໑໓. ກຸລທູສກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໔໓໑. ເຕຣສເມ ກີຏາຄິຣີຕິ ຕສ຺ສ ນິຄມສ຺ສ ນາມໍ. ຕຎ຺ຫິ ສນ຺ຘາຍ ປຣໂຕ ‘‘ນ ອສ຺ສຊິປຸນພ຺ພສຸເກຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ກີຏາຄິຣິສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ປນ ໂຍຄໂຕ ໂສ ຊນປໂທປິ ‘‘ກີຏາຄິຣິ’’ອິຈ຺ເຈວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍນາມເກ ຊນປເທ’’ຕິ. ອາວາເສ ນິຍຸຕ຺ຕາ ອາວາສິກາ, ນິພທ຺ຘວາສິໂນ. ເຕ ອກຕໍ ເສນາສນໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຊິຓ຺ຓໍ ປຏິສງ຺ຂໂຣນ຺ຕິ, ກເຕ ອິສ຺ສຣາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສ ເຍສໍ ອາຍຕ຺ໂຕ…ເປ… ເຕ ອາວາສິກາ’’ຕິ. ນິວາໂສ ນິວາສມຕ຺ຕໍ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ເນວາສິກາຕິ ອາຫ ‘‘ເຍ ປນ ເກວລ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເຕຕິ ອສ຺ສຊິປຸນພ຺ພສຸກາ. ຉ ຊນາຕິ ປຓ຺ຑຸໂກ ໂລຫິຕໂກ ເມຕ຺ຕິໂຍ ຠູມຊໂກ ອສ຺ສຊິ ປຸນພ຺ພສຸໂກຕິ ອິເມ ຉ ຊນາ. ສມ຺ມາຕິ ອາລປນວຈນເມຕໍ. ອາຍມຸຂຠູຕາຕິ ອາຍສ຺ສ ມຸຂຠູຕາ. ຘຸຣຏ຺ຐາເນຕິ ສາວຕ຺ຖິຍາ ອວິທູເຣ ຐາເນ. ວສ຺ສາເນ ເຫມນ຺ເຕ ຈາຕິ ທ຺ວີສຸ ອຸຕູສຸ ວສ຺ສນໂຕ ‘‘ທ຺ວີຫິ ເມເຆຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທິຍຑ຺ຒຠິກ຺ຂຸສຫສ຺ສໂຕ ຄຓາຈຣິຍານໍ ຉນ຺ນໍ ຊນານໍ ອຘິກຕ຺ຕາ ‘‘ສມຘິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສາຘິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິວເສນ ອາຄໂຕ. ອກຕວຕ຺ຖຸນ຺ຕິ ອກຕປຸພ຺ພໍ ອຠິນວວຕ຺ຖຸໍ.

ກຓິກາຣາທໂຍ ປຸປ຺ຜຣຸກ຺ຂາ, ຊາຕິສຸມນາທໂຍ ປຸປ຺ຜຄຈ຺ຉາ. ໂກຏ຺ຏນນ຺ຕິ ສຍໍ ຉິນ຺ທນໍ. ໂກຏ຺ຏາປນນ຺ຕິ ‘‘ອິມໍ ຉິນ຺ທ ຠິນ຺ທາ’’ຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ເຉທາປນໍ. ອາຬິຍາ ພນ຺ຘນນ຺ຕິ ຍຖາ ຄຈ຺ຉມູເລ ອຸທກໍ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕຖາ ສມນ຺ຕໂຕ ພນ຺ຘນໍ. ອຸທກສ຺ສາຕິ ອກປ຺ປິຍອຸທກສ຺ສ. ກປ຺ປິຍອຸທກສິຎ຺ຈນນ຺ຕິ ອິມິນາວ ສິຎ຺ຈາປນມ຺ປິ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນນຸ ‘‘ອຸທກສ຺ສ ເສຈນໍ ເສຈາປນ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາວ ສາມຎ຺ຎໂຕ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍອຸທກສິຎ຺ຈນາທິໍ ສກ຺ກາ ສງ຺ຄເຫຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ກປ຺ປິຍອຸທກສິຎ຺ຈນາທິ ກສ຺ມາ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ‘‘ອາຣາມາທິອຕ຺ຖໍ ໂຣປິເຕ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣສຸປິ ກປ຺ປິຍອຸທກສິຎ຺ຈນາທິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ອິຘາປິ ວິຠາຄໍ ກຕ຺ວາ ກປ຺ປິຍອຸທກສິຎ຺ຈນາທິ ວິສຸໍ ທສ຺ສິຕໍ. ຫຕ຺ຖມຸຂປາທໂຘວນນ຺ຫາໂນທກສິຎ຺ຈນນ຺ຕິ ອິມິນາປິ ປກາຣນ຺ຕເຣນ ກປ຺ປິຍອຸທກສິຎ຺ຈນເມວ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອກປ຺ປິຍໂວຫາໂຣ’’ຕິ ໂກຏ຺ຏນຂຓນາທິວເສນ ສຍໍ ກຣຓສ຺ສປິ ກຖໍ ສງ຺ຄໂຫຕິ? ອກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ໂວຫຣີຍຕີຕິ ອກປ຺ປິຍໂວຫາໂຣຕິ ອກປ຺ປິຍຠູຕໍ ກຣຓກາຣາປນາທິ ສພ຺ພເມວ ສງ຺ຄຫິຕໍ, ນ ປນ ອກປ຺ປິຍວຈນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຸກ຺ຂມາຕິກາຍ ອຸຊຸກຣຓນ຺ຕິ ອິມິນາ ປຸຣາຓປຓ຺ຓາທິຫຣຓມ຺ປິ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຸທາລາທີນິ ຠູມິຍໍ ຐເປຕ຺ວາ ຐານໂຕ ຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕ຺ວາ ຐານເມວ ປາກຏຕຣນ຺ຕິ ‘‘ໂອຠາໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ມຫາປຈ຺ຈຣິວາທມ຺ຫິ ປຕິຏ຺ຐເປຕຸກາໂມ ປຈ຺ຉາ ວທຕິ. ວນຕ຺ຖາຍາຕິ ອິທໍ ເກຈິ ‘‘ວຕຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວຕິອຕ຺ຖາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣປິ ເອກຈ຺ຈໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ເກວລຎ຺ຈ ເສສ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ມາຕິກນ຺ຕິ ສຸກ຺ຂມາຕິກໍ ວາ ອສຸກ຺ຂມາຕິກໍ ວາ. ‘‘ກປ຺ປິຍອຸທກໍ ສິຎ຺ຈິຕຸ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ‘‘ກປ຺ປິຍອຸທກໍ ສິຎ຺ຈຖາຕິ ວຕ຺ຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຍໍ ໂຣເປຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອິມິນາ ‘‘ໂຣເປຫີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິປິ ສິທ຺ຘໍ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖາຍ ວາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ວຕ຺ຖຸປູຊາທິອຕ຺ຖໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ. ກສ຺ມາ ນ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ວຕ຺ຖຸປູຊນຕ຺ຖາຍ ຄນ຺ຖນາທີສຸ ກສ຺ມາ ນ ອນາປຕ຺ຕິ. ອນາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ປຏິວຈນໍ ທຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ອນາປຕ຺ຕິຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ອາຣາມາທິອຕ຺ຖາຍ ຣຸກ຺ຂໂຣປເນ. ຕຖາ ວຕ຺ຖຸປູຊນຕ຺ຖາຍປິ ອນາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ຣຕນຕ຺ຕຍປູຊນຕ຺ຖາຍປິ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ປຣິຍາຍາທີຫິ ຈ ຄນ຺ຖາປເນ ອນາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ຕຖາ ວຕ຺ຖຸປູຊນຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ຫິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ຍຖາ ຫິ ຕຕ຺ຖ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ປຣິຍາຍາທີຫິ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກປ຺ປິຍໂວຫາຣາທີຫິ ຄນ຺ຖາປເນ ເອວ ອນາປຕ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ນ ສຍໍ ຄນ຺ຖເນ, ເຕເນວ ປໂຣ ສຍໍ ຄນ຺ຖນມ຺ປິ ກສ຺ມາ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ໂຈເທນ຺ໂຕ ‘‘ນນຸ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍຖາ ອາຣາມາທິອຕ຺ຖໍ ກປ຺ປິຍປຖວິຍໍ ສຍໍ ໂຣເປຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຖາ ວຕ຺ຖຸປູຊນຕ຺ຖາຍ ສຍໍ ຄນ຺ຖເນປິ ກສ຺ມາ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ໂຈທກສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິອາທິ ອາຈຣິຍສ຺ສ ປຣິຫາໂຣ. ອຖ ‘‘ນ ປນ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວທຕິ. ມຫາປຈ຺ຈຣິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ຫິ ປມາຓເມວາຕິ ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ, ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ຕຕ຺ເຖວ ວຸຕ຺ເຕນ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ປມາຓເມວາຕິ ປຕິຏ຺ຐາເປຕຸໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕໍ ກຖນ຺ຕິ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍາສີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ກປ຺ປິຍອຸທກເສຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ກຖນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຍມຘິປ຺ປາໂຍ. ກິຎ຺ຈາປິ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຣາມາທິອຕ຺ຖາຍ ກປ຺ປິຍປຖວິຍໍ ສຍໍ ໂຣປນໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ກປ຺ປິຍອຸທກສ຺ສ ປນ ສຍໍ ສິຎ຺ຈນໍ ວຸຕ຺ຕເມວ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ອາຣາມາທິອຕ຺ຖາຍ ກປ຺ປິຍອຸທກໍ ສຍໍ ສິຎ຺ຈິຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຖາ ວຕ຺ຖຸປູຊນຕ຺ຖາຍ ສຍໍ ຄນ຺ຖນມ຺ປິ ກສ຺ມາ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ຕມ຺ປິ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ຍເທຕໍ ອາຣາມາທິອຕ຺ຖາຍ ສຍໍ ໂຣປນໍ ກປ຺ປິຍອຸທກສິຎ຺ຈນຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕມ຺ປິ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ກຖໍ ຕໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຣຫີ’’ຕິອາທິ. ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ມາລາວຈ຺ຉໍ ໂຣເປນ຺ຕິປິ ໂຣປາເປນ຺ຕິປິ ສິຎ຺ຈນ຺ຕິປິ ສິຎ຺ຈາເປນ຺ຕິປີຕິ ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປນ ປຣິຍາໂຍ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ມາລາວຈ຺ຉໍ ໂຣເປນ຺ຕິປິ ໂຣປາເປນ຺ຕິປິ ສິຎ຺ຈນ຺ຕິປິ ສິຎ຺ຈາເປນ຺ຕິປີ’’ຕິ ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ໂຣປນສິຎ຺ຈນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອາຣາມາທິອຕ຺ຖາຍ ມາລາວຈ຺ຉໂຣປເນ ປຣິຍາໂຍ ອຕ຺ຖິ. ຕຕ຺ຖ ປຣິຍາຍໍ ອິຘ ຈ ປຣິຍາຍາຠາວໍ ຎຕ຺ວາຕິ ຕຕ຺ຖ ‘‘ມາລາວຈ຺ຉໍ ໂຣເປນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ‘‘ມາລາວຈ຺ຉ’’ນ຺ຕິ ວິເສສວຈນສພ຺ຠາວໂຕ ປຣິຍາຍໍ, ອິຘ ‘‘ຄນ຺ເຖນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ຕຖາວິຘວິເສສວຈນາຠາວໂຕ ປຣິຍາຍາຠາວຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ.

ນນຸ ຈ ຍຖາ ‘‘ຄນ຺ເຖນ຺ຕີ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຣິຍາໂຍ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຕ຺ຖາຍ ສຍໍ ຄນ຺ຖນໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວໍ ‘‘ຄນ຺ຖາເປນ຺ຕີ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຣິຍາເຍນ ຄນ຺ຖາປນມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ປຣໂຕ ‘‘ເອວໍ ຊານ, ເອວໍ ກເຕ ໂສເຠຍ຺ຍ, ຍຖາ ເອຕານິ ປຸປ຺ຜານິ ນ ວິກິຣິຍນ຺ຕິ, ຕຖາ ກໂຣຫີຕິອາທິນາ ກປ຺ປິຍວຈເນນ ກາເຣຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອິທໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ? ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ປຣິຍາເຍນ ຫິ ກາຣາປນໍ ຄນ຺ຖາປນເມວ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຣິຍາຍໂຕ ກາຣາປນໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໍ ວິນິຈ຺ຉຍເມວ ສງ຺ເຂປໂຕ ນິຄເມຕິ. ຫຣຓາທີສຸ ກສ຺ມາ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ວຕ຺ຖຸປູຊນຕ຺ຖາຍ ຫຣຓາທີສຸ ກສ຺ມາ ອນາປຕ຺ຕິ. ກຸລິຕ຺ຖິອາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ຫຣຓໂຕຕິ ກຸລິຕ຺ຖິອາທີນໍ ຫຣຓສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຫຣຓາຘິກາເຣ ຫີ’’ຕິອາທິ. ມາລນ຺ຕິ ປຸປ຺ຜທາມໍ. ມຎ຺ຊຣີ ວິຍາຕິ ກຸສຸມມຎ຺ຊຣີ ວິຍ. ຫາຣສທິສນ຺ຕິ ມຸຕ຺ຕາຫາຣສທິສໍ.

ປາຈິຕ຺ຕິຍຎ຺ເຈວ ທຸກ຺ກຏຎ຺ຈາຕິ ປຖວີຂຓນປຈ຺ຈຍາ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ກຸລສງ຺ຄຫປຈ຺ຈຍາ ທຸກ຺ກຏໍ. ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນາຕິ ‘‘ອິທໍ ຂຓ, ອິທໍ ໂຣເປຫີ’’ຕິອາທິອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ. ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ກຸລສງ຺ຄຫປຈ຺ຈຍາ ທຸກ຺ກຏໍ. ອຸຠຍຕ຺ຖາຕິ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍປຖວິຍໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ກຸລສງ຺ຄຫປຣິໂຠຄອາຣາມາທິອຕ຺ຖາຍ ໂຣປິເຕ. ທຸກ຺ກຏມ຺ປີຕິ ນ ເກວລໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ. ກປ຺ປິເຍນາຕິ ກປ຺ປິເຍນ ອຸທເກນ. ເຕສໍເຍວ ທ຺ວິນ຺ນນ຺ຕິ ກຸລທູສນປຣິໂຠຄານໍ. ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ສຍໍ ສິຎ຺ຈເນ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ວາ ສິຎ຺ຈາປເນ ຈ ທຸກ຺ກຏໍ, ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ປນ ສຍໍ ສິຎ຺ຈເນ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ສິຎ຺ຈາປເນ ຈ ທຸກ຺ກຏໍ. ອາປຕ຺ຕິພຫຸລຕາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຍໍ ສິຎ຺ຈເນ ຘາຣາປຈ຺ເຉທຄຓນາຍ ອາປຕ຺ຕິຄຓນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສິຎ຺ຈາປເນ ປນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອາຓາເປນ຺ຕສ຺ສ ວາຈາຍ ວາຈາຍ ອາປຕ຺ຕິ, ສກິໍ ອາຓຕ຺ຕສ຺ສ ພຫູນໍ ສິຎ຺ຈເນປິ ເອກາວ.

ທຸກ຺ກຏປາຈິຕ຺ຕິຍານີຕິ ກຸລສງ຺ຄຫປຈ຺ຈຍາ ທຸກ຺ກຏໍ, ຠູຕຄາມປາຕພ຺ຍຕາຍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖາຕິ ວຕ຺ຖຸປູຊາທິອຕ຺ຖາຍ ໂອຈິນເນ. ສກິໍ ອາຓຕ຺ໂຕຕິ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ອາຓຕ຺ໂຕ. ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວາຕິ ອກປ຺ປິຍວຈເນນ ອາຓຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ກປ຺ປິຍວຈເນນ ປນ ວຕ຺ຖຸປູຊາທິອຕ຺ຖາຍ ໂອຈິນາເປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິເຍວ.

ຄນ຺ຖເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຄນ຺ຕິມໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ວຕ຺ຖຸປູຊາທິອຕ຺ຖາຍ ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຈ ກາຣາເປນ຺ຕສ຺ສ ຈ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ວາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ຘມ຺ມາສນວິຕາເນ ພທ຺ຘກຓ຺ຏເກສຸ ປຸປ຺ຜານິ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຐເປນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸປຣູປຣິ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຉຕ຺ຕສທິສໍ ກຕ຺ວາ ອາວຸຓນໂຕ ‘‘ຉຕ຺ຕາຕິຉຕ຺ຕໍ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ກທລິກ຺ຂນ຺ຘມ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ສພ຺ພເມວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຕໍ ອຕິໂອຬາຣິກເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສຍໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອກປ຺ປິຍວຈເນເນວ ກາຣາເປນ຺ຕສ຺ສ ຈ ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸປ຺ຜວິຊ຺ຌນຕ຺ຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຸປ຺ຜານິ ວິຊ຺ຌິຕຸໍເຍວ ກຓ຺ຏກໍ ພນ຺ຘິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ປຸປ຺ຜທາມາທິພນ຺ຘນຕ຺ຖໍ ປນ ວຏ຺ຏຕິ. ກຓ຺ຏກມ຺ປິ ພນ຺ຘິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຈ ອິທໍ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍປ຺ປມາເຓນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປເວເສຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຸປ຺ຜຈ຺ຉິທ຺ເທ ອປເວເສຕ຺ວາ ອຸປຣູປຣິ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຊາລມຍໍ ວິຕານໍ ຊາລວິຕານໍ. ນາຄທນ຺ຕກມ຺ປິ ສຈ຺ຉິທ຺ທກໍເຍວ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປຸປ຺ຜປຏິຈ຺ຉກໍ ທຓ຺ຑາທີຫິ ກຕປຸປ຺ຜາຘາຣຓໍ, ຕມ຺ປິ ສຈ຺ຉິທ຺ທເມວ ອິຘ ວຸຕ຺ຕໍ. ອໂສກປິຓ຺ຑິຍາຕິ ອໂສກປຸປ຺ຜມຎ຺ຊຣິກາຍ. ‘‘ຘມ຺ມຣຊ຺ຊຸ ນາມ ເຈຕິຍໍ ວາ ໂພຘິໍ ວາ ປຸປ຺ຜປເວສນຕ຺ຖໍ ອາວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ພທ຺ຘຣຊ຺ຊູ’’ຕິ ມຫາຄຓ຺ຐິປເທ ມຊ຺ຌິມຄຓ຺ຐິປເທ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕຖາພທ຺ຘາຍ ຣຊ຺ຊຸຍາ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈ ອນ຺ຕເຣ ປຸປ຺ຜານິ ປເວເສຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ຘມ຺ມຣຊ຺ຊຸນ຺ຕິ ສິຖິລໍ ວຏ຺ຏິກໍ ຣຊ຺ຊຸໍ ກຕ຺ວາ ໂພຘິໍ ວາ ເຈຕິຍໍ ວາ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຘມ຺ມາສເນ ວາ ລມ຺ພິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຸປ຺ຜານິ ປເວເສນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ສິຖິລວຏ຺ຏິກາຍ ຣຊ຺ຊຸຍາ ອນ຺ຕເຣປິ ປຸປ຺ຜານິ ປເວເສຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ວີມໍສິຕ຺ວາ ຍຸຕ຺ຕຕຣໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ປເນຕ຺ຖ ເນວຕ຺ຖິ ວິໂຣໂຘຕິ ອມ຺ຫາກໍ ຂນ຺ຕິ.

ມຕ຺ຖກທາມນ຺ຕິ ຘມ຺ມາສນາທິມຕ຺ຖເກ ລມ຺ພກທາມໍ. ປຸປ຺ເຜຫິ ເວເຐນ຺ຕີຕິ ປຸປ຺ຜທາເມນ ເວເຐນ຺ຕິ. ເຕສໍເຍວາຕິ ອຸປ຺ປລາທີນໍເຍວ. ວາເກນ ວາ ທຓ຺ຑເກນ ວາຕິ ວິສຸໍ ອຈ຺ຉິນ຺ເນນ ປຸປ຺ຜສຫິເຕເນວ ວາເກນ ວາ ທຓ຺ຑເກນ ວາ. ຂນ຺ເຘ ຐປິຕກາສາວສ຺ສາຕິ ຂນ຺ເຘ ຐປິຕສງ຺ຆາຏິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ຕຖາ ພນ຺ຘິຕຸໍ ສກ຺ກາ ຠເວຍ຺ຍ. ອິມິນາວ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຕາທິສໍ ກາສາວໍ ວາ ວຕ຺ຖໍ ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຸປ຺ຜານິ ປກ຺ຂິປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ອໍສຠຓ຺ຑິກໍ ປສິພ຺ພເກ ປກ຺ຂິຕ຺ຕສທິສຕ຺ຕາ ເວຐິມໍ ນາມ ນ ຊາຕໍ, ຕສ຺ມາ ສິຖິລພນ຺ຘສ຺ສ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ປກ຺ຂິປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ.

ປຸປ຺ຜປເຏ ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ປຸປ຺ຜປຏໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ທີຆໂຕ ປຸປ຺ຜທາມສ຺ສ ຫຣຓປຈ຺ຈາຫຣຓວເສນ ປູຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິຣິຍໂຕ ຫຣຓໍ ປນ ວາຍິມໍ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ປູຣິມໍ. ປຸຣິມຏ຺ຐານໍ ອຕິກ຺ກາເມຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຜຸສາເປຕ຺ວາປິ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປຸຣິມຏ຺ຐານໍ ອຕິກ຺ກາເມຕີ’’ຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຜຸສາເປຕ຺ວາ ອເນກກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຣິກ຺ຂິປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ນ ທິສ຺ສຕິ. ພນ຺ຘິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປຸປ຺ຜຣຫິຕາຍ ສຸຕ຺ຕໂກຏິຍາ ວາກໂກຏິຍາ ວາ ພນ຺ຘິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອກວາຣໍ ຫຣິຕ຺ວາ ວາ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວາຕິ ອິທໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕເຈຕິຍາທິປຣິກ຺ເຂປໍ ປຸປ຺ຜປຏກຣຓຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ເຈຕິຍໍ ວາ ໂພຘິໍ ວາ ປຣິກ຺ຂິປນ຺ເຕນ ເອກວາຣໍ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຸຣິມຏ຺ຐານໍ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ທາຕພ຺ພໍ, ເຕນປິ ເອກວາຣໍ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕເຖວ ກາຕພ຺ພໍ. ປຸປ຺ຜປຏໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຈ ເອກວາຣໍ ຫຣິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ທາຕພ຺ພໍ, ເຕນປິ ຕເຖວ ກາຕພ຺ພໍ. ສເຈປິ ທ຺ເວເຍວ ຠິກ຺ຂູ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ຐຕ຺ວາ ປຣິຍາເຍນ ຫຣນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕິເຍວາຕິ ວທນ຺ຕິ.

ປູຣິຕນ຺ຕິ ທີຆໂຕ ປສາຣຓວເສນ ປູຣິຕໍ. ວາຍິຕຸໍ ນ ລຠຕີຕິ ທີຆໂຕ ປສາຣິເຕ ຕິຣິຍໂຕ ຫຣຓໍ ວາຍນໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ເອກວາຣມ຺ປິ ປຸປ຺ຜຄຸຓໍ ຕິຣິຍໂຕ ຫຣິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ປຸປ຺ຜານິ ຐເປນ຺ເຕນາຕິ ອຄນ຺ຖິຕານິ ປາກຕິກປຸປ຺ຜານິ ຐເປນ຺ເຕນ. ປຸປ຺ຜທາມໍ ປນ ປູຊນຕ຺ຖາຍ ຠູມິຍໍ ຐເປນ຺ເຕນ ຜຸສາເປຕ຺ວາ ວາ ອຜຸສາເປຕ຺ວາ ວາ ທິຄຸຓໍ ກຕ຺ວາ ຐເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ຆຏິກທາມໂອລມ຺ພໂກຕິ ອນ຺ເຕ ຆຏິກາກາຣຍຸຕ຺ໂຕ ຍມກທາມໂອລມ຺ພໂກ. ເອເກກໍ ປນ ທາມໍ ນິກ຺ຂນ຺ຕສຸຕ຺ຕໂກຏິຍາວ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ໂອລມ຺ພິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຸປ຺ຜທາມທ຺ວຍໍ ສງ຺ຆຏິຕຸກາເມນປິ ນິກ຺ຂນ຺ຕສຸຕ຺ຕໂກຏິຍາວ ສຸຕ຺ຕໂກຏິໍ ສງ຺ຆຏິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຑ຺ຒຈນ຺ທາກາເຣນ ມາລາຄຸຓປຣິກ຺ເຂໂປຕິ ອຑ຺ຒຈນ຺ທາກາເຣນ ມາລາຄຸຓສ຺ສ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຫຣຓປຈ຺ຈາຫຣຓວເສນ ປູເຣຕ຺ວາ ປຣິກ຺ຂິປນໍ. ເຕເນວ ຕໍ ປູຣິເມ ປວິຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ມາ ເອຕມ຺ປິ ອຑ຺ຒຈນ຺ທາກາຣໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຫຣຓປຈ຺ຈາຫຣຓວເສນ ປູຣິຕໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເອກວາຣໍ ປນ ອຑ຺ຒຈນ຺ທາກາເຣນ ມາລາຄຸຓໍ ຫຣິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຸປ຺ຜທາມກຣຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕໂກຏິຍໍ ຄເຫຕ຺ວາປິ ເອກໂຕ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຄຓ຺ຑຸກຂຣປຕ຺ຕທາມານໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຈລາທີຫິ ກຕທາມມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ ອກປ຺ປິຍານຸໂລມຕ຺ຕາຕິ ວທນ຺ຕິ.

‘‘ລາສິຍນາຏກໍ ນາເຏນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວ ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຣຈກໍ ເທນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຠິນຍໍ ທສ຺ເສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ປກາເສຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ນຈ຺ຈິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ປຐມໍ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ນຈ຺ຈນາກາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ມຸເຂ ອງ຺ຄຸລິໂຍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຈກ຺ກມິວ ອຕ຺ຕານໍ ຠມຍມານາ ເຣຈກໍ ເທນ຺ຕິ ນາມາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອເກກາຍ ປນ຺ຕິຍາ ອຏ຺ຐ ອຏ຺ຐ ປທານິ ອສ຺ສາຕິ ອຏ຺ຐປທໍ. ‘‘ອຏ຺ຐາປທ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ທສປເທປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປທານີຕິ ຈ ສາຣິອາທີນໍ ປຕິຏ຺ຐານຏ຺ຐານານິ. ທສປທໍ ນາມ ທ຺ວີຫິ ປນ຺ຕີຫິ ວີສຕິຍາ ປເທຫິ ກີຬນຊູຕໍ. ອາກາເສເຍວ ກີຬນ຺ຕີຕິ ‘‘ອຍໍ ສາຣີ ອສຸກປທໍ ມຍາ ນີຕາ, ອຍໍ ອສຸກປທ’’ນ຺ຕິ ເກວລໍ ມຸເຂເນວ ວທນ຺ຕາ ອາກາເສເຍວ ຊູຕໍ ກີຬນ຺ຕິ. ຊູຕຜລເກຕິ ຊູຕມຓ຺ຑເລ. ປາສກກີຬາຍ ກີຬນ຺ຕີຕິ ປາສກໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຉສຸ ປສ຺ເສສຸ ເອເກກໍ ຍາວ ຉກ຺ກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕກີຬນໍ, ຕໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ຍຖາລທ຺ຘເອກກາທິວເສນ ສາຣິໂຍ ອປເນນ຺ຕາ ອຸປເນນ຺ຕາ ຈ ກີຬນ຺ຕິ. ຆເຏນ ກີຬາ ຆຏິກາຕິ ເອເກ.

ມຎ຺ຊຏ຺ຐິຍາ ວາຕິ ມຎ຺ຊຏ຺ຐິຣຸກ຺ຂສາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປກ຺ກກສາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ສລາກຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕາລຫີຣາທີນໍ ກລາປສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ພຫູສຸ ສລາກາສຸ ວິເສສຣຫິຕໍ ເອກໍ ສລາກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕາສຸ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຸນ ຕໍເຍວ ອຸທ຺ຘຣນ຺ຕາ ສລາກຫຕ຺ເຖນ ກີຬນ຺ຕີຕິ ເກຈິ. ປຓ຺ເຓນ ວໍສາກາເຣນ ກຕາ ນາຬິກາ ປຓ຺ຓນາຬິກາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕໍ ຘມນ຺ຕາ’’ຕິ. ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ມຸຂາຄຕໍ ອກ຺ຂຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນຏ຺ຐມຸຏ຺ຐິລາຠາລາຠາທິຊານນກີຬາ ອກ຺ຂຣິກາຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຫຕ຺ຖິສ຺ມິນ຺ຕິ ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມໍ, ຫຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕສິປ຺ເປຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສ຺ສສ຺ມິນ຺ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ອຸສ຺ເສເຬນ຺ຕິ ອປ຺ໂຜເຏນ຺ຕີ’’ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖ ປາກໂຏເຍວາຕິ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອຸສ຺ເສເຬນ຺ຕີຕິ ມຸເຂນ ອຸສ຺ເສຬນສທ຺ທໍ ປມຸຎ຺ຈນ຺ຕິ, ມຫນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ອພ຺ຍຕ຺ຕສທ຺ທໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຊານໍ ສຎ຺ຎໍ ເທນ຺ຕາ ອຊປາລກາ ວິຍ ມຸເຂນ ວາຕໍ ນິຈ຺ຉາເຣນ຺ຕາ ສຸຂຸມໍ ອພ຺ຍຕ຺ຕນາທໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕີ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ອປ຺ໂຜເຏນ຺ຕີຕິ ຠຸຊຫຕ຺ຖສງ຺ຆຏ຺ຏນສທ຺ທໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ວາມຫຕ຺ຖໍ ອຸເຣ ຐເປຕ຺ວາ ທກ຺ຂິເຓນ ປາຓິນາ ຕຕ຺ຖ ຕາຬເນນ ສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຸຂຑິຓ຺ຑິມນ຺ຕິ ມຸຂເຠຣິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ.

໔໓໒. ປສາທາວເຫນາຕິ ປສາທຊນນເກນ. ອຠິກ຺ກມນໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຄມເນນາ’’ຕິ. ປຏິກ຺ກມນໍ ປຏິກ຺ກນ຺ຕໍ. ນິວຕ຺ຕເນນາຕິ ນິວຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປນ ຄມນໍ ຄມນເມວ. ອຠິມຸຂໍ ໂລກິຕໍ ອາໂລກິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຣໂຕ ທສ຺ສເນນາ’’ຕິ. ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ທສ຺ສເນນາຕິ ອນຸທິສາເປກ຺ຂນໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍໍທິສາຠິມຸໂຂ ຄຈ຺ຉຕິ ຕິຏ຺ຐຕິ ນິສີທຕິ, ຕທຠິມຸຂໍ ເປກ຺ຂນໍ ອາໂລກິຕໍ, ຕທນຸຄຕທິສາໂລກນໍ ‘‘ວິໂລກິຕ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຎ຺ຎານິປິ ເຫຏ຺ຐາ ອຸປຣິ ປຈ຺ຉໂຕ ເປກ຺ຂນວເສນ ໂອໂລກິຕອຸລ຺ໂລກິຕາປໂລກິຕານິ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ. ຕານິ ປນ ນ ສມຓສາຣຸປ຺ປານິ ອປ຺ປສາທາວຫານິ, ເຕເນເວຕ຺ຖ ອາໂລກິຕວິໂລກິຕາເນວ ຄຫິຕານິ. ເຕສນ຺ຕິ ສມາເສ ຄຸຓີຠູຕານິປິ ປພ຺ພານິ ປຣາມສຕິ. ‘‘ປພ຺ພສງ຺ໂກຈເນນາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປພ຺ພານິ ຕຕ຺ຖ ຄຸຓີຠູຕານິ ສງ຺ໂກຈນສ຺ສ ປຘານຕ຺ຕາ. ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ເຎຫີຕິ ສາຕ຺ຖກຕາທິປຣິຄ຺ຄາຫິກາຍ ສຕິຍາ ຕຖາປວຕ຺ຕສມ຺ປຊຎ຺ເຎນ ຈ ສມນ຺ຕໂຕ ປກາເຣຫິ, ປກຏ຺ຐໍ ວາ ສວິເສສໍ ຊານາຕີຕິ ສມ຺ປຊາໂນ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ. ຕຖາປວຕ຺ຕຎາຓສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຠິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ມາ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ. ເຫຏ຺ຐາຂິຕ຺ຕຈກ຺ຂູຕິ ຂນ຺ຘໍ ອນາເມຕ຺ວາວ ອໂຘຂິຕ຺ຕຈກ຺ຂຸ. ຂນ຺ຘໍ ນາເມຕ຺ວາ ຫິ ເຫຏ຺ຐາວໂລກນໍ ນ ສມຓສາຣຸປ຺ປໍ. ‘‘ໂອກ຺ຂິຕ຺ຕຈກ຺ຂູ’’ຕິ ຈ ອິມິນາ ຍຸຄມຕ຺ຕທສ຺ສິຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ໂພນ຺ໂທຕິ ໂລໂລ ມນ຺ທຘາຕຸໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠກຸຏິໍ ກຕ຺ວາຕິ ຠມຸກເຠທໍ ກຕ຺ວາ. ສາຂລ຺ເຍນ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ສາຂລ຺ຍໍ? ຍາ ສາ ວາຈາ ເນລາ ກຓ຺ຓສຸຂາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໓໕໐) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕສາຂລ຺ເຍນ ສມນ຺ນາຄຕາ, ມຸທຸວຈນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເນລາຕິ ເອລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ໂທໂສ, ນາສ຺ສາ ເອລນ຺ຕິ ເນລາ, ນິທ຺ໂທສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຓ຺ຓສຸຂາຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຘຸຣຕາຍ ກຓ຺ຓານໍ ສຸຂາ, ສູຈິນາ ວິຊ຺ຌນໍ ວິຍ ກຓ຺ຓສູລໍ ນ ຊເນຕິ. ທານນິພທ຺ຘານີຕິ ນິພທ຺ຘທານານິ.

‘‘ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນ ອາມນ຺ເຕສີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຄຈ຺ຉຖ ຕຸມ຺ເຫ ສາຣິປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ສາຣິປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ເອກເສສນເຍນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ປາກໂຏເຍວາຕິ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ສາຣິປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ເອກເສສນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຣູເປກເສສສ຺ສປິ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ, ເຕເນເວຕ຺ຖ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ. ສທ຺ຘສ຺ສ ປສນ຺ນສ຺ສາຕິ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ສທ຺ຘາຍ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ຕໂຕເຍວ ຈ ປສນ຺ນສ຺ສ, ກມ຺ມຜລສທ຺ຘາຍ ວາ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ສທ຺ຘສ຺ສ ຣຕນຕ຺ຕຍປ຺ປສາທພຫຸລຕາຍ ປສນ຺ນສ຺ສ.

໔໓໓. ອາປຕ຺ຕິໍ ໂຣເປຕພ຺ພາຕິ ກຸລທູສກກມ຺ເມນ ອາປນ຺ນາປຕ຺ຕິໍ ໂຣເປຕພ຺ພາ. ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣຕິ ພຫິຄາເມ ວິຫາຣໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ໂຕຄາເມ ວິຫາໂຣ ປນ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ນ ວສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາວ ສງ຺ຄຫິໂຕ ຄາມຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ສາມນ຺ຕາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ວສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສາມນ຺ຕຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ນ ຈຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ວາສສ຺ສ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍທິ ຕຕ຺ຖ ວສຕິ, ເຕນ ສາມນ຺ຕຄາເມປິ ປິຓ຺ຑາຍ ນ ຈຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ນ ຈຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ຄາເມ ກຸລທູສກກມ຺ມໍ ກຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ນ ຈຣິຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ຄາເມ ວາ ນິຄເມ ວາ ກຸລທູສກກມ຺ມໍ ກຕໍ, ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ວິຫາເຣ ວສຕິ, ເນວ ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ວາ ນິຄເມ ວາ ຈຣິຕຸໍ ລພ຺ຠຕິ, ນ ວິຫາເຣ ວສິຕຸໍ. ສາມນ຺ຕວິຫາເຣ ວສນ຺ເຕນ ປນ ສາມນ຺ຕຄາເມ ຈຣິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ຕຕ຺ຖ ວາສສ຺ສ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

໔໓໕. ອຏ຺ຐາຣສ ວຕ຺ຕານີຕິ ‘‘ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພໍ, ນ ນິສ຺ສໂຍ ທາຕພ຺ໂພ, ນ ສາມເຓໂຣ ອຸປຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ, ນ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທກສມ຺ມຸຕິ ສາທິຕພ຺ພາ, ສມ຺ມເຕນ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ນ ໂອວທິຕພ຺ພາ, ຍາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ສງ຺ເຆນ ປພ຺ພາຊນີຍກມ຺ມໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ນ ສາ ອາປຕ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ ອຎ຺ຎາ ວາ ຕາທິສິກາ ຕໂຕ ວາ ປາປິຏ຺ຐຕຣາ, ກມ຺ມໍ ນ ຄຣຫິຕພ຺ພໍ, ກມ຺ມິກາ ນ ຄຣຫິຕພ຺ພາ, ນ ປກຕຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸໂປສໂຖ ຐເປຕພ຺ໂພ, ນ ປວາຣຓາ ຐເປຕພ຺ພາ, ນ ສວຈນີຍໍ ກາຕພ຺ພໍ, ນ ອນຸວາໂທ ຐເປຕພ຺ໂພ, ນ ໂອກາໂສ ກາເຣຕພ຺ໂພ, ນ ໂຈເທຕພ຺ໂພ, ນ ສາເຣຕພ຺ໂພ, ນ ຠິກ຺ຂູຫິ ສມ຺ປໂຍເຊຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ເອວມາຄຕານິ ອຏ຺ຐາຣສ ວຕ຺ຕານິ.

ອສ຺ສຊິປຸນພ຺ພສຸກປ຺ປຘານາ ອສ຺ສຊິປຸນພ຺ພສຸກາຕິ ວຸຕ຺ຕາ ສຫຈຣຓຎາເຍນ. ອນຸໂລມປຏິປທໍ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນຕາຍາຕິ ຍຖາປຎ຺ຎຕ຺ຕສມ຺ມາວຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ອນຸໂລມປຏິປທໍ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນຕາຍ, ເຍນ ວຕ຺ເຕນ ຈິຓ຺ເຓນ ສງ຺ໂຆ ອນຸໂລມິໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ອວຕ຺ຕນໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນ ປນ຺ນໂລມາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຕິຕໂລມາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ອນຸກູລວຸຕ຺ຕິໂນ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຕ຺ຖຣຓມຄ຺ຄໍ ນ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອນຸໂລມວຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ນິຕ຺ຖຣຓູປາຍໍ ນ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຍນ ວຕ຺ເຕນ ຈິຓ຺ເຓນ ສາປຕ຺ຕິກຠາວໂຕ ນິຕ຺ຕິຓ຺ຓາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ນິຕ຺ຖຣຓກວຕ຺ຕສ຺ມິໍ ນ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອາປຕ຺ຕິວຸຏ຺ຐານຕ຺ຖໍ ຕຸຣິຕຕຸຣິຕາ ຉນ຺ທຊາຕາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ທສຫິ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູຫີຕິ ຊາຕິນາມໂຄຕ຺ຕກມ຺ມສິປ຺ປອາພາຘລິງ຺ຄກິເລສອາປຕ຺ຕິຫີນສງ຺ຂາເຕຫິທສຫິ ອກ຺ໂກສກາຣເຓຫິ. ຉນ຺ທຄາມິຕາ ປາເປນ຺ຕີຕິອາທີສຸ ຍ-ກາໂຣ ‘‘ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ອາຫ ‘‘ຉນ຺ທຄາມິຕາຍປິ ປາເປນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ. ເຕສນ຺ຕິ ອສ຺ສຊິປຸນພ຺ພສຸການໍ ຄຓປາໂມກ຺ຂານໍ.

໔໓໖-໔໓໗. ນິຄມສ຺ສ ອປາກຏຕ຺ຕາ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຣສນ຺ຕກໍ ເທຕິ, ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາເຫນ ປຣສນ຺ຕກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເທນ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ວຕ຺ຖຸປູຊນຕ຺ຖາຍາຕິ ມາຕາປິຕູນມ຺ປິ ເທນ຺ເຕນ ວຕ຺ຖຸປູຊນຕ຺ຖາຍ ເອວ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ມຓ຺ຑນຕ຺ຖາຍ ປນ ສິວລິງ຺ຄາທິປູຊນຕ຺ຖາຍາຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິມໍ ວິກ຺ກິຓິຕ຺ວາ ຊີວິກມ຺ປິ ກປ຺ເປສ຺ສນ຺ຕີຕິ ມາຕຸອາທີນໍ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກສ຺ສຈິປີຕິ ຎາຕກສ຺ສ ອຎ຺ຎາຕກສ຺ສ ວາ ກສ຺ສຈິປິ. ຎາຕິສາມເຓເຣເຫວາຕິ ອນຸຈ຺ຉວິກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມ຺ປຕ຺ຕານໍ ສາມເຓຣານໍ ອຸປຑ຺ຒຠາຄໍ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສງ຺ຆິກສ຺ສ ລາຠສ຺ສ ອຸປຈາຣສີມຄຕານໍ ສາມເຓຣານມ຺ປິ ສນ຺ຕກຕ຺ຕາ ເຕສມ຺ປິ ອຸປຑ຺ຒຠາໂຄ ລພ຺ຠເຕວາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈູຬກນ຺ຕິ ອຸປຑ຺ຒຠາຄໂຕປິ ອຸປຑ຺ຒໍ. ຈຕຸຕ຺ຖຠາຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ.

‘‘ສາມເຓຣາ…ເປ… ຐເປນ຺ຕີ’’ຕິ ອິທໍ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ອຠາຊິຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ມຄ຺ເຄ ວາ ເຈຕິຍງ຺ຄເຓ ວາ. ທາເປຕຸໍ ນ ລຠນ຺ຕີຕິ ສາມເຓເຣຫິ ທາເປຕຸໍ ອນນຸຈ຺ຉວິກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ຕໍ ປຸປ຺ຜທານໍ ນາມ ສິຍາ. ຍທິ ຫິ ຕຖາ ອາຄຕານໍ ເຕສໍ ທານໍ ປຸປ຺ຜທານໍ ຠເວຍ຺ຍ, ສາມເຓເຣຫິປິ ທາຕຸໍ ນ ລພ຺ເຠຍ຺ຍ. ສຍເມວາຕິ ສາມເຓຣາ ສຍເມວ. ຍາຄຸຠຕ຺ຕາທີນິ ອາທາຍາຕິ ອິທໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ຍາຄຸຠຕ຺ຕາທິສມ຺ປາທນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ມາຕາປິຕູນໍ ຕາວ ຫຣິຕ຺ວາປິ ຫຣາເປຕ຺ວາປິ ປກ຺ໂກສິຕ຺ວາປິ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາປິ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເສສຎາຕການໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາວ. ມາຕາປິຕູນຎ຺ຈ ຫຣາເປນ຺ເຕນ ຎາຕິສາມເຓເຣເຫວ ຫຣາເປຕພ຺ພໍ, ອິຕເຣ ປນ ຍທິ ສຍເມວ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕີຕິ ອິມໍ ປຸປ຺ເຜ ວຸຕ຺ຕນຍໍ ຜເລປິ ອຕິທິສຕິ, ຕສ຺ມາ ຜລມ຺ປິ ມາຕາປິຕູນໍ ຫຣຓຫຣາປນາທິນາ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເສສຎາຕີນໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາວ. ອິທານິ ‘‘ໂຍ ຫຣິຕ຺ວາ ວາ ຫຣາເປຕ຺ວາ ວາ…ເປ… ອິສ຺ສຣວຕາຍ ທທໂຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍ’’ນ຺ຕິ ອິມໍ ປຸປ຺ເຜ ວຸຕ຺ຕນຍໍ ຜເລປິ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຂີຓປຣິພ຺ພຍານນ຺ຕິ ອາຄນ຺ຕຸເກ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຜລປຣິຈ຺ເຉເທນ ວາຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕການິ ຜລານິ ທາຕພ຺ພານີ’’ຕິ ເອວໍ ຜລປຣິຈ຺ເຉເທນ ວາ. ຣຸກ຺ຂປຣິຈ຺ເຉເທນ ວາຕິ ‘‘ອິເມຫິ ຣຸກ຺ເຂຫິ ທາຕພ຺ພານີ’’ຕິ ເອວໍ ຣຸກ຺ຂປຣິຈ຺ເຉເທນ ວາ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນສຸປິ ຣຸກ຺ເຂສຸ ‘‘ອິຘ ຜລານິ ສຸນ຺ທຣານິ, ອິໂຕ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ກຸລສງ຺ຄໂຫ ກໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ປນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ຣຸກ຺ຂຈ຺ຉລ຺ລີຕິ ຣຸກ຺ຂຕ຺ຕໂຈ. ເຕສໍ ເຕສໍ ຄິຫີນໍ ຄາມນ຺ຕຣເທສນ຺ຕຣາທີສຸ ສາສນປຏິສາສນຫຣຓໍ ຊງ຺ຆເປສນິກໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຄິຫີນໍ ທູເຕຍ຺ຍໍ ສາສນຫຣຓກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ທູຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ທູເຕຍ຺ຍໍ. ປຐມໍ ສາສນໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາປິ…ເປ… ປເທ ປເທ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສ ສາສນໍ ອາໂຣເຈສ຺ສາມີຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ຄມນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ປນ ສາສນໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສຍເມວ ກາຣຸຎ຺ເຎ ຐິໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປຕິຣູປໍ ສາສນໍ ອາໂຣເຈຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣນ຺ຕິ ‘‘ມມ ວຈເນນ ຠຄວໂຕ ປາເທ ວນ຺ທຖາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ສິກ຺ຂາປເທ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກ຺ກມຕາຍສ຺ມາຕິ ອິທໍ ປພ຺ພາຊນີຍກມ຺ມວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸນ ປກ຺ກມຕາຍສ຺ມາຕິ ອິທໍ ປນ ປພ຺ພາຊນີຍກມ຺ມກຕສ຺ສ ວຕ຺ຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐມສງ຺ຆເຠທສທິສາເນວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອງ຺ເຄສຸປິ ຍຖາ ຕຕ຺ຖ ປຣກ຺ກມນໍ, ເອວໍ ອິຘ ຉນ຺ທາທີຫິ ປາປນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເສສໍ ຕາທິສເມວາຕິ.

ກຸລທູສກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິຄມນວຓ຺ຓນາ

໔໔໒. ປຐມໍ ອາປຕ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊນໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຐມາປຕ຺ຕິກາ. ຕຕ຺ຕການິ ອຫານີຕິ ປຏິຈ຺ຉາທິຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອາໂຣຈິຕທິວໂສ, ຕາວ ທິວສປກ຺ຂມາສສໍວຈ຺ຉຣວເສນ ຍຕ຺ຕໂກ ກາໂລ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ, ຕຕ຺ຕກໍ ກາລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອກາເມນ ອວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິກມ຺ມກຕາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂາວຣຓຠາວໂຕ ອນິຈ຺ຉນ຺ເຕນປິ ປຣິວສິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອວ຺ຫາຕພ຺ໂພຕິ ອພ຺ຠານກມ຺ມວເສນ ປກ຺ໂກສິຕພ຺ໂພ. ເຕ ຈ ຠິກ຺ຂູ ຄາຣຍ຺ຫາຕິ ເອຕ຺ຖ ເຍ ອູນຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ອພ຺ເຠນ຺ຕິ, ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຈ ຄຣຫິຕພ຺ພາ ສາຕິສາຣາ ສໂທສາ, ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ປາກໂຏເຍວາຕິ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ສາມີຈີຕິ ວຕ຺ຕໍ.

ອິຕິ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍ ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ

ເຕຣສກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.