໓. ປຕ຺ຕວຄ຺ໂຄ

໑. ປຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໙໘-໖໐໒. ປຕ຺ຕວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐເມ ຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ວິກ຺ເກຕພ຺ພຠຓ຺ຑໍ. ຍສ຺ມາ ວຓ຺ຓສທ຺ໂທ ສຓ຺ຐານຊາຕິຣູປາຍຕນກາຣຓປມາຓຄຸຓປສໍສາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ມຫນ຺ຕໍ ສປ຺ປຣາຊວຓ຺ຓໍ ອຠິນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໔໒) ຫິ ສຓ຺ຐານໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໔໐໒) ຊາຕິ. ‘‘ປຣມາຍ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໓໐໓) ຣູປາຍຕນໍ.

‘‘ນ ຫຣາມິ ນ ຠຎ຺ຊາມິ, ອາຣາ ສິງ຺ຆາມິ ວາຣິຊໍ;

ອຖ ເກນ ນຸ ວຓ຺ເຓນ, ຄນ຺ຘຕ຺ເຖໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໔; ຊາ. ໑.໖.໑໑໖) –

ອາທີສຸ ກາຣຓໍ. ‘‘ຕໂຍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໖໐໒) ປມາຓໍ. ‘‘ກທາ ສຎ຺ຎຸຬ຺ຫາ ປນ ເຕ ຄຫປຕິ ອິເມ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໗໗) ຄຸໂຓ. ‘‘ວຓ຺ຓາຣຫສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໓) ປສໍສາ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໂຍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓາຕິ ຕີຓິ ປຕ຺ຕສ຺ສ ປມາຓານີ’’ຕິ.

ອຑ຺ຒເຕຣສປລາ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ມາສານໍ ອຑ຺ຒເຕຣສປລານິ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ມຄຘນາຬິ ນາມ ຉປສຕາ ນາຬີ’’ຕິ ເກຈິ. ‘‘ອຏ຺ຐປສຕາ’’ຕິ ອປເຣ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມານໍ ມເຕນ ຕິປສຕາຍ ນາຬິຍາ ທ຺ເວ ນາຬິໂຍ ເອກາ ມຄຘນາຬິ ໂຫຕິ, ປຈ຺ຉິມານໍ ຈຕຸປສຕາຍ ນາຬິຍາ ທ຺ເວ ນາຬິໂຍ ເອກາ ມຄຘນາຬິ. ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ປນ ‘‘ປກຕິຍາ ຈຕຸມຸຏ຺ຐິກໍ ກຸຑຸວໍ, ຈຕຸກຸຑຸວໍ ນາຬິກໍ, ຕາຍ ນາຬິຍາ ໂສຬສ ນາຬິໂຍ ໂທຓໍ, ຕໍ ປນ ມຄຘນາຬິຍາ ທ຺ວາທສ ນາຬິໂຍ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ເຕນ ນເຍນ ‘‘ມຄຘນາຬິ ນາມ ປຎ຺ຈ ກຸຑຸວານິ ເອກຎ຺ຈ ມຸຏ຺ຐິໍ ເອກາຍ ມຸຏ຺ຐິຍາ ຕຕິຍຎ຺ຈ ຠາຄໍ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສພ຺ພສມ຺ຠາຣສງ຺ຂໂຕຕິ ຊີຣກາທິສພ຺ພສມ຺ຠາເຣຫິ ສງ຺ຂໂຕ. ອາໂລປສ຺ສ ອາໂລປສ຺ສ ອນຸຣູປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ມຕ຺ຕາ ນາມ ໂອທນຈຕຸຕ຺ໂຖ ຠາໂຄ’’ຕິ ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໘໗) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາໂລປສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຠາຄປ຺ປມາຓໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອາໂລປສ຺ສ ອນຸຣູປນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອິຘ ປນ ສູປສ຺ເສວ ໂອທນຈຕຸຕ຺ຖຠາຄປ຺ປມາຓຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເອຕສ຺ສ ລກ຺ຂເຓ ທສ຺ສິເຕ ອິຕຣສ຺ສປິ ທສ຺ສິຕເມວ ໂຫຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ຕຖາ ວິເສເສຕ຺ວາ ປມາຓໍ ນ ທສ຺ສິຕໍ.

ມຄຘນາຬິຍາ ອຸປຑ຺ຒປ຺ປມາໂຓ ອິຘ ປຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ປຕ຺ໂຖທນນ຺ຕິ ມຄຘນາຬິຍາ ອຸປຑ຺ຒນາຬິໂກທນ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາ ຈ ‘‘ປຕ຺ຖທ຺ວຍໍ ມຄຘນາຬີ’’ຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ປຕ຺ໂຖ ຈ ‘‘ຈຕຸປໂລ ກຸຑຸໂວ, ຈຕຸກຸຑຸໂວ ປຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອິມິນາ ໂລກິຍໂວຫາເຣນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຠາຊນປຣິໂຠເຄນາຕິ ອຸທກາຫຣຓາທິນາ ຠາຊນປຣິໂຠເຄນ.

໖໐໗. ໂຘເຕຕິ ປຣິໂຠຄາວສານທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ໂຘເຕເຍວ ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ຕໂຕ ປຸເຣຕຣໍ ປຣິໂຠຄກາເລເຍວ ອາປຊ຺ຊນໂຕ.

໖໐໘. ປຎ຺ຈຫິ ທ຺ວີຫີຕິ ອິທໍ ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ກາຬວຓ຺ຓຕາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຍທິ ປນ ເອເກນປິ ປາເກນ ກາຬວຓ຺ໂຓ ໂຫຕິ, ອຘິຏ຺ຐານຸປໂຄເຍວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຫຕ຺ຖານາຄຕສ຺ສປິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍທິຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິນາ ຈ ທູເຣ ຐິຕມ຺ປິ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວິກປ຺ເປຕຸຎ຺ຈ ລຠຕິ, ຐປິຕຏ຺ຐານສລ຺ລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ນ ປມາຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສຸຕ຺ວາ ວາຕິ ປຕ຺ຕກາຣເກນ ເປສິຕຠິກ຺ຂຸນາ ອນາຓຕ຺ໂຕ ເກວລໍ ຕສ຺ສ ກເຖນ຺ຕສ຺ສ ວຈນມຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ວາ. ນ ປມາຓນ຺ຕິ ເຕນ ອເປສິຕຕ຺ຕາ. ສາມນ຺ຕວິຫາເຣຕິ ອິທໍ ອຸປຈາຣມຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ທູເຣ ຐິຕມ຺ປິ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ຐປິຕຏ຺ຐານໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ອິທມ຺ປິ ອຸປຈາຣມຕ຺ຕໍ, ປຕ຺ຕສລ຺ລກ຺ຂຓເມເວຕ຺ຖ ປມາຓໍ. ປຕ຺ເຕ ວາ ຉິທ຺ທໍ ໂຫຕີຕິ ມຸຂວຏ຺ຏິໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ທ຺ວງ຺ຄຸລມຕ຺ໂຕກາສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຉິທ຺ທໍ ໂຫຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ປຐມກຖິເນ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ປຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອູນປຎ຺ຈພນ຺ຘນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໑໐. ທຸຕິຍສິກ຺ຂາປເທ ຫຕ຺ເຖສຸ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣຕີຕິ ປາຬິປທສ຺ສ ຫຕ຺ເຖສຸ ລຠິຕພ຺ພປິຓ຺ຑຕ຺ຖາຍ ຈຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໖໑໒-໖໑໓. ‘‘ຕສ຺ສ ໂສ ອປຕ຺ໂຕຕິ ວຈນໂຕ ໂສ ປຕ຺ໂຕ ອຘິຏ຺ຐານມ຺ປິ ວິຊຫຕິ ອປຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອປຕ຺ຕຠາວໂຕເຍວ ຫິ ‘ປຎ຺ຈພນ຺ຘນໍ ປຕ຺ຕໍ ເຈຕາເປຕີ’ຕິ ປາຬິຍໍ ນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອປຕ຺ໂຕຕິ ອິທໍ ‘ອຎ຺ຎໍ ປຕ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂສ ປນ ປຕ຺ໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ວິຊຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ ‘‘ຍສ຺ສ ປຎ຺ຈ ເອກາເຍວ ວາ ທສງ຺ຄຸລາ, ໂສ ພທ຺ໂຘປິ ອພທ຺ໂຘປິ ອປຕ຺ໂຕເຍວາ’’ຕິ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ມຸຂວຏ຺ຏິຍາ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ທ຺ວງ຺ຄຸລມຕ຺ຕາຫິ ຣາຊີຫິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕີຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ເອກາຍ ປນ ຣາຊິຍາ ທສງ຺ຄຸລາຍ ສເຈ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາໂຓ ຉິທ຺ໂທ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຉິທ຺ເທເນວ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນໍ ສິຍາຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຕຸໍ. ພນ຺ຘໂນກາເສ ສຕິ ອສຕິ ວາ ພນ຺ຘນວິຣຫິໂຕ ປຕ຺ໂຕ ອພນ຺ຘໂນຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ພນ຺ຘໂນກາສວິຣຫິໂຕເຍວ ປນ ອພນ຺ຘໂນກາໂສຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ຕິປຸສຸຕ຺ຕເກນ ວາ ພນ຺ຘິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ປາໂຐ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ປຸຣາຓໂປຕ຺ຖເກປິ ຫິ ອຍເມວ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ສຸທ຺ເຘຫິ…ເປ… ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອິທໍ ອຸຓ຺ຫໂຠຊເນ ປກ຺ຂິຕ຺ເຕ ວິລີຍມານຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຜາຓິຕໍ ຌາເປຕ຺ວາ ປາສາຓຈຸຓ຺ເຓນ ພນ຺ຘິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປາສາຓຈຸຓ຺ເຓນ ສທ຺ຘິໍ ຜາຓິຕໍ ປຈິຕ຺ວາ ຕຖາປກ຺ເກນ ປາສາຓຈຸຓ຺ເຓນ ພນ຺ຘິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໖໑໕. ອນຸກມ຺ປາຍ ນ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍສ຺ສ ໂສ ປຕ຺ໂຕ ນ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສປິ ອຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ເຕເນວ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອູນປຎ຺ຈພນ຺ຘນສີກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສເຈ ເຖຣສ຺ສ ປຕ຺ໂຕ ນ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ວາ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ, ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ປຕ຺ຕປຣິຍນ຺ໂຕຕິ ປຣິຍນ຺ຕປຕ຺ໂຕ, ອວສານປຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ປຕ຺ຕໍ ຄາຫາເປນ຺ເຕນ ອລຊ຺ຊິໍ ອຄາຫາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ ອາຘາຣກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປີຐາທີສຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອາຘາຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຕ຺ຕໍ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ອາຘາຣຐປໂນກາສສ຺ສ ອນິຍມິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປຣິໂຠເຄນາຕິ ອຍຸຕ຺ຕປຣິໂຠເຄນ.

໖໑໖. ປາຬິຍໍ ‘‘ອພນ຺ຘເນນ ປຕ຺ເຕນ ອພນ຺ຘນໍ ປຕ຺ຕໍ. ເອກພນ຺ຘນໍ ປຕ຺ຕໍ… ທ຺ວິພນ຺ຘນໍ ປຕ຺ຕໍ… ຕິພນ຺ຘນໍ… ຈຕຸພນ຺ຘນໍ… ອພນ຺ຘໂນກາສໍ… ເອກ… ທ຺ວິ… ຕິ… ຈຕຸພນ຺ຘໂນກາສໍ ປຕ຺ຕໍ ເຈຕາເປຕີ’’ຕິ ເອວໍ ເອເກເກນ ປຕ຺ເຕນ ທສຘາ ທສວິຘໍ ປຕ຺ຕໍ ເຈຕາປນວເສນ ເອກນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປາຈິຕ຺ຕິຍສຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ປມາຓຍຸຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄຫິຕກາຬວຓ຺ຓມ຺ປິ ປຕ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຘິຏ຺ຐານຸປຄປຕ຺ຕສ຺ສ ອູນປຎ຺ຈພນ຺ຘນຕາ, ອຕ຺ຕຸທ຺ເທສິກຕາ, ອກຕວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຕາຍ ຈ ປຏິລາໂຠຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ.

ອູນປຎ຺ຈພນ຺ຘນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ເຠສຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໒໒. ຕຕິຍສິກ຺ຂາປເທ ເຍສໍ ມໍສໍ ກປ຺ປຕີຕິ ອິທໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖຸທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ເຍສໍ ມໍສໍ ນ ກປ຺ປຕິ, ເຕສໍ ສປ຺ປິອາທີນິ ນ ກປ຺ປນ຺ຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ມນຸສ຺ສຂີຣາທີນິປິ ຫິ ໂນ ນ ກປ຺ປນ຺ຕິ, ກຸໂຕ ສສສ຺ສ ສປ຺ປີຕິ ອາຫ ‘‘ເຍສຎ຺ຫິ ຂີຣໍ ອຕ຺ຖິ, ສປ຺ປິປິ ເຕສໍ ອຕ຺ຖິເຍວາ’’ຕິ. ‘‘ອິທຎ຺ຈ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸຄ຺ຄຫິຕກໍ ກຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ສຍເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ສຍໍກຕໍ ນິຣາມິສເມວ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຕທຫຸປຸເຣຠຕ຺ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ສຍໍກຕໍ ນິຣາມິສໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ກສ຺ມາ ສາມໍປາໂກ ນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ນວນີຕໍ ຕາເປນ຺ຕສ຺ສ ຫິ ສາມໍປາໂກ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ. ສວຕ຺ຖຸກປຏິຄ຺ຄຫິຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຄຕິກຕ຺ຕາ ອາຫ – ‘‘ສວຕ຺ຖຸກສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປຏິຄ຺ຄຫິເຕຫີຕິ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຂີຣທຘີຫິ. ປຸເຣຠຕ຺ຕມ຺ປິ ຈ ອຸຄ຺ຄຫິຕເກຫິ ກຕໍ ອພ຺ຠຎ຺ຊນາທີສຸ ອຸປເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸຠເຍສມ຺ປີຕິ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຂີຣທຘີຫິ ຈ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄຫິຕເກຫິ ຈ ກຕານໍ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອກປ຺ປິຍມໍສສປ຺ປິມ຺ຫີຕິ ອກປ຺ປິຍມໍສສຕ຺ຕານໍ ສປ຺ປິມ຺ຫິ. ກາຣຓປຕິຣູປກໍ ວຕ຺ວາຕິ ສຊາຕິຍານໍ ສປ຺ປິຠາວໂຕຕິ ກາຣຓປຕິຣູປກໍ ວຕ຺ວາ.

ສປ຺ປິນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ນິຣາມິສເມວ ສຕ຺ຕາຫໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖາຕິ ນວນີເຕ. ໂຘຕໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອໂຘຕໍ ເຈ, ສວຕ຺ຖຸກປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ໂຘຕໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເຖຣານໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕກ຺ກໂຕ ອຸທ຺ຘຏມຕ຺ຕເມວ ຂາທິໍສູຕິ ເອຕ຺ຖ ຕກ຺ກໂຕ ອຸທ຺ຘຏມຕ຺ຕໍ ອໂຘຕມ຺ປິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕາ ໂຘວິຕ຺ວາ ປຈິຕ຺ວາ ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິໍສູຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເຖຣສ຺ສ ຫິ ທຘິຄຸຬິກາທິສຫິຕມ຺ປິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ປຈ຺ຉາ ໂຘວິຕ຺ວາ ປຈິຕ຺ວາ ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ສວຕ຺ຖຸກປຏິຄ຺ຄຫເຓ ໂທໂສ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ເຕເນວ ເຖຣສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ຕສ຺ມາ ນວນີຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ເຕນ…ເປ… ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຕກ຺ກໂຕ ອຸທ຺ຘຏມຕ຺ຕເມວ ຂາທິໍສູ’’ຕິ ວຈນສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ອຊານນ຺ຕາ ‘‘ຕກ຺ກໂຕ ອຸທ຺ຘຏມຕ຺ຕໍ ອໂຘຕມ຺ປິ ທຘິຄຸຬິກາທິສຫິຕໍ ວິກາເລປິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ທຘິຄຸຬິກາທິອາມິເສນ ສໍສຏ຺ຐຣສໍ ນວນີຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ນວນີຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ເຕນາຕິ ອໂຘວິຕ຺ວາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕນວນີຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ເຕນ. ທຘິ ເອວ ທຘິຄຕໍ ຍຖາ ‘‘ຄູຖຄຕໍ ມຸຕ຺ຕຄຕ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໑໙). ຂຍໍ ຄມິສ຺ສຕີຕິ ວຈນໂຕ ຂີຣໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປກ຺ກສປ຺ປິອາທິປິ ວິກາເລ ກປ຺ປຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍນ຺ຕິ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈກາຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ຕນາປິ ຕຕ຺ຖ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສພ຺ຠາວໍ ທີເປຕິ. ເຕເນວ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ເຠສຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ນິພ຺ພຏ຺ຏິຕສປ຺ປິ ວາ ນວນີຕໍ ວາ ປຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕານິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຕານິ ຂີຣທຘີນິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ.

ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຐປິຕເຠສຊ຺ເຊຫີຕິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຐປິຕຍາວຊີວິກເຠສຊ຺ເຊຫິ. ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຍຖາ ຕຓ຺ຑຸລາທີນິ ນ ປຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕຖາ ລຊ຺ຊີເຍວ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ເທຕີຕິ ລຊ຺ຊີສາມເຓຣຄ຺ຄຫຓໍ, ອປິຈ ອລຊ຺ຊິນາ ອຊ຺ໂຌຫຣິຕພ຺ພໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຠິສງ຺ຂຣາເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາປິ ເອວມາຫ. ຕິເລ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ກຕເຕລນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ຠຊ຺ຊນາທີນິ ອກຕ຺ວາ ຄຫິຕເຕລໍ. ເຕເນວ ‘‘ສາມິສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິພ຺ພຏ຺ຏິຕຕ຺ຕາຕິ ຍາວກາລິກວຕ຺ຖຸໂຕ ວິເວຈິຕຕ຺ຕາ. ອຸຠຍມ຺ປີຕິ ອຕ຺ຕນາ ຈ ປເຣນ ຈ ກຕໍ. ຍາວ ອຣຸຓສ຺ສ ອຸຄ຺ຄມນາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍນ຺ຕິ ສຕ຺ຕມທິວເສ ກຕເຕລໍ ສເຈ ຍາວ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ.

໖໒໓. ອຈ຺ຉວສນ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸໂນ ວສາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຕໍສທິສານໍ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູນໍເຍວ ອກປ຺ປິຍມໍສສຕ຺ຕານໍ ວສາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ, ນ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍວຕ຺ຖູນໍ ມນຸສ຺ສານໍ ວສາຕິ ອາຫ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສວສ’’ນ຺ຕິ. ສໍສຏ຺ຐນ຺ຕິ ປຣິສ຺ສາວິຕໍ. ‘‘ກາເລ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ວິກາເລ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນປິ ນິປ຺ປກ຺ກໍ ສໍສຏ຺ຐຎ຺ຈ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ທ຺ເວປິ ທຸກ຺ກຏານິ ໂຫນ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ຂີຣທຘິອາທີນິ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ເຕລໍ ປຈນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ກສຏໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເຕລເມວ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປກ຺ກເຕລກສເຏ ວິຍ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍຕີ’’ຕິ. ‘‘ສເຈ ວສາຍ ສທ຺ຘິໍ ປກ຺ກຕ຺ຕາ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອິທໍ ກສ຺ມາ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕາ ‘‘ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິມາຫໍສຸ. ເອຕໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ນນຸ ເອຕໍ ທຘິຄຸຬິກາທີຫິ ປກ຺ກໍ ນວນີຕໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ມຘຸກຣີຫິ ນາມ ມຘຸມກ຺ຂິກາຫີຕິ ອຍໍ ຂຸທ຺ທກມກ຺ຂິການໍ ຠມຣມກ຺ຂິການຎ຺ຈ ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ທຓ຺ຑເກສຸ ມຘຸກຣາ ມຘຸກຣີ ມກ຺ຂິກາ ນາມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕາຫິ ມຘຸກຣີອາທີຫິ ຕີຫິ ມກ຺ຂິກາຫິ ກຕໍ ມຘຸ ນາມາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຠມຣມກ຺ຂິກາຫີຕິ ມຫາຠມຣມກ຺ຂິກາຫິ. ສິເລສສທິສນ຺ຕິ ຆນປກ຺ກໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕຣນ຺ຕິ ຕນຸກມຘຸ. ມຘຸປຏລນ຺ຕິ ມຘຸຣຫິຕໍ ເກວລໍ ມຘຸປຏລໍ. ‘‘ສເຈ ມຘຸສຫິຕໍ ປຏລໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິປນ຺ຕິ, ປຏລສ຺ສ ຠາຊນຏ຺ຐານິຍຕ຺ຕາ ມຘຸໂນ ວເສນ ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ມຘຸມກ຺ຂິຕໍ ປນ ມຘຸຄຕິກເມວາ’’ຕິ ອິມິນາ ຕໍ ນ ສເມຕິ.

‘‘ຜາຓິຕໍ ນາມ ອຸຈ຺ຉຸມ຺ຫາ ນິພ຺ພຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ປາຬິຍໍ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ‘‘ອຸຈ຺ຉຸຣສໍ ອຸປາທາຍ…ເປ… ອວຕ຺ຖຸກາ ອຸຈ຺ຉຸວິກຕິ ‘ຜາຓິຕ’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອຸຈ຺ຉຸຣໂສປິ ນິກ຺ກສໂຏ ສຕ຺ຕາຫກາລິໂກຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເກນຈິ ປນ ‘‘ມຘຸມ຺ຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ກາລິກາ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພາ, ອຸຈ຺ຉຸມ຺ຫິ ຈາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ສມກ຺ຂິກຓ຺ຑເສຬກໍ ຍາວກາລິກໍ, ອເນຬກໍ ອຸທກສມ຺ຠິນ຺ນໍ ຍາມກາລິກໍ, ອສມ຺ຠິນ຺ນໍ ສຕ຺ຕາຫກາລິກໍ, ມຘຸສິຕ຺ຖໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ຍາວຊີວິກໍ, ຕຖາ ອຸຈ຺ຉຸ ວາ ຣໂສ ວາ ສກສໂຏ ຍາວກາລິໂກ, ນິກ຺ກສໂຏ ອຸທກສມ຺ຠິນ຺ໂນ ຍາມກາລິໂກ, ອສມ຺ຠິນ຺ໂນ ສຕ຺ຕາຫກາລິໂກ, ສຸທ຺ຘກສຏໍ ຍາວຊີວິກ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕຣິປິ ພຫຸຘາ ປປຎ຺ຈິຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອຸທກສມ຺ຠິນ຺ນໍ ມຘຸ ວາ ອຸຈ຺ຉຸຣໂສ ວາ ອຸທກສມ຺ຠິນ຺ໂນ ຍາມກາລິໂກ’’ຕິ ອິທໍ ເນວ ປາຬິຍໍ, ນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ຍາວກາລິກໍ ສມານໍ ຄຣຸຕຣມ຺ປິ ມຸທ຺ທິກາຊາຕິຣສໍ ອຕ຺ຕນາ ສໍສຏ຺ຐໍ ລຫຸກໍ ຍາມກາລິກຠາວໍ ອຸປເນນ຺ຕໍ ອຸທກໍ ລຫຸຕຣໍ ສຕ຺ຕາຫກາລິກໍ ອຕ຺ຕນາ ສໍສຏ຺ຐໍ ຄຣຸຕຣໍ ຍາມກາລິກຠາວໍ ອຸປເນຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ໂສເຍວ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ປາຬິຍໍ ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ອຸທກສມ຺ເຠເທນ ຄຣຸຕຣສ຺ສປິ ລຫຸຠາໂວປຄມນໍເຍວ ທສ຺ສິຕໍ. ປາຬິຍມ຺ປິ ຫິ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຄິລານສ຺ສ ຄຸຬໍ, ອຄິລານສ຺ສ ຄຸໂຬທກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໘໔) ວທນ຺ເຕນ ອຄິລາເນນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ອຍຸຕ຺ໂຕປິ ຄຸໂຬ ອຸທກສມ຺ຠິນ຺ໂນ ອຄິລານສ຺ສປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ.

ຍມ຺ປິ ຈ ‘‘ອຸຈ຺ຉຸ ເຈ ຍາວກາລິໂກ, ອຸຈ຺ຉຸຣໂສ ເຈ ຍາມກາລິໂກ, ຜາຓິຕໍ ເຈ ສຕ຺ຕາຫກາລິກໍ, ຕໂຈ ເຈ ຍາວຊີວິໂກ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ອຸຈ຺ຉຸຣໂສ ອຸທກສມ຺ຠິນ຺ໂນ ຍາມກາລິໂກ’’ຕິ ອຎ຺ເຎນ ເກນຈິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕມ຺ປິ ຕຖາວິຘສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາວຈນສ຺ສ ອິມິສ຺ສາ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍ ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍ ອຠາວໂຕ ນ ສາຣໂຕ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພໍ. ຕໂຕເຍວ ຈ ‘‘ອຸຈ຺ຉຸຣໂສ ອຸທເກນ ສມ຺ຠິນ຺ໂນປິ ອສມ຺ຠິນ຺ໂນປິ ສຕ຺ຕາຫກາລິໂກເຍວາ’’ຕິ ເກຈິ ອາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ. ເຠສຊ຺ຊກ຺ຂນ຺ຘເກ ຈ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຸຈ຺ຉຸຣສ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໐໐) ເອຕ຺ຖ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຈ຺ຉຸຣໂສ ສຕ຺ຕາຫກາລິໂກ’’ຕິ.

ສຍໍກຕໍ ນິຣາມິສເມວ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອປຣິສ຺ສາວິຕໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕມ຺ປິ ກຣຓສມເຍ ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາ ກສຏໍ ອປເນຕ຺ວາວ ອຕ຺ຕນາ ກຕນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຌາມອຸຈ຺ຉຸຜາຓິຕນ຺ຕິ ອຄ຺ຄິນາ ທຑ຺ເຒ ອຸຈ຺ຉຸເຂຕ຺ເຕ ຌາມອຸຈ຺ຉຸນາ ກຕຜາຓິຕໍ. ໂກຏ຺ຏິຕອຸຈ຺ຉຸຜາຓິຕນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທານຸຂຸທ຺ທກໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາ ນິປ຺ປີເຬຕ຺ວາ ປກ຺ກໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຈ ສກສຏໍ ຜາຓິຕໍ. ຕາທິສສ຺ສ ຈ ກສຏສ຺ສ ອພ຺ໂພຫາຣິກຕ຺ຕາ ‘‘ຕໍ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສີຕຸທເກນ ກຕນ຺ຕິ ມຘຸກປຸປ຺ຜານິ ສີໂຕທເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜຣເສ ອຸທກຄເຕ ສຕິ ຕໍ ອຸທກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຈິຕ຺ວາ ກຕຜາຓິຕໍ. ຂີຣໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ກຕໍ ມຘຸກຜາຓິຕໍ ຍາວກາລິກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຂີຣໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປກ຺ກເຕລໍ ກສ຺ມາ ວິກາເລ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເຈ? ເຕເລ ປກ຺ຂິຕ຺ຕຂີຣໍ ເຕລເມວ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎໍ ປນ ຂີຣໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ກຕໍ ຂີຣຠາວໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ກາຣຓໍ. ຍທິ ເອວໍ ຂຓ຺ຑສກ຺ຂຣມ຺ປິ ຂີຣໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕໍ ກສ຺ມາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຂຓ຺ຑສກ຺ຂຣໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຂີຣຊລ຺ລິກນ຺ຕິ ຂີຣເຜຓໍ.

ເຠສຊ຺ໂຊທິສ຺ສໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ສຕ຺ຕວິຘຎ຺ຫິ ໂອທິສ຺ສໍ ນາມາ’’ຕິອາທິນາ ອິຕຣານິປິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ. ວິກຏານີຕິ ອປກຕິເຠສຊ຺ຊຕ຺ຕາ ວິກຏານິ, ວິຣູປານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູນມ຺ປິ ອກປ຺ປິຍມໍສານໍ ວສາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ‘‘ວໂສທິສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອຬາຣິການມ຺ປິ ອາຫາຣຕ຺ຖໍ ຜຣິຕຸໍ ສມຕ຺ຖານໍ ສປ຺ປິອາທີນໍ ເຠສຊ຺ຊນາເມນ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ‘‘ເຠສຊ຺ໂຊທິສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຕິ ປຈ຺ຈເຍຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕເຠສຊ຺ຊານິ ທຸຕິຍທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຸເຣຠຕ຺ຕມ຺ປິ ສຕິ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພານິ, ນ ອາຫາຣຕ຺ຖໍ ເຠສຊ຺ຊຕ຺ຖາຍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

໖໒໔. ທ຺ວາຣວາຕປານກວາເຏສູຕິ ມຫາທ຺ວາຣສ຺ສ ວາຕປານານຎ຺ຈ ກວາຏຜລເກສຸ. ກສາເວ ປກ຺ຂິຕ຺ຕານິ ຕານິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ປຣິຈ຺ຈຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມກ຺ເຂຕພ຺ພານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຆຸຓປາຓກາທິປຣິຫາຣຕ຺ຖໍ ມກ຺ເຂຕພ຺ພານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຘິຏ຺ເຐຕີຕິ ‘‘ອິທານິ ມຍ຺ຫໍ ອຊ຺ໂຌຫຣຓີຍໍ ນ ຠວິສ຺ສຕິ, ພາຫິຣປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ສປ຺ປິຎ຺ຈ ເຕລຎ຺ຈ ວສຎ຺ຈ ມຸທ຺ຘນິ ເຕລໍ ວາ ອພ຺ຠຎ຺ຊນໍ ວາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ເອວໍ ອຘິຏ຺ຐິຕຎ຺ຈ ປຏິຄ຺ຄຫຓໍ ວິຊຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

໖໒໕. ສເຈ ທ຺ວິນ຺ນໍ ສນ຺ຕກໍ ເອເກນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ອວິຠຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ປນ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ມຊ຺ເຌ ປາໂຐ ປຣິຫີໂນ, ເອວໍ ປເນຕ຺ຖ ປາໂຐ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ສເຈ ທ຺ວິນ຺ນໍ ສນ຺ຕກໍ ເອເກນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ອວິຠຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອນາປຕ຺ຕິ, ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ປນ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ປນ ສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄປິ ນ ສງ຺ຄຈ຺ຉຕິ. ຄຓ຺ຐິປເທປິ ຈ ອຍເມວ ປາໂຐ ທສ຺ສິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ຍຖາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ເອເກນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ນ ໂຫຕິ ປຣສນ຺ຕກຠາວໂຕ, ເອວມິທມ຺ປິ ອວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸຠຍສາຘາຣຓມ຺ປິ ອວິນິພ຺ໂຠຄຠາວໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ປນ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕສປ຺ປິອາທີນໍ ປຣິໂຠຄສ຺ສ ສຕ຺ຕາເຫເນວ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ‘‘ຕານິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາຫປຣມໍ ສນ຺ນິຘິກາຣກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພານີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ປນ ຕີສຸປິ ອິຘ ປາຐສ຺ສ ປຣິຫີນຠາວໍ ອສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ປນ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອິທໍ ອນ຺ໂຕສຕ຺ຕາເຫ ປຣິໂຠຄໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາຫາຠາວໂຕ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ນ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ອາວຸໂສ, ອິມໍ ເຕລໍ ສຕ຺ຕາຫມຕ຺ຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊ ຕ຺ວນ຺ຕິ ອິມິນາ ເຍນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ, ເຕນ ອນ຺ໂຕສຕ຺ຕາເຫເຍວ ປຣສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ກສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຕິ ປຐມໍ ຕາວ ອຸຠິນ຺ນໍ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອິທານິ ປນ ເອເກນ ອິຕຣສ຺ສ ວິສ຺ສຏ຺ຐຠາວໂຕ ອຸຠຍສາຘາຣຓຕາ ນຕ຺ຖີຕິ ວິຠຕ຺ຕສທິສໍ ຫຸຕ຺ວາ ຐິຕໍ, ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ປຏິຄ຺ຄຫິຕສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ເອກສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິຍາ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ‘‘ກິໍ ປຏິຄ຺ຄຫຓປຈ຺ຈຍາ ປຏິຄ຺ຄາຫກສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ, ອຸທາຫຸ ຍສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ຊາຕໍ, ຕສ຺ສາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ນິສ຺ສຏ຺ຐຠາວໂຕເຍວ ຈ ອິຘ ‘‘ອວິຠຕ຺ຕຠາວໂຕ’’ຕິ ກາຣຓໍ ອວຕ຺ວາ ‘‘ເຍນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ, ເຕນ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທຎ຺ຈ ວິສ຺ສຏ຺ຐຠາວໂຕ ອຸຠຍສາຘາຣຓຕໍ ປຫາຍ ເອກສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ໂຫນ຺ຕມ຺ປິ ເຍນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ຊາຕໍ, ຕສ຺ມາ ປຣສນ຺ຕກປຏິຄ຺ຄຫເຓ ວິຍ ປຏິຄ຺ຄາຫກສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫຓປຈ຺ຈຍາ ນຕ຺ຖິ ອາປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ‘‘ເຍນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ, ເຕນ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິເຕ ສຕິ ອວິຠຕ຺ເຕປິ ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ອາປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິເຕ ອວິຠຕ຺ຕຠາວໂຕເຍວ ອນາປຕ຺ຕິຍາ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ສເຈ ປນ ອິຕໂຣ ເຍນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ, ຕສ຺ເສວ ອນ຺ໂຕສຕ຺ຕາເຫ ອຕ຺ຕໂນ ຠາຄມ຺ປິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ, ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕິ ເຍນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ, ຕສ຺ເສວ ສນ຺ຕກຠາວມາປນ຺ນຕ຺ຕາ ອິຕຣສ຺ສ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອິມິນາ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກຠາເວປິ ອຎ຺ເຎນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕສກສນ຺ຕເກ ວິຍ ເຕນ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕຠາວໂຕ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ທີເປຕິ. ອິທໍ ປນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ອຊານິຕ຺ວາ ອິໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ຄຓ຺ຐິປທກາຣາທີຫິ ປປຎ຺ຈິຕໍ, ນ ຕໍ ສາຣໂຕ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພໍ.

ອປຣິໂຠຄໍ ໂຫຕີຕິ ກສ຺ສຈິ ອມນຸຎ຺ຎສ຺ສ ປຕິຕຕ຺ຕາ ປຣິໂຠຄາຣຫໍ ນ ໂຫຕິ. ເຍນ ຈິຕ຺ເຕນາຕິ ເຍນ ປຣິຈ຺ຈຊິຕຸກາມຕາຈິຕ຺ເຕນ. ‘‘ອນ຺ໂຕສຕ຺ຕາເຫ’’ຕິ ອຘິກາຣຕ຺ຕາ ‘‘ອນ຺ໂຕສຕ຺ຕາເຫ ອນເປກ຺ໂຂ ທຕ຺ວາ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ອິມໍ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ສນ຺ຘາຍ ມຫາສຸມຕ຺ເຖເຣນ ‘‘ເອວໍ ອນ຺ໂຕສຕ຺ຕາເຫ ທຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາປທຸມຕ຺ເຖໂຣ ປນ ຍທິ ເອວໍ ‘‘ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕີ’’ຕິ ອິມິນາວ ຕໍ ສິທ຺ຘໍ, ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ປນ ນິສ຺ສຏ຺ຐໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ປຣິໂຠຄມຸຂທສ຺ສນມິທນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ນຍິທໍ ຍາຈິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຎ຺ເຎນ ຠິກ຺ຂຸນາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕນ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ສຍມ຺ປິ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ສປ຺ປິອາທີນໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຠາໂວ, ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກຕາ, ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກໂມຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ເຠສຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ວສ຺ສິກສາຏິກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໒໗. ຈຕຸຕ຺ເຖ ສິພ຺ພນຣຊນກປ຺ປປຣິໂຍສາເນນ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາຕິ ສູຈິກມ຺ມນິຏ຺ຐາເນນ ສກິມ຺ປິ ວຓ຺ຓເຠທມຕ຺ຕຣຊເນນ ກປ຺ປພິນ຺ທຸກຣເຓນ ຈ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ. ສມເຍຕິ ວສ຺ສານສມເຍ.

໖໒໘. ກຸຈ຺ຉິສມໂຍຕິ ອນ຺ໂຕສມໂຍ. ‘‘ອຍເມໂກ ອຑ຺ຒມາໂສ ປຣິເຍສນກ຺ເຂຕ຺ຕຎ຺ເຈວ ກຣຓກ຺ເຂຕ຺ຕຎ຺ຈ. ເອຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອນ຺ຕເຣ ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ອລທ຺ຘໍ ປຣິເຍສິຕຸໍ ລທ຺ຘໍ ກາຕຸຎ຺ຈ ວຏ຺ຏຕິ, ນິວາເສຕຸໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸຎ຺ຈ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ, ໂສ ອປາໂຐ. ເອວໍ ປເນຕ຺ຖ ປາເຐນ ຠວິຕພ຺ພໍ ‘‘ອຍເມໂກ ອຑ຺ຒມາໂສ ປຣິເຍສນກ຺ເຂຕ຺ຕໍ. ເອຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອນ຺ຕເຣ ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ອລທ຺ຘໍ ປຣິເຍສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ລທ຺ຘໍ ກາຕຸໍ ນິວາເສຕຸໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸຎ຺ຈ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ນ ຫິ ຄິມ຺ຫານໍ ປຈ຺ຉິມມາສສ຺ສ ປຐໂມ ອຑ຺ຒມາໂສ ກຣຓກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ອຑ຺ຒມາໂສ ເສໂສ ຄິມ຺ຫານນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ນິວາເສຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ປນ ຄິມ຺ຫານໍ ປຈ຺ຉິມມາສສ຺ສ ປຈ຺ຉິໂມ ອຑ຺ຒມາໂສ ກຣຓກ຺ເຂຕ຺ຕຎ຺ເຈວ ນິວາສນກ຺ເຂຕ຺ຕຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ເຕເນວ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ວຫິສກສາຏິກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ຄິມ຺ຫານໍ ປຈ຺ຉິໂມ ມາໂສ ປຣິເຍສນກ຺ເຂຕ຺ຕໍ, ປຈ຺ຉິໂມ ອຑ຺ຒມາໂສ ກຣຓນິວາສນກ຺ເຂຕ຺ຕມ຺ປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ປາຬິຍາ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ອວິໂຣຘໍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປາໂຐ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

‘‘ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ນິປ຺ຜາເທນ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປເທນ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ‘‘ປິຏ຺ຐິສມຍຕ຺ຕາ ອິມິນາ ສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ທີປິຕາ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕ ປິຏ຺ຐິສມເຍ ສຕຸປ຺ປາທກຣຓມຕ຺ເຕນປິ ສມ຺ຠວນ຺ຕີ ອາປຕ຺ຕິ ຕໂຕ ຄຣຸກຕຣາຍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ນ ໂຫຕີຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ເຕເນວ ຠທນ຺ຕພຸທ຺ຘທຕ຺ຕາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ກຕ຺ວາ ປນ ສຕຸປ຺ປາທໍ, ວສ຺ສິກສາຏິຈີວຣໍ;

ນິປ຺ຜາເທນ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ, ສມເຍ ປິຏ຺ຐິສມ຺ມເຕ.

‘‘ໂຫຕິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍາປຕ຺ຕິ, ຎາຕກາຎາຕກາທິໂນ;

ເຕສຸເຍວ ຈ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ, ກຕ຺ວາ ນິປ຺ຜາທເນ ຕຖາ’’ຕິ.

ເກນສ຺ສ ໂຫຕິ ອາປຕ຺ຕີຕິ ອສ຺ສ ມາຕຣໍ ຈີວຣໍ ຍາຈນ຺ຕສ຺ສ ເກນ ສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຕ຺ຕີຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ‘‘ປຣິຓຕໍ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ປຣິຓາມນສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ໂຈທນາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ ໂນ ຈ ສງ຺ເຆ ປຣິຓຕນ຺ຕິ. ອຖ ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປເທນາຕິ ເຈ, ເອຕມ຺ປິ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ຈ ຎາຕເກ’’ຕິ. ‘‘ຎາຕເກ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ປາຐເສໂສ. ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ປິຏ຺ຐິສມເຍ ວສ຺ສິກສາຏິກຕ຺ຖໍ ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐາເນ ສຕຸປ຺ປາທກຣເຓນ ອາປຕ຺ຕິໍ, ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປເທນ ອນາປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ.

ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕ…ເປ… ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອິທໍ ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ອທິນ຺ນປຸພ຺ເພ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນເວຕ຺ຖ ວຕ຺ຕເຠເທ ທຸກ຺ກຏໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ທິນ຺ນປຸພ຺ເພສຸ ປນ ວຕ຺ຕເຠໂທ ນຕ຺ຖິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ເຍ ມນຸສ຺ສາ…ເປ… ວຕ຺ຕເຠໂທ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ອິທນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ນິປ຺ຜາເທນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ນິປ຺ຜາເທນ຺ຕສ຺ສ. ປກຕິຍາ ວສ຺ສິກສາຏິກທາຍກາ ນາມ ສງ຺ຆວເສນ ວາ ປຸຄ຺ຄລວເສນ ວາ ອປວາເຣຕ຺ວາ ອນຸສໍວຈ຺ຉຣໍ ວສ຺ສິກສາຏິການໍ ທາຍກາ. ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປເທນ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິມິນາປິ ສິກ຺ຂາປເທນ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກຸຈ຺ຉິສມເຍ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕ ‘‘ເທຖ ເມ ວສ຺ສິກສາຏິກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ເທຖ ເມຕິ ອິທຎ຺ຫິ ປຣິເຍສນກາເລ ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິເຕ ເອວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຫິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ວສ຺ສິກສາຏິກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕ ປນ ‘ເທຖ ເມ ວສ຺ສິກສາຏິກຈີວຣ’ນ຺ຕິອາທິກາຍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາປິ ປຣິເຍສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

໖໒໙. ‘‘ອາກາສໂຕ ປຕິຕອຸທເກເນວາຕິ ວຈນໂຕ ຉທນໂກຏິຍາ ປຕິຕອຸທເກນ ນຫາຍນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໓໐. ຉ ມາເສ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕີຕິ ເອເຕນ ອນ຺ໂຕວສ຺ເສປິ ຍາວ ວສ຺ສານສ຺ສ ປຈ຺ຉິມທິວສາ ອກຕາ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ມູລຈີວຣໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ເຫມນ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຉິມຸໂປສຖທິວເສເຍວ ກາຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ຄິມ຺ຫານໂຕ ເອກູນຕິໍສທິວເສ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ອປ຺ປກໍ ອູນມຘິກໍ ວາ ຄຓນູປຄໍ ນ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຕໂຕ ປຣມ຺ປິ…ເປ… ເອກມາສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກາຫທ຺ວີຫາທິວເສນ…ເປ… ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈາຕິ ອິມິນາ ເອກາຫານາຄຕາຍ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ, ທ຺ວີຫານາຄຕາຍ…ເປ… ທສາຫານາຄຕາຍ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ, ອນ຺ໂຕວສ຺ເສ ວາ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອາສາຬ຺ຫິມາສສ຺ສ ຊຸຓ຺ຫປກ຺ຂປຸຓ຺ຓມິຍໍ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ ວສ຺ສິກສາຏິກາ ‘‘ເອກາຫານາຄຕາຍ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອເຕເນວ ນເຍນ ຊຸຓ຺ຫປກ຺ຂສ຺ສ ຉຏ຺ຐິຍໍ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ ‘‘ທສາຫານາຄຕາຍ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍາວ ປຐມກຕ຺ຕິກເຕມາສປຸຓ຺ຓມີ, ຕາວ ອນ຺ໂຕເຕມາເສ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ ‘‘ອນ຺ໂຕວສ຺ເສ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຐມກຕ຺ຕິກເຕມາສປຸຓ຺ຓມິໂຕ ປຣຎ຺ຫິ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ ຍາວ ຈີວຣກາໂລ ນາຕິກ຺ກມຕິ, ຕາວ ອນຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ນ ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິຈາຣຓາ ສມ຺ຠວຕິ.

ຕສ຺ມິໍເຍວ ອນ຺ໂຕທສາເຫ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ເຕປິ ວສ຺ສານໂຕ ປຸພ຺ເພ ເອກາຫທ຺ວີຫາທິວເສນ ອນາຄຕາຍ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ລທ຺ຘາ ເຕຫິ ທິວເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ທສາຫໍ ອນຕິກ຺ກມນ຺ເຕນ ວສ຺ສູປນາຍິກທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຘິຏ຺ຐານກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ສມ຺ປຕ຺ຕາເຍວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ, ນ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ອເຂຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອນ຺ໂຕວສ຺ເສ ປນ ລທ຺ຘາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອນ຺ໂຕວສ຺ເສ ລທ຺ຘທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສາຫໍ ອນຕິກ຺ກາເມຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ.

ນນຸ ຈ ວສ຺ສານໂຕ ປຸພ຺ເພ ອນຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາເມຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ, ຕສ຺ມາ ອຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ອເຂຕ຺ຕຠູເຕປິ ທິວເສ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອນ຺ໂຕທສາເຫ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ? ຍຖາ ‘‘ອນ຺ໂຕວສ຺ເສ ລທ຺ຘາປິ ຍາວ ນ ນິຏ຺ຐາຕິ, ຕາວ ອນຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາເມຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອກຕາຍ ອນຘິຏ຺ຐານກ຺ເຂຕ຺ຕສທິສາປິ ອຕິກ຺ກນ຺ຕທິວສາ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາເມຕ຺ວາ ນິຏ຺ຐິຕາຍ ຄຓນູປຄາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ນິຏ຺ຐິຕທິວເສເຍວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ, ເອວມິຘາປິ ວສ຺ສານໂຕ ປຸພ຺ເພ ອນຘິຏ຺ຐານກ຺ເຂຕ຺ຕຠູຕາປິ ທິວສາ ລທ຺ຘທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຄຓນູປຄາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຕສ຺ມິໍເຍວ ອນ຺ໂຕທສາເຫ’’ຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທສາຫານາຄຕາຍ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ຉຏ຺ຐິຍໍ ລທ຺ຘາ ປຸຓ຺ຓມິຍໍ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາຕິ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ‘‘ຈາຕຸມາສໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຈເນເນວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ‘‘ທສາຫານາຄຕາຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ກິໍ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ເຈ? ວສ຺ສານໂຕ ປຸພ຺ເພເຍວ ທສາເຫ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ ວສ຺ສູປນາຍິກທິວເສ ນິຏ຺ຐິຕາ ຕທເຫວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ປໂຍຊນໍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ທສາຫາຕິກ຺ກເມ ນິຏ຺ຐິຕາ ຕທເຫວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ’’ຕິ.

ທສາເຫ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕ ຈີວຣກາລໍ ນາຕິກ຺ກເມຕພ຺ພາຕິ ເຕມາສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ທສາເຫ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ ຈີວຣກາລໍ ນາຕິກ຺ກເມຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ‘‘ປຐມກຕ຺ຕິກເຕມາສປຸຓ຺ຓມິໂຕ ປຸພ຺ເພ ສຕ຺ຕມິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ລທ຺ຘາ ເຈວ ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ ວສ຺ສິກສາຏິກາ ທສາເຫ ອນຕິກ຺ກນ຺ເຕເຍວ ຈີວຣກາລໍ ໂອຕິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ອນຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາປິ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ອິມິນາ ຈ ອິມໍ ທີເປຕິ – ອກຕາ ເຈ ວສ຺ສິກສາຏິກາ, ວສ຺ສານໍ ຈາຕຸມາສໍ ອກຕຕ຺ຕາເຍວ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ, ກຕາຍ ປນ ທສາຫປຣມສິກ຺ຂາປທໍ ອວິໂກເປຕ຺ວາ ປຣິຫາໂຣ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ.

ຍທາ ວາ ຕທາ ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຈາຕຸມາສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ທສາເຫ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕປິ ນຕ຺ຖິ ໂທໂສຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ກທາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ…ເປ… ຍທິ ນປ຺ປໂຫຕິ, ຍາວ ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມາ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕີ’’ຕິ ອິມິນາປິ ກຸຣຸນ຺ທິວຈເນນ ອກຕາຍ ວສ຺ສິກສາຏິກາຍ ຈາຕຸມາສໍ ປຣິຫາໂຣ, ກຕາຍ ທສາຫເມວ ປຣິຫາໂຣຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທີປິໂຕເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ.

ປາຬິຍໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣສ຺ສ ນຏ຺ຐຈີວຣສ຺ສາຕິອາທິນາ ນິສ຺ສຄ຺ຄິເຍນ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ອຸທາຫຸ ນຄ຺ຄສ຺ສ ນຫາຍໂຕ ທຸກ຺ກເຏນ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ກິເມຕ຺ຖ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພສິກ຺ຂາປເທສຸ ຫິ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ມູລສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ໂຄ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອນາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອນາປຕ຺ຕິວາໂຣ ອາຣຠີຍຕີຕິ ອິຘາປິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິເຍນ ອນາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຕຸໍ. ນ ຫິ ມູລາປຕ຺ຕິຍາ ອນາປຕ຺ຕິໍ ອທສ຺ເສຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣາ ວຸຕ຺ຕາຍ ເອວ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອນາປຕ຺ຕິວາໂຣ ອາຣຠີຍຕີຕິ. ເຕເນວ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣສ຺ສ ນຏ຺ຐຈີວຣສ຺ສ ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຈ຺ຉິນ຺ນເສສຈີວຣສ຺ສ ນຏ຺ຐເສສຈີວຣສ຺ສ ຈ ອສມເຍ ນິວາເສນ຺ຕສ຺ສ ປຣິເຍສນ຺ຕສ຺ສ ຈ ອນາປຕ຺ຕິ. ອາປທາສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອນິວຕ຺ຖໍ ໂຈຣາ ຫຣນ຺ຕີຕິ ອສມເຍ ນິວາເສນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ. ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ວສ຺ສິກສາຏິກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣສ຺ສ ວາ ນຏ຺ຐຈີວຣສ຺ສ ວາ ອນິວຕ຺ຖໍ ໂຈຣາ ຫຣນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ອາປທາສຸ ວາ ນິວາສຍໂຕ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາທີນຎ຺ຈ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ນຄ຺ຄສ຺ສ ນຫາຍໂຕ ທຸກ຺ກເຏເນວ ອນາປຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣສ຺ສາຕິ ເອຕໍ ວສ຺ສິກສາຏິກເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສຎ຺ຫິ ນຄ຺ຄານໍ ກາໂຍວສ຺ສາປເນ ອນາປຕ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ມຫຄ຺ຆວສ຺ສິກສາຏິກໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ນຫາຍນ຺ຕສ຺ສ ໂຈຣຸປທ຺ທໂວ ອາປທາ ນາມາ’’ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ປຣິເຍສິຕພ຺ພໍ.

ອຖ ອຸຠເຍນປິ ອນາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘນ຺ຕິ ເອວມຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ, ເອວມ຺ປິ ‘‘ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣສ຺ສາຕິ ເອຕໍ ວສ຺ສິກສາຏິກເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິເສເສຕ຺ວາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ ‘‘ອຈ຺ຉິນ຺ນເສສຈີວຣສ຺ສ ນຏ຺ຐເສສຈີວຣສ຺ສ ວາ ອສມເຍ ນິວາເສນ຺ຕສ຺ສ ປຣິເຍສນ຺ຕສ຺ສ ຈ ນິສ຺ສຄ຺ຄິເຍນ ອນາປຕ຺ຕິ, ອຈ຺ຉິນ຺ນວສ຺ສິກສາຏິກສ຺ສ ນຏ຺ຐວສ຺ສິກສາຏິກສ຺ສ ວາ ນຄ຺ຄສ຺ສ ນຫາຍໂຕ ທຸກ຺ກເຏນ ອນາປຕ຺ຕິ, ອາປທາສຸ ອນິວຕ຺ຖໍ ໂຈຣາ ຫຣນ຺ຕີຕິ ອສມເຍ ນິວາສຍໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິເຍນ ອນາປຕ຺ຕິ, ມຫຄ຺ຆວສ຺ສິກສາຏິກໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ນຫາຍນ຺ຕສ຺ສ ໂຈຣາ ຫຣນ຺ຕິ, ນຄ຺ຄສ຺ສ ນຫາຍໂຕ ທຸກ຺ກເຏນ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ອງ຺ເຄສຸ ປນ ວສ຺ສິກສາຏິກາຍ ອຕ຺ຕຸທ຺ເທສິກຕາ, ອສມເຍ ປຣິເຍສນຕາ, ຕາຍ ຈ ປຏິລາໂຠຕິ ອິມານິ ຕາວ ປຣິເຍສນາປຕ຺ຕິຍາ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ. ສຈີວຣຕາ, ອາປທາຠາໂວ, ວສ຺ສິກສາຏິກາຍ ສກຠາໂວ, ອສມເຍ ນິວາສນນ຺ຕິ ອິມານິ ນິວາສນາປຕ຺ຕິຍາ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ.

ວສ຺ສິກສາຏິກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ຈີວຣອຈ຺ຉິນ຺ທນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໓໑. ປຎ຺ຈເມ ຍມ຺ປິ ຕ຺ຍາຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ກາຣຓວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ເອວເມຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ – ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ຊນປທຈາຣິກໍ ປກ຺ກມິສ຺ສຕີຕິ ຍໍ ກາຣຓໍ ນິສ຺ສາຍ ອຫໍ ເຕ, ອາວຸໂສ, ຈີວຣໍ ອທາສິໍ, ຕໍ ນ ກໂຣສີຕິ ກຸປິໂຕ ອນຕ຺ຕມໂນ ອຈ຺ຉິນ຺ທີຕິ. ຍນ຺ຕິ ວາ ຈີວຣໍ ປຣາມສຕິ, ຕຕ຺ຖ ‘‘ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ຊນປທຈາຣິກໍ ປກ຺ກມິສ຺ສຕີຕິ ຍມ຺ປິ ເຕ ອຫໍ ຈີວຣໍ ອທາສິໍ, ຕໍ ຈີວຣໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີຕິ ກຸປິໂຕ ອນຕ຺ຕມໂນ ອຈ຺ຉິນ຺ທີ’’ຕິ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ.

໖໓໓. ອາຓຕ຺ໂຕ ພຫູນິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເອກໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ‘‘ຈີວຣໍ ຄຓ຺ຫາ’’ຕິ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ເອກຈີວຣວິສຍຕ຺ຕາ ເອກເມວ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ວາຈາຍ ວາຈາຍ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຈ຺ຉິນ຺ເນສຸ ວຕ຺ຖຸຄຓນາຍ ປາຈິຕ຺ຕິຍານິ. ເອກວາຈາຍ ສມ຺ພຫຸລາ ອາປຕ຺ຕິໂຍຕິ ອິທໍ ອຈ຺ຉິນ຺ເນສຸ ວຕ຺ຖຸຄຓນາຍ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍາປຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຓຕ຺ຕິຍາ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ປນ ທຸກ຺ກຏໍ ເອກເມວ.

໖໓໔. ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ‘‘ວຕ຺ຖຸຄຓນາຍ ທຸກ຺ກຏານີ’’ຕິ ອິທໍ ປຣາມສຕິ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ສິຖິລໍ ຄາຬ຺ຫຎ຺ຈ ປກ຺ຂິຕ຺ຕາສຸ ອາປຕ຺ຕິຍາ ພຫຸຕ຺ຕໍ ເອກຕ຺ຕຎ຺ຈ ອຕິທິສ຺ສຕິ.

໖໓໕. ອາວຸໂສ, ມຍນ຺ຕິອາທີສຸ ຄຓ຺ຫິຕຸກາມຕາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕປິ ເຕເນວ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ອນາປຕ຺ຕິ. ອມ຺ຫາກໍ ສນ຺ຕິເກ ອຸປຊ຺ຌໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕີຕິ ອິທໍ ສາມເຓຣສ຺ສປິ ທານໍ ທີເປຕິ. ຕສ຺ມາ ກິຎ຺ຈາປິ ປາຬິຍໍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ສາມໍ ຈີວຣໍ ທຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນກາເລ ທຕ຺ວາປິ ອຸປສມ຺ປນ຺ນກາເລ ອຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຈ຺ຉິນ຺ທນສມເຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຠາໂວເຍວ ເຫຕ຺ຖ ປມາຓໍ. ເທຕີຕິ ຕຸຏ຺ໂຐ ວາ ກຸປິໂຕ ວາ ເທຕິ. ຣຸນ຺ຘຖາຕິ ນິວາເຣຖ. ເອວໍ ປນ ທາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ ທິນ຺ນໍ ນ ຕາວ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກນ຺ຕິ ອນຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາວ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອາຫຣາເປຕຸໍ ປນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອວໍ ທິນ຺ນໍ ຠຕິສທິສຕ຺ຕາ ອາຫຣາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຈຊິຕ຺ວາ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອທຕ຺ວາ ອນເປກ຺ເຂນ ຫຸຕ຺ວາ ຕສ຺ເສວ ທິນ຺ນໍ. ຠຓ຺ຑຄ຺ເຆນ ກາເຣຕພ຺ໂພຕິ ສກສຎ຺ຎາຍ ວິນາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຠຓ຺ຑໍ ອຄ຺ຆາເປຕ຺ວາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກາເຣຕພ຺ໂພ. ວິກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມຈີວຣຕາ, ສາມໍ ທິນ຺ນຕາ, ສກສຎ຺ຎິຕາ, ອຸປສມ຺ປນ຺ນຕາ, ໂກຘວເສນ ອຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ອຈ຺ຉິນ຺ທາປນໍ ວາຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ.

ຈີວຣອຈ຺ຉິນ຺ທນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ສຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໓໖. ຉຏ຺ເຐ ປາຬິຍໍ ຈີວຣກາຣສມເຍຕິ ອິມິນາ ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖຠິກ຺ຂູນໍ ຈີວຣກມ຺ມສມຍຕ຺ຕາ ຈີວຣມາໂສ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຖຎ຺ໂຎປິ ປນ ຈີວຣກມ຺ມກາໂລ ຈີວຣກາຣສມໂຍຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໖໓໘. ປຎ຺ຈຫິປິ ມິສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ໂຂມາທີຫິ ປຎ຺ຈຫິ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ. ວີຕວີຕຏ຺ຐານໍ ຍຕ຺ຖ ສໍຫຣິຕ຺ວາ ຐເປນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ຕຸຣີຕິ ອຘິວຈນໍ. ສຸຕ຺ຕໍ ປເວເສຕ຺ວາ ເຍນ ອາໂກເຏນ຺ຕາ ຆນຠາວໍ ສມ຺ປາເທນ຺ຕິ, ຕໍ ເວມນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍໍ ຍນ຺ຕິ ຍໍ ຍໍ ປໂຍຄໍ. ຕນ຺ຕູນໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກຕ຺ຕາ ວີຕວີຕຏ຺ຐານໍ ປຏິລທ຺ຘເມວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທີຆໂຕ…ເປ… ວີເຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ. ປາຬິຍມ຺ປິ ຫິ ອິມິນາວ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ປຏິລາເຠນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຍາວ ຈີວຣໍ ວຑ຺ຒຕິ, ຕາວ ອິມິນາ ປມາເຓນ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ.

ເສໂສ ກປ຺ປິໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖກມ຺ມຍາຈນວເສນ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍນ຺ຕິ ທີຆໂສ ວິທຕ຺ຖິມຕ຺ເຕ ຕິຣິຍໍ ຫຕ຺ຖມຕ຺ເຕ ຈ ວີເຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ. ເຕເນວາຕິ ອກປ຺ປິຍຕນ຺ຕວາເຍນ. ຕເຖວ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ເຉເທ ປຣິຈ຺ເຉເທ ທຸກ຺ກຏໍ. ເກທາຣພທ຺ຘາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຈ຺ຉິມຓ຺ຑລພທ຺ຘາທິ ຄຫິຕໍ. ຕນ຺ເຕ ຐິຕໍເຍວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຈ຺ຉາ ວີຕຏ຺ຐານໍ ອຘິຏ຺ຐິຕຄຕິກເມວ ໂຫຕິ, ປຸນ ອຘິຏ຺ຐານກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ. ສເຈ ປນ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ອວີຕໍ ໂຫຕິ, ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ວິກປ຺ປນຸປຄປ຺ປມາຓມຕ຺ເຕ ວີເຕ ຕນ຺ເຕ ຐິຕໍເຍວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈີວຣຕ຺ຖາຍ ວິຎ຺ຎາປິຕສຸຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຕຸທ຺ເທສິກຕາ, ອກປ຺ປິຍຕນ຺ຕວາເຍນ ວາຍາປນນ຺ຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ສຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ປນ ວາຍາເປຍ຺ຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຈີວຣໍ ເມ, ອາວຸໂສ, ວາຍຖາຕິ ອກປ຺ປິຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວາຍາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ອງ຺ເຄສຸປິ ‘‘ອກປ຺ປິຍຕນ຺ຕວາເຍນ ອກປ຺ປິຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວາຍາປນ’’ນ຺ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາວິຘໍ ປນ ວິເສສວຈນໍ ເນວ ປາຬິຍໍ, ນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຸປລພ຺ຠຕິ. ປາຬິຍມ຺ປິ ‘‘ຎາຕການໍ ປວາຣິຕານ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ອນາປຕ຺ຕິວາເຣ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕຕນ຺ຕວາຍານເມວ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍຠາເວນ ພຫຸຘາ ນໂຍ ທສ຺ສິໂຕ, ນ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນາຕິ. ‘‘ອກປ຺ປິຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວາຍາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈ ວິເສເສຕ຺ວາ ວທນ຺ເຕນ ອຍໍ ນາມ ກປ຺ປິຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ວິສຸໍ ນ ທສ຺ສິຕໍ, ຕສ຺ມາ ວີມໍສິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ສຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ມຫາເປສກາຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໔໒. ສຕ຺ຕເມ ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕໍ ອນຸປທຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສ ກຕ຺ຕພ຺ພາກາຣມຕ຺ຕທສ຺ສນໍ, ທານໍ ປເນຕ຺ຖ ອງ຺ຄໍ ນ ໂຫຕິ ສຸຕ຺ຕວຑ຺ຒນວເສເນວ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ເຕເນວ ປທຠາຊເນປິ ‘‘ຕສ຺ສ ວຈເນນ ອາຍຕໍ ວາ ວິຕ຺ຖຕໍ ວາ ອປ຺ປິຕໍ ວາ ກໂຣຕິ, ປໂຍເຄ ທຸກ຺ກຏໍ, ປຏິລາເຠນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍ’’ນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕວຑ຺ຒນາກາຣເມວ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ມຫາເປສກາຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປິຓ຺ຑປາຕທານມຕ຺ເຕນ ຕໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ. ສເຈ ປນ ເຕ ຕສ຺ສ ວຈເນນ ຈີວຣສາມິການໍ ຫຕ຺ຖໂຕ ສຸຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອີສກມ຺ປິ ອາຍຕໍ ວາ ວິຕ຺ຖຕໍ ວາ ອປ຺ປິຕໍ ວາ ກໂຣນ຺ຕິ, ອຖ ເຕສໍ ປໂຍເຄ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທຸກ຺ກຏໍ, ປຏິລາເຠນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອາຍຕາທີສຸ ສຕ຺ຕສຸ ອາກາເຣສຸ ອາທິມ຺ຫິ ຕໂຍ ອາກາເຣ ສຸຕ຺ຕວຑ຺ຒເນນ ວິນາ ນ ສກ຺ກາ ກາຕຸນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕ຺ຕວຑ຺ຒນອາກາຣເມວ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ສຸວີຕາທໂຍ ຫິ ອາກາເຣ ວິນາປິ ສຸຕ຺ຕວຑ຺ຒເນນ ສກ຺ກາ ກາຕຸໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິຕານໍ ຕນ຺ຕວາເຍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວິກປ຺ປມາປຊ຺ຊນຕາ, ຈີວຣສ຺ສ ອຕ຺ຕຸທ຺ເທສິກຕາ, ຕສ຺ສ ວຈເນນ ສຸຕ຺ຕວຑ຺ຒນໍ, ຈີວຣສ຺ສ ປຏິລາໂຠຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ.

ມຫາເປສກາຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ອຈ຺ເຈກຈີວຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໔໖. ອຏ຺ຐເມ ອສມ຺ໂມຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ທສາຫານາຄຕປເທ ອສມ຺ໂມຫຕ຺ຖໍ. ປຐມປທສ຺ສາຕິ ທສາຫານາຄຕປທສ຺ສ. ຕານິ ທິວສານີຕິ ເຕສຸ ທິວເສສຸ. ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ສງ຺ຆໂຕ ວາ ຄຓໂຕ ວາ ອຸຊຸກໍ ອຕ຺ຕໂນເຍວ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ປຎ຺ຈມິໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ວສ຺ສໍ ວສນ຺ຕສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຎ຺ຈມິໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຈ຺ເຈກຈີວຣໍ ປຎ຺ຈມິຍໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຄຫິຕໍ ອຈ຺ເຈກຈີວຣປຣິຫາຣເມວ ລຠຕິ. ອຸຊຸກໍ ອຕ຺ຕໂນເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ເຈ, ປຎ຺ຈມິຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນເມວ ອຈ຺ເຈກຈີວຣປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ, ນ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສທ຺ຘາມຕ຺ຕກນ຺ຕິ ຘມ຺ມສ຺ສວນາທີຫິ ຕງ຺ຂຓຸປ຺ປນ຺ນໍ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕກໍ. ອາໂຣຈິຕໍ ຈີວຣນ຺ຕິ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ທິນ຺ນຈີວຣໍ. ຉຏ຺ຐິຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣສ຺ສ ເອກາທສໂມ ອຣຸໂຓ ຈີວຣກາເລ ອຸຏ຺ຐາຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຉຏ຺ຐິໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’’ຕິອາທິ. ຐປິຕຈີວຣມ຺ປີຕິ ປຘານຈີວຣທສ຺ສນມຸເຂນ ສພ຺ພມ຺ປິ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ‘‘ຈີວຣມາເສປິ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອິທໍ ກຸໂຕ ລທ຺ຘນ຺ຕິ ເຈ? ‘‘ວິສຸໍ ອນນຸຎ຺ຎາເຕປິ ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ‘ຈີວຣກາລສມໂຍ ນາມ ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ວສ຺ສານສ຺ສ ປຈ຺ຉິໂມ ມາໂສ, ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ປຎ຺ຈ ມາສາ’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຕຕິຍກຖິນສິກ຺ຂາປເທ ‘ອກາລຈີວຣໍ ນາມ ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ສຕ຺ຕມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນ’ນ຺ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຈ ອນຸຎ຺ຎາຕເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ອຏ຺ຐກຖາວຈນປ຺ປມາເຓນ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈ ເກຈິ.

໖໕໐. ອິທານິ ປຐມກຖິນາທິສິກ຺ຂາປເທຫິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ລພ຺ຠມານໍ ປຣິຫາຣໍ ອິເຘວ ອຸປສໍຫຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິ ອຕິເຣກຈີວຣສ຺ສ ທສາຫໍ ປຣິຫາໂຣ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສທິວສາຘິໂກ ມາໂສ, ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສທິວສາຘິກາ ປຎ຺ຈ ມາສາ’’ຕິ ອຍເມວ ປາໂຐ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເກຈິ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ກາມຎ຺ເຈສ ‘ທສາຫປຣມໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ອິມິນາວ ສິທ຺ໂຘ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ປນ ອປຸພ຺ພໍ ວິຍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາປທໍ ຐປິຕ’’ນ຺ຕິ ປາຐໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ທສທິວສາຘິໂກ ມາໂສ, ທສທິວສາຘິກາ ປຎ຺ຈ ມາສາຕິ ປາເຐນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ ຕສ຺ສ ປມາທປາຐຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ທສາເຫນ ອສມ຺ປຕ຺ຕາຍ ກຕ຺ຕິກເຕມາສິກປຸຓ຺ຓມາຍ ຈີວຣກາລໂຕ ປຸພ຺ເພ ທສ ທິວສາ ອຘິກາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ‘‘ນວາຫານາຄຕໍ ກຕ຺ຕິກເຕມາສິກປຸຓ຺ຓມ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອຈ຺ເຈກຈີວຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ປວາຣຓມາສສ຺ສ ຊຸຓ຺ຫປກ຺ຂປຎ຺ຈມິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ນິຘານກາໂລ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ກາມຎ຺ເຈສ ‘ທສາຫປຣມໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ອິມິນາວ ສິທ຺ໂຘ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ປນ ອປຸພ຺ພໍ ວິຍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາປທໍ ຐປິຕ’’ນ຺ຕິ ປາໂຐ ທສ຺ສິໂຕ, ໂສປິ ປມາທປາໂຐເຍວ. ‘‘ຊຸຓ຺ຫປກ຺ຂປຎ຺ຈມິໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ເຖວ ປຸພ຺ພາປຣວິໂຣໂຘປິ ສິຍາ, ຉຏ຺ຐິໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ‘‘ທສາຫປຣມສິກ຺ຂາປເທເນວ ສິທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ອິມເມວ ຈ ປມາທປາຐໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຠທນ຺ຕພຸທ຺ຘທຕ຺ຕາຈຣິເຍນ ຈ –

‘‘ຕສ຺ສາຈ຺ຈາຍິກວຕ຺ຖສ຺ສ, ກຖິເນ ຕຸ ອນຕ຺ຖເຕ;

ປຣິຫາເຣກມາໂສວ, ທສາຫປຣໂມ ມໂຕ.

‘‘ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ຕສ຺ສ, ປຎ຺ຈ ມາສາ ປກາສິຕາ;

ປຣິຫາໂຣ ມຸນິນ຺ເທນ, ທສາຫປຣມາ ປນາ’’ຕິ. –

ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຈ຺ເຈກຈີວຣກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ‘‘ອຈ຺ເຈກຈີວຣສທິເສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປຎ຺ຈມິຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອນຈ຺ເຈກຈີວຣໍ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ຈີວຣກາລໂຕ ປຸພ຺ເພເຍວ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ນ ຈີວຣກາລາຕິກ຺ກເມ, ຕສ຺ມາ ຈີວຣກາລາຕິກ຺ກເມ ປຸນ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ‘ອນຈ຺ເຈກຈີວເຣ ອນຈ຺ເຈກຈີວຣສຎ຺ຎີ ອນາປຕ຺ຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມປ຺ປມາຓສ຺ສ ອຈ຺ເຈກຈີວຣສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກຕາ, ທສາຫານາຄຕາຍ ກຕ຺ຕິກເຕມາສິກປຸຓ຺ຓມາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນຠາໂວ, ອນຘິຏ຺ຐິຕອວິກປ຺ປິຕຕາ, ຈີວຣກາລາຕິກ຺ກໂມຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ.

ອຈ຺ເຈກຈີວຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໕໒. ນວເມ ອນ຺ຕຣຆເຣຕິ ອນ຺ຕເຣ ຆຣານິ ເອຕ຺ຖ, ເອຕສ຺ສາຕິ ວາ ອນ຺ຕຣຆຣນ຺ຕິ ລທ຺ຘໂວຫາເຣ ໂຄຈຣຄາເມ. ເຕນາຫ ‘‘ອນ຺ໂຕຄາເມ’’ຕິ. ປາຬິຍໍ ວິປ຺ປວສນ຺ຕີຕິ ອິທໍ ຍສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ວສນ຺ຕາ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິໍສຸ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ວສນ຺ເຕ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ວິຫາເຣ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວສິຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ວາໂສ ວິປ຺ປວາໂສ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ທຸພ຺ພລໂຈຬາ ທຸຈ຺ໂຈຬາ ວິຣູປໂຈຬາ ວາ, ທຸຈ຺ໂຈຬຕ຺ຕາ ເອວ ລູຂຈີວຣາ.

໖໕໓. ‘‘ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊາ’’ຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕພ຺ເພ ‘‘ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ‘‘ໂຍ ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາໂຠ ປຏິລາໂຠ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍາ’’ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ອນາປຸຈ຺ຉໍ ວາ ປກ຺ກເມຍ຺ຍາ’’ຕິອາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ອຸປ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖມາຫ. ວສິຕ຺ວາຕິ ອຂຓ຺ຑໍ ວສິຕ຺ວາ. ‘‘ເຍນ ຍສ຺ສ ຫິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ທູຣຏ຺ຐມ຺ປິ ຈ ຕສ຺ສ ຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ອິມສ຺ສ…ເປ… ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອິມສ຺ສາຕິ ‘‘ອຸປວສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ. ນິກ຺ຂິເປຍ຺ຍາຕິ ຐເປຍ຺ຍ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ປຸຣິມິກາຍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ອຂຓ຺ຑໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຖວສ຺ເສນ ອາຣຎ຺ຎເກສຸ ເສນາສເນສຸ ວິຫຣນ຺ເຕນ ສກລໍ ກຕ຺ຕິກມາສໍ ຕິຈີວເຣນ ວິປ຺ປວສິຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ໂຫຕິ. ອນຕ຺ຖຕກຖິນສ຺ສ ຫິ ຈີວຣມາເສ ວິປ຺ປວາໂສ ນ ວຏ຺ຏຕິ ອຕ຺ຖຕກຖິນານໍເຍວ ອສມາທານຈາຣສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອນຕ຺ຖຕກຖິນານໍ ຈີວຣມາເສປິ ອສມາທານຈາໂຣ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ພຫຸຘາ ປປຎ຺ເຈນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈາຣຓນ຺ຕິ ‘‘ອຸປວສ຺ສ ອຸປວສ຺ສິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິວິຈາຣຓໍ. ຕສ຺ສປີຕິ ‘‘ວຸຕ຺ຖວສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ ວິຠງ຺ຄປທສ຺ສ. ວຸຕ຺ຖວສ຺ສານນ຺ຕິ ຈ ນິທ຺ຘາຣເຓ ສາມິວຈນໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອວຣູປານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ’’ຕິ. ເສນາສເນສູຕິ ເອຕ຺ຖ ຕຖາຣູເປສູຕິ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ.

ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານໍ ນາມ ທ຺ເວ ເລຑ຺ຑຸປາຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ຄາມສ຺ສ ປຣິຍນ຺ເຕ ຐິຕຆຣູປຈາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເອໂກ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ. ເຕເນວ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄປິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໓໑) ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປຐມເລຑ຺ຑຸປາຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ. ສພ຺ພປຐມນ຺ຕິ ຄາມາຠິມຸຂທິສາຠາຄໂຕ ສພ຺ພປຐມໍ. ຕໍ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາຕິ ຕໍ ປຐມເສນາສນາທິໍ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ. ອິທຎ຺ຈ ວິນຍຘຣານໍ ມເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ, ມຊ຺ຌິມຠາຓການໍ ມເຕນ ປນ ‘‘ເສນາສນາທີນໍ ອຸປຈາເຣ ຐິຕສ຺ສ ເອກເລຑ຺ຑຸປາຕໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ມິນິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ ວທນ຺ຕິ. ເຕເນວ ມຊ຺ຌິມນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ວິຫາຣສ຺ສປິ ຄາມສ຺ເສວ ອຸປຈາຣໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ອຸຠິນ຺ນໍ ເລຑ຺ຑຸປາຕານໍ ອນ຺ຕຣາ ມິນິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຈຘນຸສຕິກນ຺ຕິ ອາໂຣປິເຕນ ອາຈຣິຍຘນຸນາ ປຎ຺ຈຘນຸສຕປ຺ປມາຓໍ. ຕໂຕ ຕໂຕ ມຄ຺ຄໍ ປິທຫຕີຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຂຸທ຺ທກມຄ຺ຄໍ ປິທຫຕິ. ຘຸຕງ຺ຄໂຈໂຣຕິ ອິມິນາ ອິມສ຺ສປິ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໍ ທີເປຕິ.

‘‘ສາສງ຺ການີ’’ຕິ ສມ຺ມຕານີຕິ ໂຈຣານໍ ນິວິຏ຺ໂຐກາສາທິທສ຺ສເນນ ‘‘ສາສງ຺ການີ’’ຕິ ສມ຺ມຕານິ. ສນ຺ນິຫິຕພລວຠຍານີຕິ ໂຈເຣຫິ ມນຸສ຺ສານໍ ຫຕວິລຸຕ຺ຕາໂກຏິຕຠາວທສ຺ສນໂຕ ສນ຺ນິຫິຕພລວຠຍານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຈ ປຈ຺ຉິມິກາຍາຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ວິຠາເວຕິ. ຍຕ຺ຣ ຫິ ປິຓ຺ຑາຍາຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓເມວ ວິເສເສຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ສາສງ຺ກສປ຺ປຏິຠຍເມວາຕິ ເອຕ຺ຖ ສາສງ຺ກໍ ວາ ສປ຺ປຏິຠຍໍ ວາ ໂຫຕຸ, ວຏ຺ຏຕິເຍວ.

ປາຬິຍໍ ‘‘ສິຍາ ຈ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ໂກຈິເທວ ປຈ຺ຈໂຍ ເຕນ ຈີວເຣນ ວິປ຺ປວາສາຍ, ຉາຣຕ຺ຕປຣມໍ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ເຕນ ຈີວເຣນ ວິປ຺ປວສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ວສນ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄມນກິຈ຺ເຈ ສຕິ ວິຫາຣໂຕ ພຫິ ຉາຣຕ຺ຕໍ ວິປ຺ປວາໂສ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ. ວສນຏ຺ຐານໂຕ ຫິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຉາຣຕ຺ຕໍ ວິປ຺ປວາໂສ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ວສນ຺ຕສ຺ສ. ເຕນ ຈ ‘‘ປຸນ ຄາມສີມໍ ໂອກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈ ໂຄຈຣຄາມໂຕ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ເສນາສນໍ, ອຍຎ຺ຈ ປຈ຺ຉິມທິສໍ ຄໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕເຍວ ຈ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ຕໂຕ ເຈ ອຸຕ຺ຕຣິ ວິປ຺ປວເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຉາຣຕ຺ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ຕສ຺ມິໍ ເສນາສເນ ສຕ຺ຕມໍ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ຠທນ຺ຕພຸທ຺ຘທຕ຺ຕາຈຣິເຍນ ປນ ປາກຏຕຣໍ ກຕ຺ວາ ອຍເມວຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ເຕນ –

‘‘ຍໍ ຄາມໍ ໂຄຈຣໍ ກຕ຺ວາ, ຠິກ຺ຂຸ ອາຣຎ຺ຎເກ ວເສ;

ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ຐເປຕຸໍ ຕໍ, ມາສເມກນ຺ຕຸ ວຏ຺ຏຕິ.

‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ເຖວ ວສນ຺ຕສ຺ສ, ຉາຣຕ຺ຕປຣມໍ ມຕໍ;

ອຍມສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ ປກາສິໂຕ’’ຕິ.

‘‘ໂກສມ຺ພິຍໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ຄິລາໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ໂກສມ຺ພກສມ຺ມຸຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂກສມ຺ພກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສມ຺ມຸຕິ ໂກສມ຺ພກສມ຺ມຸຕິ. ເສນາສນໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ວຸສິຕວິຫາຣສ຺ເສວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ມິໍ ຄາມູປຈາເຣປິ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ວສິຕ຺ວາຕິ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ. ຄຕຏ຺ຐານສ຺ສ ອຕິທູຣຕ຺ຕາ ‘‘ເອວໍ ອສກ຺ໂກນ຺ເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຄຕຏ຺ຐາເນ.

ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ປຣິຓຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໕໗-໖໕໙. ທສເມ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຐປິຕຠາເຄຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຆເຣປິ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ວິສຸໍ ຐປິຕໂກຏ຺ຐາເສ. ‘‘ເອກໍ ມຍ຺ຫໍ, ເອກໍ ອິມສ຺ສ ເທຫີ’’ຕິ ເອວໍ ເອກວາຈາຍ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ເອກໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຸມ຺ຫາກໍ ສປ຺ປິອາທີນິ ອາຠຕານີຕິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອຕ຺ຖາຍ ອາຠຕານິ ສປ຺ປິອາທີນິ. ປຣິຓຕຠາວໍ ຊານິຕ຺ວາປິ ວຸຕ຺ຕວິຘິນາ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ເຕນ ເຕສໍ ສນ຺ຕກເມວ ວິຎ຺ຎາປິຕໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ມຍ຺ຫມ຺ປິ ເທຖາຕິ ວທຕິ, ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ.

໖໖໐. ປຸປ຺ຜມ຺ປິ ອາໂຣເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອິທໍ ປຣິຓຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເຈ ປນ ເອກສ຺ມິໍ ເຈຕິເຍ ປູຊິຕໍ ປຸປ຺ຜໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ເຈຕິເຍ ປູເຊຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ຐິຕໍ ທິສ຺ວາຕິ ເສສກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຐິຕໍ ທິສ຺ວາ. ອິມສ຺ສ ສຸນຂສ຺ສ ມາ ເທຫິ, ເອຕສ຺ສ ເທຫີຕິ ອິທໍ ປຣິຓເຕເຍວ. ຕິຣຈ຺ຉານຄຕສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ ທິນ຺ເນ ປນ ຕໍ ປລາເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ຠຸຎ຺ຊາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ກຕ຺ຖ ເທມາຕິອາທິນາ ເອເກນາກາເຣນ ປາຬິຍໍ ອນາປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ, ເອວໍ ປນ ອປຸຈ຺ຉິເຕປິ ອປຣິຓຕໍ ອິທນ຺ຕິ ຊານນ຺ເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ຍຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຖ ທາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉຖ, ຕຕ຺ຖ ເທຖາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ຣຸຈິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຖ ທາເປຕຸໍ ລຠຕິ. ປາຬິຍໍ ອາຄຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ຍຕ຺ຖ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ. ສງ຺ຆປຣິຓຕຠາໂວ, ຕໍ ຎຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິຓາມນໍ, ປຏິລາໂຠຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ປຣິຓຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິຏ຺ຐິໂຕ ປຕ຺ຕວຄ຺ໂຄ ຕຕິໂຍ.

ອິຕິ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍ ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ

ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທຸຕິໂຍ ຠາໂຄ ນິຏ຺ຐິໂຕ.