຕິ ຈ ໂຍ ອຍໍ, ຍທິທໍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກນ຺ຕິ ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ‘‘ເອຕທຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ຍຖາຣຸຕລິງ຺ຄເມວ. ‘‘ຍທິທ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ຈ ອຍໍ ສຠາໂວ, ຍາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ລິງ຺ຄານຸຣູເປນ ‘‘ໂຍ ອຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ຍາ ອຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ຍໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພຕາ ຕຖາເຍວສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ຠິກ຺ຂູນໍ ວິນຍຘຣານນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣຓຉຏ຺ຐີນິທ຺ເທໂສ.

ອຕ຺ຕນາວ ອຕ຺ຕານໍ ສມ຺ມນ຺ນີຕິ ສຍເມວ ອຕ຺ຕານໍ ສມ຺ມຕໍ ອກາສິ. ‘‘ອຕ຺ຕນາ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ຕຕິຍາວິເສສນໍ ຠວຕິ, ຕຎ຺ຈ ປເຣຫິ ສມ຺ມນ຺ນນໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ‘‘ອຕ຺ຕນາ’’ຕິ ວາ ອຍໍ ວິຠຕ຺ຍນ຺ຕປຕິຣູປໂກ ອພ຺ຍຍສທ຺ໂທ. ເກຈິ ປນ ‘‘ລິງ຺ຄຕ຺ເຖ ຕຕິຍາ ອຠິຫິຕກຕ຺ຕຸຠາວໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ ‘‘ເຖໂຣ’’ຕິ ກຕ຺ຕຸໂນ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍ ອຕ຺ຕນາວ ອຕ຺ຕານໍ ສມ຺ມນ຺ນີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປຸຈ຺ຉຘາຕຸສ຺ສ ທ຺ວິກມ຺ມິກຕ຺ຕາ ‘‘ອຸປາລິໍ ວິນຍ’’ນ຺ຕິ ກມ຺ມທ຺ວຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ພີຊນິໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ພີຊນີຄຫຓໍ ຘມ຺ມກຖິການໍ ຘມ຺ມຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕາຍ ຫິ ຘມ຺ມກຖິການໍ ປຣິສາຍ ຫຕ຺ຖກຸກ຺ກຸຈ຺ຈມຸຂວິກາຣາທິ ປຏິຈ຺ຉາທີຍຕິ. ຠຄວາ ຈ ຘມ຺ມກຖິການໍ ຘມ຺ມຕາທສ຺ສນຕ຺ຖເມວ ວິຈິຕ຺ຣພີຊນິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ຫິ ສພ຺ພສ຺ສປິ ໂລກສ຺ສ ອລງ຺ກາຣຠູຕໍ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕສິກ຺ຂາສໍຍມານໍ ພຸທ຺ຘານໍ ມຸຂຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕພ຺ພໍ ນ ສິຍາ. ‘‘ປຐມໍ ອາວຸໂສ ອຸປາລິ ປາຣາຊິກໍ ກຕ຺ຖ ປຎ຺ຎຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ຕສ຺ສ ສງ຺ຄີຕິຍາ ປຸຣິມກາເລ ປຐມຠາໂວ ນ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ? ໂນ ນ ຍຸຕ຺ໂຕ ຠຄວຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານຸກ຺ກເມນ, ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສານຸກ຺ກເມນ ຈ ປຐມຠາວສ຺ສ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ ຕີຓິ ປິຏການິ ຠຄວໂຕ ຘຣມານກາເລ ຐິຕານຸກ຺ກເມເນວ ສງ຺ຄີຕານິ, ວິເສສໂຕ ວິນຍາຠິຘມ຺ມປິຏການີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກິສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິນ຺ຕິ, ເມຖຸນຘມ຺ເມຕິ ຈ ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ‘‘ກຕ຺ຖ ປຎ຺ຎຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ທສ຺ສິເຕນ ສຫ ຕທວສິຏ຺ຐມ຺ປິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວຕ຺ຖຸມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສງ຺ຄີຕິກາຣກວຈນສມ຺ມິສ຺ສໍ ວາ ນຸ ໂຂ, ສຸທ຺ຘໍ ວາ ພຸທ຺ຘວຈນນ຺ຕິ ອາສງ຺ກາປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ, ຍຖາສງ຺ຄີຕສ຺ເສວ ປມາຓຠາວໍ ທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ປຸຈ຺ຉໍ ສມຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ‘‘ກິໍ ປເນຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ ປຐມປາຣາຊິເກຕິ ເອຕິສ຺ສໍ ຕຖາສງ຺ຄີຕາຍ ປຐມປາຣາຊິກປາຬິຍໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນ ຫິ ຕຖາຄຕາ ເອກພ຺ຍຎ຺ຊນມ຺ປິ ນິຣຕ຺ຖກໍ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ອປເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕິເຣກຠາເວນ ນິຣຕ຺ຖກຕາຍ, ວິຕຖຠາເວນ ວາ ອຍຸຕ຺ຕຕາຍ ຉຑ຺ເຑຕພ຺ພວຈນໍ. ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອສມ຺ປຸຓ຺ຓຕາຍ ອຸປເນຕພ຺ພວຈນໍ. ກສ຺ມາຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສາວການໍ ປນ ເທວຕານໍ ວາ ຠາສິເຕຕິ ຠຄວໂຕ ປຸຈ຺ຉາໂຖມນາທິວເສນ ຠາສິຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ສພ຺ພຕ຺ຖາປີຕິ ຠຄວໂຕ ສາວການໍ ເທວຕານຎ຺ຈ ຠາສິເຕປິ. ຕໍ ປນ ປກ຺ຂິປນໍ ສມ຺ພນ຺ຘວຈນມຕ຺ຕສ຺ເສວ, ນ ສຠາວາຍຸຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ກິໍ ປນ ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສມ຺ພນ຺ຘວຈນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ພາປຣສມ຺ພນ຺ຘວຈນເມວ. ອິທໍ ປຐມປາຣາຊິກນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ຐເປສຸໍ ອິມິນາວ ວາຈນາມຄ຺ເຄນ ອຸຄ຺ຄຫຓຘາຣຓາທິກິຈ຺ຈນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖໍ, ຕທຕ຺ຖເມວ ຈ ຄຓສຊ຺ຌາຍມກໍສຸ ‘‘ເຕນ…ເປ… ວິຫຣຕີ’’ຕິ. ສຊ຺ຌາຍາຣມ຺ຠກາເລເຍວ ປຖວີ ອກມ຺ປິຕ຺ຖາຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕທິທໍ ປນ ປຖວີກມ຺ປນໍ ເຖຣານໍ ຘມ຺ມສຊ຺ຌາຍານຸຠາເວນາຕິ ຎາເປຕຸໍ ‘‘ສາຘຸກາຣໍ ທທມານາ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸທກປຣິຍນ຺ຕນ຺ຕິ ປຖວີສນ຺ຘາຣກອຸທກປຣິຍນ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ຈລິເຕເຍວ ສາປິ ຈລຕິ, ເອເຕນ ຈ ປເທສປຖວີກມ຺ປນໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ.

ກິຎ຺ຈາປິ ປາຬິຍໍ ຄຓນາ ນຕ຺ຖິ, ສງ຺ຄີຕິມາໂຣປິຕານິ ປນ ເອຕ຺ຕກາເນວາຕິ ທີເປຕຸໍ ‘‘ປຎ຺ຈສຕ຺ຕຕິ ສິກ຺ຂາປທານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸຣິມນເຍເນວາ’’ຕິ ເອເຕນ ສາຘຸກາຣໍ ທທມານາ ວິຍາຕິ ອຕ຺ຖມາຫ. ນ ເກວລໍ ສິກ຺ຂາປທກຓ຺ຑວິຠງ຺ຄນິຍເມເນວ, ອຖ ໂຂ ປມາຓນິຍເມນາປີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈຕຸສຏ຺ຐິຠາຓວາຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຠາຓວາໂຣຕິ –

‘‘ອຏ຺ຐກ຺ຂຣາ ເອກປທໍ, ເອກຄາຖາ ຈຕຸປ຺ປທໍ;

ຄາຖາ ເຈກາ ມໂຕ ຄນ຺ໂຖ, ຄນ຺ໂຖ ພາຕ຺ຕິໍສຕກ຺ຂໂຣ.

ພາຕ຺ຕິໍສກ຺ຂຣຄນ຺ຖານໍ, ປຎ຺ຎາສທ຺ວິສຕໍ ປນ;

ຠາຓວາໂຣ ມໂຕ ເອໂກ, ສ຺ວຏ຺ຐກ຺ຂຣສຫສ຺ສໂກ’’ຕິ.

ເອວໍ ອຏ຺ຐກ຺ຂຣສຫສ຺ສປຣິມາໂຓ ປາໂຐ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠຓິຕພ຺ໂພ ວາໂຣ ຍສ຺ສາຕິ ຫິ ຠາຓວາໂຣ, ເອເກນ ສຊ຺ຌາຍນມຄ຺ເຄນ ກເຖຕພ຺ພວາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຂນ຺ຘກນ຺ຕິ ມຫາວຄ຺ຄຈູຬວຄ຺ຄໍ. ຂນ຺ຘານໍ ສມູຫໂຕ, ປກາສນໂຕ ວາ ຂນ຺ຘໂກຕິ ຫິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຂນ຺ຘາຕິ ເຈຕ຺ຖ ປພ຺ພຊ຺ຊູປສມ຺ປທາທິວິນຍກມ຺ມສງ຺ຂາຕາ, ຈາຣິຕ຺ຕວາຣິຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທສງ຺ຂາຕາ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ ອຘິປ຺ເປຕາ. ປພ຺ພຊ຺ຊາທີນິ ຫິ ຠຄວຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ ຂນ຺ຘສທ຺ໂທ ທິສ຺ສຕິ ‘‘ທາຣຸກ຺ຂນ຺ໂຘ, (ອ. ນິ. ໖.໔໑) ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘ (ອ. ນິ. ໗.໗໒), ອຸທກກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໔໕; ໖.໓໗) ວິຍ. ອປິຈ ຠາຄຣາສຏ຺ຐຕາປິ ຍຸຊ຺ຊຕິເຍວ ຕາສໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີນໍ ຠາຄໂຕ, ຣາສິໂຕ ຈ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕໍ ປນ ວິນຍປິຏກໍ ຠາຓເກຫິ ຣກ຺ຂິຕໍ ໂຄປິຕໍ ສງ຺ຄຫາຣຸຬ຺ຫນເຍເນວ ຈິຣກາລໍ ອນສ຺ສມານໍ ຫຸຕ຺ວາ ປຕິຏ຺ຐຫິສ຺ສຕີຕິ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸປາລິຕ຺ເຖຣໍ ປຏິຈ຺ຉາເປສຸໍ ‘‘ອາວຸໂສ ອິມໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ນິສ຺ສິຕເກ ວາເຈຫີ’’ຕິ.

ຘມ຺ມໍ ສງ຺ຄາຍິຕຸກາໂມຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຠິຘມ຺ມສງ຺ຄີຕິໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ ‘‘ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ ເທສິໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໖) ວິຍ ປາຣິເສສນເຍນ ຘມ຺ມສທ຺ທສ຺ສ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຠິຘມ຺ເມສ຺ເວວ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ອຍມຕ຺ໂຖ ອຸປຣິ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

ສງ຺ຆໍ ຎາເປສີຕິ ເອຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກຕຣໍ ອາວຸໂສ ປິຏກນ຺ຕິ ວິນຍາວເສເສສຸ ທ຺ວີສຸ ປິຏເກສຸ ກຕຣໍ ປິຏກໍ. ວິນຍາຠິຘມ຺ມານມ຺ປິ ຂຸທ຺ທກສງ຺ຄີຕິປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ຕມນ຺ຕເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏເກ ຈຕສ຺ໂສ ສງ຺ຄີຕິໂຍ’’ຕິ. ສງ຺ຄີຕິໂຍຕິ ຈ ສງ຺ຄາຍນກາເລ ທີຆາທິວເສນ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ສງ຺ຄຍ຺ຫມານຕ຺ຕາ ນິກາຍາວ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ທີຆສງ຺ຄີຕິ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສຸຕ຺ຕາເນວ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ວຄ຺ຄກຣຓວເສນ ຕໂຍ ວຄ຺ຄາ, ນາຎ຺ຎານີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຕິໍສ ສຸຕ຺ຕານິ ຕໂຍ ວຄ຺ຄາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ຈຕຸຕ຺ຕິສໍ ສຸຕ຺ຕານິ ຕໂຍ ວຄ຺ຄາ ໂຫນ຺ຕິ, ສຸຕ຺ຕານິ ວາ ຈຕຸຕ຺ຕິໍສ, ເຕສໍ ວຄ຺ຄກຣຓວເສນ ຕໂຍ ວຄ຺ຄາ, ເຕສຸ ຕີສຸ ວຄ຺ເຄສູຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສຸຕ຺ຕໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ປຐມໍ ສງ຺ຄາຍາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ກສ຺ມາຕິ ໂຈທນາສມ຺ຠວໂຕ ‘‘ຕິວິຘສີລາລງ຺ກຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ເຫຕຸຄພ຺ຠານິ ຫິ ເອຕານິ. ຈູຬມຊ຺ຌິມມຫາສີລວເສນ ຕິວິຘສ຺ສາປິ ສີລສ຺ສ ປກາສນຕ຺ຕາ ເຕນ ອລງ຺ກຕໍ ວິຠູສິຕໍ ຕຖາ ນານາວິເຘ ມິຈ຺ຉາຊີວຠູເຕ ກຸຫນລປນາທໂຍ ວິທ຺ຘໍເສຕີຕິ ນານາວິຘມິຈ຺ຉາຊີວກຸຫນລປນາທິວິທ຺ຘໍສນໍ. ຕຕ຺ຖ ກຸຫນາຕິ ກຸຫາຍນາ, ປຈ຺ຈຍປຏິເສວນສາມນ຺ຕຊປ຺ປນອິຣິຍາປຖສນ຺ນິສ຺ສິຕສງ຺ຂາເຕນ ຕິວິເຘນ ວຕ຺ຖຸນາ ວິມ຺ຫາປນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລປນາຕິ ວິຫາຣໍ ອາຄເຕ ມນຸສ຺ເສ ທິສ຺ວາ ‘‘ກິມຕ຺ຖາຍ ໂຠນ຺ໂຕ ອາຄຕາ, ກິໍ ຠິກ຺ຂູ ນິມນ຺ເຕຕຸໍ. ຍທິ ເອວໍ ຄຈ຺ຉຖ, ອຫໍ ປຈ຺ຉໂຕ ຠິກ຺ຂູ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ຠາສນາ. ອາທິສທ຺ເທນ ປຸປ຺ຜທານາທໂຍ, ເນມິຕ຺ຕິກຕາທໂຍ ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອປິເຈຕ຺ຖ ມິຈ຺ຉາຊີວສທ຺ເທນ ກຸຫນລປນາຫິ ເສສໍ ອເນສນໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອາທິສທ຺ເທນ ປນ ຕທວເສສໍ ມຫິຈ຺ຉຕາທິກໍ ທຸສ຺ສິລ຺ຍນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ເອວ ປລິເວຐນຏ຺ເຐນ ຊາລສຣິກ຺ຂຕາຍ ຊາລໍ, ຕສ຺ສ ວິນິເວຐນໍ ອປລິເວຐກຣຓໍ ຕຖາ.

ອນ຺ຕຣາ ຈ ຠນ຺ເຕ ຣາຊຄຫໍ ອນ຺ຕຣາ ຈ ນາຬນ຺ທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນ຺ຕຣາສທ຺ໂທ ວິວເຣ ‘‘ອປິຈາຍໍ ຠິກ຺ຂເວ ຕໂປທາທ຺ວິນ຺ນໍ ມຫານິຣຍານໍ ອນ຺ຕຣິກາຍ ອາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໓໑) ວິຍ. ຕສ຺ມາ ຣາຊຄຫສ຺ສ ຈ ນາຬນ຺ທສ຺ສ ຈ ວິວເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອນ຺ຕຣາສທ຺ເທນ ປນ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕໍ. ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ‘‘ອນ຺ຕຣາ ຄາມຎ຺ຈ ນທິຎ຺ຈ ຍາຕີ’’ຕິ ເອວໍ ເອກເມວ ອນ຺ຕຣາສທ຺ທໍ ປຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ, ໂສ ທຸຕິຍປເທນປິ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ. ອໂຍຊິຍມາເນ ຫິ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ນ ປາປຸຓາຕິ ສາມິວຈນສ຺ສ ປສງ຺ເຄ ອນ຺ຕຣາສທ຺ທໂຍເຄນ ອຸປໂຍຄວຈນສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ຣຎ຺ໂຎ ກີຬນຕ຺ຖໍ ປຏິຠານຈິຕ຺ຕວິຈິຕ຺ຣອຄາຣມກໍສຸ, ຕໍ ‘‘ຣາຊາຄາຣກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມິໍ. ອມ຺ພລຏ຺ຐິກາຕິ ຣຎ຺ໂຎ ອຸຍ຺ຍານໍ. ຕສ຺ສ ກິຣ ທ຺ວາຣສມີເປ ຕຣຸໂຓ ອມ຺ພຣຸກ຺ໂຂ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ‘‘ອມ຺ພລຏ຺ຐິກາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ສມີເປ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸຍ຺ຍານມ຺ປິ ‘‘ອມ຺ພລຏ຺ຐິກາ’’ ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຕໍ ຍຖາ ‘‘ວຣຸຓນຄຣ’’ນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອມ຺ພລຏ຺ຐິກາຍໍ ນາມ ອຸຍ຺ຍາເນ ຣາຊາຄາຣເກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວິຎ຺ຎາຍມານສ຺ສ ຫິ ວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ ເອຕໍ ອາຘາຣທ຺ວຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຣາຊາຄາຣເມຕສ຺ສາຕິ ວາ ຣາຊາຄາຣກໍ, ອຸຍ຺ຍານໍ, ຣາຊາຄາຣວຕິ ອມ຺ພລຏ຺ຐິກາຍໍ ນາມ ອຸຍ຺ຍາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠິນ຺ນລິງ຺ຄມ຺ປິ ຫິ ວິເສສນປທມຕ຺ຖີ’’ຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ, ເອວໍ ສຕິ ຣາຊາຄາຣໍ ອາຘາໂຣ ນ ສິຍາ. ‘‘ຣາຊາຄາຣເກຕິ ເອວໍນາມເກ ອຸຍ຺ຍາເນ ອຠິຣມນາຣຫໍ ກິຣ ຣາຊາຄາຣມ຺ປິ. ຕຕ຺ຖ, ຍສ຺ສ ວເສເນຕໍ ເອວໍ ນາມໍ ລຠຕີ’’ຕິ (ວຊິຣ. ຏີ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖໂຣ. ເອວໍ ສຕິ ‘‘ອມ຺ພລຏ຺ຐິກາຍ’’ນ຺ຕິ ອາສນ຺ນຕຣຸຓມ຺ພຣຸກ຺ເຂນ ວິເສເສຕ຺ວາ ‘‘ຣາຊາຄາຣເກ’’ຕິ ອຸຍ຺ຍານເມວ ນາມວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໂທໂສວ ສິຍາ. ສຸປ຺ປິຍຎ຺ຈ ປຣິພ຺ພາຊກນ຺ຕິ ສຸປ຺ປິຍໍ ນາມ ສຎ຺ຈຍສ຺ສ ອນ຺ເຕວາສິໍ ຉນ຺ນປຣິພ຺ພາຊກຎ຺ຈ. ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ຕຎ຺ຈ ມາຓວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕຣຸໂຓ ‘‘ມາຓໂວ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອມ຺ພຏ຺ໂຐ ມາຓໂວ, ອງ຺ຄໂກ ມາຓໂວ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໕໙, ໒໑໑) ວິຍ, ຕສ຺ມາ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ຕໍ ນາມ ຕຣຸຓປຸຣິສຎ຺ຈ ອາຣພ຺ຠາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຓ຺ຓາວຓ຺ເຓຕິ ປສໍສາຍ ເຈວ ຄຣຫາຍ ຈ. ອຖ ວາ ຄຸໂຓ ວຓ຺ໂຓ, ອຄຸໂຓ ອວຓ຺ໂຓ, ເຕສໍ ຠາສນໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ຣູປຠໂວ ຣູປ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ຕໂຕ ປຣ’’ນ຺ຕິອາທິມ຺ຫິ ອຍໍ ວຈນກ຺ກໂມ – ສາມຎ຺ຎຜລໍ ປນາວຸໂສ ອານນ຺ທ ກຕ຺ຖ ຠາສິຕນ຺ຕິ? ຣາຊຄເຫ ຠນ຺ເຕ ຊີວກມ຺ພວເນຕິ. ເກນ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ? ອຊາຕສຕ຺ຕຸນາ ເວເທຫິປຸຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ສາມຎ຺ຎຜລສ຺ສ ນິທານມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ, ປຸຄ຺ຄລມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉີຕິ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ກໍ ອາຣພ຺ຠາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ເກນ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ນ ຠຄວຕາ ເອວ ເອຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຠາສິຕໍ, ຣຎ຺ຎາປິ ‘‘ຍຖາ ນຸ ໂຂ ອິມານິ ປຸຖຸສິປ຺ປາຍຕນານີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໓) ກິຎ຺ຈິ ກິຎ຺ຈິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ເອວເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ. ອິມິນາວ ນເຍນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ‘‘ກໍ ອາຣພ຺ຠາ’’ຕິ ວາ ‘‘ເກນ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ ວາ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ວາ ສງ຺ຄີຕິມກາສີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕນ຺ຕິນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕວຄ຺ຄສມຸທາຍວເສນ ວວຕ຺ຖິຕໍ ປາຬິໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ຕິວຄ຺ຄສງ຺ຄຫໍ ຈຕຸຕ຺ຕິໍສສຸຕ຺ຕປຏິມຓ຺ຑິຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ປຣິຫຣຖາຕິ ອຸຄ຺ຄຫຓວາຈນາທິວເສນ ຘາເຣຖ. ຕໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

‘‘ຘມ຺ມສງ຺ຄໂຫ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ສມາໂສ. ເອວໍ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ ໂປຣາຓເກຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ‘‘ມຫາຘມ຺ມຫທເຍນ, ມຫາຘາຕຸກຖາຍ ວາ ສທ຺ຘິໍ ສຕ຺ຕປ຺ປກຣຓໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຕຓ຺ຑວາທິມຕໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ກຖາວຕ຺ຖຸນາວ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສມານວາທິມຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ສຓ຺ຫຎາຓສ຺ສ, ສຓ຺ຫຎາຓວນ຺ຕານໍ ວາ ວິສຍຠາວໂຕ ສຸຂຸມຎາຓໂຄຈຣໍ.

ຈູຬນິທ຺ເທສມຫານິທ຺ເທສວເສນ ທຸວິໂຘປິ ນິທ຺ເທໂສ. ຊາຕກາທິເກ ຂຸທ຺ທກນິກາຍປຣິຍາປນ຺ເນ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຈ ຘມ຺ມນິທ຺ເທສຠູເຕ ຕາທິເສ ອຠິຘມ຺ມປິຏເກວ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ທີຆນິກາຍາທິປ຺ປກາເຣ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏເກ, ນາປິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິນິທ຺ເທສຠູເຕ ວິນຍປິຏເກຕິ ທີຆຠາຓກາ ຊາຕກາທີນໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏເກ ສງ຺ຄຫໍ ວທນ຺ຕິ. ຈຣິຍາປິຏກພຸທ຺ຘວໍສານຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຄ຺ຄຫຓໍ ຊາຕກຄຕິກຕ຺ຕາ, ເນຕ຺ຕິເປຏໂກປເທສາທີນຎ຺ຈ ນິທ຺ເທສປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄຄຕິກຕ຺ຕາ. ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ ປນ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ເທສິຕານໍ ຊາຕກາທີນໍ ຍຖານຸໂລມເທສນາຠາວໂຕ ຕາທິເສ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏເກ ສງ຺ຄໂຫ ຍຸຕ຺ໂຕ, ນ ປນ ສຠາວຘມ຺ມນິທ຺ເທສຠູເຕ ຍຖາຘມ຺ມສາສເນ ອຠິຘມ຺ມປິຏເກ, ນາປິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິນິທ຺ເທສຠູເຕ ຍຖາປຣາຘສາສເນ ວິນຍປິຏເກຕິ ຊາຕກາທີນໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກປຣິຍາປນ຺ນຕໍ ວທນ຺ຕິ. ຍຸຕ຺ຕເມຕ຺ຖ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ເອວໍ ນິມິຕ຺ຕປໂຍຊນກາລເທສກາຣກກຣຓປ຺ປກາເຣຫິ ປຐມໍ ສງ຺ຄີຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ວວຕ຺ຖາປິເຕສຸ ຘມ຺ມວິນເຍສຸ ນານປ຺ປກາຣໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ເອກວິຘາທິເຠທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວເມຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ເອຕສທ຺ເທນ ປຣາມສິຕພ຺ພໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕສງ຺ຄີຕິປ຺ປກາຣໍ ນິທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວິຕ຺ຖາໂຣ. ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິນ຺ຕິ ອນາວຣຓຎາຓປທຏ຺ຐານໍ ມຄ຺ຄຎາຓໍ, ມຄ຺ຄຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຈ ອນາວຣຓຎາຓໍ. ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣຕິ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌນສ຺ສ, ປຣິນິພ຺ພາຍນສ຺ສ ຈ ວິວເຣ. ຕເທຕໍ ປຎ຺ຈຈຕ຺ຕາລີສ ວສ຺ສານີຕິ ກາລວເສນ ນິຍເມຕິ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ເຕນ ວາຕິ ອຸທານາທິວເສນ ປວຕ຺ຕຘມ຺ມໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຍໍ ວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກິໍ ປເນຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິມຸຕ຺ຕິຣສເມວາ’’ຕິ, ນ ຕທຎ຺ຎຣສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວິມຸຈ຺ຈິຕ຺ຖາຕິ ວິມຸຕ຺ຕິ, ຣສິຕພ຺ພໍ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພນ຺ຕິ ຣສໍ, ວິມຸຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ຣສເມຕສ຺ສາຕິ ວິມຸຕ຺ຕິຣສໍ, ອຣຫຕ຺ຕຜລສ຺ສາທນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ມຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ). ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖໂຣ ປນ ຕໍ ເກຈິວາທໍ ກຕ຺ວາ ອິມມຕ຺ຖມາຫ ‘‘ວິມຸຈ຺ຈຕິ ວິມຸຈ຺ຈິຕ຺ຖາຕິ ວິມຸຕ຺ຕິ, ຍຖາຣຫໍ ມຄ຺ໂຄ ຜລຎ຺ຈ. ຣສນ຺ຕິ ຄຸໂຓ, ສມ຺ປຕ຺ຕິກິຈ຺ຈໍ ວາ, ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສມາໂສ. ວິມຸຕ຺ຕານິສໍສໍ, ວິມຸຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິກໍ ວາ ມຄ຺ຄຜລນິປ຺ຜາທນໂຕ, ວິມຸຕ຺ຕິກິຈ຺ຈໍ ວາ ກິເລສານມຈ຺ຈນ຺ຕວິມຸຕ຺ຕິສມ຺ປາທນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ). ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອຕ຺ຖຣສສ຺ສາທີສຸ ອຕ຺ຖຣໂສ ນາມ ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ, ຘມ຺ມຣໂສ ນາມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຄ຺ຄາ, ວິມຸຕ຺ຕິຣໂສ ນາມ ອມຕນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໓໓໕) ວຸຕ຺ຕໍ.

ກິຎ຺ຈາປິ ອວິເສເສນ ສພ຺ພມ຺ປິ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ກິເລສວິນຍເນນ ວິນໂຍ, ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນ ອປາຍປຕນາທິໂຕ ຘາຣເຓນ ຘມ຺ໂມ ຈ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ອິຘາຘິປ຺ເປເຕເຍວ ຘມ຺ມວິນເຍ ວຕ຺ຕິຈ຺ຉາວເສນ ສຣູປໂຕ ນິທ຺ຘາເຣຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ວິນຍປິຏກ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອວເສສໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ຘມ຺ໂມ ຂນ຺ຘາທິວເສນ ສຠາວຘມ຺ມເທສນາພາຫຸລ຺ລໂຕ. ອຖ ວາ ຍທິປິ ວິນໂຍ ຈ ຘມ຺ໂມເຍວ ປຣິຍຕ຺ຕິຍາທິຠາວໂຕ, ຕຖາປິ ວິນຍສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນ ຠິນ຺ນາຘິກຣຓຠາເວນ ປຍຸຕ຺ໂຕ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ວິນຍຕນ຺ຕິ ວິປຣີຕໍ ຕນ຺ຕິເມວ ທີເປຕິ ຍຖາ ‘‘ປຸຎ຺ຎຎາຓສມ຺ຠາຣາ, ໂຄພລີພທ຺ທ’’ນ຺ຕິ. ປໂຍຄວເສນ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ເຕເນວາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍນ ວິນຍ…ເປ… ຘມ຺ໂມ, ເຕເນວ ເຕສໍ ຕຖາຠາວໍ ສງ຺ຄີຕິກ຺ຂນ຺ຘເກ (ຈູຬວ. ໓໔໗) ອາຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ອເນກຊາຕິສໍສາຣ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ຄາຖາ ຠຄວຕາ ອຕ຺ຕໂນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານໍ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ເຕນ ເອກູນວີສຕິມສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ຠາສິຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຐມພຸທ຺ຘວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອິທໍ ກິຣ ສພ຺ພພຸທ຺ເຘຫິ ອວິຊຫິຕໍ ອຸທານໍ. ອຍມສ຺ສ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ອຫໍ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາວສງ຺ຂາຕສ຺ສ ເຄຫສ຺ສ ກາຣກໍ ຕຓ຺ຫາວຑ຺ຒກິໍ ຄເວສນ຺ໂຕ ເຍນ ຎາເຓນ ຕໍ ທຏ຺ຐຸໍ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ສ ໂພຘິຎາຓສ຺ສຕ຺ຖາຍ ທີປງ຺ກຣປາທມູເລ ກຕາຠິນີຫາໂຣ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ອເນກຊາຕິສໍສາຣໍ ອເນກຊາຕິສຕສຫສ຺ສສງ຺ຂ຺ຍໍ ສໍສາຣວຏ຺ຏໍ ອນິພ຺ພິສໍ ອນິພ຺ພິສນ຺ໂຕ ຕໍ ຎາຓໍ ອວິນ຺ທນ຺ໂຕ ອລຠນ຺ໂຕເຍວ ສນ຺ຘາວິສ຺ສໍ ສໍສຣິໍ. ຍສ຺ມາ ຊຣາພ຺ຍາຘິມຣຓມິສ຺ສຕາຍ ຊາຕິ ນາເມສາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປຄນ຺ຕຸໍ ທຸກ຺ຂາ, ນ ຈ ສາ ຕສ຺ມິໍ ອທິຏ຺ເຐ ນິວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຄເວສນ຺ໂຕ ສນ຺ຘາວິສ຺ສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ໂຠ ອຕ຺ຕຠາວສງ຺ຂາຕສ຺ສ ເຄຫສ຺ສ ກາຣກ ຕຓ຺ຫາວຑ຺ຒກິ ຕ຺ວໍ ມຍາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ເຕນ ທິຏ຺ໂຐ ອສິ. ປຸນ ອິມໍ ອຕ຺ຕຠາວສງ຺ຂາຕໍ ມມ ເຄຫໍ ນ ກາຫສິ ນ ກຣິສ຺ສສິ. ຕວ ສພ຺ພາ ອວເສສກິເລສ ຜາສຸກາ ມຍາ ຠຄ຺ຄາ ຠຎ຺ຊິຕາ. ອິມສ຺ສ ຕຍາ ກຕສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາວສງ຺ຂາຕສ຺ສ ເຄຫສ຺ສ ກູຏໍ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຕໍ ກຓ຺ຓິກມຓ຺ຑລໍ ວິສງ຺ຂຕໍ ວິທ຺ຘໍສິຕໍ. ອິທານິ ມມ ຈິຕ຺ຕໍ ວິສງ຺ຂາຣໍ ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ຄຕໍ ອນຸປວິຏ຺ຐໍ. ອຫຎ຺ຈ ຕຓ຺ຫານໍ ຂຍ ສງ຺ຂາຕໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໍ, ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ວາ ອຊ຺ຌຄາ ອຘິຄໂຕ ປຕ຺ໂຕສ຺ມີຕິ. ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ປນ ວິສງ຺ຂາຣຄຕໍ ຈິຕ຺ຕເມວ ຕຓ຺ຫານໍ ຂຍສງ຺ຂາຕໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໍ, ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ວາ ອຊ຺ຌຄາ ອຘິຄຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ.

‘‘ສນ຺ຘາວິສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຄາຖາຍມຕີຕຕ຺ເຖ ອິມິສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ເນຣຸຕ຺ຕິກາ. ‘‘ຕໍກາລວຈນິຈ຺ຉາຍມຕີເຕປິ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ເກຈິ. ປຸນປ຺ປຸນນ຺ຕິ ອຠິຓ຺ຫຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ປາຕພ຺ພາ ຣກ຺ຂິຕພ຺ພາຕິ ຜາສຸ ປ-ກາຣສ຺ສ ຜ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ຜຸສິຕພ຺ພາຕິ ວາ ຜາສຸ, ສາເຍວ ຜາສຸກາ. ອຊ຺ຌຄາຕິ ຈ ‘‘ອຊ຺ຊຕນິຍມາຕ຺ຕມິໍ ວາ ອໍ ວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຍທິ ປນ ຈິຕ຺ຕເມວ ກຕ຺ຕາ, ຕທາ ປໂຣກ຺ຂາເຍວ. ອນ຺ໂຕຊປ຺ປນວເສນ ກິຣ ຠຄວາ ‘‘ອເນກຊາຕິສໍສາຣ’’ນ຺ຕິ ຄາຖາທ຺ວຍມາຫ, ຕສ຺ມາ ເອສາ ມນສາ ປວຕ຺ຕິຕຘມ຺ມານມາທິ. ‘‘ຍທາ ຫເວ ປາຕຸຠວນ຺ຕິ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ອຍໍ ປນ ວາຈາຍ ປວຕ຺ຕິຕຘມ຺ມານນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ເກຈີຕິ ຂນ຺ຘກຠາຓກາ. ປຐມໍ ວຸຕ຺ໂຕ ປນ ຘມ຺ມປທຠາຓການໍ ວາໂທ. ຍທາ…ເປ… ຘມ຺ມາຕິ ເອຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ, ອາທ຺ຍຕ຺ໂຖ ຈ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ນິທສ຺ສເນນ ຫິ ມຣິຍາທວຈເນນ ວິນາ ປທຕ຺ຖວິປລ຺ລາສກາຣິນາວ ອຕ຺ໂຖ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ ນ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາທ຺ຍຕ຺ຖເມວ ອິຕິ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ‘‘ເຕນ ອາຕາປິໂນ…ເປ… ສເຫຕຸຘມ຺ມ’ນ຺ຕິອາທິຄາຖາຕ຺ຕຍໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຂນ຺ຘເກຕິ ມຫາວຄ຺ເຄ. ອຸທານຄາຖນ຺ຕິ ຊາຕິຍາ ເອກວຈນໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ວາ ປຐມຄາຖເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ຂນ຺ຘກຠາຓກາ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ຘມ຺ມປທຠາຓການໍ ຄາຖາ ມນສາວ ເທສິຕຕ຺ຕາ ຕທາ ມຫໂຕ ຊນສ຺ສ ອຸປກາຣາຍ ນາໂຫສິ, ອມ຺ຫາກໍ ປນ ຄາຖາ ວຈີເຠທໍ ກຕ຺ວາ ເທສິຕຕ຺ຕາ ຕທາ ສຸຓນ຺ຕານໍ ເທວພ຺ຣຫ຺ມານໍ ອຸປກາຣາຍ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ອິທເມວ ປຐມພຸທ຺ຘວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຘມ຺ມປທຠາຓກາ ປນ ‘‘ເທສນາຍ ຊນສ຺ສ ອຸປກາຣານຸປກາຣຠາໂວ ປຐມຠາເວ ລກ຺ຂຓໍ ນ ໂຫຕິ, ຠຄວຕາ ມນສາ ປຐມໍ ເທສິຕຕ຺ຕາ ອິທເມວ ປຐມພຸທ຺ຘວຈນ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ອຸຠຍມ຺ປິ ອຸຠຍຖາ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນນຸ ຈ ຍທິ ‘‘ອເນກຊາຕິສໍສາຣ’’ນ຺ຕິ ຄາຖາ ມນສາວ ເທສິຕາ, ອຖ ກສ຺ມາ ຘມ຺ມປທຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອເນກຊາຕິສໍສາຣ’ນ຺ຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ ນິສິນ຺ໂນ ອຸທານວເສນ ອຸທາເນຕ຺ວາ ອປຣຠາເຄ ອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ປຸຏ຺ໂຐ ກເຖສີ’’ຕິ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໕໒ ອຸທານວຕ຺ຖຸ) ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ອຕ຺ຖວເສນ ຕຖາເຍວ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖາປິ ຫິ ມນສາ ອຸທາເນຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖເຍວ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເທສນາ ວິຍ ຫິ ອຸທານມ຺ປິ ມນສາ ອຸທານໍ, ວຈສາ ອຸທານນ຺ຕິ ທ຺ວິຘາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍທິ ຈາຍໍ ວຈສາ ອຸທານໍ ສິຍາ, ອຸທານປາຬິຍມາຣຸຬ຺ຫາ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ອຸທານປາຬິຍມນາຣຸຬ຺ຫຠາໂວເຍວ ວຈສາ ອນຸທາເນຕ຺ວາ ມນສາ ອຸທານຠາເວ ກາຣຓນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ປາຏິປທທິວເສ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາວປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ເອເຕນ ນ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ, ‘‘ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ ເອເຕນ ປນ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ. ວິສາຂປຸຓ຺ຓມາຍເມວ ຫິ ຠຄວາ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕ. ໂລກິຍສມເຍ ປນ ເອວມ຺ປິ ສມ຺ພຊ຺ຌນໍ ຠວຕິ, ຕຖາປິ ເນສ ສາສນສມໂຍຕິ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ໂສມນສ຺ສເມວ ໂສມນສ຺ສມຍໍ ຍຖາ ‘‘ທານມຍໍ, ສີລມຍ’’ນ຺ຕິ, (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕; ອິຕິວຸ. ໖໐; ເນຕ຺ຕິ. ໓໔) ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຎາເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສມນສ຺ເສນ ວາ ສຫຊາຕາທິສຕ຺ຕິຍາ ປກຕໍ, ຕາທິເສນ ຎາເຓນາຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ.

ຫນ຺ທາຕິ ໂຈທນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ອິງ຺ຆ ສມ຺ປາເທຖາຕິ ຫິ ໂຈເທຕິ. ອາມນ຺ຕຍາມີຕິ ປຏິເວທຍາມິ, ໂພເຘມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂວຕິ ປນ ‘‘ອາມນ຺ຕຍາມີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ກມ຺ມປທໍ. ‘‘ອາມນ຺ຕນຕ຺ເຖ ທຸຕິຍາເຍວ, ນ ຈຕຸຕ຺ຖີ’’ຕິ ຫິ ວຕ຺ວາ ຕເມວຸທາຫຣນ຺ຕິ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ. ວຍຘມ຺ມາຕິ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓມຸເຂນ ສງ຺ຂາຣານໍ ທຸກ຺ຂານຕ຺ຕລກ຺ຂຓມ຺ປິ ວິຠາເວຕິ ‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ. ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕທນຕ຺ຕາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕, ໔໕, ໗໖, ໗໗; ໒.໓.໑, ໔; ປຏິ. ມ. ໒.໑໐) ວຈນໂຕ. ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍວິຠາວນນເຍເນວ ຈ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ວິປສ຺ສນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສພ຺ພຕິຕ຺ຖິຍານໍ ອວິສຍຠູຕໍ ພຸທ຺ຘາເວຓິກໍ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານາຘິຏ຺ຐານໍ ອວິປຣີຕໍ ນິພ຺ພານຄາມິນິປຏິປທໍ ປກາເສຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ນິໂຍເຊຕິ ‘‘ອປ຺ປມາເທນ ສມ຺ປາເທຖາ’’ຕິ, ຕາຍ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານາຘິຏ຺ຐານາຍ ອວິປຣີຕນິພ຺ພານຄາມິນິປຏິປທາຍ ອປ຺ປມາເທນ ສມ຺ປາເທຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປິຈ ‘‘ວຍຘມ຺ມາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ ເອເຕນ ສງ຺ເຂເປນ ສໍເວເຊຕ຺ວາ ‘‘ອປ຺ປມາເທນ ສມ຺ປາເທຖາ’’ຕິ ສງ຺ເຂເປເນວ ນິຣວເສສໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ອປ຺ປມາທປທຎ຺ຫິ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫິຕໍ ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ສາສນໍ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫິຕາຍ ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓາຍ ສາສນສງ຺ຂາຕາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອປ຺ປມາເທນ ສມ຺ປາເທຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຠິນ຺ນມນ຺ຕເຣຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວຈນານມນ຺ຕຣາເຬ ເວມຊ຺ເຌ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ກາລວຕາ ກາໂລປິ ນິທສ຺ສິໂຕ ຕທວິນາຠາວິຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕເມວ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ກມ຺ມນ຺ຕໍ, ວນນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ສງ຺ຄີຕຎ຺ຈ ອສງ຺ຄີຕຎ຺ຈາຕິ ສພ຺ພສຣູປມາຫ. ‘‘ອສງ຺ຄີຕນ຺ຕິ ຈ ສງ຺ຄີຕິກ຺ຂນ຺ຘກກຖາວຕ຺ຖຸປ຺ປກຣຓາທິ. ເກຈິ ປນ ‘ສຸຠສຸຕ຺ຕໍ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໔) ປຐມສງ຺ຄີຕິຍມສງ຺ຄີຕ’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ປຐມສງ຺ຄີຕິໂຕ ປຸເຣຕຣເມວ ຫິ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ເຕນ ສຸຠສ຺ສ ມາຓວສ຺ສ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຠສຸຕ຺ຕໍ ປນ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ຺ຕໍ ເອກໍ ສມຍໍ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ ອຈິຣປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຠຄວຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໔) ອາຄຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໍ ປຐມສງ຺ຄີຕິຍໍ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣເນວ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຣູປໍ ນ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ສຍເມວ ສຸຠສຸຕ຺ຕໍ ເທເສຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທີນິ ວທຕິ. ເອວໍ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ ‘‘ເອກມິທາຫໍ ຠນ຺ເຕ ສມຍໍ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣາມິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ’’ຕິອາທິ. ຕສ຺ມາ ທຸຕິຍຕຕິຍສງ຺ຄີຕິກາຣເກຫິ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຸຠສຸຕ຺ຕໍ ສງ຺ຄີຕິມາໂຣປິຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ອຖາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖຣສ຺ສ ເອວມຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ ‘‘ອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣເນວ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ສຸຠສຸຕ຺ຕໍ ປຐມສງ຺ຄີຕິມາໂຣເປຕ຺ວາ ຕນ຺ຕິໍ ຐເປຕຸກາເມຫິ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣາທີຫິ ອຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ ອາຄຕນເຍເນວ ‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕນ຺ຕິ ຐປິຕາ’’ຕິ. ເອວໍ ສຕິ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ອຖ ວາ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ສຸຠສຸຕ຺ຕໍ ສຍໍ ເທເສນ຺ໂຕປິ ສາມຎ຺ຎຜລາທີສຸ ຠຄວຕາ ເທສິຕນເຍເນວ ເທເສສີຕິ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ລທ຺ຘນເຍ ຐຕ຺ວາ ເທສິຕຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ ເທສິຕໍ ຘມ຺ມໍ ອຕ຺ຕນິ ອທຫນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫາຕິ ເອວມຘິປ຺ປາເຍປິ ສຕິ ຍຸຊ຺ຊເຕວ. ‘‘ອນຸສງ຺ຄີຕຎ຺ຈາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ທຸຕິຍຕຕິຍສງ຺ຄີຕີສຸ ປຸນ ສງ຺ຄີຕຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ຖວເສນ ນິນ຺ນານາກຣຓເມວ. ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ວິນຍປິຏກໍ ນາມ ເວທິຕພ຺ພໍ, ສຸຕ຺ຕ…ເປ… ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ນາມ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ.

ຠິກ຺ຂຸຠິກ຺ຂຸນີປາຕິໂມກ຺ຂວເສນ ອຸຠຍານິ ປາຕິໂມກ຺ຂານິ. ຠິກ຺ຂຸຠິກ຺ຂຸນີວິຠງ຺ຄວເສນ ທ຺ເວ ວິຠງ຺ຄາ. ມຫາວຄ຺ຄຈູຬວຄ຺ເຄສຸ ອາຄຕາ ທ຺ວາວີສຕິ ຂນ຺ຘກາ. ປຈ຺ເຈກໍ ໂສຬສຫິ ວາເຣຫິ ອຸປລກ຺ຂິຕຕ຺ຕາ ໂສຬສ ປຣິວາຣາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິວາຣປາຬິຍຎ຺ຫິ ມຫາວິຠງ຺ເຄ ໂສຬສ ວາຣາ, ຠິກ຺ຂຸນີວິຠງ຺ເຄ ໂສຬສ ວາຣາ ຈາຕິ ພາຕ຺ຕິໍສ ວາຣາ ອາຄຕາ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ປນ ກຕ຺ຖຈິ ‘‘ປຣິວາຣາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ທິສ຺ສຕິ, ພຫູສຸ ປນ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍໍ, ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ‘‘ໂສຬສ ປຣິວາຣາ’’ຕິ ເອວເມວ ທິສ຺ສມານຕ຺ຕາ ອຍມ຺ປິ ປາໂຐ ນ ສກ຺ກາ ປຏິພາຫິຕຸນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ອິຕີ’’ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ນິທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ອິທ’’ນ຺ຕິ ຕໍ ປຣາມສຕິ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ວາ ອິທມຕ຺ເຖ, ອິທນ຺ຕິ ວຈນສິລິຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕໍ, ອິຕິ ອິທນ຺ຕິ ວາ ປຣິຍາຍທ຺ວຍໍ ອິທມຕ຺ເຖເຍວ ວຕ຺ຕຕິ ‘‘ອິທາເນຕຣຫິ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ເອສ ນໂຍ ອີທິເສສຸ. ພ຺ຣຫ຺ມຊາລາທີນິ ຈຕຸຕ຺ຕິໍສ ສຸຕ຺ຕານິ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນ ວາ, ເຕສໍ ວາ ສງ຺ຄໂຫ ຄຓນາ ເອຕສ຺ສາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລາທິຈຕຸຕ຺ຕິໍສສຸຕ຺ຕສງ຺ຄໂຫ. ເອວມິຕເຣສຸປິ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ເຕສຸ ທີຆຠາຓກມຊ຺ຌິມຠາຓການໍ ວາເທສຸ ມຊ຺ຌິມຠາຓການຎ຺ເຎວ ວາທສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕຕຣຕ຺ຕາ ຂຸທ຺ທກປາຐາທໂຍປິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏເກເຍວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຂຸທ຺ທກ…ເປ… ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກໍ ນາມາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຸຓາຖ ຠາວິຕຕ຺ຕານໍ, ຄາຖາ ອຕ຺ຖູປນາຍິກາຕິ (ເຖຣຄາ. ນິທານຄາຖາ) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ເຖຣຄາຖາ ເຖຣີຄາຖາ’’ຕິ ຈ ປາໂຐ ຍຸຕ຺ໂຕ.

ເອວໍ ສຣູປໂຕ ປິຏກຕ຺ຕຍໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ອິທານິ ນິພ຺ພຈນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຕິພ຺ພິເຘສຸ ປິຏເກສຸ. ວິວິຘວິເສສນຍຕ຺ຕາຕິ ວິວິຘນຍຕ຺ຕາ, ວິເສສນຍຕ຺ຕາ ຈ. ວິນຍນໂຕຕິ ວິນຍນຠາວໂຕ, ຠາວປ຺ປຘານນິທ຺ເທໂສຍໍ, ຠາວໂລໂປ ວາ, ອິຕຣຖາ ທພ຺ພເມວ ປຘານໍ ສິຍາ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ວິນຍນຕາຄຸຓສມງ຺ຄິນາ ວິນຍທພ຺ເພເນວ ເຫຕຸຠູເຕນ ວິນໂຍຕິ ອກ຺ຂາໂຕ, ນ ປນ ວິນຍນຕາຄຸເຓນາຕິ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖປ຺ປສງ຺ໂຄ ຠເວຍ຺ຍ. ອຍໍ ນໂຍ ເອທິເສສຸ. ວິນີຍເຕ ວາ ວິນຍນໍ, ຕໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ວິນໂຍຕິ ອຕ຺ຖປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠູໂຕ ສຎ຺ຎີສງ຺ຂາໂຕ ອຍໍ ຕນ຺ຕິ ວິນໂຍ. ວິນໂຍຕິ ອກ຺ຂາໂຕຕິ ສທ຺ທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠູໂຕ ສຎ຺ຎາສງ຺ຂາໂຕ ວິນໂຍ ນາມາຕິ ກຖິໂຕ. ອຕ຺ຖປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ຫິ ນາມປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຠາວນໍ ນິພ຺ພຈນນ຺ຕິ.

ອິທານິ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ອຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ວິວິຘາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ‘‘ວິວິຘາ ເອຕ຺ຖ ນຍາ, ຕສ຺ມາ ວິວິຘນຍຕ຺ຕາ ວິນໂຍຕິ ອກ຺ຂາໂຕ’’ຕິອາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ວິວິຘຕ຺ຕໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ປຎ຺ຈວິຘາ’’ຕິອາທິນາ, ຕຖາ ວິເສສຕ຺ຕມ຺ປິ ‘‘ທຬ຺ຫີກມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ. ໂລກວຊ຺ເຊສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ທຬ຺ຫີກມ຺ມປໂຍຊນາ, ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ເຊສຸ ສິຖິລກຣຓປໂຍຊນາ. ສຎ຺ຎມເວລໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕ ອາຈາໂຣ ອຊ຺ຌາຈາໂຣ, ວີຕິກ຺ກໂມ, ກາເຍ, ວາຈາຍ ຈ ປວຕ຺ໂຕ ໂສ, ຕສ຺ສ ນິເສຘນໍ ຕຖາ, ເຕນ ຕຖານິເສຘນເມວ ປຣິຍາເຍນ ກາຍວາຈາວິນຍນໍ ນາມາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສາເນກຘາ ປຣາມສນມາຫ ‘‘ວິວິຘນຍຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ຈ ຄາຖາ ອີທິສສ຺ສ ນິພ຺ພຈນສ຺ສ ປກາສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຕິ ວິວິຘນຍຕ຺ຕາທິເຫຕຸນາ ກຣຓຠູເຕນາຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປິຈ ‘‘ວິວິຘາ ຫີ’’ຕິອາທິວາກ຺ຍສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຄຸຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຕນາ’’ຕິອາທິມາຫາຕິປິ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ສຕິ ເຕນາຕິ ວິວິຘນຍຕ຺ຕາທິນາ ເຫຕຸຠູເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຈນເມວ ສນ຺ຘາຍ ໂປຣາເຓຫິ ອຍໍ ຄາຖາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ສໍສນ຺ເທຕຸໍ ‘‘ເຕນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ທຸຕິຍນເຍ ວິຍ ‘‘ເຕນາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕນ຺ຕິ ຄາຖາວຈນໍ. ເອຕສ຺ສາຕິ ວິນຍສທ຺ທສ຺ສ, ‘‘ວຈນຕ຺ຖາ’’ຕິ ປເທນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ວຈນສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ຫິ ສມ຺ພນ຺ເຘ ວຸຕ຺ເຕປິ ຕສ຺ສ ວຈນສາມຎ຺ຎໂຕ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕສ຺ສາ’’ຕິ ປຸນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເນຣຸຕ຺ຕິກາ ປນ ສມາສຕທ຺ຘິເຕສຸ ສິທ຺ເຘສຸ ສາມຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ນາມສທ຺ທຕ຺ຕາ ຈ ເອທິເສສຸ ສທ຺ທນ຺ຕເຣນ ວິເສສິຕຠາວໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ.