໑. ປຐມປາຣາຊິກໍ

ສຸທິນ຺ນຠາຓວາຣວຓ຺ຓນາ

໒໔. ອນຸປທວຓ຺ຓນນ຺ຕິ ປທໍ ປທໍ ປຏິວຓ຺ຓນໍ, ປທານຸກ຺ກເມນ ວຓ຺ຓນໍ ວາ. ຠຓ຺ຑປ຺ປໂຍຊນອຸທ຺ຘາຣສາຣຓາທິນາ ກິຈ຺ເຈນາຕິ ເອຕ຺ຖ ວິກ຺ກາຍິກຠຓ຺ຑສ຺ສ ວິກ຺ກິຓນໍ ຠຓ຺ຑປ຺ປໂຍຊນໍ, ທາຕຸໍ ສງ຺ເກຕິເຕ ທິວເສ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຄຫຓໍ ອຸທ຺ຘາໂຣ, ‘‘ອສຸກສ຺ມິໍ ທິວເສ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ສຕຸປ຺ປາທນໍ ສາຣຓໍ. ຈຕຸພ຺ພິຘາຍາຕິ ຂຕ຺ຕິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິສມຓານໍ ວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘາຍ, ຠິກ຺ຂຸຠິກ຺ຂຸນີອຸປາສກອຸປາສິການໍ ວເສນ ວາ. ທິສ຺ວານສ຺ສ ເອຕທໂຫສີຕິ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ອຍໍ ທິສ຺ວານ-ສທ຺ໂທ ອສມານກຕ຺ຕຸໂກ ຍຖາ ‘‘ຆຕໍ ປິວິຕ຺ວາ ພລໍ ໂຫຕິ, ສີຫໍ ທິສ຺ວາ ຠຍໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ທສ຺ສນກາຣຓາ ຫິ ເອວໍ ປຣິວິຕກ຺ກນໍ ອໂຫສິ. ກິຎ຺ຈາປິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຠພ຺ພກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນສ຺ສປິ ອຊາຕສຕ຺ຕຸໂນ ວິຍ ອນ຺ຕຣາໂຍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອິມສ຺ສ ເຖຣສ຺ສປິ ກຕປາປກມ຺ມມູລວິປ຺ປຏິສາຣວເສນ ອຘິຄມນ຺ຕຣາໂຍ ອໂຫສີຕິ ວທນ຺ຕິ.

ກິໍ ປນ ເຍສໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ອຕ຺ຖິ, ພຸທ຺ຘານໍ ສມ຺ມຸຂີຠາເວປິ ເຕສໍ ອນ຺ຕຣາໂຍ ໂຫຕີຕິ? ອາມ ໂຫຕິ, ນ ປນ ພຸທ຺ເຘ ປຏິຈ຺ຈ. ພຸທ຺ຘາ ຫິ ປເຣສໍ ມຄ຺ຄຜລາຘິຄມາຍ ອຸສ຺ສາຫຊາຕາ ຕຕ຺ຖ ນິຣນ຺ຕຣໍ ຍຸຕ຺ຕປຍຸຕ຺ຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ປຏິຈ຺ຈ ເຕສໍ ອນ຺ຕຣາໂຍ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ກິຣິຍາປຣິຫານິຍາ ວາ ປາປມິຕ຺ຕຕາຍ ວາ ໂຫຕິ, ກິຣິຍາປຣິຫານິ ຈ ເທສກສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຕຊ຺ຊປໂຍຄາຠາວໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ, ເທສກວເສນ ປເນຕ຺ຖ ປຣິຫານິ ສາວການໍ ວເສເນວ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ພຸທ຺ຘານໍ ວເສນ. ຕຖາ ຫິ ສເຈ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ຘນຎ຺ຊານິຍສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອາສຍໍ ຎຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທສຍິສ຺ສ, ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ໂສຕາປນ຺ໂນ ອຠວິສ຺ສ. ເອວໍ ຕາວ ເທສກສ຺ສ ວເສນ ກິຣິຍາປຣິຫານິຍາ ອນ຺ຕຣາໂຍ ໂຫຕິ. ສເຈ ເປສ຺ໂສ ຫຕ຺ຖາໂຣຫປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ໂຕ ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ນິສີເທຍ຺ຍ, ຍາວ ຕສ຺ສ ຠຄວາ ອຕ຺ຕນ຺ຕປາທິເກ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຄ຺ຄເລ ວິຕ຺ຖາເຣນ ວິຠຊິຕ຺ວາ ເທເສຕິ, ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລນ ສໍຍຸຕ຺ໂຕ ອຠວິສ຺ສ. ເອວໍ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວເສນ ກິຣິຍາປຣິຫານິຍາ ອນ຺ຕຣາໂຍ ໂຫຕິ ນາມ. ອິມສ຺ສ ຫິ ອຸປາສກສ຺ສ ກິຣິຍາປຣິຫານິ ຊາຕາ ອປຣິນິຏ຺ຐິຕາຍ ເທສນາຍ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປກ຺ກນ຺ຕຕ຺ຕາ. ສເຈ ອຊາຕສຕ຺ຕຸ ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ວຈນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປິຕຸຆາຕກມ຺ມໍ ນາກຣິສ຺ສ, ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕກຖິຕທິວເສ ໂສຕາປນ຺ໂນ ອຠວິສ຺ສ, ຕສ຺ສ ວຈນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປິຕຸຆາຕກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ປນ ນາໂຫສິ. ເອວໍ ປາປມິຕ຺ຕຕາຍ ອນ຺ຕຣາໂຍ ໂຫຕິ. ສຸທິນ຺ນສ຺ສປິ ປາປມິຕ຺ຕວເສນ ອນ຺ຕຣາໂຍ ອໂຫສີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍທິ ຫິ ເຕນ ມາຕາປິຕູນໍ ວຈນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາຍ ເມຖຸນຘມ຺ໂມ ປຏິເສວິໂຕ ນາຠວິສ຺ສ, ນ ຕໍມູລວິປ຺ປຏິສາຣວເສນ ອຘິຄມນ຺ຕຣາໂຍ ອຠວິສ຺ສ.

ຍນ຺ນູນາຕິ ປຣິວິຕກ຺ກນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິວິຕກ຺ກທສ຺ສນເມຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຘມ຺ມໍ ສຸເຓຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ກິຣິຍາປເທນ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ເອວ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ຍນ຺ນູນາ’’ຕິ ນິປາຕປເທນ ໂຊຕີຍຕິ. ອຫໍ ຍນ຺ນູນ ຘມ຺ມໍ ສຸເຓຍ຺ຍນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ຍນ຺ນູນາຕິ ຈ ຍທິ ປນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິ ປນາຕິ ອິທມ຺ປິ ຫິ ເຕນ ສມານຕ຺ຖເມວ. ຍໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸຬາຣຸຬາຣຊນາຕິ ຂຕ຺ຕິຍມຫາສາລາທິອຸຬາຣຸຬາຣຊນາກິຓ຺ຓາ. ສເຈ ອຍມ຺ປິ ປຐມໍ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ນິສີທິຕຸໍ ອຣຫຣູໂປຕິ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຉາ ອາຄເຕນາ’’ຕິ. ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍູປສໍຫິຕນ຺ຕິ ອຘິສີລອຘິຈິຕ຺ຕອຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕສິກ຺ຂຕ຺ຕຍຍຸຕ຺ຕໍ. ໂຖກໍ ຘມ຺ມກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ອໂຫສີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິຘາປິ ສຸຕ຺ວາ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ສວນກາຣຓາ ເອຕທໂຫສີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍທິ ເອວໍ ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນສ຺ສ…ເປ… ເອຕທໂຫສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ປນສ຺ສ ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຕນ຺ຕິ ປຣິວິຕກ຺ກນໍ.

ສງ຺ເຂປກຖາຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປທຸທ຺ຘາຣໍ ອກຕ຺ວາ ສມາສໂຕ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ. ເຍນ ເຍນ ອາກາເຣນາຕິ ເຍນ ເຍນ ປກາເຣນ. ເຕນ ເຕນ ເມ ອຸປປຣິກ຺ຂໂຕຕິ ‘‘ກາມາ ນາເມເຕ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ ອຏ຺ຐິກງ຺ກລູປມາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໓໔; ໒.໔໒; ປາຈິ. ໔໑໗; ມຫານິ. ໓; ຈູຬນິ. ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕນິທ຺ເທສ ໑໔໗) ຈ ອາທິນາ ເຍນ ເຍນ ອາກາເຣນ ກາເມສຸ ອາທີນວໍ ໂອກາຣໍ ສໍກິເລສໍ, ຕພ຺ພິປຣິຍາຍໂຕ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ອານິສໍສໍ ຄຸຓໍ ປກາເສນ຺ຕໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ ອວພຸຊ຺ຌາມິ, ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນ ອຸປປຣິກ຺ຂໂຕ ວີມໍສນ຺ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ ເອວໍ ໂຫຕິ ເອວໍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕິ ອຘິສີລສິກ຺ຂາທິສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໍ ເສຏ຺ຐຈຣິຍໍ. ເອກມ຺ປິ ທິວສນ຺ຕິ ເອກທິວສມຕ຺ຕມ຺ປິ. ອຂຓ຺ຑໍ ກຕ຺ວາຕິ ທຸກ຺ກຏມຕ຺ຕສ຺ສປິ ອນາປຊ຺ຊເນນ ອຂຓ຺ຑິຕໍ ກຕ຺ວາ, ອຂຓ຺ຑອຈ຺ຉິທ຺ທາທິຠາວາປາທເນນ ວາ. ອຂຓ຺ຑລກ຺ຂຓວຈນຎ຺ເຫຕໍ. ຈຣິມກຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈິປິ ເອກເທສໍ ອເສເສຕ຺ວາ ເອກນ຺ເຕເນວ ປຣິປູເຣຕພ຺ພຕາຍ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ຓໍ. ກິເລສມເລນ ອມລີນໍ ກຕ຺ວາຕິ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສາທິນາ ອສໍກິລິຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ, ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມຕ຺ຕມ຺ປິ ສໍກິເລສມລໍ ອນຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ. ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ວິສຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຫຣິຕພ຺ພຕາຍ ເອກນ຺ຕປຣິສຸທ຺ຘໍ. ຕໂຕ ເອວ ສງ຺ຂໍ ວິຍ ລິຂິຕນ຺ຕິ ສງ຺ຂລິຂິຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ລິຂິຕສງ຺ຂສທິສ’’ນ຺ຕິ. ປຣິໂຍທາຕຏ຺ເຐນ ນິມ຺ມລຠາເວນ ສງ຺ຂໍ ວິຍ ລິຂິຕໍ ໂຘຕນ຺ຕິ ສງ຺ຂລິຂິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂຘຕສງ຺ຂສປ຺ປຏິຠາຄ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຊ຺ຌາວສຕາ’’ຕິ ປທປ຺ປໂຍເຄນ ອຄາຣນ຺ຕິ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຄາຣມຊ຺ເຌ’’ຕິ. ທາຐິກາປິ ມສ຺ສຸຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ມສ຺ສຸ’’ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸຕ຺ຕຣາຘຣມສ຺ສຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສາເຍນ ຣຕ຺ຕານີຕິ ກາສາຍານີຕິ ອາຫ ‘‘ກສາຍຣສປີຕຕາຍາ’’ຕິ. ປຣິທຫິຕ຺ວາຕິ ນິວາເສຕ຺ວາ ເຈວ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ຈ. ອຄາຣສ຺ສ ຫິຕນ຺ຕິ ອຄາຣວາໂສ ອຄາຣໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ຕສ຺ສ ວຑ຺ຒິອາວຫໍ ອຄາຣສ຺ສ ຫິຕໍ.

໒໕. ຎາຕິສາໂລຫິຕາຕິອາທີສຸ ‘‘ອຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິໂກ’’ຕິ ຊານນ຺ຕິ, ຎາຍນ຺ຕິ ວາຕິ ຎາຕີ, ໂລຫິເຕນ ສມ຺ພນ຺ຘາຕິ ສາໂລຫິຕາ. ປິຕຸປກ຺ຂິກາ ຎາຕີ, ມາຕຸປກ຺ຂິກາ ສາໂລຫິຕາ. ມາຕຸປກ຺ຂິກາ ປິຕຸປກ຺ຂິກາ ວາ ຎາຕີ, ສສ຺ສຸສສຸຣປກ຺ຂິກາ ສາໂລຫິຕາ. ມິຕ຺ຕາຍນ຺ຕີຕິ ມິຕ຺ຕາ, ມິນນ຺ຕິ ວາ ສພ຺ພຄຸຍ຺ເຫສຸ ອນ຺ໂຕ ປກ຺ຂິປນ຺ຕີຕິ ມິຕ຺ຕາ. ກິຈ຺ຈກຣຓີເຍສຸ ສຫຠາວຏ຺ເຐນ ອມາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອມຈ຺ຈາ. ມມາຍຕີຕິ ມາຕາ, ປິຍາຍຕີຕິ ປິຕາ. ສຣີຣກິຈ຺ຈເລເສນາຕິ ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວາທິສຣີຣກິຈ຺ຈເລເສນ. ອນນຸຎ຺ຎາຕໍ ປຸຕ຺ຕໍ ນ ປພ຺ພາເຊຕີຕິ ‘‘ມາຕາປິຕູນໍ ໂລກິຍມຫາຊນສ຺ສ ຈ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ມາ ໂຫຕູ’’ຕິ ນ ປພ຺ພາເຊຕິ. ຕໂຕເຍວ ຈ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາຊສ຺ສ ຕຖາ ວໂຣ ທິນ຺ໂນ.

໒໖. ຘຸຣນິກ຺ເຂເປນາຕິ ຠຓ຺ຑປ຺ປໂຍຊນາທີສຸ ຘຸຣນິກ຺ເຂເປນ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປິຍາຍິຕພ຺ໂພຕິ ປິໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ປີຕິຊນນໂກ’’ຕິ. ມນສ຺ສ ອປ຺ປາຍນໂຕ ມນາໂປຕິ ອາຫ ‘‘ມນວຑ຺ຒນໂກ’’ຕິ. ສຸເຂຘິໂຕ ຕຣຸຓທາຣກກາເລ, ຕໂຕ ປຣຎ຺ຈ ສປ຺ປິຂີຣາທິສາທຸຣສມນຸຎ຺ຎໂຠຊນາທິອາຫາຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຸຂປຣິຫໂຕ. ອຖ ວາ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິກຘາຕິຊນາທິປຣິຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຈວ ປຣິຈ຺ເຉທສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ອຸຬາຣປຓີຕສຸຂປຈ຺ຈຍູປຫາເຣຫິ ຈ ສຸເຂຘິໂຕ, ອກິຈ຺ເຉເນວ ທຸກ຺ຂປຈ຺ຈຍວິໂນທເນນ ສຸຂປຣິຫໂຕ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວາ ສຸເຂຘິໂຕ, ພາຫິຣງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຸຂປຣິຫໂຕ.

ກິຎ຺ຈີຕິ ເອຕສ຺ສ ວິວຣຓໍ ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ ກລຠາຄ’’ນ຺ຕິ. ຍທາ ຊານາຕິ-ສທ຺ໂທ ໂພຘນຕ຺ໂຖ ນ ໂຫຕິ, ຕທາ ຕສ຺ສ ປໂຍເຄ ‘‘ສປ຺ປິໂນ ຊານາຕິ, ມຘຸໂນ ຊານາຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ກຣຓຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ ສທ຺ທຕ຺ຖວິທູ ອິຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈິ ທຸກ຺ເຂນ ນານຸໂຠສີ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກຣຓຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ, ອນຸຠວນຕ຺ເຖ ຈ ຊານນາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈິ ທຸກ຺ເຂນ ນານຸໂຠສີຕິ ເກນຈິ ທຸກ຺ເຂນ ກຣຓຠູເຕນ ວິສຍໍ ນານຸໂຠສີຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຫິ ກຣຓຕ຺ເຖ ສາມິວຈນສ຺ສ ໂລໂປ ກໂຕ. ເຕເນວ ຈ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ວິກປ຺ປທ຺ວເຍປິ ປຸຣິມປທສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣປເທນ ສມານວິຠຕ຺ຕິໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ. ຍທາ ປນ ຊານາຕິ-ສທ຺ໂທ ສຣຓຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ຕທາ ສຣຓຕ຺ຖານໍ ຘາຕຸສທ຺ທານໍ ປໂຍເຄ ‘‘ມາຕຸ ສຣຕິ, ປິຕຸ ສຣຕິ, ຠາຕຸ ຊານາຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ ສທ຺ທສຕ຺ຖວິທູ ວທນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຖ ວາ ກິຎ຺ຈິ ທຸກ຺ຂໍ ນສ຺ສຣສີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນນຸຠູຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕນາ ອນຸຠູຕໍ ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ ທຸກ຺ຂໍ ປຣິເຍສມາໂນປິ ອຠາວໂຕເຍວ ນສ຺ສຣສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິກປ຺ປທ຺ວເຍປີຕິ ອນຸຠວນສຣຓຕ຺ຖວເສນ ວຸຕ຺ເຕ ທຸຕິຍຕຕິຍວິກປ຺ປທ຺ວເຍ. ປຸຣິມປທສ຺ສາຕິ ‘‘ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ ປທສ຺ສ. ອຸຕ຺ຕຣປເທນາຕິ ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ ປເທນ. ສມານວິຠຕ຺ຕິໂລໂປຕິ ອຸຕ຺ຕຣປເທນ ສມານສ຺ສ ສາມິວຈນສ຺ສ ໂລໂປ. ‘‘ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ວິກປ຺ປທ຺ວເຍປິ ປຸຣິມປເທ ສາມິວຈນສ຺ສ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ກິຎ຺ຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ອນິຈ຺ຉກາຕິ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕາ. ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ນນຸ ມຍໍ ສຸທິນ຺ນ ສາມາທີສຸ ເກນຈິປິ ອຸປາເຍນ ອປ຺ປຏິສາຘເນນ ອປ຺ປຏິກາເຣນ ມຣເຓນປິ ຕຍາ ອກາມກາປິ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ, ເອວໍ ສຕິ. ເຍນາຕິ ເຍນ ກາຣເຓນ. ກິໍ ປນາຕິ ເອຕ຺ຖ ກິນ຺ຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເກນ ປນ ກາຣເຓນາ’’ຕິ.

໒໘. ຄນ຺ຘພ຺ພນຏນາຏກາທີນີຕິ ເອຕ຺ຖ ຄນ຺ຘພ຺ພາ ນາມ ຄາຍນກາ, ນຏາ ນາມ ຣງ຺ຄນຏາ, ນາຏກາ ລງ຺ຆນກາທໂຍ. ປຣິຈາເຣຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣິໂຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຍຖາສກໍ ວິສເຍສຸ ຈາເຣຫີຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຈາເຣຫີ’’ຕິອາທິ. ປຣິຈາເຣຫີຕິ ວາ ສຸຂູປກຣເຓຫິ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິຈາເຣຫິ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິຈຣຓໍ ກາເຣຫິ. ຕຖາຠູໂຕ ຈ ຍສ຺ມາ ລຬນ຺ໂຕ ກີຬນ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ລຬາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ວິເສສໂຕ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ ໂຠຄາ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ໂຠເຄ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ’’ຕິ. ທານປ຺ປທານານີຕິ ເອຕ຺ຖ ນິຈ຺ຈທານໍ ທານໍ ນາມ, ອຸໂປສຖທິວສາທີສຸ ທາຕພ຺ພໍ ອຕິເຣກທານໍ ປທານໍ ນາມ. ປເວຓີຣກ຺ຂຓວເສນ ວາ ທີຍມານໍ ທານໍ ນາມ, ອຕ຺ຕນາວ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ທີຍມານໍ ປທານໍ ນາມ. ປຈຸຣຊນສາຘາຣຓໍ ວາ ນາຕິອຸຬາຣໍ ທານໍ ນາມ, ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ອຕິອຸຬາຣໍ ປທານໍ ນາມ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສີລາທີນິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ວຈນປ຺ປຏິວຈນສງ຺ຂາໂຕ ອາລາປສລ຺ລາໂປຕິ ນິຣາລາປສລ຺ລາໂປ.

໓໐. ພລໍ ຄາເຫຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ພລຄ຺ຄຫຓໍ ນາມ ກາຍພລສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ກາຍພລໍ ຊເນຕ຺ວາ’’ຕິ. ອສ຺ສຸມຸຂນ຺ຕິ ອສ຺ສູນິ ມຸເຂ ເອຕສ຺ສາຕິ ອສ຺ສຸມຸໂຂ, ຕໍ ອສ຺ສຸມຸຂໍ, ອສ຺ສຸກິລິນ຺ນມຸຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄາໂມເຍວ ຄາມນ຺ຕເສນາສນໍ ຄາມປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ຄາມນ຺ຕເສນາສນສ຺ສ. ອຕິເຣກລາຠປຏິກ຺ເຂເປນາຕິ ‘‘ປິຓ຺ຑິຍາໂລປໂຠຊນໍ ນິສ຺ສາຍາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໒໘) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂາຫາຣລາຠໂຕ ອຘິກລາໂຠ ສງ຺ຆຠຕ຺ຕາທິອຕິເຣກລາໂຠ, ຕສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂເປນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຸທ຺ທສ ຠຕ຺ຕານິ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ’’ຕິ. ສງ຺ຆຠຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕໍ ນິມນ຺ຕນຠຕ຺ຕໍ ສລາກຠຕ຺ຕໍ ປກ຺ຂິກໍ ອຸໂປສຖິກໍ ປາຏິປທິກໍ ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕໍ ຄມິກຠຕ຺ຕໍ ຄິລານຠຕ຺ຕໍ ຄິລານຸປຏ຺ຐາກຠຕ຺ຕໍ ວິຫາຣຠຕ຺ຕໍ ຘຸຣຠຕ຺ຕໍ ວາຣຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມານິ ຈຸທ຺ທສ ຠຕ຺ຕານິ. ຕຕ຺ຖ ສກລສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ສງ຺ຆຠຕ຺ຕໍ. ກຕິປເຍ ຠິກ຺ຂູ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕໍ. ເອກສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ເອກທິວສໍ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ປກ຺ຂິກໍ. ອຸໂປສເຖ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ອຸໂປສຖິກໍ. ປາຏິປທທິວເສ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ປາຏິປທິກໍ. ວິຫາຣໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ວິຫາຣຠຕ຺ຕໍ. ຘຸຣເຄເຫເຍວ ຐເປຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ຘຸຣຠຕ຺ຕໍ. ຄາມວາສີອາທີຫິ ວາເຣນ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ວາຣຠຕ຺ຕໍ.

ອຖ ‘‘ຄຫປຕິຈີວຣໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຫເຓ ຫິ ສຕິ ປຏິກ຺ເຂໂປ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນ ຈ ປຐມໂພຘິຍໍ ຄຫປຕິຈີວຣສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫຓໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ປຣໂຕ ຊີວກວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ເຕເນວ ວກ຺ຂຕິ ຊີວກວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໓໗) ‘‘ຠຄວໂຕ ຫິ ພຸທ຺ຘຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອິທໍ ວຕ຺ຖໍ, ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ວີສຕິ ວສ຺ສານິ ນ ໂກຈິ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ສາທິຍິ, ສພ຺ເພ ປໍສຸກູລິກາວ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິ. ສຸທິນ຺ໂນ ຈ ປຐມໂພຘິຍໍເຍວ ປພ຺ພຊິໂຕ. ເຕເນວ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ສຸທິນ຺ໂນ ຫິ ຠຄວໂຕ ທ຺ວາທສເມ ວສ຺ເສ ປພ຺ພຊິໂຕ, ວີສຕິເມ ວສ຺ເສ ຎາຕິກຸລໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ໂຐ, ສຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອຏ຺ຐວສ຺ສິໂກ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຄຫປຕິຈີວຣໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອນນຸຎ຺ຎາເຕປິ ຄຫປຕິຈີວເຣ ປໍສຸກູລິກງ຺ຄສມາທານວເສນ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄຫປຕິຈີວຣໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ’’ຕິ.

ໂລລຸປ຺ປຈາຣໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ກຸສລຠຓ຺ຑສ຺ສ ຠຸສໍ ວິລຸມ຺ປນຏ຺ເຐນ ໂລລຸປ຺ປໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕຓ຺ຫາ, ໂລລຸປ຺ເປນ ຈຣຓໍ ໂລລຸປ຺ປຈາໂຣ, ຕຓ຺ຫາວເສນ ຆຣປຏິປາຏິໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂາຍ ຈຣຓໍ, ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຆຣປຏິປາຏິຍາ ຠິກ຺ຂາຍ ປວິສຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອາຣຎ຺ຎິກງ຺ຄາທິປຘານງ຺ຄວເສນ ເສສຘຸຕງ຺ຄານິປິ ຄຫິຕາເນວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຊ຺ຊີນນ຺ຕິ ຣາຊາໂນ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ສາມິວຈນໍ ກຕໍ, ວຊ຺ຊີຣາຊູນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊນປທ-ສທ຺ທສ຺ສ ຕໍນິວາສີສຸປິ ປວຕ຺ຕນໂຕ ‘‘ວຊ຺ຊີສູ’’ຕິ ຊນປທາເປກ຺ຂໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ, ວຊ຺ຊິນາມເກ ຊນປເທຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄູປກຣຓມຫນ຺ຕຕາຍາຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓສງ຺ຂາຕານໍ ອຸປໂຠຄານຎ຺ເຈວ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສຣຖອິຕ຺ຖິຍາທິອຸປໂຠຄູປກຣຓານຎ຺ຈ ມຫນ຺ຕຕາຍ. ອຸປໂຠຄູປກຣຓາເນວ ຫິ ອິຘ ປຣິໂຠຄູປກຣຓສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕານິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເຍ ຫິ ເຕສໍ ອຸປໂຠຄາ, ຍານິ ຈ ອຸປໂຠຄູປກຣຓານິ, ຕານິ ມຫນ຺ຕານີ’’ຕິ. ‘‘ອຸປໂຠຄາ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສຣຖອິຕ຺ຖີອາທໂຍ, ອຸປໂຠຄູປກຣຓານິ ເຕສເມວ ສຸວຓ຺ຓາທິອຸປກຣຓານີ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ສາຣການີຕິ ສາຣຠູຕານິ. ນິເຘຕ຺ວາຕິ ນິທຫິຕ຺ວາ, ນິຘານໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທິວສປຣິພ຺ພຍສງ຺ຂາຕໂຠຄມຫນ຺ຕຕາຍາຕິ ທິວເສ ທິວເສ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພສງ຺ຂາຕໂຠຄານໍ ມຫນ຺ຕຕາຍ. ຊາຕຣູປຣຊຕສ຺ເສວ ປຫູຕຕາຍາຕິ ປິຓ຺ຑປິຓ຺ຑວເສນ ເຈວ ສຸວຓ຺ຓມາສກຣຊຕມາສກາທິວເສນ ຈ ຊາຕຣູປຣຊຕສ຺ເສວ ປຫູຕຕາຍ. ວິຕ຺ຕີຕິ ຕຸຏ຺ຐິ, ວິຕ຺ຕິຍາ ອຸປກຣຓໍ ວິຕ຺ຕູປກຣຓໍ, ປຫູຕໍ ນານາວິຘາລງ຺ກາຣຠູຕໍ ວິຕ຺ຕູປກຣຓເມເຕສນ຺ຕິ ປຫູຕວິຕ຺ຕູປກຣຓາ. ເຕນາຫ ‘‘ອລງ຺ກາຣຠູຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ໂວຫາຣວເສນາຕິ ວຓິຊ຺ຊາວເສນ ວຑ຺ຒິກຕາທິວເສນ. ຘນຘຎ຺ຎສ຺ສ ປຫູຕຕາຍາຕິ ສຕ຺ຕຣຕນສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຘນສ຺ສ ສພ຺ພປຸພ຺ພຓ຺ຓາປຣຓ຺ຓສງ຺ຄຫິຕສ຺ສ ຘຎ຺ຎສ຺ສ ຈ ປຫູຕຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຸວຓ຺ຓຣຊຕມຓິມຸຕ຺ຕາເວຬຸຣິຍວຊິຣປວາຬານິ ສຕ຺ຕ ຣຕນານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສາລິວີຫິອາທິ ປຸພ຺ພຓ຺ຓໍ ປຸຣກ຺ຂຕໍ ສສ຺ສຜລນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ, ຕພ຺ພິປຣິຍາຍໂຕ ມຸຄ຺ຄມາສາທິ ອປຣຓ຺ຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐປິຓ຺ຑປາຕິກຕ຺ຕາຕິ ເສສຘຸຕງ຺ຄປຣິວາຣິເຕນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປິຓ຺ຑປາຕຘຸຕງ຺ເຄນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ສປທານຈາຣໍ ຈຣິຕຸກາໂມ’’ຕິ.

໓໑. ອນ຺ໂຕຊາຕຕາຍ ວາ ຎາຕິສທິສີ ທາສີຕິ ຎາຕິທາສີ. ປູຕິຠາເວເນວ ລກ຺ຂິຕພ຺ພໂທໂສ ວາ ອາຠິໂທສິໂກ, ອຠິໂທສໍ ວາ ປຈ຺ຈູສກາລໍ ຄໂຕ ປຕ຺ໂຕ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕຕິ ອາຠິໂທສິໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກຣຕ຺ຕາຕິກ຺ກນ຺ຕສ຺ສ ວາ’’ຕິອາທິ. ປູຕິຠູຕຠາເວນ ປຣິໂຠຄໍ ນາຣຫຕີຕິ ອປຣິໂຠຄາຣໂຫ. ຉຑ຺ຑນີຍສຠາເວ ນິຈ຺ຉິເຕປິ ປຸຈ຺ຉາກາເລ ສນ຺ເທຫໂວຫາຣວເສເນວ ປຸຈ຺ຉິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສເຈ’’ຕິ. ອຣິຍໂວຫາເຣນາຕິ ອຣິຍສມຸທາຈາເຣນ. ອຣິຍາ ຫິ ມາຕຸຄາມໍ ຠຄິນິວາເທນ ສມຸທາຈຣນ຺ຕິ. ນິສ຺ສຏ຺ຐປຣິຄ຺ຄຫນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕາລຍໍ.

‘‘ອາກິຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ສເຈ ຕໍ ຉຑ຺ຑນີຍຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ປຣິຍາຍໍ ອມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ປຍຸຕ຺ຕວາຈາ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຈ຺ຈຍປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ວາຈາ ປຍຸຕ຺ຕວາຈາ. ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ນິຣເປກ຺ຂຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ ປນ ວິເສສໂຕ ອປຣິໂຠຄາຣຫຕ຺ຕາວ ວຕ຺ຖຸໂນ. ອຄ຺ຄອຣິຍວໍສິໂກຕິ ອຣິຍວໍສປຏິປຕ຺ຕິປູຣການໍ ອຄ຺ໂຄ ອຸຕ຺ຕໂມ. ນິມີຍຕິ ສຎ຺ຎາຍຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕໍ, ຍຖາສລ຺ລກ຺ຂິໂຕ ອາກາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ຄິຫິກາເລ ສລ຺ລກ຺ຂິຕປຸພ຺ພໍ ອາກາຣ’’ນ຺ຕິ. ຫຕ຺ຖປິຏ຺ຐິອາທີນິ ໂອໂລກຍມານາ ‘‘ສາມິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ເມ ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ວິຍ ສຸວຓ຺ຓກຈ຺ຉປປິຏ຺ຐິສທິສາ ອິມາ ຫຕ຺ຖປາທປິຏ຺ຐິໂຍ, ຫຣິຕາລວຏ຺ຏິໂຍ ວິຍ ສຸວຏ຺ຏິຕາ ອງ຺ຄຸລິໂຍ, ມຘຸໂຣ ສໂຣ’’ຕິ ຄິຫິກາເລ ສລ຺ລກ຺ຂິຕປຸພ຺ພໍ ອາກາຣໍ ອຄ຺ຄເຫສິ ສຎ຺ຊານິ ສລ຺ລກ຺ເຂສິ. ກສ຺ມາ ປນ ສາ ຎາຕິທາສີ ທິສ຺ວາວ ນ ສຎ຺ຊານີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸທິນ຺ໂນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປພ຺ພຊ຺ຊຸປຄເຕນາຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຸປຄເຕນ, ປພ຺ພຊິເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຆຣໍ ປວິສິຕ຺ວາຕິ ເຄຫສາມິນິຍາ ນິສີທິຕພ຺ພຏ຺ຐານຠູຕໍ ອນ຺ໂຕເຄຫໍ ປວິສິຕ຺ວາ. ຍຄ຺ເຆຕິ ອິມສ຺ສ ອາໂຣຈຍາມີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອາໂຣຈນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ‘‘ຍຄ຺ເຆ ຊາເນຍ຺ຍາສີຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ຊາເນຍ຺ຍາສີ’’ຕິປິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ. ອາລປເນຕິ ທາສິຊນສ຺ສ ອາລປເນ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ.

໓໒. ຆເຣສຸ ສາລາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຆເຣສຸ ເອກມນ຺ເຕ ໂຠຊນສາລາ ໂຫນ຺ຕິ ປາກາຣປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ສຸສໍວິຫິຕທ຺ວາຣພນ຺ຘາ ສຸສມ຺ມຏ຺ຐວາລິກງ຺ຄຓາ. ອຸທກກຎ຺ຊິຍນ຺ຕິ ອຸທກຎ຺ຈ ກຎ຺ຊິຍຎ຺ຈ. ກສ຺ມາ ປນ ອີທິສາຍເມວ ສາລາຍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ກຸຏ຺ຏມູລນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຫິ ປພ຺ພຊິຕາ’’ຕິອາທິ. ອສາຣຸປ຺ເປ ຐາເນຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນນຸຈ຺ຉວິເກ ປເທເສ. ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂຕິ ນຸ-ສທ຺ໂທ ປຸຈ຺ຉນຕ຺ເຖ, ໂຂ-ສທ຺ໂທ ວຈນສິລິຏ຺ຐຕາຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ນຸໂຂຕິ ວາ ນິປາຕສມຸທາໂຍ ປຸຈ຺ຉນຕ຺ໂຖ. ເຕນ ນາມ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຸຈ຺ຉນຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຍສໍ ໂນ ຕ຺ວນ຺ຕິ ເຍສໍ ໂນ ປຸຕ຺ໂຕ ຕ຺ວໍ. ອີທິເສ ຐາເນຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ຕໍ ຐານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນນຸຣູປໍ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ມາທິສານໍ ມຫາໂຠຄກຸລານໍ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣກຸເລ ອາສນສາລາຍໍ ນິສີທິຕ຺ວາ ໂຠຊນໍ ນາມ ອຍຸຕ຺ຕຣູປນ຺ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ອາຫ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນນຸ ນາມ, ຕາຕ ສຸທິນ຺ນ, ສກໍ ເຄຫໍ ຄນ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຎ຺ເຎນປິ ປກາເຣນ ນາມສທ຺ທສ຺ສ ປຸຈ຺ຉນຕ຺ຖຕເມວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຕຖາ ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ ຕາຕາ’’ຕິອາທິ. ຕຖາຕິ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ນາມສທ຺ທສ຺ສ ມຎ຺ຎນຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຕຖາ ອຕ຺ຖິ ມຎ຺ເຎ’’ຕິອາທິ.

ທຸກ຺ຂາຠິຕຸນ຺ນຕາຍາຕິ ມານສິເກນ ທຸກ຺ເຂນ ອຠິປີຬິຕຕ຺ຕາ. ເອຕມຕ຺ຖນ຺ຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ, ຕາຕ ສຸທິນ຺ນ, ອມ຺ຫາກໍ ຘນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ. ອໂນກປ຺ປນາມຣິສນຕ຺ຖວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອໂນກປ຺ປນໍ ອສທ຺ທຫນໍ. ອມຣິສນໍ ອສຫນໍ. ອນາຄຕວຈນໍ ອນາຄຕສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ວຕ຺ຕມານກາລິໂກວ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈກ຺ຂມ຺ປີ’’ຕິ. ນ ມຣິສຍາມີຕິ ນ ວິສຫາມິ. ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣນ຺ຕິ ‘‘ຕທາຍ’’ນ຺ຕິ ປາຐໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອລໍ, ຄຫປຕິ, ກຕໍ ເມ ອຊ຺ຊ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ເຖໂຣ ອຸກ຺ກຏ຺ຐເອກາສນິກຕາຍ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ເອວມາຫ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐເອກາສນິກຕາຍາຕິ ຈ ອິທໍ ຠູຕກຖນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ເຖຣສ຺ສ ຕຖາຠາວທີປນຕ຺ຖໍ. ມຸທຸກສ຺ສປິ ຫິ ເອກາສນິກສ຺ສ ຍາຍ ນິສຊ຺ຊາຍ ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕມ຺ປິ ໂຠຊນໍ ຠຸຕ຺ຕໍ, ວຕ຺ຕສີເສນປິ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ປຸນ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນາຫ ຕິປິຏກຈູຬາຠຍຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ອາສນໍ ວາ ຣກ຺ເຂຍ຺ຍ ໂຠຊນໍ ວາ’’ຕິ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐປິຓ຺ຑປາຕິໂກປິ ສມາໂນຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕມິທໍ, ເຖໂຣ ສປທານຈາຣິເກສຸປິ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐເຍວ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐສປທານຈາຣິໂກປິ ຫິ ປຸຣໂຕ ຈ ປຈ຺ຉໂຕ ຈ ອາຫຏຠິກ຺ຂມ຺ປິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາວ ຆຣທ຺ວາເຣ ຐຕ຺ວາ ປຕ຺ຕວິສ຺ສຊ຺ຊນເມວ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ມາ ເຖໂຣ ອຸກ຺ກຏ຺ຐສປທານຈາຣິກຕ຺ຕາປິ ສ຺ວາຕນາຍ ຠິກ຺ຂໍ ນາຘິວາເສຕິ. ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ອຘິວາເສສີ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ສເຈ ເອກຠຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ຄເຫສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິ. ປຓ຺ຑິຕາ ຫິ ມາຕາປິຕູນໍ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາຍານໍ ວາ ກາຕພ຺ພໍ ອນຸຄ຺ຄຫໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຘຸຕງ຺ຄວິສຸທ຺ຘິກາ ນ ຠວນ຺ຕິ.

໓໓. ມຊ຺ຌິມປ຺ປມາໂຓຕິ ຈຕຸຫຕ຺ໂຖ ປຸຣິໂສ ມຊ຺ຌິມປ຺ປມາໂຓ. ‘‘ຉຫຕ຺ໂຖ’’ຕິປິ ເກຈິ. ຕິໂຣ ກໂຣນ຺ຕິ ເອຕາຍາຕິ ຕິໂຣກຣຓີຕິ ສາຓິປາກາຣວຈໂນ ອຍໍ ຕິໂຣກຣຓີ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ຕິໂຣກຣຓິຍນ຺ຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຕິໂຣກຣຓິຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຕິໂຣກຣຓິຍ’’ນ຺ຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິໂຣກຣຓີຍ-ສທ຺ໂທ ວາ ອຍໍ ສາຓິປາກາຣປຣິຍາໂຍຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິ. ຕໍ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ຕໍ ສມນ຺ຕໂຕ ຂິປິຕ຺ວາ, ປຣິໂຕ ພນ຺ຘິຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສມນ຺ຕໂຕ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ວິຠຕ຺ຕິປຕິຣູປໂກປິ ນິປາໂຕ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຕນາຕິ ອຍມ຺ປິ ວາ’’ຕິອາທິ.

໓໔. ‘‘ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ປິຕາ ສເກ ນິເວສເນ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ກາລໍ ອາໂຣເຈສິ – ‘ກາໂລ, ຕາຕ ສຸທິນ຺ນ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’ນ຺ຕິ’’ ເອວໍ ກາລາໂຣຈນສ຺ສ ປາຬິຍໍ ອນາຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ ອາຫ – ‘‘ກິຎ຺ຈາປິ ປາຬິຍໍ ກາລາໂຣຈນໍ ນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອາໂຣຈິເຕເຍວ ກາເລຕິ ‘‘ກາໂລ, ຕາຕ ສຸທິນ຺ນ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ກາເລ ອາໂຣຈິເຕເຍວ. ທ຺ເວ ປຸຎ຺ເຊຕິ ກຫາປຓປຸຎ຺ຊຎ຺ຈ ສຸວຓ຺ຓປຸຎ຺ຊຎ຺ຈ.

ເປຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ປິຕິໂຕ ອາຄຕໍ ເປຕ຺ຕິກໍ. ນິຫິຕນ຺ຕິ ຠູມິຄຕໍ. ປຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຑ຺ຒິວເສນ ປໂຍຊິຕໍ. ຕທ຺ຘິຕໂລປໍ ກຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ‘‘ປິຕາມຫໍ ຘນໍ ລທ຺ຘາ, ສຸຂໍ ຊີວຕິ ສຎ຺ຊໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ຕທ຺ຘິຕໂລປໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປິຕາມຫໂຕ ອາຄຕໍ, ປິຕາມຫສ຺ສ ວາ ອິທໍ ເປຕາມຫໍ. ປພ຺ພຊິຕລິງ຺ຄນ຺ຕິ ສມຓເວສໍ. ນ ຣາຊຠີໂຕຕິ ອປຣາຘກາຣຓາ ນ ຣາຊກຸລາ ຠີໂຕ. ເຍສໍ ສນ຺ຕກໍ ຘນໍ ຄຫິຕໍ, ເຕ ອິຓາຍິກາ. ປລິພຸທ຺ໂຘ ປີຬິໂຕ.

ວິຠຕ຺ຕິປຕິຣູປໂກຕິ ‘‘ເຕນາ’’ຕິ ປທໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕໍນິທານນ຺ຕິ ຕໍ ຘນໍ ນິທານໍ ກາຣຓມສ຺ສາຕິ ຕໍນິທານໍ. ອສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນສ຺ສ, ປທສ຺ສ ວາ. ຠຍນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຕ຺ຣສ຺ຕາກາເຣນ ປວຕ຺ຕຠຍໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ນ ຎາຓຠຍໍ, ນາປິ ‘‘ຠາຍຕິ ເອຕສ຺ມາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓຠຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຕເນວ ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາສຠເຍນ ສກລສຣີຣສ຺ສ ຉມ຺ຠິຕຠາໂວ. ວິເສສໂຕ ປນ ຫທຍມໍສຈລນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກາຍກມ຺ໂປ ຫທຍມໍສຈລນ’’ນ຺ຕິ. ໂລມຫໍໂສຕິ ເຕນ ຠເຍນ ເຕນ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ເຕນ ສກລສຣີຣໂລມານໍ ຫຏ຺ຐຠາໂວ, ໂສ ປນ ເນສໍ ຠິຕ຺ຕິຍໍ ນາຄທນ຺ຕານໍ ວິຍ ອຸທ຺ຘໍມຸຂຕາຕິ ອາຫ ‘‘ໂລມານໍ ຫໍສນໍ ອຸທ຺ຘຄ຺ຄຠາໂວ’’ຕິ.

໓໕. ອຕ຺ຕນາຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ກຣຓວຈນໍ, ສຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເທວຈ຺ຉຣານນ຺ຕິ ອນຈ຺ຈນ຺ຕິໂຍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ເທວນາຏການນ຺ຕິ ນຈ຺ຈນ຺ຕິໂຍ, ປຣິຍາຍວຈນໍ ວາ ເອຕໍ ເທວກຎ຺ຎານໍ. ສມຸປ຺ປນ຺ນພລວໂສກາ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຍໍ ໂລໂກ ນາມ ອຕ຺ຕານໍວ ຈິນ຺ເຕຕິ, ຕສ຺ມາ ສາປິ ‘‘ອິທານິ ອຫໍ ອນາຖາ ຊາຕາ’’ຕິ ອຕ຺ຕານໍວ ຈິນ຺ຕຍມານາ ‘‘ອຍໍ ອຊ຺ຊ ອາຄມິສ຺ສຕິ, ອຊ຺ຊ ອາຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐ ວສ຺ສານິ ພຫິ ນ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ ເອຕໍ ນິສ຺ສາຍ ມຍາ ທາຣໂກປິ ນ ລທ຺ໂຘ, ຍສ຺ສ ອານຸຠາເວນ ຊີເວຍ຺ຍາມິ, ອິໂຕ ຈາມ຺ຫິ ປຣິຫີນາ ອຎ຺ຎໂຕ ຈາຕິ ສມຸປ຺ປນ຺ນພລວໂສກາ ຫຸຕ຺ວາ. ກຸລຣຸກ຺ຂປຕິຏ຺ຐາປເນ ພີຊສທິສຕ຺ຕາ ກຸລວໍສປ຺ປຕິຏ຺ຐາປໂກ ປຸຕ຺ໂຕ ອິຘ ພີຊໂກຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ກຸລວໍສພີຊກໍ ເອກໍ ປຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ສໍ ນາມ ຘນໍ, ຕສ຺ສ ປຕີຕິ ສໍປຕິ, ຘນວາ ວິຠວສມ຺ປນ຺ໂນ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກຫິຕາວຫຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຫິຕນ຺ຕິ ສາປເຕຍ຺ຍໍ, ຕເທວ ຘນໍ ວິຠໂວຕິ ອາຫ – ‘‘ອິມໍ ສາປເຕຍ຺ຍໍ ເອວໍ ມຫນ຺ຕໍ ອມ຺ຫາກໍ ວິຠວ’’ນ຺ຕິ.

໓໖. ອິຕ຺ຖີນໍ ກຸມາຣີຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຈ຺ຉິມວຍໂຕ ໂອຣໍ ອສຕິ ວິພນ຺ເຘ ອຏ຺ຐເມ ອຏ຺ຐເມ ສຕ຺ຕາເຫ ຄພ຺ຠາສຍສຎ຺ຎິເຕ ຕຕິເຍ ອາວຕ຺ເຕ ກຕິປຍາ ໂລຫິຕປີຬກາ ສຓ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອຄ຺ຄຫິຕປຸພ຺ພາ ເອວ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕໂຕ ໂລຫິຕໍ ປຄ຺ຆຣຕິ, ຕຕ຺ຖ ອຸຕຸສມຎ຺ຎາ ປຸປ຺ຜສມຎ຺ຎາ ຈາຕິ ອາຫ – ‘‘ປຸປ຺ຜນ຺ຕິ ອຸຕຸກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນໂລຫິຕສ຺ສ ນາມ’’ນ຺ຕິ. ຄພ຺ຠປຕິຏ຺ຐານຏ຺ຐາເນຕິ ຍສ຺ມິໍ ໂອກາເສ ທາຣໂກ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມິໍ ປເທເສ. ສຓ຺ຐຫິຕ຺ວາຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ. ຠິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຄ຺ຄຫິຕປຸພ຺ພາ ເອວ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ຕາສໍ ສຠາໂວ. ໂທເສນາຕິ ໂລຫິຕມເລນ. ສຸທ຺ເຘ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫີຕິ ປຄ຺ຆຣິຕໂລຫິຕຕ຺ຕາ ອນາມຍຕ຺ຕາ ຈ ນຫານໂຕ ປຣໍ ຈຕຸຕ຺ຖທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຸທ຺ເຘ ຄພ຺ຠາສເຍ. ສຸທ຺ເຘ ປນ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ມາຕາປິຕູສຸ ເອກວາຣໍ ສນ຺ນິປຕິເຕສຸ ຍາວ ສຕ຺ຕ ທິວສານິ ເຂຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ ຄພ຺ຠສຓ຺ຐຫນສ຺ສ ປຣິຕ຺ຕສ຺ສ ໂລຫິຕເລປສ຺ສ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອຑ຺ຒມາສມຕ຺ຕມ຺ປິ ເຂຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ພາຫາຍນ຺ຕິ ອຘິກຣເຓ ຠຸມ຺ມນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາຍ ຍາ ພາຫາ, ຕຕ຺ຣ ນໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນມ຺ປິ ຍຸຊ຺ຊຕິເຍວ ຍຖາ ‘‘ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ປາເທສຸ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ.

ປຸພ຺ເພປິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທານໍ ສພ຺ຠາວໂຕ ອປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ສິກ຺ຂາປເທຕິ ປາຣາຊິກໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປເທ ອຏ຺ຐປິເຕ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ຠຄວໂຕ ກິຣ ປຐມໂພຘິຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອວຣູປນ຺ຕິ ປາຣາຊິກປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອນຸຣູປໍ. ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ, ສງ຺ຆາທິເສສປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອນຸຣູປມ຺ປິ ອຊ຺ຌາຈາຣໍ ນາກໍສຸເຍວ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອວເສເສ ປຎ຺ຈ ຂຸທ຺ທກາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ ເອວ ປຎ຺ຎເປສີ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ລຫຸກາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘານໍ ສພ຺ຠາວມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຎ຺ຈາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອນວເສສໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາວ. ປຐມໂພຘິຍໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ລຫຸກາປຕ຺ຕີນໍ ສພ຺ຠາວວຈເນເນວ ຘມ຺ມເສນາປຕິສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນາ ວິເສສໂຕ ຄຣຸກາປຕ຺ຕິປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສສ຺ສ ຈ ເຫຕຸຠູຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ປນ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອວເສສປຎ຺ຈຂຸທ຺ທກາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ ເອວ ປຎ຺ຎເປສີຕິ ອິທໍ ທ຺ວາທສເມ ວສ຺ເສ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວຸຕ຺ຖວສ຺ເສນ ຠຄວຕາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຏ຺ຐວສ຺ສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພປິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ຠາວໂຕ. ເຕເນວ ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ເຑ ‘‘ເອກຠິກ຺ຂຸນາປິ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉໂທ ວາ ປຈ຺ຉິມິກາຍ ຕຕ຺ຖ ວສ຺ສໍ ອຸປຄຈ຺ຉາມາຕິ ວສ຺ສຈ຺ເຉໂທ ວາ ນ ກໂຕ’’ຕິ ຈ ‘‘ສາມມ຺ປິ ປຈນໍ ສມຓສາຣຸປ຺ປໍ ນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຣາຘຍິໍສູຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິໍສຸ, ອຊ຺ຌາສຍໍ ປູຣຍິໍສຸ, ຫທຍຄາຫິນິໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຏິປຊ຺ຊິໍສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ເອກສ຺ມິໍ ສມເຍ, ປຐມໂພຘິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຍໍ ອາທີນວນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ໂຕຕິ ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ໂຕ. ອາທີນວໍ ທສ຺ເສສ຺ສຕີຕິ ‘‘ວຣໍ ເຕ, ໂມຆປຸຣິສ, ອາສີວິສສ຺ສ ໂຆຣວິສສ຺ສ ມຸເຂ ອງ຺ຄຊາຕໍ ປກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ນ ຕ຺ເວວ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ອງ຺ຄຊາເຕ ອງ຺ຄຊາຕໍ ປກ຺ຂິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍໍ ອາທີນວໍ ທສ຺ເສສ຺ສຕິ. ອຠິວິຎ຺ຎາເປສີຕິ ອິມສ຺ສ ‘‘ປວຕ຺ເຕສີ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ກຖໍ ລທ຺ໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ປວຕ຺ຕນາປິ ຫີ’’ຕິອາທິ. ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຈປນໂຕຕິ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ປວຕ຺ຕຈລນໂຕ. ກສ຺ມາ ປເນສ ເມຖຸນຘມ຺ເມນ ອນຕ຺ຖິໂກປິ ສມາໂນ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຠິວິຎ຺ຎາເປສີຕິ ອາຫ – ‘‘ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຠິວິຎ຺ຎາປນຎ຺ເຈສາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຠິວິຎ຺ຎາປນນ຺ຕິ ມຸຕ຺ຕິປາປນວເສນ ຕີສຸ ວາເຣສຸ ເມຖຸນຘມ຺ມສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໍ.

ສພ຺ເພສມ຺ປິ ປທານໍ ອວຘາຣຓຜລຕ຺ຕາ ວິນາປິ ເອວກາຣໍ ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຕເນວ ອຊ຺ຌາຈາເຣນາ’’ຕິ. ອຏ຺ຐ ຫິ ຄພ຺ຠກາຣຓານິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເມຖຸນໂຈຬຄ຺ຄຫຓໍ, ຕນຸສໍສຄ຺ໂຄ ຈ ນາຠິອາມສນໍ;

ປານໍ ທສ຺ສນສວນໍ, ຆາຍນມິຕິ ຄພ຺ຠເຫຕໂວ ອຏ຺ຐາ’’ຕິ.

ອິທານິ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ ອາຫ – ‘‘ກິໍ ປນ ອຎ຺ຎຖາປິ ຄພ຺ຠຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ນນຸ ຈ ນາຠິປຣາມສນມ຺ປິ ກາຍສໍສຄ຺ໂຄເຍວ, ກສ຺ມາ ນໍ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ອຸຠເຍສໍ ຉນ຺ທຣາຄວເສນ ກາຍສໍສຄ຺ໂຄ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິຕ຺ຖິຍາ ຉນ຺ທຣາຄວເສນ ນາຠິປຣາມສນໍ, ວຕ຺ຖຸວເສນ ວາ ຕໍ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຖໍ ປນ ກາຍສໍສຄ຺ເຄນ ຄພ຺ຠຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ກຖຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ສຸກ຺ກໂສຓິຕສ຺ສ ສມ຺ຠໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕ຺ຖິໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຉນ຺ທຣາຄຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ອິຕ຺ຖິຍາ ສຸກ຺ກໂກຏ຺ຐາໂສ ຈລິໂຕ ໂຫຕິ, ໂສປິ ຄພ຺ຠສຓ຺ຐານສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິຕ຺ຖິສນ຺ຕາເນປິ ຫິ ຣສາທິສຕ຺ຕຘາຕຸໂຍ ລພ຺ຠນ຺ຕິເຍວ. ເຕນາຫ – ‘‘ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄປຣາມສນໍ ສາທິຍນ຺ຕິໂຍປິ ຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ປນ ‘‘ກາຍສໍສຄ຺ຄາທິນາ ສຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ຄພ຺ຠຄ຺ຄຫເຓ ປິຕຸ ສຸກ຺ກໂກຏ຺ຐາສໍ ວິນາ ຉນ຺ທຣາຄວເສນ ມາຕຸ ວິກາຣປ຺ປຕ຺ຕໍ ໂລຫິຕເມວ ຄພ຺ຠສຓ຺ຐານສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຍສ຺ສ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄປຣາມສນໍ ສາທິຍິຕ຺ວາ ມາຕາ ປຸຕ຺ຕໍ ປຏິລຠຕິ, ສເຈ ໂສ ອປເຣນ ສມເຍນ ປຣິປຸຓ຺ຓິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ຕາທິສໍ ປິຕຣໍ ມນຸສ຺ສຊາຕິກໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕິ, ປິຕຸຆາຕໂກວ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ຕໍ ອສຸຈິໍ ເອກເທສໍ ມຸເຂນ ອຄ຺ຄເຫສີຕິ ປຸຣາຓຈີວຣໍ ໂຘວນ຺ຕີ ຕຕ຺ຖ ຍໍ ອສຸຈິໍ ອທ຺ທສ, ຕໍ ອສຸຈິໍ ເອກເທສໍ ປິວິ. ‘‘ວຏ຺ຏຕິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເມຖຸນຘມ຺ໂມ’’ຕິ ປຸຏ຺ໂຐ ‘‘ກປ຺ປຕຸ ວາ ມາ ວາ ກປ຺ປຕຸ, ມຍໍ ເຕນ ອນຕ຺ຖິກາ’’ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອນຕ຺ຖິກາ ມຍໍ ເອເຕນາ’’ຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ນາຠິປຣາມສເນ ເມຖຸນຣາໂຄ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາປິ ນາຠິປຣາມສນກາເລ ຜສ຺ສສາທິຍນວເສນ ອສ຺ສາທມຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສາ ອໂຫສີຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ຄພ຺ຠສຓ຺ຐຫນໍ ນ ສິຍາ. ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ນາຠິປຣາມສເນນ ມຓ຺ຑພ຺ຍສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ອໂຫສິ, ຈຓ຺ຑປຊ຺ໂຊຕມາຕຸ ນາຠິຍໍ ວິຈ຺ຉິກາ ຜຣິຕ຺ວາ ຄຕາ, ເຕນ ຈຓ຺ຑປຊ຺ໂຊຕສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ອໂຫສີຕິ ອາຫ ‘‘ເອເຕເນວ ນເຍນາ’’ຕິອາທິ. ປຸຣິສໍ ອຸປນິຊ຺ຌາຍຕີຕິ ວາຕປານາທິນາ ທິສ຺ວາ ວາ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ພໍ ວາ ປຸຣິສໍ ອຸປນິຊ຺ຌາຍຕິ. ຣາໂຊໂຣຘາ ວິຍາຕິ ສີຫຬທີເປ ກິຣ ເອກິສ຺ສາ ອິຕ຺ຖິຍາ ຕຖາ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ. ອຍນ຺ຕິ ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ຍໍ ອຊ຺ຌາຈາຣໍ ສນ຺ຘາຍ. ສຸກ຺ກໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ມາຕາປິຕໂຣ ຈ ສນ຺ນິປຕິຕາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ມາຕາ ຈ ອຸຕຸນີ ໂຫຕີຕິ ໂລຫິຕໍ ສນ຺ຘາຍ. ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິປຕິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອສທ຺ຘມ຺ມວເສນ ເອກສ຺ມິໍ ຐາເນ ສມາຄຕາ ສງ຺ຄຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ມາຕາ ຈ ອຸຕຸນີ ໂຫຕີຕິ ອິທໍ ອຸຕຸສມຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ໂລກສມຎ຺ຎາກຣຊສ຺ສ ລຄ຺ຄນທິວສມຕ຺ຕໍ. ຄນ຺ຘພ຺ໂພຕິ ຕຕ຺ຣູປຄສຕ຺ໂຕ, ຄນ຺ຕພ຺ໂພຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕ-ກາຣສ຺ສ ຘ-ກາໂຣ ກໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ຄນ຺ຘນໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນຄຕິຍາ ນິມິຕ຺ຕຸປຏ຺ຐາເນນ ສູຈນໂຕ ທີປນໂຕ ຄນ຺ໂຘຕິ ລທ຺ຘນາເມນ ຠວຄາມິກມ຺ມຸນາ ອພ຺ພຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຄນ຺ຘພ຺ໂພ, ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຕ຺ໂຕ. ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິໂຕ ໂຫຕີຕິ ອຸປຄໂຕ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນ ມາຕາປິຕູນໍ ສນ຺ນິປາຕໍ ໂອໂລກຍມາໂນ ສມີເປ ຐິໂຕ ນາມ ໂຫຕິ, ກມ຺ມຍນ຺ຕຍນ຺ຕິໂຕ ປນ ເອໂກ ສຕ຺ໂຕ ຕສ຺ມິໍ ໂອກາເສ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂກ ປຸຣິມຊາຕິຍໍ ຐິໂຕເຍວ ຄຕິນິມິຕ຺ຕາທິອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ອຸປປຕ຺ຕາຠິມຸໂຂ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສນ຺ນິປາຕາຕິ ສໂມຘາເນນ ສມາຄເມນ. ຄພ຺ຠສ຺ສາຕິ ຄພ຺ເຠ ນິພ຺ພຕ຺ຕນກສຕ຺ຕສ຺ສ. ຄພ຺ເຠ ນິພ຺ພຕ຺ຕນກສຕ຺ໂຕປິ ຫິ ຄພ຺ໂຠຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ຍຖາ ໂຂ ປນານນ຺ທ, ອຎ຺ຎາ ອິຕ຺ຖິກາ ນວ ວາ ທສ ວາ ມາເສ ຄພ຺ຠໍ ກຸຈ຺ຉິນາ ປຣິຫຣິຕ຺ວາ ວິຊາຍນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໐໕). ກຕ຺ຖຈິ ປນ ຄພ຺ໂຠຕິ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍຖາຫ –

‘‘ຍເມກຣຕ຺ຕິໍ ປຐມໍ, ຄພ຺ເຠ ວສຕິ ມາຓໂວ;

ອພ຺ຠຸຏ຺ຐິໂຕວ ໂສ ຍາຕິ, ສ ຄຈ຺ຉໍ ນ ນິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໓໖໓); –

ເອຕ຺ຖ ຈ ຄພ຺ຠຕິ ອຕ຺ຕຠາວຠາເວນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຄພ຺ໂຠ, ກລລາທິອວຕ຺ໂຖ ຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ໂຘ, ຕໍນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ປນ ສຕ຺ຕສນ຺ຕາໂນ ‘‘ຄພ຺ໂຠ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ຍຖາ ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕໍນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິ ‘‘ຄພ຺ໂຠ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຄພ຺ໂຠ ວິຍາຕິ ວາ. ຍຖາ ຫິ ນິວາສຏ຺ຐານຕາຍ ສຕ຺ຕານໍ ໂອວຣໂກ ‘‘ຄພ຺ໂຠ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍການໍ ສຕ຺ຕານໍ ຍາວ ອຠິຊາຕິ ນິວາສຏ຺ຐານຕາຍ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິ ‘‘ຄພ຺ໂຠ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອວກ຺ກນ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ໂຫຕິ.

ອາຣກ຺ຂເທວຕາຕິ ຕສ຺ສ ອາຣກ຺ຂຕ຺ຖາຍ ຐິຕາ ເທວຕາ. ອສ຺ສ ຕໍ ອຊ຺ຌາຈາຣນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຖາ ນິຈ຺ຉາເຣສຸນ຺ຕິ ຕຖາ ມຫນ຺ຕໍ ສທ຺ທໍ ກຕ຺ວາ ນິຈ຺ຉາເຣສຸໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ອິຘ ປາຬິຍໍ ອາກາສຏ຺ຐເທວຕາ ວິສຸໍ ນ ອາຄຕາ, ຕຖາປິ ສທ຺ທສ຺ສ ອນຸສ຺ສາວເນ ອຍມນຸກ຺ກໂມຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກເທວຕາໂຍ ທ຺ວິຘາ ກຕ຺ວາ ອາກາສຏ຺ຐເທວຕາ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕເນຕ຺ຖ ອາກາສຏ຺ຐການໍ ວິສຸໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາຕິ ປຣິຠຓ຺ຑປພ຺ພຕຏ຺ຐກາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິຕິຫາຕິ ນິປາຕສມຸທາໂຍ ເອວໍສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ເຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ. ຂເຓນ ມຸຫຸຕ຺ເຕນາຕິ ປທທ຺ວຍໍ ເວວຈນຠາວໂຕ ສມານຕ຺ຖເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອກໂກລາຫລມໂຫສີຕິ ເທວພ຺ຣຫ຺ມໂລເກສຸ ເອກໂກລາຫລມໂຫສິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ໂສ ສທ຺ໂທ ຍາວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຈ຺ຉິ, ຕຖາປິ ນ ໂສ ມນຸສ຺ສານໍ ວິສໂຍ ເຕສໍ ຣູປໍ ວິຍ, ເຕເນວ ຠິກ຺ຂູ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ – ‘‘ກຈ຺ຈິ ໂນ ຕ຺ວໍ, ອາວຸໂສ ສຸທິນ຺ນ, ອນຠິຣໂຕ’’ຕິ.

໓໗. ‘‘ເອວໍ ມາຕາປຸຕ຺ຕານໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ສຜລາ ອໂຫສິ, ປິຕາ ປນ ວິປ຺ປຏິສາຣາຠິຠູໂຕ ວິຫາສີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຣຫຕ຺ຕາຘິຄໂມ ນາໂຫສີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕາຍ ໂຈທິຍມານສ຺ສ ຠພ຺ພກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຸທິນ຺ໂນ ຕໍ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ວິໂນເທຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉາກາສິ, ເຕເນວ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕໍ ປາຬິຍາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ນ ສເມຕິ. ປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕາ ຈ ອປ຺ປມາຓໍ ຕາທິສສ຺ສປິ ອນ຺ຕຣາກຕປາປກມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ອຊາຕສຕ຺ຕຸໂນ ວິຍ ອຘິຄມນ຺ຕຣາຍທສ຺ສນໂຕ. ກຕາກຕານຸໂສຈນລກ຺ຂຓໍ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຊ຺ຌາຈາຣເຫຕຸໂກ ປຈ຺ຉານຸຕາໂປ’’ຕິ. ກຕໍ ອຊ຺ຌາຈາຣໍ ປຏິຈ຺ຈ ອນຸໂສຈນວເສນ ວິຣູປໍ ສຣຓໍ ຈິນ຺ຕນໍ ວິປ຺ປຏິສາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ວິປ຺ປຏິສາໂຣຕິປິ ຕສ຺ເສວ ນາມ’’ນ຺ຕິ. ກຸຈ຺ຉິຕໍ ກຕໍ ກິຣິຍາຕິ ກຸກຕໍ, ກຸກຕເມວ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກຸຈ຺ຉິຕກິຣິຍາຠາວໂຕ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ. ປຣິຍາທິນ຺ນມໍສໂລຫິຕຕ຺ຕາຕິ ປຣິກ຺ຂີຓມໍສໂລຫິຕຕ຺ຕາ. ອວິປ຺ຜາຣິໂກຕິ ອຸທ຺ເທສາທີສຸ ພ຺ຍາປາຣຣຫິໂຕ, ອພ຺ຍາວໂຏຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຫຈ຺ຉິນ຺ໂນຕິ ຉິນ຺ນວໂຫ, ຠາຣວຫເນນ ຉິນ຺ນກ຺ຂນ຺ໂຘຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕໍ ຕໍ ຈິນ຺ຕຍີຕິ ‘‘ຍທິ ອຫໍ ຕໍ ປາປໍ ນ ກຣິສ຺ສໍ, ອິເມ ຠິກ຺ຂູ ວິຍ ປຣິປຸຓ຺ຓສີໂລ ອສ຺ສ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕໍ ຕໍ ຈິນ຺ຕຍິ.

໓໘. ເອວໍຠູຕນ຺ຕິ ກິສລູຂາທິຠາວປ຺ປຕ຺ຕໍ. ຄຓສງ຺ຄຓິກາປປຎ຺ເຈນາຕິ ຄເຓ ຊນສມາຄເມ ສນ຺ນິປຕນໍ ຄຓສງ຺ຄຓິກາ, ຄຓສງ຺ຄຓິກາເຍວ ປປຎ຺ໂຈ ຄຓສງ຺ຄຓິກາປປຎ຺ໂຈ, ເຕນ. ຍສ຺ສາຕິ ເຍ ອສ຺ສ. ກຖາຜາສຸກາຕິ ວິສ຺ສາສິກຠາເວເນວ ກຖາກຣເຓ ຜາສຸກາ, ສຸເຂນ ວຕ຺ຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາ, ສຸຂສມ຺ຠາສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປສາທສ຺ສ ປມາຓໂຕ ອູນາຘິກຕ຺ຕໍ ສພ຺ພທາ ສພ຺ເພສໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ປສາທປຕິຏ຺ຐາໂນກາສສ຺ສ ສມ຺ປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ’’ຕິ. ທານີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ເອຕຣຫິ-ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ທານີຕິ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ໂນ-ສທ຺ໂທປິ ນຸ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ປຸຈ຺ຉນຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ກຈ຺ຈິ ນຸ ຕ຺ວ’’ນ຺ຕິ. ຕເມວ ອນຠິຣຕິນ຺ຕິ ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ປຸຈ຺ຉິຕໍ ຕເມວ ຄິຫິຠາວປຕ຺ຖນາກາຣໍ ອນຠິຣຕິໍ. ‘‘ຕເມວາ’’ຕິ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຘິກຸສລານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຘິກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສມຖວິປສ຺ສນາທໂຍ. ອຕ຺ຖີຕິ ວິສຍຠາເວນ ຈິຕ຺ເຕ ປຣິວຕ຺ຕນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປາປສ຺ສ ວຕ຺ຕມານຕໍ ສນ຺ຘາຍ, ອຕ຺ຖິ ວິສຍຠາເວນ ຈິຕ຺ເຕ ປຣິວຕ຺ຕຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ນິຈ຺ຈກາລໍ ອຠິມຸຂໍ ວິຍ ເມ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ.

ຍໍ ຕ຺ວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ກຣຓຕ຺ເຖ ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນ ປາເປນາ’’ຕິ. ອເນກປຣິຍາເຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາຍ-ສທ຺ໂທ ກາຣຓວຈໂນຕິ ອາຫ ‘‘ອເນກກາຣເຓນາ’’ຕິ. ວິຣາຄຕ຺ຖາຍາຕິ ຠວໂຠເຄສຸ ວິຣຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍ. ໂນ ຣາເຄນ ຣຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍາຕິ ຠວໂຠເຄສຸເຍວ ຣາເຄນ ອຣຎ຺ຊນຕ຺ຖາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຄວຕາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພປເທສູຕິ ອຘິປ຺ປາຍິກມຕ຺ຕໍ ສພ຺ພປເທສຸ ອຕິທິສ຺ສຕິ. ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ປຣິຍາຍວຈນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ວິສໍໂຍຄາຍາ’’ຕິອາທີສຸ ສພ຺ພປເທສຸ ‘‘ກິເລເສຫິ ວິສໍຍຸຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິນາ ປທຕ຺ຖວິຠາວນວເສນ ວຸຕ຺ຕປຣິຍາຍວຈນໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ນ ສໍຍຸຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍາຕິ ກິເລເສຫິ ນ ສໍຍຸຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍ. ອຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖາຍາຕິ ກິເລເສ ອຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖາຍ, ຠວໂຠເຄ ວາ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນ ອຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖາຍ. ນ ສງ຺ຄຫຓຕ຺ຖາຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອິມິນາວ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໂລກຸຕ຺ຕຣນິພ຺ພານເມວາຕິ ສງ຺ຂາເຣຫິ ນິກ຺ຂນ຺ຕໍ ວິວິຕ຺ຕໍ, ຕໂຕເຍວ ໂລກໂຕ ອຸຕ຺ຕິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ນິພ຺ພານໍ. ມທນິມ຺ມທນາຍາຕິ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອວຸຕ຺ຕສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ເຖນ ວາ-ສທ຺ເທນ ອາທິອຕ຺ເຖນ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ວາ ‘‘ປິປາສວິນຍາຍາ’’ຕິອາທິ ສພ຺ພໍ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມາເນນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ປຫີຍມານາ ຣາຄມານມທາທໂຍ ຕໍ ປຕ຺ວາ ປຫີຍນ຺ຕິ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນ ຕໍ ອາຄມ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຕໍ ອາຄມ຺ມາຕິ ນິພ຺ພານໍ ອາຄມ຺ມ ປຏິຈ຺ຈ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາວເຫຕຸ. ມານມທປຸຣິສມທາທໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ຊາຕິອາທິໍ ນິສ຺ສາຍ ເສຍ຺ຍສ຺ສ ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທິນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກມາໂນເຍວ ມທຊນນຏ຺ເຐນ ມໂທຕິ ມານມໂທ. ປຸຣິສມໂທ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຣິສມາໂນ, ‘‘ອຫໍ ປຸຣິໂສ’’ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກມາໂນ. ‘‘ອສທ຺ຘມ຺ມເສວນສມຕ຺ຖຕໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ໂຕ ມາໂນ, ຣາໂຄ ເອວ ວາ ປຸຣິສມໂທ’’ຕິ ເກຈິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ພລມທໂຍພ຺ພນມທາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ມຫາຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ມຊ຺ຌິມຄຓ຺ຐິປເທ ຈ ‘‘ປຸຣິສມໂທ ນາມ ສມ຺ຠໂວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອິຘ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ນ ທິສ຺ສຕິ. ນ ຫິ ‘‘ຠຄວຕາ ສມ຺ຠວສ຺ສ ວິນາສາຍ ຘມ຺ໂມ ເທສິໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ນິມ຺ມທາຕິ ວິຄຕມທຠາວາ. ອິມເມວ ຫິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອມທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມທາ ນິມ຺ມທີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອມທຠາວໍ ວິນາສໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ມທນິມ຺ມທໂນ. ເອສ ນໂຍ ເສສປເທສຸປິ.

ກາມປິປາສາຕິ ກາມານໍ ປາຕຸກມ຺ຍຕາ, ກາມຕຓ຺ຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາລີຍນ຺ຕິ ອຠິຣມິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ເສວີຍນ຺ຕີຕິ ອາລຍາ, ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາລຍາ’’ຕິ. ປຎ຺ຈສຸ ຫິ ກາມຄຸເຓສຸ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນເນວ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາປິ ປຫີນາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕເນວ ‘‘ໂຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູເປສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໓.໓໒໓) ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຈກາມຄຸເຓສຸ ວາ ອາລຍາ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓາລຍາ. ອາລີຍນ຺ຕິ ອລ຺ລີຍນ຺ຕິ ອຠິຣມນວເສນ ເສວນ຺ຕີຕິ ອາລຍາຕິ ຫິ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານໍ ອຘິວຈນໍ. ເຕຠູມກວຏ຺ຏນ຺ຕິ ຕີສຸ ຠູມີສຸ ກມ຺ມກິເລສວິປາກາ ວຏ຺ຏນຏ຺ເຐນ ວຏ຺ຏໍ. ວິຣຊ຺ຊຕີຕິ ປລຸຊ຺ຊຕິ. ‘‘ວິຣຊ຺ຊຕີຕິ ກາມວິນາໂສ ວຸຕ຺ໂຕ, ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ເອກປ຺ປຫາເຣນ ວິນາໂສ’’ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຣາໂຄ ນິໂຣໂຘຕິ ສາມຎ຺ຎໂຈທນາຍປິ ‘‘ຕຓ຺ຫາກ຺ຂໂຍ’’ຕິ ອຘິກຕຕ຺ຕາ ຕຓ຺ຫາຍ ເອວ ວິຣຊ຺ຊນໍ ນິຣຸຊ຺ຌນຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຈຕສ຺ໂສ ໂຍນິໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຍນີຕິ ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາສສ຺ສປິ ກາຣຓສ຺ສປິ ປສ຺ສາວມຄ຺ຄສ຺ສປິ ນາມໍ. ‘‘ຈຕສ຺ໂສ ນາຄໂຍນິໂຍ (ສໍ. ນິ. ໓.໓໔໒-໓໔໓) ຈຕສ຺ໂສ ສຸປຓ຺ຓໂຍນິໂຍ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິ ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາໂສ ໂຍນິ ນາມ. ‘‘ໂຍນິ ເຫສາ ຠູມິຊ ຜລສ຺ສ ອຘິຄມາຍາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໒໖) ເອຕ຺ຖ ກາຣຓໍ. ‘‘ນ ຈາຫໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ພ຺ຣູມິ, ໂຍນິຊໍ ມຕ຺ຕິສມ຺ຠວ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໔໕໗; ຘ. ປ. ໓໙໖) ເອຕ຺ຖ ປສ຺ສາວມຄ຺ໂຄ. ອິຘ ປນ ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາໂສ ‘‘ໂຍນີ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຍວນ຺ຕິ ຕາຍ ສຕ຺ຕາ ອມິສ຺ສິຕາປິ ສມານຊາຕິຕາຍ ມິສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ໂຍນິ. ສາ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຓ຺ຑາທິອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານວິສິຏ຺ໂຐ ຂນ຺ຘານໍ ຠາຄໂສ ປວຕ຺ຕິວິເສໂສ, ສາ ຈ ອຓ຺ຑຊຊລາພຸຊສໍເສທຊໂອປປາຕິກວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຈຕສ຺ໂສ ໂຂ ອິມາ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ໂຍນິໂຍ. ກຕມາ ຈຕສ຺ໂສ? ອຓ຺ຑຊາ ໂຍນິ ຊລາພຸຊາ ໂຍນິ ສໍເສທຊາ ໂຍນິ ໂອປປາຕິກາ ໂຍນີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໒).

ຕຕ຺ຖ ອຓ຺ເຑ ຊາຕາ ອຓ຺ຑຊາ. ຊລາພຸມ຺ຫິ ຊາຕາ ຊລາພຸຊາ. ສໍເສເທ ຊາຕາ ສໍເສທຊາ. ວິນາ ເອເຕຫິ ກາຣເຓຫິ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ວິຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ໂອປປາຕິກາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເປຕໂລເກ ຕິຣຈ຺ຉາເນ ມນຸສ຺ເສສຸ ຈ ອຓ຺ຑຊາທໂຍ ຈຕສ຺ໂສປິ ໂຍນິໂຍ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ມນຸສ຺ເສສຸ ປເນຕ຺ຖ ເກຈິເທວ ໂອປປາຕິກາ ໂຫນ຺ຕິ ມຫາປທຸມກຸມາຣາທໂຍ ວິຍ. ອຓ຺ຑຊາປິ ໂກນ຺ຕປຸຕ຺ຕາ ທ຺ເວຠາຕິຍເຖຣາ ວິຍ, ສໍເສທຊາປິ ປທຸມຄພ຺ເຠ ນິພ຺ພຕ຺ຕໂປກ຺ຂຣສາຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓປທຸມວຕີເທວີອາທໂຍ ວິຍ ເກຈິເທວ ໂຫນ຺ຕິ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປນ ມນຸສ຺ສາ ຊລາພຸຊາວ. ເປເຕສຸປິ ນິຊ຺ຌາມຕຓ຺ຫິກເປຕານໍ ນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂາຕຸຣຕາຍ ກາມເສວນາ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ຊາລາວນ຺ຕຕາຍ ນ ຕາສໍ ກຸຈ຺ຉິຍໍ ຄພ຺ໂຠ ສຓ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ໂອປປາຕິກາເຍວ ສໍເສທຊຕາຍປິ ອສມ຺ຠວໂຕ, ອວເສສເປຕາ ປນ ຈຕຸໂຍນິກາປິ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາ ຈ ເຕ, ເອວໍ ຍກ຺ຂາປິ ສພ຺ພຈຕຸປ຺ປທປກ຺ຂິຊາຕິທີຆຊາຕິອາທໂຍປິ ສພ຺ເພ ຈຕຸໂຍນິກາເຍວ. ສພ຺ເພ ເນຣຍິກາ ຈ ຈຕຸມຫາຣາຊິກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປຣິເທວາ ຈ ໂອປປາຕິກາເຍວ, ຠຸມ຺ມເທວາ ປນ ຈຕຸໂຍນິກາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍເສທຊໂອປປາຕິການໍ ອຍໍ ວິເສໂສ – ສໍເສທຊາ ມນ຺ທາ ທຫຣາ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ, ໂອປປາຕິກາ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກາ ຫຸຕ຺ວາ.

ປຎ຺ຈ ຄຕິໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸກຕທຸກ຺ກຏກມ຺ມວເສນ ຄນ຺ຕພ຺ພາ ອຸປປຊ຺ຊິຕພ຺ພາຕິ ຄຕິໂຍ. ຍຖາ ຫິ ກມ຺ມຠໂວ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອສຕິປິ ກາຣເກ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍາ ສິທ຺ໂຘ, ຕໍສມງ຺ຄິນາ ສນ຺ຕານລກ຺ຂເຓນ ສຕ຺ເຕນ ກໂຕຕິ ໂວຫຣີຍຕິ, ເອວໍ ອຸປປຕ຺ຕິຠວລກ຺ຂຓຄຕິໂຍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອສຕິປິ ຄມເກ ຕໍຕໍກມ຺ມວເສນ ເຍສໍ ຕານິ ກມ຺ມານິ ເຕຫິ ຄນ຺ຕພ຺ພາຕິ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ. ອປິຈ ຄຕິຄຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຄຕິ ອຊ຺ຌາສຍຄຕິ ວິຠວຄຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິຄຕີຕິ ພຫຸວິຘາ ຄຕິ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຕໍ ຄຕິໍ ເປຈ຺ຈ ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໘໔) ຈ ‘‘ຍສ຺ສ ຄຕິໍ ນ ຊານນ຺ຕິ, ເທວາ ຄນ຺ຘພ຺ພມານຸສາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໔໒໐; ສຸ. ນິ. ໖໔໙) ຈ ອຍໍ ຄຕິຄຕິ ນາມ. ‘‘ອິເມສໍ ໂຂ ປນາຫໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສີລວນ຺ຕານໍ ເນວ ຊານາມິ ອາຄຕິໍ ວາ ຄຕິໍ ວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໕໐໘) ອຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຄຕິ ນາມ. ‘‘ເອວມ຺ປິ ໂຂ ເຕ ອຫໍ ພ຺ຣຫ຺ເມ ຄຕິຎ຺ຈ ປຊານາມິ ຈຸຕິຎ຺ຈ ປຊານາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໕໐໓) ອຍໍ ອຊ຺ຌາສຍຄຕິ ນາມ. ‘‘ວິຠໂວ ຄຕິ ຘມ຺ມານໍ, ນິພ຺ພານໍ ອຣຫໂຕ ຄຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໓໙) ອຍໍ ວິຠວຄຕິ ນາມ. ‘‘ທ຺ເວເຍວ ຄຕິໂຍ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ ອນຎ຺ຎາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໕໘; ໒.໓໔; ໓.໒໐໐) ອຍໍ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິຄຕິ ນາມ. ຕາສຸ ອິຘ ຄຕິຄຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ສາ ປນ ນິຣຍຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິເປຕ຺ຕິວິສຍມນອຸສ຺ສເທວານໍ ວເສນ ປຎ຺ຈວິຘາ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ປຎ຺ຈ ໂຂ ອິມາ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ຄຕິໂຍ. ກຕມາ ປຎ຺ຈ? ນິຣໂຍ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິ ເປຕ຺ຕິວິສໂຍ ມນຸສ຺ສາ ເທວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໓).

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ພ຺ຣູເຫນ຺ໂຕເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອໂຍ, ສຸຂໍ. ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ອໂຍຕິ ນິຣໂຍ, ຕໂຕ ເອວ ຣມິຕພ຺ພໍ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພໍ ຕຕ຺ຖ ນຕ຺ຖີຕິ ນິຣຕິອຕ຺ເຖນ ນິຣສ຺ສາທຏ຺ເຐນ ຈ ນິຣໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕິຣິຍໍ ອຎ຺ຈິຕາຕິ ຕິຣຈ຺ຉານາ, ເທວມນຸສ຺ສາທໂຍ ວິຍ ອຸທ຺ຘໍ ທີຆາ ອຫຸຕ຺ວາ ຕິຣິຍໍ ທີຆາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປກຏ຺ຐໂຕ ສຸຂໂຕ ອຍນໍ ອປຄໂມ ເປຈ຺ຈຠາໂວ, ຕໍ ເປຈ຺ຈຠາວໍ ປຕ຺ຕານໍ ວິສໂຍຕິ ເປຕ຺ຕິວິສໂຍ, ເປຕໂຍນິ. ມນສ຺ສ ອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ມນຸສ຺ສາ, ສຕິສູຣຠາວພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໂຍຄ຺ຍຕາທິຄຸຓວເສນ ອຸປຈິຕມານສຕາຍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄຸຓຈິຕ຺ຕຕາຍ ມນຸສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຊມ຺ພຸທີປວາສີວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍຖາຫ – ‘‘ຕີຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຐາເນຫິ ຊມ຺ພຸທີປກາ ມນຸສ຺ສາ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸເກ ຈ ມນຸສ຺ເສ ອຘິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ເທເວ ຈ ຕາວຕິໍເສ. ກຕເມຫິ ຕີຫິ? ສູຣາ ສຕິມນ຺ໂຕ ອິຘ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາໂສ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໙.໒໑). ຕຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຈ ຠຄວນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ອຄ຺ຄສາວກາ ມຫາສາວກາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ອຎ຺ເຎ ຈ ມຫານຸຠາວາ ສຕ຺ຕາ ຕຕ຺ເຖວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕຫິ ສມານຣູປາທິຕາຍ ປນ ສທ຺ຘິໍ ປຣິຕ຺ຕທີປວາສີຫິ ອິຕຣມຫາທີປວາສິໂນປິ ມນຸສ຺ສາຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍິໍສຸ.

ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ ‘‘ໂລຠາທີຫິ ອໂລຠາທີຫິ ຈ ສຫິຕສ຺ສ ມນສ຺ສ ອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ມນຸສ຺ສາ. ເຍ ຫິ ສຕ຺ຕາ ມນຸສ຺ສຊາຕິກາ, ເຕສຸ ວິເສສໂຕ ໂລຠາທໂຍ ອໂລຠາທໂຍ ຈ ອຸສ຺ສນ຺ນາ. ເຕ ໂລຠາທິອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ອປາຍມຄ຺ຄໍ, ອໂລຠາທິອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ສຸຄຕິມຄ຺ຄໍ ນິພ຺ພານຄາມິມຄ຺ຄຎ຺ຈ ປຣິປູເຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ໂລຠາທີຫິ ອໂລຠາທີຫິ ຈ ສຫິຕສ຺ສ ມນສ຺ສ ອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ປຣິຕ຺ຕທີປວາສີຫິ ສທ຺ຘິໍ ຈຕຸມຫາທີປວາສິໂນ ສຕ຺ຕວິເສສາ ມນຸສ຺ສາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີ’’ຕິ. ໂລກິຍາ ປນ ‘‘ມນຸໂນ ອປຈ຺ຈຠາເວນ ມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ມນຸ ນາມ ປຐມກປ຺ປິໂກ ໂລກມຣິຍາທາຍ ອາທິຠູໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕາຫິຕວິຘາຍໂກ ກຕ຺ຕພ຺ພາກຕ຺ຕພ຺ພຕາວເສນ ປິຕຸຏ຺ຐານິໂຍ, ໂຍ ສາສເນ ມຫາສມ຺ມໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ອມ຺ຫາກໍ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ, ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປຣມ຺ປຣາຍ ຈ ຕສ຺ສ ໂອວາທານຸສາສນິຍໍ ຐິຕາ ສຕ຺ຕາ ປຸຕ຺ຕສທິສຕາຍ ‘‘ມນຸສ຺ສາ, ມານຸສາ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕໂຕ ເອວ ຫິ ເຕ ‘‘ມານວາ ມນຸຊາ’’ຕິ ຈ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ.

ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ເທວານຸຠາວສງ຺ຂາເຕຫິ ອິທ຺ຘິວິເສເສຫິ ຈ ທິພ຺ພນ຺ຕິ ກີຬນ຺ຕິ ລຬນ຺ຕິ ໂຊຕນ຺ຕີຕິ ເທວາ. ຕຕ຺ຖ ກາມເທວາ ກາມຄຸເຓຫິ ເຈວ ອິທ຺ຘິວິເສເສຫິ ຈ, ອິຕເຣ ອິທ຺ຘິວິເສເສເຫວ ທິພ຺ພນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສຣຓນ຺ຕິ ວາ ຄມິຍນ຺ຕິ ອຠິຕ຺ຖວີຍນ຺ຕີຕິ ວາ ເທວາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນິຣຍຄຕິເທວຄຕິມນຸສ຺ສຄຕີຫິ ສທ຺ຘິໍ ໂອກາເສນ ຂນ຺ຘາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິເປຕ຺ຕິວິສຍຄ຺ຄຫເຓນ ຂນ຺ຘານໍ ເອວ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ ເຕສໍ ຕາທິສສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສ ໂອກາສສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ວາ ເຕ ອຣຎ຺ຎສມຸທ຺ທປພ຺ພຕປາທາທິເກ ນິພທ຺ຘວາສໍ ວສນ຺ຕິ, ຕາທິສສ຺ສ ຐານສ຺ສ ວເສນ ໂອກາໂສປິ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ສຕ຺ຕ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ ນວ ສຕ຺ຕາວາສາ ຈ ເຫຏ຺ຐາ ສໍວຓ຺ຓິຕນຍາ ເອວ. ອປຣາປຣຠາວາຍາຕິ ອປຣາປຣໍ ໂຍນິອາທິໂຕ ໂຍນິອາທິຠາວາຍ. ອາພນ຺ຘນໍ ຄຓ຺ຐິກຣຓໍ, ສໍສິພ຺ພນໍ ຕຸນ຺ນກຣຓໍ. ຕຓ຺ຫາຍ ນິກ຺ຂນ຺ຕໍ ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສາ ສພ຺ພໂສ ອຠາວໂຕ, ນິກ຺ຂມນຎ຺ຈສ຺ສ ຕຓ຺ຫາຍ ວິສໍໂຍໂຄ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ວິສໍຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ກາມານໍ ປຫານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາມຄ຺ຄຫເຓນ ກາມີຍຕີຕິ ກາໂມ, ກາເມຕີຕິ ກາໂມຕິ ທຸວິຘສ຺ສປິ ກາມສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ກໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ວຕ຺ຖຸກາມານໍ ກິເລສກາມານຎ຺ຈ ປຫານ’’ນ຺ຕິ. ວຕ຺ຖຸກາມປ຺ປຫານຎ຺ເຈຕ຺ຖ ເຕສຸ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກາມສຎ຺ຎານນ຺ຕິ ກາເມສຸ, ກາມສຫຄຕານໍ ວາ ສຎ຺ຎານໍ. ປຣິຎ຺ຎາຕິ ຕິວິຘາປິ ປຣິຎ຺ຎາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຎາຕຕີຣຓປຫານວເສນ ຕິວິຘາ ປຣິຎ຺ຎາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ? ສພ຺ພໍ ເຕຠູມກໍ ນາມຣູປໍ ‘‘ອິທໍ ຣູປໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ, ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍ, ອິທໍ ນາມໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ນາມໍ, ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ຠູຕຸປາທາຍເຠທໍ ຣູປໍ ຜສ຺ສາທິເຠທໍ ນາມຎ຺ຈ ລກ຺ຂຓຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານໂຕ ວວຕ຺ຖເປຕິ, ກມ຺ມາວິຊ຺ຊາທິກຎ຺ຈສ຺ສ ປຈ຺ຈຍໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ອຍໍ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ.

ກຕມາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ? ເອວໍ ຎາຕໍ ກຕ຺ວາ ຕໍ ສພ຺ພໍ ຕີເຣຕິ ອນິຈ຺ຈໂຕ ທຸກ຺ຂໂຕ ໂຣຄໂຕຕິ ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສາຍ ອາກາເຣຫິ, ອຍໍ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ ນາມ. ກຕມາ ປຫານປຣິຎ຺ຎາ? ເອວໍ ຕີຣຍິຕ຺ວາ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫຕິ, ອຍໍ ປຫານປຣິຎ຺ຎາ. ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິໂຍ ວາ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ, ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄປຏິປທາຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິອາທໂຍ, ກລາປສມ຺ມສນາທິອນຸໂລມປຣິໂຍສານາ ວາ ປຎ຺ຎາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ, ອຣິຍມຄ຺ເຄ ຎາຓໍ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ປຫານປຣິຎ຺ຎາ. ອິຘ ປນ ກາມສຎ຺ຎານໍ ສຠາວລກ຺ຂຓປຏິເວຘວເສນ ອນິຈ຺ຈາທິສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕມານານໍ ຎາຕຕີຣຓປຣິຎ຺ຎານມ຺ປິ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ເຄເນວ ອິຊ຺ຌນໂຕ ມຄ຺ຄກ຺ຂຓໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ຕິວິຘາປິ ປຣິຎ຺ຎາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕເນວ ‘‘ອິເມສຸ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ກິເລສກ຺ຂຍກໂຣ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ໂຄວ ກຖິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກາເມສຸ, ກາເມ ວາ ປາຕຸມິຈ຺ຉາ ກາມປິປາສາຕິ ອາຫ – ‘‘ກາເມສຸ ປາຕພ຺ຍຕານໍ, ກາເມ ວາ ປາຕຸມິຈ຺ຉານ’’ນ຺ຕິ. ອິເມສຸ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສູຕິ ‘‘ກາມານໍ ປຫານໍ ອກ຺ຂາຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ. ຕີສຸ ຐາເນສູຕິ ‘‘ວິຣາຄາຍ ຘມ຺ໂມ ເທສິໂຕ, ໂນ ສຣາຄາຍ, ວິສໍໂຍຄາຍ ຘມ຺ໂມ ເທສິໂຕ, ໂນ ສໍໂຍຄາຍ, ອນຸປາທານາຍ ຘມ຺ໂມ ເທສິໂຕ, ໂນ ສອຸປາທານາຍາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຐາເນສຸ. ວິປ຺ປຏິສາຣໍ ກໂຣຕີຕິ ເອວໍ ຕໍ ປາປໍ ວິປ຺ປຏິສາຣໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ກີທິສໍ ວິປ຺ປຏິສາຣໍ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອີທິເສປິ ນາມາ’’ຕິອາທິ.

໓໙. ເນວ ປິຍກມ຺ຍຕາຍາຕິ ອຕ຺ຕນິ ສຕ຺ຖຸ ເນວ ປິຍຠາວກາມຕາຍ. ນ ເຠທປຸເຣກ຺ຂາຣຕາຍາຕິ ນ ສຕ຺ຖຸ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ເຠທນາຘິປ຺ປາຍປຸເຣກ຺ຂາຣຕາຍ. ນ ກລິສາສນາໂຣປນຕ຺ຖາຍາຕິ ນ ໂທສາໂຣປນຕ຺ຖາຍ. ກລີຕິ ໂກຘສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ, ຕສ຺ສ ສາສນໍ ກລິສາສນໍ, ໂກຘວເສນ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ຄຣຫໂທໂສ. ເວລນ຺ຕິ ສິກ຺ຂາປທເວລໍ. ມຣິຍາທນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ສິກ຺ຂາປທຎ຺ຫິ ອນຕິກ຺ກມນີຍຏ຺ເຐນ ‘‘ເວລາ, ມຣິຍາທາ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອຊ຺ຌາຈາຣວີຕິກ຺ກໂມຕິ ເມຖຸນວເສນ ປວຕ຺ຕອຊ຺ຌາຈາຣສງ຺ຂາໂຕ ວີຕິກ຺ກໂມ. ປກຣເຓຕິ ເອຕ຺ຖ ປ-ສທ຺ໂທ ອາຣມ຺ຠວຈໂນຕິ ອາຫ ‘‘ກຕ຺ຕຸໍ ອາຣຠຕີ’’ຕິ. ກຕ຺ຖຈິ ອຸປສຄ຺ໂຄ ຘາຕຸອຕ຺ຖເມວ ວທຕິ, ນ ວິເສສຕ຺ຖໂຊຕໂກຕິ ອາຫ ‘‘ກໂຣຕິເຍວ ວາ’’ຕິ. ຊາຕິຍາຕິ ຂຕ຺ຕິຍາທິຊາຕິຍາ. ໂຄຕ຺ເຕນາຕິ ໂຄຕມກສ຺ສປາທິໂຄຕ຺ເຕນ. ໂກລປຸຕ຺ຕິເຍນາຕິ ຂຕ຺ຕິຍາທິຊາຕີສຸເຍວ ສກ຺ກກຸລໂສຕ຺ຖິຍກຸລາທິວິສິຏ຺ຐກຸລານໍ ປຸຕ຺ຕຠາເວນ. ຍສສ຺ສີຕິ ມຫາປຣິວາໂຣ. ເປສລນ຺ຕິ ປິຍສີລໍ. ອວິກມ຺ປມາເນນາຕິ ປຏິຆານຸນເຍຫິ ອກມ຺ປມາເນນ. ຍສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫານໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖິ, ຕໍ ພຸທ຺ຘາ ‘‘ໂມຆປຸຣິສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ ອຣິຏ຺ຐລາຬຸທາຍີອາທິເກ ວິຍ. ອຸປນິສ຺ສເຍ ສຕິປິ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ມຄ຺ເຄ ວາ ຜເລ ວາ ອສຕິ ‘‘ໂມຆປຸຣິສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິເຍວ ຘນິຍອຸປເສນຕ຺ເຖຣາທິເກ ວິຍ. ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ປນ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ໂນເຍວ, ເຕນ ນໍ ‘‘ໂມຆປຸຣິສາ’’ຕິ ອາຫ.

ສມຓກຣຓານໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປາທີນໍ. ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານຄ຺ຄຫເຓນ ປຏິເວຘສາສນສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ສາສນານນ຺ຕິ ປຏິປຕ຺ຕິປຣິຍຕ຺ຕິສາສນານໍ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຉວິນ຺ຕິ ເຕສໍ ປຠສ຺ສຣກຣຓໍ ຉວິໍ. ກິໍ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຉາຍ’’ນ຺ຕິ, ເຕສໍ ປກາສກໍ ໂອຠາສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຸນ຺ທຣຠາວ’’ນ຺ຕິ. ຉວິມນຸຄຕໍ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ. ປຕິຣູປນ຺ຕິອາທີສຸປິ ‘‘ເຕສ’’ນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ສມຓານໍ ກມ຺ມໍ ສາມຓກໍ, ນ ສາມຓກໍ ອສ຺ສາມຓກໍ. ກຖໍ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ‘‘ນ ສກ຺ຂິສ຺ສສີ’’ຕິ ອນາຄຕວຈນໍ ກຕໍ. ‘‘ນາມ-ສທ຺ທໂຍເຄນາ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ.

ທຍາລຸເກນາຕິ ອນຸກມ຺ປາຍ ສຫິເຕນ. ປຣິຠາສນ຺ໂຕຕິ ຄຣຫນ຺ໂຕ. ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ອາສີວິສ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອາສຸ ສີຆ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອຕສ຺ສາຕິ ອາສີວິສສ຺ສ. ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ໂຍ ເຕນ ທຏ຺ໂຐ, ຕໍ ປຕິອາຄຈ຺ຉຕິ. ອາສິຕ຺ຕວິໂສຕິປິ ອາສີວິໂສ, ສກລກາເຍ ອາສິຎ຺ຈິຕ຺ວາ ວິຍ ຐປິຕວິໂສ ປຣສ຺ສ ຈ ສຣີເຣ ອາສິຎ຺ຈນວິໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສິຕວິໂສຕິປິ ອາສີວິໂສ. ຍໍ ຍຎ຺ຫິ ເອເຕນ ອສິຕໍ ໂຫຕິ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວິສເມວ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ອສິຕໍ ວິສໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອສິຕວິໂສຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ອາສີວິໂສ’’ຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສິສທິສວິໂສຕິປິ ອາສີວິໂສ, ອສິ ວິຍ ຕິຂິຓໍ ປຣສ຺ສ ມມ຺ມຈ຺ເຉທນສມຕ຺ຖໍ ວິສໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອາສີວິໂສຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອາສີຕິ ວາ ທາຐາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິຫິຕວິໂສຕິ ອາສີວິໂສ. ເສສສປ຺ເປຫິ ກຓ຺ຫສປ຺ປສ຺ສ ມຫາວິສຕ຺ຕາ ອາສີວິສສ຺ສານນ຺ຕຣໍ ກຓ຺ຫສປ຺ໂປ ວຸຕ຺ໂຕ. ສປ຺ປມຸຂມ຺ປິ ອງ຺ຄາຣກາສຸ ວິຍ ຠຍາວຫຕ຺ຕາ ອກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຐານໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອກຸສລກມ຺ມໂຕ ນິວາຣຓາຘິປ຺ປາເຍນ ສີລເຠທໂຕປິ ສຸທ຺ຘສີເລ ຐິຕສ຺ສ ມຣຓເມວ ວຣຕຣນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາສີວິສສ຺ສ ກຓ຺ຫສປ຺ປສ຺ສ ມຸເຂ ອງ຺ຄຊາຕໍ ປກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ວຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປພ຺ພຊິເຕນ ຫິ ກຕປາປກມ຺ມໍ ຠຄວໂຕ ອາຓາຕິກ຺ກມນໂຕ ວຕ຺ຖຸມຫນ຺ຕຕາຍ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ. ກາສຸນ຺ຕິ ອາວາໂຏປິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຣາສິປິ.

‘‘ກິນ຺ນຸ ສນ຺ຕຣມາໂນວ, ກາສຸໍ ຂຓສິ ສາຣຖິ;

ປຸຏ຺ໂຐ ເມ ສມ຺ມ ອກ຺ຂາຫິ, ກິໍ ກາສຸຍາ ກຣິສ຺ສສີ’’ຕິ. (ຊາ. ໒.໒໒.໓) –

ເອຕ຺ຖ ຫິ ອາວາໂຏ ກາສຸ ນາມ.

‘‘ອງ຺ຄາຣກາສຸໍ ອປເຣ ຜຸຓນ຺ຕິ, ນຣາ ຣຸທນ຺ຕາ ປຣິທຑ຺ຒຄຕ຺ຕາ’’ຕິ (ຊາ. ໒.໒໒.໔໖໒) –

ເອຕ຺ຖ ຣາສິ. ອິຘ ປນ ອຸຠຍມ຺ປິ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອງ຺ຄາຣປຸຓ຺ຓກູເປ ອງ຺ຄາຣຣາສິມ຺ຫິ ວາ’’ຕິ. ກສ຺ສຕິ ຂຓີຍຕີຕິ ກາສຸ, ອາວາໂຏ. ກສີຍຕິ ຈີຍຕີຕິ ກາສຸ, ຣາສິ. ປທິຕ຺ຕາຍາຕິ ທິປ຺ປມານາຍ. ສໍ-ສທ຺ໂທ ເອຕ຺ຖ ສມນ຺ຕປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ສມນ຺ຕໂຕ ປຊ຺ຊລິຕາຍາ’’ຕິ.

ອິທໍ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ອງ຺ຄຊາເຕ ອງ຺ຄຊາຕປກ຺ຂິປນໍ ນິທານໍ ກາຣຓມສ຺ສ ນິຣຍຸປປຊ຺ຊນສ຺ສາຕິ ອິໂຕນິທານໍ, ຠາວນປຸໍສກຎ຺ເຈຕໍ. ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນສ຺ສ ໂຕ-ອາເທໂສ ກໂຕ, ຕສ຺ສ ຈ ສມາເສປິ ອໂລໂປ. ຕຕ຺ຖ ນາມ ຕ຺ວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕ຺ວໍ-ສທ຺ໂທ ‘‘ສມາປຊ຺ຊິສ຺ສສີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ຘມຸປຄຈ຺ຉມາໂນ ອຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ຕ຺ວນ຺ຕິ ຕໍສທ຺ທສ຺ສ ເວວຈນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຍໍ ຕນ຺ຕິ ປນ ປາໂຐ ຍຸຕ຺ຕຣູໂປ’’ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໍ ຕນ຺ຕິ ນາຍໍ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທໂສ, ຍຖາ ໂລເກ ຍໍ ວາ ຕໍ ວາຕິ ອວຎ຺ຎາຕວຈນໍ, ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຍໍ ວາ ຕໍ ວາ ຫີຬິຕໍ ອວຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ນີຈຊນານນ຺ຕິ ນິຫີນຄຸຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ. ຄາມຘມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄາມ-ສທ຺ເທນ ຄາມວາສິໂນ ວຸຕ຺ຕາ ອເຠທູປຈາເຣນາຕິ ອາຫ ‘‘ຄາມວາສິກມນຸສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ. ກິເລສປຄ຺ຆຣຓກໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ຣາຄາທິກິເລສວິສ຺ສນ຺ທນກຘມ຺ມໍ. ເມຖຸນຘມ຺ໂມ ຫິ ຣາຄໍ ປຄ຺ຆຣຕິ. ເມຖຸນຘມ຺ມສ຺ສ ມຫາສາວຊ຺ຊຕາຍ ໂອຬາຣິກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອສຸຂຸມ’’ນ຺ຕິ. ອນິປຸຓນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ອຸທເກ ຠວໍ ໂອທກໍ. ກິໍ ຕໍ? ອຸທກກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອຸທກກິຈ຺ຈໍ ອນ຺ຕິກໍ ອວສານໍ ອສ຺ສາ’’ຕິ. ສມາປຊ຺ຊິສ຺ສຕີຕິ ອນາຄຕວຈນໍ ນາມ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ກຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສມາປຊ຺ຊິສ຺ສຕີຕິ…ເປ… ນາມ-ສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ໂລເກ ເມຖຸນຘມ຺ມສ຺ສ ອາທິກຕ຺ຕາ ໂກຈິ ປຐມກປ຺ປິໂກ, ນ ປນາຍນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສາສນໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕີ’’ຕິ. ພຫູນນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລາເປກ຺ຂໍ, ນ ປນ ອກຸສລາເປກ຺ຂນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ພຫູນໍ ປຸຄ຺ຄລານ’’ນ຺ຕິ.

ຍໍ ອສໍວຣໍ ປຏິຈ຺ຈ ທຸພ຺ຠຣຕາທຸປ຺ໂປສຕາທິ ໂຫຕິ, ໂສ ອສໍວໂຣ ທຸພ຺ຠຣຕາທິ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ໂຕ ກາຣເຓ ຜລູປຈາເຣນາຕິ ອາຫ – ‘‘ທຸພ຺ຠຣຕາທີນໍ ວຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສ ອສໍວຣສ຺ສາ’’ຕິ. ວຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສາຕິ ກາຣຓຠູຕສ຺ສ. ວສຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ຫິ ກາຣຓໍ ວຕ຺ຖຸ. ອຕ຺ຕາຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ສຣີຣຎ຺ຈ, ຈິຕ຺ຕເມວ ວາ. ທຸພ຺ຠຣຕຎ຺ເຈວ ທຸປ຺ໂປສຕຎ຺ຈ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ຕນາ ປຈ຺ຈຍທາຍເກຫິ ຈ ທຸກ຺ເຂນ ຠຣິຕພ຺ພຕໍ ໂປເສຕພ຺ພຕຎ຺ຈ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອສໍວເຣ ຐິໂຕ ຫິ ເອກຈ຺ໂຈ ອຕ຺ຕໂນປິ ທຸພ຺ຠໂຣ ໂຫຕິ ທຸປ຺ໂປໂສ, ເອກຈ຺ໂຈ ອຸປຏ຺ຐາການມ຺ປິ. ກຖໍ? ໂຍ ຫິ ອມ຺ພິລາທີນິ ລທ຺ຘາ ອນມ຺ພິລາທີນິ ປຣິເຍສຕິ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ຆເຣ ລທ຺ຘໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຆເຣ ຉຑ຺ເຑນ຺ໂຕ ສພ຺ພໍ ຄາມໍ ຈຣິຕ຺ວາ ຣິຕ຺ຕປຕ຺ໂຕວ ວິຫາຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊຕິ, ອຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ທຸພ຺ຠໂຣ. ໂຍ ປນ ສາລິມໍໂສທນາທີນໍ ປຕ຺ເຕ ປູເຣຕ຺ວາ ທິນ຺ເນປິ ທຸມ຺ມຸຂຠາວໍ ອນຕ຺ຕມນຠາວເມວ ທສ຺ເສຕິ, ເຕສໍ ວາ ສມ຺ມຸຂາວ ຕໍ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ‘‘ກິໍ ຕຸມ຺ເຫຫິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ອປສາເທນ຺ໂຕ ສາມເຓຣຄຫຏ຺ຐາທີນໍ ເທຕິ, ອຍໍ ອຸປຏ຺ຐາການໍ ທຸພ຺ຠໂຣ. ເອຕໍ ທິສ຺ວາ ມນຸສ຺ສາ ທູຣໂຕວ ປຣິວຊ຺ເຊນ຺ຕິ ‘‘ທຸພ຺ຠໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ນ ສກ຺ກາ ໂປເສຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ມຫິຈ຺ຉຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມຫນ຺ຕານິ ວຕ຺ຖູນິ ອິຈ຺ຉຕິ, ມຫຕີ ວາ ປນສ຺ສ ອິຈ຺ຉາຕິ ມຫິຈ຺ໂຉ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ມຫິຈ຺ຉຕາ, ສນ຺ຕຄຸຓວິຠາວນຕາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ ຈ. ມຫິຈ຺ໂຉ ຫິ ອິຈ຺ຉາຈາເຣ ຐຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນິ ວິຊ຺ຊມານສີລຘຸຕຘມ຺ມາທິຄຸເຓ ວິຠາເວຕິ, ຕາທິສສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາປິ ໂຫຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນຕາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ຈ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ, ເອຕໍ ມຫິຈ຺ຉຕາລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ. ສາ ປເນສາ ມຫິຈ຺ຉຕາ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ສທ຺ໂຘ ສມາໂນ ‘ສທ຺ໂຘຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູ’ຕິ ອິຈ຺ຉຕິ, ສີລວາ ສມາໂນ ‘ສີລວາຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູ’ຕິ’’ ອິມິນາ ນເຍນ ອາຄຕາເຍວ, ຕາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ທຸສ຺ສນ຺ຕປ຺ປິໂຍ ໂຫຕິ, ວິຊາຕມາຕາປິສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘ ສມຸທ຺ໂທ ຈ, ມຫິຈ຺ໂຉ ຈາປິ ປຸຄ຺ຄໂລ;

ສກເຏນ ປຈ຺ຈຍໍ ເທນ຺ຕຸ, ຕໂຍເປເຕ ອຕປ຺ປິຍາ’’ຕິ. (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໕໒; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໖໓; ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໕໐; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໓໑; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໘໕);

ສຕ຺ເຕຫິ ກິເລເສຫິ ຈ ສງ຺ຄຓນໍ ສໂມຘານໍ ສງ຺ຄຓິກາຕິ ອາຫ – ‘‘ຄຓສງ຺ຄຓິກາຍ ເຈວ ກິເລສສງ຺ຄຓິກາຍ ຈາ’’ຕິ. ໂກສຊ຺ຊານຸຄໂຕ ຈ ໂຫຕີຕິ ກຸສີຕຠາເວນ ອນຸຄໂຕ ໂຫຕິ, ກຸສີຕສ຺ສ ຠາໂວ ໂກສຊ຺ຊໍ. ອຏ຺ຐກຸສີຕວຕ຺ຖຸປາຣິປູຣິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ສີທຕີຕິ ກຸສີໂຕ ທ-ກາຣສ຺ສ ຕ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ກຸສີໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ກຸສີຕຠາໂວ ອິຘ ກຸສີຕ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ໂຕ. ວິນາປິ ຫິ ຠາວໂຊຕນສທ຺ທໍ ຠາວຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ຍຖາ ‘‘ປຏສ຺ສ ສຸກ຺ກ’’ນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ກຸສີຕຠາວວຕ຺ຖູນີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ໂກສຊ຺ຊກາຣຓານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ –

‘‘ກມ຺ມໍ ໂຂ ເມ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ກມ຺ມໍ ໂຂ ປນ ເມ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ກາໂຍ ກິລມິສ຺ສຕິ, ຫນ຺ທາຫໍ ນິປຊ຺ຊາມີຕິ ໂສ ນິປຊ຺ຊຕິ, ນ ວີຣິຍໍ ອາຣຠຕິ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ອນຘິຄຕສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ອສຈ຺ຉິກຕສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ, ອິທໍ ປຐມໍ ກຸສີຕວຕ຺ຖຸ. ອຫໍ ໂຂ ກມ຺ມໍ ອກາສິໍ, ກມ຺ມໍ ໂຂ ປນ ເມ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ກາໂຍ ກິລນ຺ໂຕ, ຫນ຺ທາຫໍ ນິປຊ຺ຊາມິ…ເປ… ມຄ຺ໂຄ ໂຂ ເມ ຄນ຺ຕພ຺ໂພ ຠວິສ຺ສຕິ, ມຄ຺ຄໍ ໂຂ ປນ ເມ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ກາໂຍ ກິລມິສ຺ສຕິ, ຫນ຺ທາຫໍ ນິປຊ຺ຊາມິ…ເປ… ອຫໍ ໂຂ ມຄ຺ຄໍ ອຄມາສິໍ, ມຄ຺ຄໍ ໂຂ ປນ ເມ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ກາໂຍ ກິລນ຺ໂຕ, ຫນ຺ທາຫໍ ນິປຊ຺ຊາມິ…ເປ… ອຫໍ ໂຂ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ໂຕ ນາລຕ຺ຖໍ ລູຂສ຺ສ ວາ ປຓີຕສ຺ສ ວາ ໂຠຊນສ຺ສ ຍາວທຕ຺ຖໍ ປາຣິປູຣິໍ, ຕສ຺ສ ເມ ກາໂຍ ກິລນ຺ໂຕ ອກມ຺ມຎ຺ໂຎ, ຫນ຺ທາຫໍ ນິປຊ຺ຊາມິ…ເປ… ອຫໍ ໂຂ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ໂຕ ອລຕ຺ຖໍ ລູຂສ຺ສ ວາ ປຓີຕສ຺ສ ວາ ໂຠຊນສ຺ສ ຍາວທຕ຺ຖໍ ປາຣິປູຣິໍ, ຕສ຺ສ ເມ ກາໂຍ ຄຣຸໂກ ອກມ຺ມຎ຺ໂຎ ມາສາຈິຕໍ ມຎ຺ເຎ, ຫນ຺ທາຫໍ ນິປຊ຺ຊາມິ…ເປ… ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຂ ເມ ອຍໍ ອປ຺ປມຕ຺ຕໂກ ອາພາໂຘ, ອຕ຺ຖິ ກປ຺ໂປ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ, ຫນ຺ທາຫໍ ນິປຊ຺ຊາມິ…ເປ… ອຫໍ ໂຂ ຄິລານາ ວຸຏ຺ຐິໂຕ ອຈິຣວຸຏ຺ຐິໂຕ ເຄລຎ຺ຎາ, ຕສ຺ສ ເມ ກາໂຍ ທຸພ຺ພໂລ ອກມ຺ມຎ຺ໂຎ, ຫນ຺ທາຫໍ ນິປຊ຺ຊາມີຕິ ໂສ ນິປຊ຺ຊຕິ, ນ ວີຣິຍໍ ອາຣຠຕິ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ອນຘິຄຕສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ອສຈ຺ຉິກຕສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ. ອິທໍ ອຏ຺ຐມໍ ກຸສີຕວຕ຺ຖຸ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໓໔; ອ. ນິ. ໘.໘໐) –

ເອວມາຄຕານິ ‘‘ຫນ຺ທາຫໍ ນິປຊ຺ຊາມີ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕໂອສີທນານິ ອຸປຣູປຣິ ໂກສຊ຺ຊກາຣຓຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐ ກຸສີຕວຕ຺ຖູນິ ນາມ, ເຕສໍ ປາຣິປູຣິຍາ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສຸຠໂຣ ໂຫຕິ ສຸໂປໂສຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຏ຺ຐາເກຫິ ຈ ສຸເຂນ ຠຣິຕພ຺ໂພ ໂປເສຕພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສໍວເຣ ຐິໂຕ ຫິ ເອກຈ຺ໂຈ ອຕ຺ຕໂນປິ ສຸຠໂຣ ໂຫຕິ ສຸໂປໂສ, ເອກຈ຺ໂຈ ອຸປຏ຺ຐາການມ຺ປິ. ກຖໍ? ໂຍ ຫິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ລູຂໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ ລທ຺ຘາ ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕວ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຠໂຣ. ໂຍ ປນ ປເຣສມ຺ປິ ອປ຺ປໍ ວາ ພຫຸໍ ວາ ລູຂໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ ທານໍ ອຫີເຬຕ຺ວາ ອຕ຺ຕມໂນ ວິປ຺ປສນ຺ນມຸໂຂ ຫຸຕ຺ວາ ເອເຕສໍ ສມ຺ມຸຂາວ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຍາຕິ, ອຍໍ ອຸປຏ຺ຐາການໍ ສຸຠໂຣ. ເອຕໍ ທິສ຺ວາ ມນຸສ຺ສາ ອຕິວິຍ ວິສ຺ສຕ຺ຖາ ໂຫນ຺ຕິ, ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຠທນ຺ໂຕ ສຸຠໂຣ, ໂຖກໂຖເກນປິ ຕຸສ຺ສຕິ, ມຍເມວ ນໍ ໂປເສສ຺ສາມາ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎໍ ກຕ຺ວາ ໂປເສນ຺ຕິ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕນ຺ຕິ ອິຈ຺ຉາວິຣຫິຕຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ສາວເສສໍ ວິຍ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ນິຣວເສໂສ. ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ເຫຕ຺ຖ ອຠາວຕ຺ໂຖຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ ‘‘ອປ຺ປາພາຘຕຎ຺ຈ ສຎ຺ຊານາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໒໕) ວິຍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນິຕ຺ຕຓ຺ຫຠາວ’’ນ຺ຕິ.

ຕິປ຺ປເຠທາຍ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິຍາຕິ ຍຖາລາຠາທິສນ຺ໂຕສສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຈຕູສຸ ປນ ປຈ຺ຈເຍສຸ ຕໂຍ ຕໂຍ ສນ຺ໂຕສາຕິ ທ຺ວາທສວິໂຘ ໂຫຕິ ສນ຺ໂຕໂສ. ກຖໍ? ຈີວເຣ ຍຖາລາຠສນ຺ໂຕໂສ ຍຖາພລສນ຺ໂຕໂສ ຍຖາສາຣຸປ຺ປສນ຺ໂຕໂສຕິ ຕິວິໂຘ ໂຫຕິ ສນ຺ໂຕໂສ. ເອວໍ ປິຓ຺ຑປາຕາທີສຸ. ຕສ຺ສາຍໍ ປເຠທສໍວຓ຺ຓນາ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໕໒; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໑໔໔; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໖໕) – ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ຈີວຣໍ ລຠຕິ ສຸນ຺ທຣໍ ວາ ອສຸນ຺ທຣໍ ວາ, ໂສ ເຕເນວ ຍາເປຕິ ອຎ຺ຎໍ ນ ປຕ຺ເຖຕິ, ລຠນ຺ໂຕປິ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຍມສ຺ສ ຈີວເຣ ຍຖາລາຠສນ຺ໂຕໂສ. ອຖ ປນ ປກຕິທຸພ຺ພໂລ ວາ ໂຫຕິ ອາພາຘຊຣາຠິຠູໂຕ ວາ, ຄຣຸຈີວຣໍ ປາຣຸປນ຺ໂຕ ກິລມຕິ, ໂສ ສຠາເຄນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ຕໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ລຫຸເກນ ຍາເປນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐເຍວ ໂຫຕິ. ອຍມສ຺ສ ຈີວເຣ ຍຖາພລສນ຺ໂຕໂສ. ປກຕິທຸພ຺ພລາທີນຎ຺ຫິ ຄຣຸຈີວຣານິ ນ ຜາສຸຠາວາວຫານິ ສຣີຣເຂທາວຫານິ ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປໂຍຊນວເສນ ອນຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາທິວເສນ ຕານິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ລຫຸກຈີວຣປຣິໂຠໂຄ ນ ສນ຺ໂຕສວິໂຣຘີຕິ. ອປໂຣ ປຓີຕປຈ຺ຈຍລາຠີ ໂຫຕິ, ໂສ ປຏ຺ຏຈີວຣາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ມຫຄ຺ຆຈີວຣໍ ພຫູນິ ວາ ປນ ຈີວຣານິ ລຠິຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ເຖຣານໍ ຈິຣປພ຺ພຊິຕານໍ, ອິທໍ ພຫຸສ຺ສຸຕານໍ ອນຸຣູປໍ, ອິທໍ ຄິລານານໍ, ອິທໍ ອປ຺ປລາຠານໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ທຕ຺ວາ ເຕສໍ ປຸຣາຓຈີວຣໍ ວາ ສງ຺ກາຣກູຏາທິໂຕ ວາ ນນ຺ຕການິ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ເຕຫິ ສງ຺ຆາຏິໍ ກຕ຺ວາ ຘາເຣນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕິ. ອຍມສ຺ສ ຈີວເຣ ຍຖາສາຣຸປ຺ປສນ຺ໂຕໂສ. ມຫຄ຺ຆຎ຺ຫິ ຈີວຣໍ ພຫູນິ ວາ ຈີວຣານິ ລຠິຕ຺ວາປິ ຕານິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຕທຎ຺ຎສ຺ສ ຄຫຓໍ ຍຖາສາຣຸປ຺ປນເຍ ຐິຕຕ຺ຕາ ນ ສນ຺ໂຕສວິໂຣຘີຕິ.

ອິຘ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ລຠຕິ ລູຂໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ, ໂສ ເຕເນວ ຍາເປຕິ ອຎ຺ຎໍ ນ ປຕ຺ເຖຕິ, ລຠນ຺ໂຕປິ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຍມສ຺ສ ປິຓ຺ຑປາເຕ ຍຖາລາຠສນ຺ໂຕໂສ. ໂຍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ປກຕິວິຣຸທ຺ຘໍ ວາ ພ຺ຍາຘິວິຣຸທ຺ຘໍ ວາ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ລຠຕິ, ເຍນສ຺ສ ປຣິຠຸຕ຺ເຕນ ອຜາສຸ ໂຫຕິ, ໂສ ສຠາຄສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕໍ ທຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖໂຕ ສປ຺ປາຍໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕິ. ອຍມສ຺ສ ປິຓ຺ຑປາເຕ ຍຖາພລສນ຺ໂຕໂສ. ອປໂຣ ພຫຸໍ ປຓີຕໍ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ລຠຕິ, ໂສ ຕໍ ຈີວຣໍ ວິຍ ຈິຣປພ຺ພຊິຕພຫຸສ຺ສຸຕອປ຺ປລາຠຄິລານານໍ ທຕ຺ວາ ເຕສໍ ວາ ເສສກໍ ປິຓ຺ຑາຍ ວາ ຈຣິຕ຺ວາ ມິສ຺ສກາຫາຣໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕິ. ອຍມສ຺ສ ປິຓ຺ຑປາເຕ ຍຖາສາຣຸປ຺ປສນ຺ໂຕໂສ.

ອິຘ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ເສນາສນໍ ລຠຕິ ມນາປໍ ວາ ອມນາປໍ ວາ, ໂສ ເຕນ ເນວ ໂສມນສ຺ສໍ, ນ ປຏິຆໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ອນ຺ຕມໂສ ຕິຓສນ຺ຖຣເກນປິ ຍຖາລທ຺ເຘເນວ ຕຸສ຺ສຕິ. ອຍມສ຺ສ ເສນາສເນ ຍຖາລາຠສນ຺ໂຕໂສ. ໂຍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ປກຕິວິຣຸທ຺ຘໍ ວາ ພ຺ຍາຘິວິຣຸທ຺ຘໍ ວາ ເສນາສນໍ ລຠຕິ, ຍຕ຺ຖສ຺ສ ວສໂຕ ອຜາສຸ ໂຫຕິ, ໂສ ຕໍ ສຠາຄສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕເກ ສປ຺ປາຍເສນາສເນ ວສນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕິ. ອຍມສ຺ສ ເສນາສເນ ຍຖາພລສນ຺ໂຕໂສ. ອປໂຣ ມຫາປຸຎ຺ໂຎ ເລຓມຓ຺ຑປກູຏາຄາຣາທີນິ ພຫູນິ ປຓີຕເສນາສນານິ ລຠຕິ, ໂສ ຕານິ ຈີວຣາທີນິ ວິຍ ຈິຣປພ຺ພຊິຕພຫຸສ຺ສຸຕອປ຺ປລາຠຄິລານານໍ ທຕ຺ວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວສນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕິ. ອຍມສ຺ສ ເສນາສເນ ຍຖາສາຣຸປ຺ປສນ຺ໂຕໂສ. ໂຍປິ ‘‘ອຸຕ຺ຕມເສນາສນໍ ນາມ ປມາທຏ຺ຐານໍ, ຕຕ຺ຖ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ຖິນມິທ຺ຘໍ ໂອກ຺ກມຕິ, ນິທ຺ທາຠິຠູຕສ຺ສ ປຸນ ປຏິພຸຊ຺ຌໂຕ ປາປວິຕກ຺ກາ ປາຕຸຠວນ຺ຕີ’’ຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕາທິສໍ ເສນາສນໍ ປຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ, ໂສ ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອພ຺ໂຠກາສຣຸກ຺ຂມູລາທີສຸ ວສນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕິ. ອຍມ຺ປິສ຺ສ ເສນາສເນ ຍຖາສາຣຸປ຺ປສນ຺ໂຕໂສ.

ອິຘ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ເຠສຊ຺ຊໍ ລຠຕິ ລູຂໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ, ໂສ ຍໍ ລຠຕິ, ເຕເນວ ຕຸສ຺ສຕິ ອຎ຺ຎໍ ນ ປຕ຺ເຖຕິ, ລຠນ຺ໂຕປິ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຍມສ຺ສ ຄິລານປຈ຺ຈເຍ ຍຖາລາຠສນ຺ໂຕໂສ. ໂຍ ປນ ເຕເລນ ອຕ຺ຖິໂກ ຜາຓິຕໍ ລຠຕິ, ໂສ ຕໍ ສຠາຄສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖໂຕ ເຕລໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎເທວ ວາ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ເຠສຊ຺ຊໍ ກໂຣນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕິ. ອຍມສ຺ສ ຄິລານປຈ຺ຈເຍ ຍຖາພລສນ຺ໂຕໂສ. ອປໂຣ ມຫາປຸຎ຺ໂຎ ພຫຸໍ ເຕລມຘຸຜາຓິຕາທິປຓີຕເຠສຊ຺ຊໍ ລຠຕິ, ໂສ ຕໍ ຈີວຣໍ ວິຍ ຈິຣປພ຺ພຊິຕພຫຸສ຺ສຸຕອປ຺ປລາຠຄິລານານໍ ທຕ຺ວາ ເຕສໍ ອາຠເຕນ ເຍນ ເກນຈິ ຍາເປນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕິ. ໂຍ ປນ ເອກສ຺ມິໍ ຠາຊເນ ມຸຕ຺ຕຫຣີຕກໍ ຐເປຕ຺ວາ ເອກສ຺ມິໍ ຈຕຸມຘຸຣໍ ‘‘ຄຓ຺ຫ, ຠນ຺ເຕ, ຍທິຈ຺ຉສີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ສຈສ຺ສ ເຕສຸ ອຎ຺ຎຕເຣນປິ ໂຣໂຄ ວູປສມ຺ມຕິ, ອຖ ‘‘ມຸຕ຺ຕຫຣີຕກໍ ນາມ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ວຓ຺ຓິຕ’’ນ຺ຕິ ຈຕຸມຘຸຣໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມຸຕ຺ຕຫຣີຕເກເນວ ເຠສຊ຺ຊໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປຣມສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕິ. ອຍມສ຺ສ ຄິລານປຈ຺ຈເຍ ຍຖາສາຣຸປ຺ປສນ຺ໂຕໂສ. ເອວໍ ຍຖາລາຠາທິວເສນ ຕິປ຺ປເຠໂທ ສນ຺ໂຕໂສ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ວເສນ ທ຺ວາທສວິໂຘ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກາມວິຕກ຺ກພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ກວິຫິໍສາວິຕກ຺ການໍ ວເສນ ອກຸສລວິຕກ຺ກຕ຺ຕຍໍ. ເນກ຺ຂມ຺ມວິຕກ຺ກອພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ກອວິຫິໍ ສາວິຕກ຺ການໍ ວເສນ ກຸສລວິຕກ຺ກຕ຺ຕຍໍ. ສພ຺ພກິເລສາປຈຍຠູຕາຍ ວິວຏ຺ຏາຍາຕິ ຣາຄາທິສພ຺ພກິເລສານໍ ອປຈຍເຫຕຸຠູຕາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ. ອຏ຺ຐວີຣິຍາຣມ຺ຠວຕ຺ຖຸປາຣິປູຣິຍາຕິ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວີຣິຍາຣມ຺ຠກາຣຓານໍ ປາຣິປູຣິຍາ. ຍຖາ ຕຖາ ປຐມໍ ປວຕ຺ຕອພ຺ຠຸສ຺ສຫນຎ຺ຫິ ອຸປຣິ ວີຣິຍາຣມ຺ຠສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ. ອນຸຣູປປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາສຫິຕານິ ຫິ ອພ຺ຠຸສ຺ສຫນານິ ຕມ຺ມູລການິ ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານິ ອຏ຺ຐ ວີຣິຍາຣມ຺ຠວຕ຺ຖູນີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຕຖາ ຫິ –

‘‘ກມ຺ມໍ ໂຂ ເມ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ກມ຺ມໍ ໂຂ ປນ ເມ ກໂຣນ຺ເຕນ ນ ສຸກຣໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສນໍ ມນສິ ກາຕຸໍ, ຫນ຺ທາຫໍ ວີຣິຍໍ ອາຣຠາມິ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ອນຘິຄຕສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ອສຈ຺ຉິກຕສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ. ອຫໍ ໂຂ ກມ຺ມໍ ອກາສິໍ, ກມ຺ມໍ ໂຂ ປນາຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ນາສກ຺ຂິໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສນໍ ມນສິ ກາຕຸໍ, ຫນ຺ທາຫໍ ວີຣິຍໍ ອາຣຠາມິ…ເປ… ມຄ຺ໂຄ ໂຂ ເມ ຄນ຺ຕພ຺ໂພ ຠວິສ຺ສຕິ, ມຄ຺ຄໍ ໂຂ ປນ ເມ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕນ ນ ສຸກຣໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສນໍ ມນສິ ກາຕຸໍ, ຫນ຺ທາຫໍ ວີຣິຍໍ ອາຣຠາມິ…ເປ… ອຫໍ ໂຂ ມຄ຺ຄໍ ອຄມາສິໍ, ມຄ຺ຄໍ ໂຂ ປນາຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນາສກ຺ຂິໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສນໍ ມນສິ ກາຕຸໍ, ຫນ຺ທາຫໍ ວີຣິຍໍ ອາຣຠາມິ…ເປ… ອຫໍ ໂຂ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ໂຕ ນາລຕ຺ຖໍ ລູຂສ຺ສ ວາ ປຓີຕສ຺ສ ວາ ໂຠຊນສ຺ສ ຍາວທຕ຺ຖໍ ປາຣິປູຣິໍ, ຕສ຺ສ ເມ ກາໂຍ ລຫຸໂກ ກມ຺ມຎ຺ໂຎ, ຫນ຺ທາຫໍ ວີຣິຍໍ ອາຣຠາມິ…ເປ… ອຫໍ ໂຂ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ໂຕ ອລຕ຺ຖໍ ລູຂສ຺ສ ວາ ປຓີຕສ຺ສ ວາ ໂຠຊນສ຺ສ ຍາວທຕ຺ຖໍ ປາຣິປູຣິໍ, ຕສ຺ສ ເມ ກາໂຍ ພລວາ ກມ຺ມຎ຺ໂຎ, ຫນ຺ທາຫໍ ວີຣິຍໍ ອາຣຠາມິ…ເປ… ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຂ ເມ ອຍໍ ອປ຺ປມຕ຺ຕໂກ ອາພາໂຘ, ຐານໍ ໂຂ ປເນຕໍ ວິຊ຺ຊຕິ, ຍໍ ເມ ອາພາໂຘ ປວຑ຺ເຒຍ຺ຍ, ຫນ຺ທາຫໍ ວີຣິຍໍ ອາຣຠາມິ…ເປ… ອຫໍ ໂຂ ຄິລານາ ວຸຏ຺ຐິໂຕ ອຈິຣວຸຏ຺ຐິໂຕ ເຄລຎ຺ຎາ, ຐານໍ ໂຂ ປເນຕໍ ວິຊ຺ຊຕິ, ຍໍ ເມ ອາພາໂຘ ປຈ຺ຈຸທາວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ຫນ຺ທາຫໍ ວີຣິຍໍ ອາຣຠາມິ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ອນຘິຄຕສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ອສຈ຺ຉິກຕສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໓໕; ອ. ນິ. ໘.໘໐) –

ເອວໍ ປວຕ຺ຕອນຸຣູປປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາສຫິຕານິ ອພ຺ຠຸສ຺ສຫນານິ ຕມ຺ມູລການິ ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານິ ອຏ຺ຐ ວີຣິຍາຣມ຺ຠວຕ຺ຖູນິ ນາມ.

ຕທນຸຈ຺ຉວິກໍ ຕທນຸໂລມິກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕ-ສທ຺ໂທ ວກ຺ຂມານາເປກ຺ໂຂ ຈ ອຕີຕາເປກ຺ໂຂ ຈ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍໍ ອິທານິ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ພນາມານິ ຫິ ວກ຺ຂມານວຈນານິປິ ໂຫນ຺ຕິ ປກ຺ກນ຺ຕວຈນານິປິ. ສໍວຣປ຺ປຫານປຏິສໍຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຎ຺ຈສໍວເຣຫິ ເຈວ ປຎ຺ຈປຫາເນຫິ ຈ ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຈວິໂຘ ຫິ ສໍວໂຣ ສີລສໍວໂຣ ສຕິສໍວໂຣ ຎາຓສໍວໂຣ ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ ວີຣິຍສໍວໂຣຕິ. ປຫານມ຺ປິ ປຎ຺ຈວິຘໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານໍ ນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ໂຫຕິ ສມຸເປໂຕ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໑໑) ເອວມາຄໂຕ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ ສີລສໍວໂຣ ນາມ, ໂສ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ກາຍິກວາຈສິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ. ‘‘ຣກ຺ຂຕິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວຣໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໑໓; ມ. ນິ. ໑.໒໙໕; ສໍ. ນິ. ໔.໒໓໙; ອ. ນິ. ໓.໑໖) ເອວມາຄຕາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍາຣກ຺ຂາ ສຕິສໍວໂຣ, ສາ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຕຖາປວຕ຺ຕາ ສຕິ ເອວ. ‘‘ໂສຕານໍ ສໍວຣໍ ພ຺ຣູມິ, ປຎ຺ຎາເຍເຕ ປິຘີຍເຣ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໐໔໑; ເນຕ຺ຕິ. ໑໑) ເອວມາຄໂຕ ຎາຓສໍວໂຣ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ໂສຕານໍ ສໍວຣໍ ພ຺ຣູມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ປຎ຺ຎາເຍເຕ ປິຘີຍເຣ’’ຕິ ວຈນໂຕ ໂສຕສງ຺ຂາຕານໍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິທຸຈ຺ຈຣິຕອວິຊ຺ຊາທິກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ເຉທກຎາຓໍ ປິທຫນຏ຺ເຐນ ສໍວໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຂໂມ ໂຫຕິ ສີຕສ຺ສ ອຸຓ຺ຫສ຺ສາ’’ຕິເອວມາຄຕາ (ມ. ນິ. ໑.໒໔; ມ. ນິ. ໓.໑໕໙; ອ. ນິ. ໔.໑໑໔) ອຘິວາສນາ ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ, ສາ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຕຖາປວຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘາ ອໂທໂສ ວາ. ປຎ຺ຎາຕິ ເອເກ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໖) ເອວມາຄຕໍ ກາມວິຕກ຺ກາທີນໍ ວິໂນທນວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ວີຣິຍເມວ ວີຣິຍສໍວໂຣ. ສພ຺ໂພ ຈາຍໍ ສໍວໂຣ ຍຖາສກໍ ສໍວຣິຕພ຺ພານໍ ທຸສ຺ສີລ຺ຍສງ຺ຂາຕານໍ ກາຍວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕານໍ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປມາທສ຺ສ ອຠິຊ຺ຌາທີນໍ ວາ ອກ຺ຂນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາຓໂກສຊ຺ຊານຎ຺ຈ ສໍວຣຓໂຕ ປິທຫນໂຕ ຉາທນໂຕ ‘‘ສໍວໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສໍວຣຕີຕິ ສໍວໂຣ, ປິທຫຕິ ນິວາເຣຕິ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ນ ເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫານໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ຕຖາ ຕຖາ ອນຸປ຺ປາທນເມວ ຫິ ອິຘ ສໍວຣຓໍ ນາມ. ເອວໍ ຕາວ ປຎ຺ຈວິໂຘ ສໍວໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເຕນ ເຕນ ຄຸຓງ຺ເຄນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຄຸຓງ຺ຄສ຺ສ ປຫານໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ. ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທາທີສຸ ຫິ ວິປສ຺ສນາຎາເຓສຸ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ທີປາໂລເກເນວ ຕມສ຺ສ ນາມຣູປວວຕ຺ຖາເນນ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ, ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫນ ອເຫຕຸວິສມເຫຕຸທິຏ຺ຐີນໍ, ຕສ຺ເສວ ອປຣຠາເຄ ອຸປ຺ປນ຺ເນນ ກງ຺ຂາວິຕຣເຓນ ກຖໍກຖີຠາວສ຺ສ, ກລາປສມ຺ມສເນນ ‘‘ອຫໍ ມມາ’’ຕິ ຄາຫສ຺ສ, ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄວວຕ຺ຖາເນນ ອມຄ຺ເຄ ມຄ຺ຄສຎ຺ຎາຍ, ອຸທຍທສ຺ສເນນ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ, ວຍທສ຺ສເນນ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ, ຠຍທສ຺ສເນນ ສຠເຍ ອຠຍສຎ຺ຎາຍາຕິອາທິນາ ນເຍນ ເຕນ ເຕນ ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຄຸຓງ຺ຄສ຺ສ ປຫານໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍໍ ປນ ອຸປຈາຣປ຺ປນາເຠເທນ ສມາຘິນາ ປວຕ຺ຕິນິວາຣຓໂຕ ຆຏປ຺ປຫາເຣເນວ ອຸທກປິຏ຺ເຐ ເສວາລສ຺ສ ເຕສໍ ເຕສໍ ນີວຣຓາທິຘມ຺ມານໍ ປຫານໍ, ເອຕໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ ນາມ. ວິກ຺ຂມ຺ຠນເມວ ປຫານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ. ຍໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄານໍ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ຕໍຕໍມຄ຺ຄວໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ‘‘ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ ປຫານາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໒໗໗) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸທຍປກ຺ຂິຍສ຺ສ ກິເລສຄຓສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຠາເວນ ປຫານໍ, ອິທໍ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ ນາມ. ຍໍ ປນ ຜລກ຺ຂເຓ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘຕ຺ຕໍ ວູປສນ຺ຕຕາ ກິເລສານໍ, ເອຕໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານໍ ນາມ. ຍໍ ສພ຺ພສງ຺ຂຕນິສ຺ສຏຕ຺ຕາ ປຫີນສພ຺ພສງ຺ຂຕໍ ນິພ຺ພານໍ, ເອຕໍ ນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານໍ ນາມ. ສພ຺ພມ຺ປິ ເຈຕໍ ຈາຄຏ຺ເຐນ ປຫານນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວມິເມຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສໍວເຣຫິ ເຈວ ປຫາເນຫິ ຈ ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມເທສນາ ‘‘ສໍວຣປ຺ປຫານປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອສຸຕ຺ຕນ຺ຕວິນິພທ຺ຘນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ອນິພທ຺ຘໍ, ປາຬິອນາຣຸຬ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປກິຓ຺ຓກຘມ຺ມເທສນາ ຫິ ສງ຺ຄຫໍ ນ ອາໂຣຫຕິ. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປາຬິວິນິມຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ອສຸຕ຺ຕນ຺ຕວິນິພທ຺ຘນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ມປາຬິໍ ອນາຣຸຬ຺ຫຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ປາຬິວິນິມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິນຍປາຬິໍ ອນາຣຸຬ຺ຫຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ. ໂອກ຺ກນ຺ຕິກຘມ຺ມເທສນາ ນາມ ຎາເຓນ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣາ ກຖິຍມານາ ຘມ຺ມເທສນາ, ປຏິກ຺ຂິປນາຘິປ຺ປາຍາ ຠທ຺ທາລິຕ຺ເຖຣສທິສາ. ສມ຺ປເຣຕພ຺ພໂຕ ເປຈ຺ຈ ຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ປຣາໂຍ, ປຣໂລໂກ. ຕຕ຺ຖ ຠວໍ ສມ຺ປຣາຍິກໍ. ວຏ຺ຏຠເຍນ ຕຊ຺ເຊນ຺ໂຕຕິ ‘‘ເອວໍ ທຸສ຺ສີລາ ນິຣຍາທີສຸ ທຸກ຺ຂໍ ປາປຸຓນ຺ຕີ’’ຕິ ຕຊ຺ເຊນ຺ໂຕ. ທີຆນິກາຍປ຺ປມາຓມ຺ປິ ມຊ຺ຌິມນິກາຍປ຺ປມາຓມ຺ປິ ຘມ຺ມເທສນໍ ກໂຣຕີຕິ ‘‘ເຕນ ຂເຓນ ເຕນ ມຸຫຸຕ຺ເຕນ ກຖໍ ຠຄວາ ຕາວມຫນ຺ຕໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຍາວຕາ ຫິ ໂລກິຍມຫາຊນາ ເອກໍ ປທໍ ກເຖນ຺ຕິ, ຕາວ ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ອຏ຺ຐ ປທານິ ກເຖຕິ. ອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣ ປນ ເອກໍ ປທໍ ກເຖນ຺ເຕເຍວ ຠຄວາ ໂສຬສ ປທານິ ກເຖຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ໂລກິຍຊນສ຺ສ ເອກປທຸຈ຺ຈາຣຓກ຺ຂເຓ ຠຄວາ ອຏ຺ຐວີສສຕໍ ປທານິ ກເຖຕິ. ກສ຺ມາ? ຠຄວໂຕ ຫິ ຊິວ຺ຫາ ມຸທຸ, ທນ຺ຕາວຣຓໍ ສຸຜຸສິຕໍ, ວຈນໍ ອຄຬິຕໍ, ຠວງ຺ຄປຣິວາໂສ ລຫຸໂກ, ຕສ຺ມາ ສເຈ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ກາຍານຸປສ຺ສນໍ ປຸຈ຺ຉຕິ, ອຎ຺ໂຎ ເວທນານຸປສ຺ສນໍ, ອຎ຺ໂຎ ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສນໍ, ອຎ຺ໂຎ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນໍ, ‘‘ອິມິນາ ປຸຏ຺ເຐ ອຫໍ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອໂກ ເອກໍ ນ ໂອໂລເກຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ‘‘ອຍໍ ປຐມໍ ປຸຈ຺ຉິ, ອຍໍ ທຸຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຸຈ຺ຉນວາໂຣ ຕາທິສສ຺ສ ປຎ຺ຎວໂຕ ປຎ຺ຎາຍຕິ ສຸຂຸມສ຺ສ ອນ຺ຕຣສ຺ສ ລພ຺ຠນໂຕ. ພຸທ຺ຘານໍ ປນ ເທສນາວາໂຣ ອຎ຺ເຎສໍ ນ ປຎ຺ຎາຍເຕວ ອຈ຺ຉຣາສງ຺ຆາຕມຕ຺ເຕ ຂເຓ ອເນກໂກຏິສຫສ຺ສຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ. ທຬ຺ຫຘມ຺ເມນ ຘນຸຄ຺ຄເຫນ ຂິຕ຺ຕສຣສ຺ສ ວິທຕ຺ຖິຈຕຸຣງ຺ຄຸລໍ ຕາລຈ຺ຉາຍໍ ອຕິກ຺ກມນໂຕ ປຸເຣຕຣໍເຍວ ຠຄວາ ຈຸທ຺ທສວິເຘນ ກາຍານຸປສ຺ສນໍ, ນວວິເຘນ ເວທນານຸປສ຺ສນໍ, ໂສຬສວິເຘນ ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສນໍ, ປຎ຺ຈວິເຘນ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນໍ ກເຖຕິ. ຕິຏ຺ຐນ຺ຕຸ ວາ ເອເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ, ສເຈ ຫິ ອຎ຺ເຎ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມ຺ມປ຺ປຘາເນສຸ, ອຎ຺ເຎ ອິທ຺ຘິປາເທສຸ, ອຎ຺ເຎ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ, ອຎ຺ເຎ ປຎ຺ຈພເລສຸ, ອຎ຺ເຎ ສຕ຺ຕໂພຊ຺ຌງ຺ເຄສຸ, ອຎ຺ເຎ ອຏ຺ຐມຄ຺ຄງ຺ເຄສຸ ປຎ຺ເຫ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍຸໍ, ຕມ຺ປິ ຠຄວາ ກເຖຍ຺ຍ. ຕິຏ຺ຐນ຺ຕຸ ວາ ເອເຕ ອຏ຺ຐ, ສເຈ ອຎ຺ເຎ ສຕ຺ຕຕິໍສ ຊນາ ໂພຘິປກ຺ຂິເຍສຸ ປຎ຺ເຫ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍຸໍ, ຕມ຺ປິ ຠຄວາ ຕາວເທວ ກເຖຍ຺ຍ.

ມູລໍ ນິສ຺ສໂຍ ປຕິຏ຺ຐາຕິ ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມໍ ປຐມສ຺ສ ປຐມສ຺ສ ເວວຈນນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐາຕິ ສມ຺ປໂຍຄວເສນ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ຈ ໂອກາສຠາໂວ. ສິກ຺ຂາສງ຺ຂາຕານຎ຺ຫິ ອວເສສກຸສລຘມ຺ມານໍ ເມຖຸນວິຣຕິສມ຺ປໂຍຄວເສນ ວາ ປຕິຏ຺ຐາ ສິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍຠາເວນ ວາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເມຖຸນສໍວໂຣ ຫີ’’ຕິອາທິ. ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖວເສນາຕິ ປຕິຏ຺ຐາອຘິຄມູປາຍວເສນ. ສິກ຺ຂາປທວິຠງ຺ເຄ ນິທ຺ທິຏ຺ຐວິຣຕິເຈຕນາ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ຈ ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ ອາຫ – ‘‘ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ສິກ຺ຂາປທວິຠງ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ສິກ຺ຂາປທວິຠງ຺ເຄ ຫິ ວິຣຕິອາທໂຍ ຘມ຺ມາ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປຣິຍາຍໂຕ ຈ ‘‘ສິກ຺ຂາປທ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ເວຣມຓີ ສິກ຺ຂາປທໍ? ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ວິຣມນ຺ຕສ຺ສ, ຍາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ອາຣຕິ ວິຣຕິ ປຏິວິຣຕິ ເວຣມຓີ ອກິຣິຍາ ອກຣຓໍ ອນຊ຺ຌາປຕ຺ຕິ ເວລານຕິກ຺ກໂມ ເສຕຸຆາໂຕ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ເວຣມຓີ ສິກ຺ຂາປທໍ. ອວເສສາ ຘມ຺ມາ ເວຣມຓິຍາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ.

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ເວຣມຓີ ສິກ຺ຂາປທໍ? ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ວິຣມນ຺ຕສ຺ສ, ຍາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ເຈຕນາ ສຎ຺ເຈຕນາ ເຈຕຍິຕຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ເວຣມຓີ ສິກ຺ຂາປທໍ. ອວເສສາ ຘມ຺ມາ ເຈຕນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ.

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ເວຣມຓີ ສິກ຺ຂາປທໍ? ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ວິຣມນ຺ຕສ຺ສ, ໂຍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຜສ຺ໂສ…ເປ… ປຄ຺ຄາໂຫ ອວິກ຺ເຂໂປ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ເວຣມຓີ ສິກ຺ຂາປທ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໗໐໖).

ເອຕ຺ຖ ຫິ ຍສ຺ມາ ນ ເກວລໍ ວິຣຕິເຍວ ສິກ຺ຂາປທໍ, ເຈຕນາປິ ສິກ຺ຂາປທເມວ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ທຸຕິຍນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍສ຺ມາ ຈ ນ ເກວລໍ ເອເຕເຍວ ທ຺ເວ ຘມ຺ມາ ສິກ຺ຂາປທໍ, ເຈຕນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປນ ປໂຣປຓ຺ຓາສ ຘມ຺ມາປິ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໂກຏ຺ຐາສໂຕ ສິກ຺ຂາປທເມວ, ຕສ຺ມາ ຕຕິຍນໂຍ ທສ຺ສິໂຕ. ທຸວິຘຎ຺ຫິ ສິກ຺ຂາປທໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍສິກ຺ຂາປທໍ ປຣິຍາຍສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ວິຣຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍສິກ຺ຂາປທໍ. ສາ ຫິ ‘‘ປາຓາຕິປາຕາ ເວຣມຓີ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ອາຄຕາ, ໂນ ເຈຕນາ. ວິຣມນ຺ໂຕ ຈ ຕາຍ ເອວ ຕໂຕ ຕໂຕ ວິຣມຕິ, ນ ເຈຕນາຍ, ເຈຕນມ຺ປິ ປນ ອາຫຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ, ຕຖາ ເສສເຈຕນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ. ຕສ຺ມາ ເຈຕນາ ເຈວ ອວເສສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ຈ ປຣິຍາຍສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອິທານິ ນ ເກວລໍ ອິຘ ວິຣຕິອາທໂຍ ຘມ຺ມາວ ສິກ຺ຂາປທໍ, ອຖ ໂຂ ຕທຕ຺ຖໂຊຕິກາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ໂຍ ຕຕ຺ຖ ນາມກາໂຍ ປທກາໂຍຕິ ອິທໍ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ນາມກາໂຍຕິ ນາມສມູໂຫ ນາມປຓ຺ຓຕ຺ຕິເຍວ. ປທນິຣຸຕ຺ຕິພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ນາມເວວຈນາເນວ ‘‘ນາມໍ ນາມກມ຺ມໍ ນາມນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໓໑໓-໑໓໑໕) ວິຍ. ສິກ຺ຂາໂກຏ຺ຐາໂສຕິ ວິຣຕິອາທໂຍວ ວຸຕ຺ຕາ, ຕທຕ຺ຖໂຊຕກໍ ວຈນມ຺ປິ ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ອິທມ຺ປິ ເອຕ຺ຖ ລພ຺ຠເຕວ.

ອຕ຺ຖວເສຕິ ວຸທ຺ຘິວິເສເສ ອານິສໍສວິເສເສ. ເຕສໍ ປນ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິກາຣຓຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ທສ ກາຣຓວເສ’’ຕິ, ທສ ກາຣຓວິເສເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຫິຕວິເສເສ’’ຕິ. ອຕ຺ໂຖເຍວ ວາ ອຕ຺ຖວໂສ, ທສ ອຕ຺ເຖ ທສ ກາຣຓານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ອຕ຺ໂຖ ຜລໍ ຕທຘີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ ວໂສ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຖວໂສ, ເຫຕູຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສຸຏ຺ຐຸ ເທວາຕິ ອິທໍ ຣາຊນ຺ເຕປຸຣປ຺ປເວສນສິກ຺ຂາປເທ (ປາຈິ. ໔໙໔ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເຍ ມມ ໂສຕພ຺ພໍ ສທ຺ທຫາຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕໍ ອສ຺ສ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ໂຍ ຈ ຕຖາຄຕສ຺ສ ວຈນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ ອາທີນວນ຺ຕິ ຠທ຺ທາລິສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໔ ອາທໂຍ) ວິຍ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ ອາທີນວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ. ສຸຂວິຫາຣາຠາເວ ສຫຊີວມານສ຺ສ ອຠາວໂຕ ສຫຊີວິຕາປິ ສຸຂວິຫາໂຣວ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຸຂວິຫາໂຣ ນາມ ຈຕຸນ຺ນໍ ອິຣິຍາປຖວິຫາຣານໍ ຜາສຸຕາ.

ມງ຺ກຸຕນ຺ຕິ ນິຕ຺ເຕຊຠາວໍ. ຘມ຺ເມນາຕິອາທີສຸ ຘມ຺ໂມຕິ ຠູຕໍ ວຕ຺ຖຸ. ວິນໂຍຕິ ໂຈທນາ ເຈວ ສາຣຓາ ຈ. ສຕ຺ຖຸສາສນນ຺ຕິ ຎຕ຺ຕິສມ຺ປທາ ເຈວ ອນຸສ຺ສາວນສມ຺ປທາ ຈ. ປິຍສີລານນ຺ຕິ ສິກ຺ຂາກາມານໍ. ເຕສຎ຺ຫິ ສີລໍ ປິຍໍ ໂຫຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍປາຣິປູຣິຍາ ຆຏມານາ’’ຕິ. ສນ຺ທິຏ຺ຐມານາຕິ ສໍສຍໍ ອາປຊ຺ຊມານາ. ອຸພ຺ພາຬ຺ຫາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປີຬິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ສງ຺ຆກມ຺ມານີຕິ ສຕິປິ ອຸໂປສຖປວາຣຓານໍ ສງ຺ຆກມ຺ມຠາເວ ໂຄພລິພທ຺ທຎາເຍນ ອຸໂປສຖໍ ປວາຣຓຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປທາທິເສສສງ຺ຆກມ຺ມານໍ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສມຄ຺ຄານໍ ຠາໂວ ສາມຄ຺ຄີ.

‘‘ນ ໂວ ອຫໍ, ຈຸນ຺ທ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍເຍວ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສມີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໑໘໒) ເອຕ຺ຖ ວິວາທມູລຠູຕາ ກິເລສາ ອາສວາຕິ ອາຄຕາ.

‘‘ເຍນ ເທວູປປຕ຺ຍສ຺ສ, ຄນ຺ຘພ຺ໂພ ວາ ວິຫງ຺ຄໂມ;

ຍກ຺ຂຕ຺ຕໍ ເຍນ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ, ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຎ຺ຈ ອພ຺ພເຊ;

ເຕ ມຍ຺ຫໍ ອາສວາ ຂີຓາ, ວິທ຺ຘສ຺ຕາ ວິນຬີກຕາ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໔.໓໖) –

ເອຕ຺ຖ ເຕຠູມກໍ ກມ຺ມໍ ອວເສສາ ຈ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ. ອິຘ ປນ ປຣູປວາທວິປ຺ປຏິສາຣວຘພນ຺ຘາທໂຍ ເຈວ ອປາຍທຸກ຺ຂຠູຕາ ຈ ນານປ຺ປກາຣາ ອຸປທ຺ທວາ ອາສວາຕິ ອາຫ – ‘‘ອສໍວເຣ ຐິເຕນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ປຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິ. ຍທິ ຫິ ຠຄວາ ສິກ຺ຂາປທໍ ນ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍ, ຕໂຕ ອສທ຺ຘມ຺ມປຏິເສວນອທິນ຺ນາທານປາຓາຕິປາຕາທິເຫຕຸ ເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ ປຣູປວາທາທໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາ ນານປ຺ປກາຣາ ອນຕ຺ຖາ, ເຍ ຈ ຕໍນິມິຕ຺ຕເມວ ນິຣຍາທີສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສ ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນກມ຺ມກາຣຓາທິວເສນ ມຫາທຸກ຺ຂານຸຠວນນານປ຺ປກາຣາ ອນຕ຺ຖາ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍາ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຈ຺ຈກ຺ໂຂ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ຕຕ຺ຖ ຠວາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ປຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ. ສມ຺ມຸຂາ ຄຣຫຓໍ ອກິຕ຺ຕິ, ປຣມ຺ມຸຂາ ຄຣຫຓໍ ອຍໂສ. ອຖ ວາ ສມ຺ມຸຂາ ປຣມ຺ມຸຂາ ຈ ຄຣຫຓໍ ອກິຕ຺ຕິ, ປຣິວາຣຫານິ ອຍໂສຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອາຄມນມຄ຺ຄຖກນາຍາຕິ ອາຄມນທ຺ວາຣປິທຫນຕ຺ຖາຍ. ສມ຺ປເຣຕພ຺ພໂຕ ເປຈ຺ຈ ຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ປຣາໂຍ, ປຣໂລໂກຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປຣາເຍ ນຣກາທີສູ’’ຕິ. ເມຖຸນາທີນິ ຣຊ຺ຊນຏ຺ຐານານິ, ປາຓາຕິປາຕາທີນິ ທຸສ຺ສນຏ຺ຐານານິ.

ຈຸທ຺ທສ ຂນ຺ຘກວຕ຺ຕານິ ນາມ ວຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘເກ ວຸຕ຺ຕານິ ອາຄນ຺ຕຸກວຕ຺ຕໍ ອາວາສິກຄມິກອນຸໂມທນຠຕ຺ຕຄ຺ຄປິຓ຺ຑຈາຣິກອາຣຎ຺ຎິກເສນາສນຊນ຺ຕາຆຣວຈ຺ຈກຸຏິອຸປຊ຺ຌາຍສທ຺ຘິວິຫາຣິກອາຈຣິຍອນ຺ເຕວາສິກວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມານິ ຈຸທ຺ທສ ວຕ຺ຕານິ. ຕໂຕ ອຎ຺ຎານິ ປນ ກທາຈິ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມກຕາທິກາເລເຍວ ຈຣິຕພ຺ພານິ ທ຺ເວອສີຕິ ມຫາວຕ຺ຕານິ, ນ ສພ຺ພາສຸ ອວຕ຺ຖາສຸ ຈຣິຕພ຺ພານິ, ຕສ຺ມາ ຈຸທ຺ທສຂນ຺ຘກວຕ຺ເຕສຸ ອຄຓິຕານິ, ຕານິ ປນ ‘‘ປາຣິວາສິການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ວຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໗໕ ອາທໂຍ) ອາຣຠິຕ຺ວາ ‘‘ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພໍ…ເປ… ນ ຉມາຍໍ ຈງ຺ກມນ຺ເຕ ຈງ຺ກເມ ຈງ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໗໖) ວຸຕ຺ຕາວສານານິ ຉສຏ຺ຐິ, ຕໂຕ ປຣໍ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ປາຣິວາສິເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປາຣິວາສິກວຸຑ຺ຒຕເຣນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ, ມູລາຍປຏິກສ຺ສນາຣເຫນ, ມານຕ຺ຕາຣເຫນ, ມານຕ຺ຕຈາຣິເກນ, ອພ຺ຠານາຣເຫນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ເອກຈ຺ຉນ຺ເນ ອາວາເສ ວຕ຺ຖພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຈູຬວ. ໘໒) ວຸຕ຺ຕວຕ຺ຕານິ ປກຕຕ຺ຕຈຣິຕພ຺ເພຫິ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕາ ວິສຸໍ ອຄເຓຕ຺ວາ ປາຣິວາສິກວຸຑ຺ຒຕຣາທີສຸ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕເຣສຸ ຈຣິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວເສນ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ເອເກກໍ ກຕ຺ວາ ຄຓິຕານິ ປຎ຺ຈາຕິ ເອກສຕ຺ຕຕິ ວຕ຺ຕານິ, ອຸກ຺ເຂປນີຍກມ຺ມກຕວຕ຺ເຕສຸ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ປກຕຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຠິວາທນໍ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານໍ…ເປ… ນຫາເນ ປິຏ຺ຐິປຣິກມ຺ມໍ ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໗໕) ອິທໍ ອຠິວາທນາທີນໍ ອສາທິຍນໍ ເອກໍ, ‘‘ນ ປກຕຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ສີລວິປຕ຺ຕິຍາ ອນຸທ຺ຘໍເສຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທີນິ (ຈູຬວ. ໕໑) ທສາຕິ ເອວເມຕານິ ທ຺ວາສີຕິ ວຕ຺ຕານິ. ເອເຕສ຺ເວວ ປນ ການິຈິ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມາທິວຕ຺ຕາອານິ, ການິຈິ ປາຣິວາສິກາທິວຕ຺ຕານີຕິ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນ ທ຺ວາສີຕິ ເອວ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປນ ອຏ຺ຐກຖາປເທເສ ອປ຺ປກໍ ອູນມຘິກໍ ວາ ຄຓນູປຄໍ ນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອສີຕິ ຂນ຺ຘກວຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສໍວຣວິນໂຍຕິ ສີລສໍວໂຣ ສຕິສໍວໂຣ ຎາຓສໍວໂຣ ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ ວີຣິຍສໍວໂຣຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘປິ ສໍວໂຣ ຍຖາສກໍ ສໍວຣິຕພ຺ພານໍ ວິເນຕພ຺ພານຎ຺ຈ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ສໍວຣຓໂຕ ສໍວໂຣ, ວິນຍນໂຕ ວິນໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຫານວິນໂຍຕິ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານໍ ນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານນ຺ຕິ ປຎ຺ຈວິຘມ຺ປິ ປຫານໍ ຍສ຺ມາ ຈາຄຏ຺ເຐນ ປຫານໍ, ວິນຍນຏ຺ເຐນ ວິນໂຍ, ຕສ຺ມາ ປຫານວິນໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມຖວິນໂຍຕິ ສຕ຺ຕ ອຘິກຣຓສມຖາ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິນໂຍຕິ ສິກ຺ຂາປທເມວ. ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ຫິ ວິຊ຺ຊມານາຍ ເອວ ສິກ຺ຂາປທສມ຺ຠວໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິນໂຍປິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອນຸຄ຺ຄຫິໂຕ ໂຫຕິ.

ອິທານິ –

‘‘ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫາຍ, ຍໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ເປສລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍ, ຍໍ ເປສລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍ, ຕໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ, ຍໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ, ຕໍ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍ, ຍໍ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍ, ຕໍ ອປ຺ປສນ຺ນານໍ ປສາທາຍ, ຍໍ ອປ຺ປສນ຺ນານໍ ປສາທາຍ, ຕໍ ປສນ຺ນານໍ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ, ຍໍ ປສນ຺ນານໍ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ, ຕໍ ສທ຺ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍາ, ຍໍ ສທ຺ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍາ, ຕໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ.

‘‘ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ເປສລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ອປ຺ປສນ຺ນານໍ ປສາທາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ປສນ຺ນານໍ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສທ຺ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍາ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ.

‘‘ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ເປສລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ອປ຺ປສນ຺ນານໍ ປສາທາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ປສນ຺ນານໍ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ສທ຺ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍາ, ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸຕາຍ.

‘‘ຍໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫາຍ…ເປ… ຍໍ ເປສລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍ…ເປ… ຍໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ…ເປ… ຍໍ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍ…ເປ… ຍໍ ອປ຺ປສນ຺ນານໍ ປສາທາຍ…ເປ… ຍໍ ປສນ຺ນານໍ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ…ເປ… ຍໍ ສທ຺ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍາ…ເປ… ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸຕາຍ, ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ສງ຺ຆຜາສຸຕາຍ, ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫາຍ, ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ເປສລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍ, ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ, ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍ, ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ອປ຺ປສນ຺ນານໍ ປສາທາຍ, ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ປສນ຺ນານໍ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ, ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ສທ຺ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍາ (ປຣິ. ໓໓໔).

‘‘ອຕ຺ຖສຕໍ ຘມ຺ມສຕໍ, ທ຺ເວ ຈ ນິຣຸຕ຺ຕິສຕານິ;

ຈຕ຺ຕາຣິ ຎາຓສຕານິ, ອຕ຺ຖວເສ ປກຣເຓ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໓໔) –

ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣິວາເຣ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫາຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ອນຸກ຺ກເມນ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ອາສນ຺ນາສນ຺ນປທານໍ ອຸປຣູປຣິປເທຫິ ສທ຺ຘິໍ ໂຍຊິຕຕ຺ຕາ ສງ຺ຂລິກພນ຺ຘນສທິສຕ຺ຕາ ‘‘ສງ຺ຂລິກນຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສງ຺ຂລິກນຍໍ ກຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫາຍາ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ທສສຸ ປເທສຸ ເອກເມກໍ ປທໍ ຕທວເສເສຫິ ນວນວປເທຫິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອເກກປທມູລິກໍ ທສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂຍຊນໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຕ຺ຖສຕນ຺ຕິອາທີສຸ ສງ຺ຂລິກນເຍ ຕາວ ປຸຣິມປຸຣິມປທານໍ ວເສນ ຘມ຺ມສຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ປຈ຺ຉິມປຈ຺ຉິມານໍ ວເສນ ອຕ຺ຖສຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຖໍ? ກິຎ຺ຈາປິ ປຣິວາເຣ ‘‘ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສງ຺ຆຜາສູ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ຂລິກນເຍ ຂຓ຺ຑຈກ຺ກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ເຕເນວ ນເຍນ ພທ຺ຘຈກ຺ກສ຺ສປິ ນໂຍ ທິນ຺ໂນ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສງ຺ຆຜາສູ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐູ’’ຕິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ພທ຺ຘຈກ຺ກໍ ກາຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ‘‘ຍໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຕໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫາຍາ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາປິ ‘‘ຍໍ ວິນຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ຕໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສງ຺ຆຜາສູ’’ຕິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ພທ຺ຘຈກ຺ກໍ ກາຕພ຺ພໍ. ອິມິນາ ອນຸກ຺ກເມນ ເສສປເທສຸປິ ໂຍຊິເຕສຸ ສງ຺ຂລິກນເຍນ ທສ ພທ຺ຘຈກ຺ການິ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ຈກ຺ເກ ປຸຣິມປຸຣິມປທານໍ ວເສນ ທສ ທສ ຘມ຺ມາ, ປຈ຺ຉິມປຈ຺ຉິມປທານໍ ວເສນ ທສ ທສ ອຕ຺ຖາຕິ ສງ຺ຂລິກນເຍ ອຕ຺ຖສຕໍ ຘມ຺ມສຕຎ຺ຈ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອກມູລກນເຍ ປນ ‘‘ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສງ຺ຆຜາສຸ, ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫາຍາ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ເອກເມວ ປທໍ ເສເສຫິ ນວຫິ ປເທຫິ ໂຍຊິຕນ຺ຕິ ປຸຣິມປທສ຺ສ ເອກຕ຺ຕາ ເອກເມວ ຘມ຺ມປທໍ ນເວວ ອຕ຺ຖປທານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເອກມູລກນເຍ ທສສຸ ປເທສຸ ເອກເມກໍ ມູລໍ ກຕ຺ວາ ທສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂຍຊນາຍ ກຕາຍ ຘມ຺ມປທານໍ ວເສນ ຘມ຺ມປທານິ ທສ, ອຕ຺ຖປທານິ ນວຸຕີຕິ ອຕ຺ຖສຕໍ ຘມ຺ມສຕຎ຺ຈ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ເອກມູລກນເຍ ສງ຺ຂລິກນເຍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ຖສຕໍ ຘມ຺ມສຕຎ຺ຈ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຍໍ ຕຕ຺ຖ ທສຘມ຺ມປທານໍ ນວຸຕິອຕ຺ຖປທານຎ຺ຈ ວເສນ ປທສຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ຘມ຺ມສຕນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນວເສນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕານິ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸຠາວາທີນິ ອຕ຺ຖປທານິ ອຕ຺ຖສຕນ຺ຕິ ເອວໍ ຄຫິເຕ ອຕ຺ຖສຕໍ ຘມ຺ມສຕຎ຺ຈ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວໍ ຕາວ ອຕ຺ຖສຕໍ ຘມ຺ມສຕຎ຺ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທ຺ເວ ຈ ນິຣຸຕ຺ຕິສຕານີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອຕ຺ຖໂຊຕິການໍ ນິຣຸຕ຺ຕີນໍ ວເສນ ນິຣຸຕ຺ຕິສຕໍ, ຘມ຺ມຠູຕານໍ ນິຣຸຕ຺ຕີນໍ ວເສນ ນິຣຸຕ຺ຕິສຕນ຺ຕິ ທ຺ເວ ນິຣຸຕ຺ຕິສຕານິ ຈ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຈຕ຺ຕາຣິ ຎາຓສຕານີຕິ ອຕ຺ຖສເຕ ຎາຓສຕໍ, ຘມ຺ມສເຕ ຎາຓສຕໍ, ທ຺ວີສຸ ນິຣຸຕ຺ຕິສເຕສຸ ທ຺ເວ ຎາຓສຕານີຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຎາຓສຕານິ.

ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ຠິນ຺ນກ຺ກເມນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຖ ຈາ’’ຕິ. ກຖໍ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປຣິຍາປຸເຓຍ຺ຍາຖາຕິອາທິ ອຕ຺ຖສມ຺ຠໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອຕິເຣການຍນຕ຺ໂຖ ຫິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖໂຕ ອຕິເຣກສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອານຍນໍ ອຕິເຣການຍນໍ, ໂສ ອຕ຺ໂຖ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຕິເຣການຍນຕ຺ໂຖ, ອວຸຕ຺ຕສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ອສໍວາໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິຕິ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍ ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ

ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຸທິນ຺ນຠາຓວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມກ຺ກຏິວຕ຺ຖຸກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໐. ອນຸຕ຺ຕານປທວຓ຺ຓນາຕິ ອຸຕ຺ຕານໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປາກຏໍ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂນ ອນຸຕ຺ຕານໍ ອປາກຏໍ ອປ຺ປຈຸຣໍ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຎ຺ຈ, ອນຸຕ຺ຕານານໍ ປທານໍ ວຓ຺ຓນາ ອນຸຕ຺ຕານປທວຓ຺ຓນາ. ອຸຕ຺ຕານປທວຓ຺ຓນາຍ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ ອນຸຕ຺ຕານຄ຺ຄຫຓໍ. ປຈຸຣປຏິເສວໂນ ໂຫຕີຕິ ພຫຸລປຏິເສວໂນ ໂຫຕິ, ທິວເສ ທິວເສ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປຏິເສວຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈຸຣຕ຺ເຖ ຫິ ວຕ຺ຕມານວຈນນ຺ຕິ ສພ຺ພທາ ປຏິເສວນາຠາເວປິ ‘‘ອິຫ ມລ຺ລາ ຍຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ພາຫຸລ຺ລວຸຕ຺ຕິໍ ອຸປາທາຍ ວຕ຺ຕມານວຈນໍ. ອາຫິຓ຺ຑນ຺ຕາຕິ ວິຈຣນ຺ຕາ. ອຎ຺ເຎສຸປີຕິ ອຎ຺ເຎສຸປິ ຠິກ຺ຂູສຸ.

໔໑. ສໂຫຑ຺ຒຄ຺ຄຫິໂຕຕິ ສຫ ຠຓ຺ເຑນ ຄຫິໂຕ. ອຕ຺ຕໂນ ມິຈ຺ຉາຄາເຫນ ເລສໂອຑ຺ຑເນນ ວາ ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຖມ຺ປິ ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ອຎ຺ຎຖາ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ, ໂນ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍາ’’ຕິ ອາຫ. ທສ຺ສນນ຺ຕິ ສານຸຣາຄທສ຺ສນໍ. ຄຫຓນ຺ຕິ ອນຸຣາຄວເສເນວ ຫຕ຺ເຖນ ຄຫຓໍ. ອາມສນໍ ອຕ຺ຕໂນ ສຣີເຣນ ຕສ຺ສາ ສຣີຣສ຺ສ ອຸປຣິ ອາມສນມຕ຺ຕໍ, ຜຸສນໍ ຕໂຕ ທຬ຺ຫຕຣໍ ກຕ຺ວາ ສໍຜຸສນໍ, ຆຏ຺ຏນໍ ຕໂຕປິ ທຬ຺ຫຕຣໍ ກຕ຺ວາ ສຣີເຣນ ສຣີຣສ຺ສ ຆຏ຺ຏນໍ. ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປີຕິ ທສ຺ສນາທິ ສພ຺ພມ຺ປິ.

໔໒. ທຬ຺ຫຕຣໍ ສິກ຺ຂາປທມກາສີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຘິກາເຣ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ທຬ຺ຫີກຣຓໍ ສິຖິລກຣຓຎ຺ຈ ປສງ຺ຄໂຕ ອາປນ຺ນໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ ‘‘ທຸວິຘຎ຺ຫິ ສິກ຺ຂາປທ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ. ຍສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກາຈິຕ຺ຕກປກ຺ຂສຫິຕສ຺ສ ອຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ຈ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕມ຺ປິ ສຸຣາປານາທິ ໂລກວຊ຺ຊນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ວຈນໍ ອຈິຕ຺ຕກໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ເອກໍສໂຕ ສຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ວິເສສເນ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖິ. ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂຕິ ຈ ວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກມວິຊານນຈິຕ຺ເຕນ ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວິຊານນຈິຕ຺ເຕນ. ຍທິ ຫິ ‘‘ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວິຊານນຈິຕ຺ເຕນປິ ຍສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ, ຕມ຺ປິ ໂລກວຊ຺ຊນ຺ຕິ ວເທຍ຺ຍ, ສພ຺ເພສໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທານມ຺ປິ ໂລກວຊ຺ຊຕາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊານມ຺ປິ ‘‘ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຊານິຕ຺ວາ ວີຕິກ຺ກເມ ອກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ສມ຺ຠວໂຕ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ອາຓໍ ຊານິຕ຺ວາ ມທ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອນາທຣິຍວເສນ ປຏິຆຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ.

ອປິເຈຕ຺ຖ ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ວຕ຺ຖຸອຊານນວເສນ ອຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວາຕິ ອຍໍ ນິຍໂມ ນຕ຺ຖີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍທິ ຫິ ອຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ອຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂປິ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ສິຍາ, ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ອິທໍ ວິເສສນໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ສິຍາ. ‘‘ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕໍ ໂລກວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕເກ ວຸຕ຺ເຕ ສຸຣາຕິ ອຊານິຕ຺ວາ ປິວນ຺ຕສ຺ສ ຄນ຺ຘວຓ຺ຓກາທິຠາວໍ ອຊານິຕ຺ວາ ຕານິ ລິມ຺ປນ຺ຕີນໍ ຠິກ຺ຂຸນີນຎ຺ຈ ວິນາປິ ອກຸສລຈິຕ຺ເຕນ ອາປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ ເອກນ຺ຕາກຸສລໍ ສຈິຕ຺ຕກສິກ຺ຂາປທໍ ຐເປຕ຺ວາ ສຸຣາປານາທິອຈິຕ຺ຕກສິກ຺ຂາປທານໍ ໂລກວຊ຺ຊຕາ ນ ສິຍາຕິ ເຕສມ຺ປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫຕ຺ຖໍ ‘‘ຍສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕໍ ໂລກວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວ ຈູຬຄຓ຺ຐິປເທ ມຊ຺ຌິມຄຓ຺ຐິປເທ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອຕໍ ສຕ຺ຕໍ ມາເຣສ຺ສາມີຕິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ປເທເສ ນິປນ຺ນໍ ອຎ຺ຎໍ ມາເຣນ຺ຕສ຺ສ ປາຓສາມຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາຍ ຍຖາ ປາຓາຕິປາໂຕ ໂຫຕິ, ເອວໍ ເອຕໍ ມຊ຺ຊໍ ປິວິສ຺ສາມີຕິ ອຎ຺ຎໍ ມຊ຺ຊໍ ປິວນ຺ຕສ຺ສ ມຊ຺ຊສາມຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາຍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ. ຍຖາ ປນ ກຏ຺ຐສຎ຺ຎາຍ ສປ຺ປໍ ຆາເຕນ຺ຕສ຺ສ ປາຓາຕິປາໂຕ ນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ນາຬິເກຣປານສຎ຺ຎາຍ ມຊ຺ຊໍ ປິວນ຺ຕສ຺ສ ອກຸສລໍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ເກຈິ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ສາມເຓຣສ຺ສ ສຸຣາຕິ ອຊານິຕ຺ວາ ປິວນ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິໂກ ນຕ຺ຖິ, ອກຸສລໍ ປນ ໂຫຕີ’’ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຊານິຕ຺ວາປິ ພີຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມຊ຺ຊໍ ປິວນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ສາມເຓໂຣ ຊານິຕ຺ວາ ປິວນ຺ໂຕ ສີລເຠທໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ອຊານິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ອກຸສລໍ ປນ ໂຫຕີ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອປຣມ຺ປິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອຊານິຕ຺ວາ ປິວນ຺ຕສ຺ສປິ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ມຸຂໍ ສຸຣາ ນ ປວິສຕິ ກມ຺ມປຖປ຺ປຕ຺ຕອກຸສລຈິຕ຺ເຕເນວ ປາຕພ຺ພໂຕ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ໂພຘິສຕ຺ເຕ ກຸຈ຺ຉິຄເຕ ໂພຘິສຕ຺ຕມາຕຸ ສີລໍ ວິຍ ຫິ ອິທມ຺ປິ ອຣິຍສາວການໍ ຘມ຺ມຕາສິທ຺ຘນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕເນວ ທີຆນິກາເຍ ກູຏທນ຺ຕສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໓໕໒) ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຠວນ຺ຕເຣປິ ຫິ ອຣິຍສາວໂກ ຊີວິຕເຫຕຸປິ ເນວ ປາຓໍ ຫນຕິ, ນ ສຸຣໍ ປິວຕິ. ສເຈປິສ຺ສ ສຸຣຎ຺ຈ ຂີຣຎ຺ຈ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ມຸເຂ ປກ຺ຂິປນ຺ຕິ, ຂີຣເມວ ປວິສຕິ, ນ ສຸຣາ. ຍຖາ ກິໍ? ຍຖາ ໂກຎ຺ຈສກຸຓານໍ ຂີຣມິສ຺ສເກ ອຸທເກ ຂີຣເມວ ປວິສຕິ, ນ ອຸທກໍ. ອິທໍ ໂຍນິສິທ຺ຘນ຺ຕິ ເຈ? ອິທມ຺ປິ ຘມ຺ມຕາສິທ຺ຘນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ຍທິ ເອວໍ ສຸຣາປານສິກ຺ຂາປທຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໙) ‘‘ວຕ຺ຖຸອຊານນຕາຍ ເຈຕ຺ຖ ອຈິຕ຺ຕກຕາ ເວທິຕພ຺ພາ, ອກຸສເລເນວ ປາຕພ຺ພຕາຍ ໂລກວຊ຺ຊຕາ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ? ນາຍໍ ໂທໂສ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ອກຸສລຈິຕ຺ເຕເນວ ປາຕພ຺ພຕາຍ ໂລກວຊ຺ຊຕາຕິ. ອິມິນາເຍວ ຫິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອຎ຺ເຎສຸປິ ໂລກວຊ຺ເຊສຸ ອຈິຕ຺ຕກສິກ຺ຂາປເທສຸ ອກຸສລຈິຕ຺ຕຕາເຍວ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ປນ ສຈິຕ຺ຕກຕາ. ເຕເນວ ຠິກ຺ຂຸນີວິຠງ຺ຄຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໒໒໗) ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຄິຣຄ຺ຄສມຊ຺ຊໍ ຈິຕ຺ຕາຄາຣສິກ຺ຂາປທໍ ສງ຺ຆາຓິ ອິຕ຺ຖາລງ຺ກາໂຣ ຄນ຺ຘກວຓ຺ຓໂກ ວາສິຕກປິຎ຺ຎາໂກ ຠິກ຺ຂຸນີອາທີຫິ ອຸມ຺ມທ຺ທນປຣິມທ຺ທນາຕິ ອິມານິ ທສ ສິກ຺ຂາປທານິ ອຈິຕ຺ຕການິ ໂລກວຊ຺ຊານິ ອກຸສລຈິຕ຺ຕານີ’’ຕິ,

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ວິນາປິ ຈິຕ຺ເຕນ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອຈິຕ຺ຕການິ, ຈິຕ຺ເຕ ປນ ສຕິ ອກຸສເລເນວ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ໂລກວຊ຺ຊານິ ເຈວ ອກຸສລຈິຕ຺ຕານິ ຈາຕິ. ຕສ຺ມາ ຠິກ຺ຂຸວິຠງ຺ເຄ ອາຄຕານິ ສຸຣາປານອຸຍ຺ຍຸຕ຺ຕອຸຍ຺ໂຍຘິກສິກ຺ຂາປທານິ ຕີຓິ, ຠິກ຺ຂຸນີວິຠງ຺ເຄ ອາຄຕານິ ຄິຣຄ຺ຄສມຊ຺ຊາທີນິ ທສາຕິ ອິເມສໍ ເຕຣສນ຺ນໍ ອຈິຕ຺ຕກສິກ຺ຂາປທານໍ ໂລກວຊ຺ຊຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ອິທໍ ວິເສສນໍ ກຕນ຺ຕິ ນິຏ຺ຐເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊສ຺ສ ວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກມວິຊານນຈິຕ຺ເຕນ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ສິຍາ ກຸສລໍ, ສິຍາ ອກຸສລໍ, ສິຍາ ອພ຺ຍາກຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວາຕິ ອຍໍ ນິຍໂມ ນຕ຺ຖີຕິ ເສສໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຣຸນ຺ຘນ຺ຕີຕິ ວີຕິກ຺ກມໍ ຣຸນ຺ຘນ຺ຕີ. ທ຺ວາຣໍ ປິທຫນ຺ຕີຕິ ວີຕິກ຺ກມເລສສ຺ສ ທ຺ວາຣໍ ປິທຫນ຺ຕີ. ໂສຕໍ ປຈ຺ຉິນ຺ທມານາຕິ ອຸປຣູປຣິ ວີຕິກ຺ກມໂສຕໍ ປຈ຺ຉິນ຺ທມານາ. ອຖ ວາ ຣຸນ຺ຘນ຺ຕີຕິ ອນາປຕ຺ຕິເລສໍ ຣຸນ຺ຘນ຺ຕີ. ທ຺ວາຣໍ ປິທຫນ຺ຕີຕິ ອນາປຕ຺ຕິເລສສ຺ສ ທ຺ວາຣໍ ປິທຫນ຺ຕີ. ໂສຕໍ ປຈ຺ຉິນ຺ທມານາຕິ ອນາປຕ຺ຕິໂສຕໍ ປຈ຺ຉິນ຺ທມານາ, ອາປຕ຺ຕິເມວ ກຸຣຸມານາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນນຸ ຈ ໂລກວຊ຺ເຊ ກາຈິ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ສິຖິລໍ ກໂຣນ຺ຕີ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ໂລກວຊ຺ເຊ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ…ເປ… ຄາຬ຺ຫຕຣໍ ກໂຣນ຺ຕີ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອິທໍ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຘິມານາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສຸປິນນ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຘິມານາ’’ຕິ ອິມິສ຺ສາ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ‘‘ວີຕິກ຺ກມາຠາວາ’’ຕິ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສຸປິນນ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິສ຺ສາ ‘‘ອພ຺ໂພຫາຣິກຕ຺ຕາ’’ຕິ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວີຕິກ຺ກມາຠາວາຕິ ປາປິຈ຺ໂຉ ອິຈ຺ຉາປກໂຕຕິອາທິວີຕິກ຺ກມາຠາວາ. ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ເມ ຫິ ‘‘ປາປິຈ຺ໂຉ ອິຈ຺ຉາປກໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມໍ ອຸລ຺ລປຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໒໙) ວຈນໂຕ ວິສໍວາທນາຘິປ຺ປາເຍນ ມຸສາ ຠຓນ຺ໂຕ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ. ອຍໍ ປນ ອຘິມາເນນ ອຘິຄຕສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ອຸລ຺ລປຕິ, ນ ສິກ຺ຂາປທໍ ວີຕິກ຺ກມິຕຸກາໂມ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຘິມານາ’’ຕິ ອຍໍ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ວີຕິກ຺ກມາຠາວາ ອນາປຕ຺ຕິກຣາ ຊາຕາ. ອພ຺ໂພຫາຣິກຕ຺ຕາຕິ ສຸປິນນ຺ເຕ ວິຊ຺ຊມານາຍປິ ເຈຕນາຍ ວີຕິກ຺ກມິຈ຺ຉາຍ ຈ ອພ຺ໂພຫາຣິກຕ຺ຕາ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ສຸປິນນ຺ເຕ ໂມຈນສ຺ສາທເຈຕນາ ສໍວິຊ຺ຊຕິ, ກທາຈິ ອຸປກ຺ກມນມ຺ປິ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ຖິນມິທ຺ເຘນ ອຠິຠູຕຕ຺ຕາ ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອພ຺ໂພຫາຣິກຕ຺ຕາ ອຸປກ຺ກມກິຣິຍາສໍວຕ຺ຕນິກາປິ ເຈຕນາ ອພ຺ໂພຫາຣິກາ. ເຕເນວ ‘‘ອຕ຺ເຖສາ ຠິກ຺ຂເວ ເຈຕນາ, ສາ ຈ ໂຂ ອພ຺ໂພຫາຣິກາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໒໓໕) ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສຸປິນນ຺ຕາ’’ຕິ ອຍໍ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອພ຺ໂພຫາຣິກຕ຺ຕາ ອນາປຕ຺ຕິກຣາ ຊາຕາ.

ອກເຕ ວີຕິກ຺ກເມຕິ ‘‘ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍນ຺ຕາ ນ ຠຸຎ຺ຊິໍສູ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ວີຕິກ຺ກເມ ອກເຕ. ສິຖິລໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ປຐມໍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ພທ຺ຘສິກ຺ຂາປທໍ ໂມເຈຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ອນາປຕ຺ຕິກຣຓວເສນ ສິຖິລໍ ກໂຣນ຺ຕີ. ທ຺ວາຣໍ ທທມານາຕິ ອນາປຕ຺ຕິຍາ ທ຺ວາຣໍ ທທມານາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອປຣາປຣມ຺ປິ ອນາປຕ຺ຕິໍ ກຸຣຸມານາ’’ຕິ. ນນຸ ຈ ສຎ຺ຈຣິຕ຺ຕສິກ຺ຂາປເທ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕງ຺ຂຓິກາຍປີ’’ຕິ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອາປຕ຺ຕິເມວ ກໂຣນ຺ຕີ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິໍ ກຸຣຸມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕງ຺ຂຓິກາຍປີ’’ຕິອາທິ. ອຸທາຍິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ຕງ຺ຂຓິກາຍ ສຎ຺ຈຣິຕ຺ຕໍ ອາປນ຺ນວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ກເຕ ວີຕິກ຺ກເມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຄຕິກາວ ໂຫຕີຕິ ມູລປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍເຍວ ອນ຺ໂຕຄຘາ ໂຫຕິ.

ມກ຺ກຏິວຕ຺ຖຸກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສນ຺ຖຕຠາຓວາໂຣ

ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກວຕ຺ຖຸວຓ຺ຓນາ

໔໓. ເວສາລີ ນິວາໂສ ເອເຕສນ຺ຕິ ເວສາລິກາຕິ ອາຫ ‘‘ເວສາລິວາສິໂນ’’ຕິ. ວຊ຺ຊີສຸ ຊນປເທ ວສນ຺ຕາ ວຊ຺ຊິໂນ, ວຊ຺ຊີນໍ ປຸຕ຺ຕກາ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາຕິ ອາຫ ‘‘ວຊ຺ຊິຣຏ຺ເຐ ເວສາລິຍໍ ກຸລານໍ ປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຎາຕີນໍ ພ຺ຍສນນ຺ຕິ ຎາຕີນໍ ວິນາໂສ. ໂສ ປນ ຎາຕີນໍ ວິນາໂສ ຣາຊທຓ຺ຑາທິກາຣເຓນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຣາຊທຓ຺ຑພ຺ຍາຘິມຣຓວິປ຺ປວາສນິມິຕ຺ເຕນາ’’ຕິ. ໂຠຄານໍ ພ຺ຍສນໍ ວິນາໂສ ໂຠຄພ຺ຍສນໍ. ຕຎ຺ຈ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓທາສິທາສາທີນໍ ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄວຕ຺ຖູນໍ ຣາຊທຓ຺ຑາທິນາ ວິນາໂສຕິ ອາຫ ‘‘ເອສ ນໂຍ ທຸຕິຍປເທປີ’’ຕິ. ນ ພຸທ຺ຘໍ ຄຣຫາມາຕິ ‘‘ອສພ຺ພຎ຺ຎຸ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິນາ ພຸທ຺ຘໍ ນ ຄຣຫາມ. ນ ຘມ຺ມຄຣຫິໂນຕິ ‘‘ອນິຍ຺ຍານິໂກ ຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິນາ ຘມ຺ມໍ ນ ຄຣຫາມ. ນ ສງ຺ຆຄຣຫິໂນຕິ ‘‘ທຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ສງ຺ໂຆ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ຆໍ ນ ຄຣຫາມ. ອຏ຺ຐຕິໍສາຣມ຺ມເຓສູຕິ ທສ ກສິຓາ ທສ ອສຸຠາ ທສານຸສ຺ສຕິໂຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຣຸປ຺ປາ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານໍ ອາຫາເຣ ປຏິກູລສຎ຺ຎາຕິ ອິເມສຸ ຈຕ຺ຕາລີສກມ຺ມຏ຺ຐາເນສຸ ປາຬິຍໍ ອນາຄຕຕ຺ຕາ ອາໂລກາກາສກສິຓທ຺ວຍໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສານິ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຠຕ຺ຕາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາຕິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອິທໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວິຠຕ຺ຕາ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນນ ສທ຺ຘິໍ ປຐມຊ຺ຌານາທໂຍ ມຫຄ຺ຄຕກຸສລາ ຘມ຺ມາ. ເຕວ ຘມ຺ເມຕິ ເຕ ເອວ ກຸສເລ ຘມ຺ເມ. ມຊ຺ຌິມຍາໂມ ຠິກ຺ຂູນໍ ນິທ຺ທາກິລມຖວິໂນທໂນກາສຕ຺ຕາ ນ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມຍາມຎ຺ຈ ປຈ຺ຉິມຍາມຎ຺ຈາ’’ຕິ. ສຈ຺ຈານິ ພຸຊ຺ຌຕິ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ໂພຘິ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓໍ. ອຸປກາຣກຕ຺ເຕນ ຕສ຺ສ ປກ຺ເຂ ຠວາ ໂພຘິປກ຺ຂິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ໂພຘິສ຺ສ ປກ຺ເຂ ຠວານໍ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ອຸປກາຣການ’’ນ຺ຕິ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມ຺ມປ຺ປຘານາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ, ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ປຎ຺ຈ ພລານິ, ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ, ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄຕິ ອິເມ ສຕ຺ຕຕິໍສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ. ‘‘ຄິຫິປລິໂພຘໍ ອາວາສປລິໂພຘຎ຺ຈ ປຫາຍາ’’ຕິ ອິເມສໍເຍວ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປລິໂພຘານໍ ອຸປຈ຺ເຉທສ຺ສ ສຸທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຸຕ຺ຕປຍຸຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ມເທວ ຍຸຕ຺ຕາ.

ອາສຍນ຺ຕິ ອຊ຺ຌາສຍໍ. ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ຐຕ຺ວາ ປຏິເສວິຕເມຖຸນານໍ ເຕສໍ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕການໍ ອຸປສມ຺ປທໍ ອນຸຊານນ຺ໂຕ ຠຄວາ ‘‘ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ’’ຕິ ເອວໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທໍ ສມູຫນຕິ ນາມາຕິ ອາຫ – ‘‘ຍທິ ຫິ ຠຄວາ…ເປ… ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ສມູຫເນຍ຺ຍາ’’ຕິ. ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປນ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ປຏິເສວິຕເມຖຸນສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທໍ ອນຸຊານນ຺ໂຕ ນ ສມູຫນຕິ ນາມ. ນ ຫິ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຫຸຕ຺ວາ ປຏິເສວຕິ. ‘‘ໂສ ອາຄໂຕ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຈນໂຕ ສາມເຓຣຠູມິ ອນຸຎ຺ຎາຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສາມເຓຣຠູມິຍໍ ປນ ຐິໂຕ’’ຕິອາທິ. ອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ນິພ຺ພານເມວ ວາ.

ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກວຕ຺ຖຸວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈຕຸພ຺ພິຘວິນຍກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໕. ນີຫຣິຕ຺ວາຕິ ສາສນໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ປຎ຺ຈຫຸປາລິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ນານຸຍຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ກຕເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ? ສຸຕ຺ຕໍ ນ ຊານາຕິ, ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໍ ນ ຊານາຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໔໒) ເອວມາທິປຣິຍຕ຺ຕິສາສນໂຕ ສຸຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມຎ຺ຈ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປກາເສສຸໍ, ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ເອວໍ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍານໍ ອຸຄ຺ຄໂຫ ປຣິປຸຈ຺ຉາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ເອວມາທິປຣິຍຕ຺ຕິສາສນໂຕ ອາຈຣິຍວາທໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປກາເສສຸໍ, ຠາຣຸກຈ຺ຉກວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ (ປາຣາ. ໗໘) ‘‘ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ເອວມາຫ ອນາປຕ຺ຕິ ອາວຸໂສ ສຸປິນນ຺ເຕນາ’’ຕິ ເອວມາທິປຣິຍຕ຺ຕິສາສນໂຕ ເອວ ອຕ຺ຕໂນມຕິໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປກາເສສຸໍ. ຕາຍ ຫິ ອຕ຺ຕໂນມຕິຍາ ເຖໂຣ ເອຕທຄ຺ຄຏ຺ຐານໍ ລຠິ.

ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນາຄເສນຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຊ຺ຊເຕ ອເນນ ອຕ຺ໂຖຕິ ປທໍ, ຠຄວຕາ ກຓ຺ຐາທິວຓ຺ຓປ຺ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ອາຫຈ຺ຈ ວິເສເສຕ຺ວາ ຠາສິຕໍ ປທໍ ອາຫຈ຺ຈປທໍ, ຠຄວໂຕເຍວ ວຈນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຫຈ຺ຈປທນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ອຘິປ຺ເປຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອິທໍ ກປ຺ປຕິ, ອິທໍ ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອວິເສເສຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຍາ ‘ອິທໍ ນ ກປ຺ປຕີ’ຕິ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ເຈ ອກປ຺ປິຍໍ ອນຸໂລເມຕິ, ກປ຺ປິຍໍ ປຏິພາຫຕິ, ຕໍ ໂວ ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໓໐໕) ວຸຕ຺ຕໍ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ ອິຘ ‘‘ຣໂສ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຣໂສຕິ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມ’’ນ຺ຕິ. ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫກປ຺ປຠຸຕິອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣໂຕ ອານີຕາ ອຏ຺ຐກຖາຕນ຺ຕິ ອິຘ ‘‘ອາຈຣິຍວໍໂສ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອາຈຣິຍວໍໂສຕິ ອາຈຣິຍວາໂທ’’ຕິ.

ອິຘ ວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ອຘິກຕຕ຺ຕາ ຕທນຸຈ຺ຉວິກເມວ ສຸຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ສຸຕ຺ຕໍ ນາມ ສກເລ ວິນຍປິຏເກ ປາຬີ’’ຕິ. ມຫາປເທສາຕິ ມຫາໂອກາສາ, ມຫນ຺ຕານິ ວິນຍສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐາປນຏ຺ຐານານິ ເຍສຸ ປຕິຏ຺ຐາປິໂຕ ວິນໂຍ ວິນິຈ຺ຉຍຕິ ອສນ຺ເທຫໂຕ. ມຫນ຺ຕານິ ວາ ກາຣຓານິ ມຫາປເທສາ, ມຫນ຺ຕານິ ວິນຍວິນິຈ຺ຉຍກາຣຓານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ‘ຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕາ ສາຘິປ຺ປາຍາ ປາຬິເຍວ ມຫາປເທສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເຍ ຠຄວຕາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ອິເມ ຈ ມຫາປເທສາ ຂນ຺ຘເກ ອາຄຕາ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ຕຕ຺ເຖວ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອິຘ ນ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍທິປິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠຄວຕາ ປວຕ຺ຕິຕາ ປກິຓ຺ຓກເທສນາວ ອຏ຺ຐກຖາ, ສາ ປນ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫເກຫິ ປຐມໍ ຕີຓິ ປິຏການິ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນານຸຣູເປເນວ ວາຈນາມຄ຺ຄໍ ອາໂຣປິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອາຈຣິຍວາໂທ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ອາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ ສໍວຓ຺ເຓນ຺ຕິ ປາຬິໍ ເອເຕນາຕິ ກຕ຺ວາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອາຈຣິຍວາໂທ ນາມ…ເປ… ອຏ຺ຐກຖາຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕິສ຺ໂສ ສງ຺ຄີຕິໂຍ ອາຣຸຬ຺ໂຫເຍວ ຈ ພຸທ຺ຘວຈນສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຠູໂຕ ກຖາມຄ຺ໂຄ ມຫາມຫິນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິທີປໍ ອາຠໂຕ, ປຈ຺ຉາ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິເຍຫິ ມຫາເຖເຣຫິ ສີຫຬຠາສາຍ ຐປິໂຕ ນິກາຍນ຺ຕຣລທ຺ຘິສງ຺ກຣປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ອຕ຺ຕໂນມຕິ ສຸຕ຺ຕາທີຫິ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາວ ປຣິກປ຺ປີຍຕິ, ຕຖາປິ ສາ ນ ສຸຕ຺ຕາທີສຸ ວິເສສໂຕ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕານຸໂລມອາຈຣິຍວາເທ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ’’ຕິ. ອນຸພຸທ຺ຘິຍາຕິ ສຸຕ຺ຕາທີນິເຍວ ອນຸຄຕພຸທ຺ຘິຍາ. ນຍຄ຺ຄາເຫນາຕິ ສຸຕ຺ຕາທິໂຕ ລພ຺ຠມານນຍຄ຺ຄຫເຓນ.

ອຕ຺ຕໂນມຕິໍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ປຐມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ວິເສເສຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາກາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ຕໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນມຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກເຖນ຺ເຕນາ’’ຕິອາທິ. ອຕ຺ເຖນາຕິ ອຕ຺ຕນາ ສລ຺ລກ຺ຂິເຕນ ອຕ຺ເຖນ. ອາຈຣິຍວາເທ ໂອຕາເຣຕພ຺ພາຕິ ອາຈຣິຍວາເທ ຎາເຓນ ອນຸປ຺ປເວເສຕພ຺ພາ. ສພ຺ພທຸພ຺ພລາຕິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສຍໍ ປຏິຠານຠາວໂຕ. ປມາທປາຐວເສນ ອາຈຣິຍວາທສ຺ສ ກທາຈິ ສຸຕ຺ຕານຸໂລເມນ ອສໍສນ຺ທນາປິ ສິຍາ, ໂສ ນ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ອາຈຣິຍວາໂທປິ…ເປ… ສເມນ຺ໂຕ ເອວ ຄເຫຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ສເມນ຺ຕເມວ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ສຸຕ຺ເຕນ ສໍສນ຺ທຕິ, ເອວໍ ມຫາປເທສໂຕ ອຕ຺ຖາ ອຸທ຺ຘຣິຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຸຕ຺ຕານຸໂລມສ຺ສ ສຸຕ຺ເຕກເທສຕ຺ເຕປິ ສຸຕ຺ເຕ ວິຍ ‘‘ອິທໍ ກປ຺ປຕິ, ອິທໍ ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອາຫຈ຺ຈຠາສິຕໍ ກິຎ຺ຈິ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ – ‘‘ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໂຕ ຫິ ສຸຕ຺ຕເມວ ພລວຕຣ’’ນ຺ຕິ. ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອປ຺ປຏິພາຫິຍໍ. ກາຣກສງ຺ຆສທິສນ຺ຕິ ປມາຓຕ຺ຕາ ສງ຺ຄີຕິກາຣກສງ຺ຆສທິສໍ. ພຸທ຺ຘານໍ ຐິຕກາລສທິສນ຺ຕິ ອິມິນາ ພຸທ຺ເຘເຫວ ກຖິຕຕ຺ຕາ ຘຣມານພຸທ຺ຘສທິສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສຸຕ຺ເຕ ຫິ ປຏິພາຫິເຕ ພຸທ຺ໂຘວ ປຏິພາຫິໂຕ ໂຫຕິ. ສກວາທີ ສຸຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກເຖຕີຕິ ສກວາທີ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂວຫຣຕິ. ປຣວາທີ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມນ຺ຕິ ອຎ຺ຎນິກາຍວາທີ ອຕ຺ຕໂນ ນິກາເຍ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກເຖຕິ. ເຂປໍ ວາ ຄຣຫໍ ວາ ອກຕ຺ວາຕິ ‘‘ກິໍ ອິມິນາ’’ຕິ ເຂປໍ ວາ ‘‘ກິເມສ ພາໂລ ວທຕີ’’ຕິ ຄຣຫໍ ວາ ອກຕ຺ວາ. ສຸຕ຺ຕານຸໂລມນ຺ຕິ ປຣວາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ອຎ຺ຎນິກາເຍ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໍ. ສຸຕ຺ເຕ ໂອຕາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ສກວາທິນາ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ເຕ ໂອຕາເຣຕພ຺ພໍ. ສຸຕ຺ຕສ຺ມິໍເຍວ ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ເຕເຍວ ຐາຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ເສສວາເຣສຸປິ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ອຍນ຺ຕິ ສກວາທີ. ປໂຣຕິ ອຎ຺ຎນິກາຍວາທີ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ.

ນນຸ ຈ ‘‘ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໂຕ ສຸຕ຺ຕເມວ ພລວຕຣ’’ນ຺ຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ ປນ ‘‘ສຸຕ຺ຕານຸໂລເມ ສຸຕ຺ຕໍ ໂອຕາເຣຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ. ‘‘ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໂຕ ສຸຕ຺ຕເມວ ພລວຕຣ’’ນ຺ຕິ ຫິ ອິທໍ ສກມເຕເຍວ ສຸຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ສກມຕິປຣິຍາປນ຺ນເມວ ສຸຕ຺ຕາທິໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນມຕິ ສພ຺ພທຸພ຺ພລາ, ອຕ຺ຕໂນມຕິໂຕ ອາຈຣິຍວາໂທ ພລວຕໂຣ, ອາຈຣິຍວາທໂຕ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໍ ພລວຕຣໍ, ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໂຕ ສຸຕ຺ຕເມວ ພລວຕຣ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ປຣວາທິນາ ອານີຕໍ ອຎ຺ຎນິກາເຍ ສຸຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສຸຕ຺ຕານຸໂລເມ ສຸຕ຺ຕໍ ໂອຕາເຣຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ປຣວາທິນາ ອານີຕໍ ສຸຕ຺ຕາທິໍ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມອາຈຣິຍວາທອຕ຺ຕໂນມຕີສຸ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ສເມນ຺ຕໍເຍວ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ອິຕຣໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍໍ ນໂຍ ອິຘ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ນ ໂກຈິ ປຸພ຺ພາປຣວິໂຣໂຘ.

ພາຫິຣກສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕິສ຺ໂສ ສງ຺ຄີຕິໂຍ ອນາຣຸຬ຺ຫຄຸຬ຺ຫເວສ຺ສນ຺ຕຣາທີນິ ມຫາສງ຺ຆິກນິກາຍວາສີນໍ ສຸຕ຺ຕານິ. ເວທລ຺ລາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຄຸຬ຺ຫອຸມ຺ມຄ຺ຄາທິຄ຺ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ອິຕຣໍ ຄາຣຍ຺ຫສຸຕ຺ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ຕໂນມຕິຍເມວ ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຎ຺ຎນິກາຍໂຕ ອານີຕສຸຕ຺ຕໂຕປິ ສກນິກາເຍ ອຕ຺ຕໂນມຕິເຍວ ພລວຕຣາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສກວາທີ ສຸຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກເຖຕິ, ປຣວາທີປິ ສຸຕ຺ຕເມວາຕິເອວມາທິນາ ສມານຊາຕິການໍ ວເສນ ວາໂຣ ນ ວຸຕ຺ໂຕ, ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ເຕເຍວ ໂອຕາຣຓໍ ຠິນ຺ນໍ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຈ ສກ຺ກາ ໂຍເຊຕຸນ຺ຕິ.

ອິທານິ ສກວາທີປຣວາທີນໍ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍາທິຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວິວາເທ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕຕ຺ຖ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ອຖ ປນາຍໍ ກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ກເຖຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ເຕ ຈ ສຸຕ຺ຕານຸໂລເມ ຈ ໂອຕາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ສກວາທິນາ ອຕ຺ຕໂນເຍວ ສຸຕ຺ເຕ ຈ ສຸຕ຺ຕານຸໂລເມ ຈ ໂອຕາເຣຕພ຺ພໍ. ປໂຣ ກາຣຓໍ ນ ວິນ຺ທຕີຕິ ປຣວາທີ ກາຣຓໍ ນ ລຠຕິ. ສຸຕ຺ຕໂຕ ພຫຸໍ ກາຣຓຎ຺ຈ ວິນິຈ຺ຉຍຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕີຕິ ປຣວາທີ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ຕໂຕ ພຫຸໍ ກາຣຓໍ ວິນິຈ຺ຉຍຎ຺ຈ ອາຫຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ສາຘູຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ອກປ຺ປິເຍວ ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ຕໂນ ນິກາເຍ ສຸຕ຺ຕາທີນິ ອລຠນ຺ເຕນ ສກວາທິນາ ປຣວາທີວຈເນເຍວ ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທຕິ. ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ກາຣຓຈ຺ຉາຍາ ທິສ຺ສຕີຕິ ສກວາທີປຣວາທີນໍ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍຠາວສາຘກໍ ກາຣຓປຕິຣູປກໍ ທິສ຺ສຕິ. ຍທິ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ກາຣຓຈ຺ຉາຍາ ທິສ຺ສຕິ, ກສ຺ມາ ‘‘ອກປ຺ປິເຍວ ຐາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິນຍຎ຺ຫິ ປຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ວິນຍໍ ປຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍວິຈາຣຓມາຄມ຺ມາ’’ຕິ. ຣຸນ຺ຘິຕພ຺ພນ຺ຕິອາທີສຸ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ຍວິນິຈ຺ຉເຍ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍຠາເວ ສຕິ ກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ຄຫຓໍ ຣຸນ຺ຘິຕພ຺ພໍ, ອກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ຄຫຓໍ ຄາຬ຺ຫໍ ກາຕພ຺ພໍ. ອປຣາປຣໍ ປວຕ຺ຕກປ຺ປິຍຄຫຓໂສຕໍ ປຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ພໍ, ຄຣຸກຠາວສງ຺ຂາເຕ ອກປ຺ປິຍຠາເວເຍວ ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ພຫູຫິ ສຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍກາຣເຓຫີຕິ ພຫູຫິ ສຸຕ຺ເຕຫິ ເຈວ ຕໂຕ ອານີຕວິນິຈ຺ຉຍກາຣເຓຫິ ຈ. ອຕ຺ຕໂນ ຄຫຓໍ ນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ສກວາທິນາ ອຕ຺ຕໂນ ອກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ຄຫຓໍ ນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ພໍ. ອິທານິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ນິຄເມນ຺ໂຕ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ໂຍຕິ ສກວາທີປຣວາທີສຸ ໂຍ ໂກຈິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສກວາທີສຸເຍວ ໂຍ ໂກຈິ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ‘‘ອຖ ປນາຍໍ ກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ກເຖຕີ’’ຕິອາທີສຸ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸໂຠປິ ສກວາທິໂນເຍວ ສິຍຸໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ນິຄມນວເສນ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອຕິເຣກກາຣຓໍ ລຠຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕາທີສຸ ປຸຣິມໍ ປຸຣິມໍ ອຕິເຣກກາຣຓໍ ນາມ, ໂຍ ວາ ສຸຕ຺ຕາທີສຸ ຈຕູສຸ ພຫຸຕຣໍ ກາຣຓໍ ລຠຕິ, ໂສ ອຕິເຣກກາຣຓໍ ລຠຕິ ນາມ.

ສຸຏ຺ຐຸ ປວຕ຺ຕິ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸປ຺ປວຕ຺ຕິ, ສຸຏ຺ຐຸ ປວຕ຺ຕຕິ ສີເລນາຕິ ວາ ສຸປ຺ປວຕ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ປວຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ວາຈາຍ ອຸຄ຺ຄຕໍ ວາຈຸຄ຺ຄຕໍ, ວຈສາ ສຸຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສຸຕ຺ຕໂຕຕິ ອິມສ຺ສ ວິວຣຓໍ ‘‘ປາຬິໂຕ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສຸຕ຺ຕໍ ນາມ ສກລໍ ວິນຍປິຏກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປາຬິໂຕຕິ ຕທຕ຺ຖທີປິກາ ອຎ຺ຎາເຍວ ປາຬິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນໂສຕິ ອິມສ຺ສ ວິວຣຓໍ ‘‘ປຣິປຸຈ຺ຉໂຕ ຈ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ ຈາ’’ຕິ. ປາຬິໍ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາ ອຕ຺ຖສ຺ສ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ປກາສນໂຕ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ຫິ ປຣິປຸຈ຺ຉາ ອຏ຺ຐກຖາ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍ ວິສຸໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ປຣິປຸຈ຺ຉາຕິ ເຖຣວາໂທ ວຸຕ຺ໂຕ. ສງ຺ຆເຠທສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາເຄ ປວຕ຺ຕກລຫສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ ສງ຺ຆຣາຊີຕິ. ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໂກຕິ ອຓຸມຕ຺ເຕສຸປິ ວຊ຺ເຊສຸ ຠຍທສ຺ສນວເສນ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ. ຕນ຺ຕິໍ ອວິສໍວາເທຕ຺ວາຕິ ປາຬິໍ ອຎ຺ຎຖາ ອກຕ຺ວາ. ອໂວກ຺ກມນ຺ໂຕຕິ ອນຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ.

ວິຕ຺ຖຸນຕີຕິ ອຕ຺ຖໍ ອທິສ຺ວາ ນິຕ຺ຖຸນຕິ. ວິປ຺ຜນ຺ທຕີຕິ ກມ຺ປຕິ. ສນ຺ຕິຏ຺ຐິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ເຖ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ຍໍ ປເຣນ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ຕໍ ອນຸຊານາຕີ’’ຕິ. ປຣວາທໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ‘‘ອຸຈ຺ຉຸມ຺ຫິ ກສຏໍ ຍາວຊີວິກໍ, ຣໂສ ສຕ຺ຕາຫກາລິໂກ, ຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ໂຕ ຈ ອຸຈ຺ຉຸ ນາມ ວິສຸໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອຸຈ຺ຉຸປິ ວິກາເລ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ປຣວາທິນາ ວຸຕ຺ເຕ ຕມ຺ປິ ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອເກກໂລມນ຺ຕິ ປລິຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍມ຺ຫີຕິ ຍສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ. ປຣິກ຺ຂຍໍ ປຣິຍາທານນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ.

ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາ ໂຂ ປນສ຺ສ ສຸຄ຺ຄຫິຕາ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາຕິ ອາຈຣິຍານໍ ວິນິຈ຺ຉຍປຣມ຺ປຣາ. ເຕເນວ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຍຖາ ອາຈຣິໂຍ ຈ ອາຈຣິຍາຈຣິໂຍ ຈ ປາຬິຎ຺ຈ ປຣິປຸຈ຺ຉຎ຺ຈ ວທນ຺ຕິ, ຕຖາ ຎາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ປຸພ຺ພາປຣານຸສນ຺ຘິໂຕຕິ ‘‘ອິທໍ ປຸພ຺ພວຈນໍ, ອິທໍ ປຣວຈນໍ, ອຍມນຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ເອວໍ ປຸພ຺ພາປຣານຸສນ຺ຘິໂຕ. ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣນ຺ຕິ ອິມສ຺ເສວ ເວວຈນໍ ເຖຣວາທງ຺ຄນ຺ຕິ, ເຖຣປຏິປາຏິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທ຺ເວ ຕໂຍ ປຣິວຏ຺ຏາຕິ ທ຺ເວ ຕິສ຺ໂສ ປຣມ຺ປຣາ.

ອິເມຫິ ຈ ປນ ຕີຫິ ລກ຺ຂເຓຫີຕິ ‘‘ສຸຕ຺ຕມສ຺ສ ສ຺ວາຄຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ເຕຫິ ຕີຫິ ລກ຺ຂເຓຫິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐເມນ ລກ຺ຂເຓນ ວິນຍສ຺ສ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸຄ຺ຄຫິຕຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ທຸຕິເຍນ ອຸຄ຺ຄຫິເຕນ ອຈລຕາ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຕິເຍນ ຍໍ ປາຬິຍາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ນຕ຺ຖິ, ຕມ຺ປິ ອາຈຣິຍວຈເນນ ວິນິຈ຺ຉິນິຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ໂອຕິຓ຺ເຓ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິນ຺ຕິ ໂຈທນາສງ຺ຂາເຕ ວີຕິກ຺ກມສງ຺ຂາເຕ ວາ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ໂອຕິຓ຺ເຓ, ໂອສເຏຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕເມວ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ໂຈທເກນ ຈ ຈຸທິຕເກນ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ເພ’’ຕິ ອາຫ. ເກຈິ ປນ ‘‘ໂຈທເກນ ໂອຕິຓ຺ເຓ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ຈຸທິຕເກນ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ເພ’’ຕິ ເອວໍ ໂຍເຊນ຺ຕິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ໂຈທເກນ ຈ ຈຸທິຕເກນ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ວິນຍຘເຣນ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ເພ’’ຕິ ເອວມ຺ປິ ໂຍເຊນ຺ຕິ. ‘‘ໂຈທເກນ ຈ ຈຸທິຕເກນ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ເພ’’ຕິ ອຍເມວ ປນ ໂຍຊນາ ສຸນ຺ທຣຕຣາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ວຕ຺ຖຸ ໂອໂລເກຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ໂອໂລເກຕພ຺ພໍ. ‘‘ຕິເຓນ ວາ ປຓ຺ເຓນ ວາ…ເປ… ໂຍ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໗) ຫິ ອິທໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິເຍ ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທຸພ຺ຠາສິຕາປຕ຺ຕີນໍ ມາຕິກາຍ ອນາຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອາປຕ຺ຕີນໍ ອຎ຺ຎຕຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຕຣໍ ວາ ອາປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ‘‘ກາເລ ວິກາລສຎ຺ຎີ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ, ກາເລ ເວມຕິໂກ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ເອວມາທິນາ (ປາຈິ. ໒໕໐) ອາຄຕໍ ທຸກ຺ກຏໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕເຣສູຕິ ວິນີຕວຕ຺ຖຸໍ ອນ຺ໂຕກຕ຺ວາ ເອເກກສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕເຣ.

ສຸຂຸມາຕິ ອຕ຺ຕໂນປິ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍສຠາວສ຺ສ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິໂນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສີຆປຣິວຕ຺ຕິຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕລຫຸກາ’’ຕິ. ຈິຕ຺ຕໍ ລຫຸ ສີຆປຣິວຕ຺ຕິ ເອເຕສນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕລຫຸກາ. ເຕຕິ ເຕ ວີຕິກ຺ກເມ. ຕໍວຕ຺ຖຸກນ຺ຕິ ເຕ ອທິນ຺ນາທານມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫວີຕິກ຺ກມາ ວຕ຺ຖຸ ອຘິຏ຺ຐານໍ ກາຣຓເມຕສ຺ສາຕິ ຕໍວຕ຺ຖຸກໍ. ສີລານິ ໂສເຘຕ຺ວາຕິ ຍໍວຕ຺ຖຸກໍ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕໍ ອມນສິກຣິຕ຺ວາ ອວເສສສີລານິ ໂສເຘຕ຺ວາ. ປາກຏຠາວໂຕ ສຸຂວຬຎ຺ຊນຕາຍ ຈ ‘‘ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣໍ ຕາວ ມນສິ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປນ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ກຕປຣິຈເຍນ ຕເທວ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ. ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຆຏຍຕີຕິ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຂຓ຺ຑໍ ອທສ຺ເສຕ຺ວາ ຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອາລມ຺ພນຠາເວນ ຈິຣກາລໍ ຆຏຍຕິ. ສງ຺ຂາຣາ ປາກຏາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕີຕິ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ ເຈ, ຕສ຺ສ ສງ຺ຂາຣາ ປາກຏາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ. ສເຈ ກຕປາຣາຊິກວີຕິກ຺ກໂມ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ສຕິປິ ອສຣິຕຸກາມຕາຍ ວິປ຺ປຏິສາຣວຕ຺ຖຸວເສນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຕໍ ອຸປຏ຺ຐຫຕີຕິ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕໍ ນ ວິນ຺ທຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນ ຆຏຍຕີ’’ຕິອາທິ. ອຕ຺ຕນາ ຊານາຕີຕິ ສຍເມວ ຊານາຕິ. ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ເຈຕໍ ກຣຓວຈນໍ, ອຕ຺ຕາ ຊານາຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎາ ຈ ເທວຕາ ຊານນ຺ຕີຕິ ອາຣກ຺ຂເທວຕາຫິ ອຎ຺ຎາ ປຣຈິຕ຺ຕວິທຸນິໂຍ ເທວຕາ ຈ ຊານນ຺ຕິ.

ນິຏ຺ຐິຕາ ຈຕຸພ຺ພິຘວິນຍກຖາວຓ຺ຓນາ

ວິນຍຘຣສ຺ສ ຈ ລກ຺ຂຓາທິກຖາວຓ຺ຓນາ.

ຠິກ຺ຂຸປທຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ

ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ປນ-ສທ຺ທໍ ອປເນຕ຺ວາ ອນິຍເມນ ປຸຄ຺ຄລທີປກໍ ໂຍ-ສທ຺ທເມວ ອາຫ, ຕສ຺ມາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ໂຍ-ສທ຺ເທ. ປນ-ສທ຺ທສ຺ສ ນິປາຕມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂຍ-ສທ຺ທສ຺ເສວ ອຕ຺ຖໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ໂກຈີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ໂຍ ໂກຈິ ນາມາຕິ ໂຍ ວາ ໂສ ວາ ໂຍ ໂກຈີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ວາສຘຸຣຍຸຕ຺ໂຕ ວາຕິ ວິປສ຺ສນາຘຸຣຍຸຕ຺ໂຕ ວາ. ສີເລສູຕິ ປກຕີສຸ.

ຠິກ຺ຂຕີຕິ ຍາຈຕິ. ລຠນ຺ໂຕ ວາ ອລຠນ຺ໂຕ ວາຕິ ໂຍ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຕິ ຠິກ຺ຂໍ ເອສຕິ ຄເວສຕິ, ໂສ ຕໍ ລຠຕຸ ວາ ມາ ວາ, ຕຖາປິ ຠິກ຺ຂຕີຕິ ຠິກ຺ຂູຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຣິຍາຍ ຍາຈນາຍາຕິ ‘‘ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຣິຍາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ເອສາ ອຣິຍານ ຍາຈນາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ອຣິຍຍາຈນາຍ, ນ ກປຓທ຺ຘິກວຓິພ຺ພກຍາຈການໍ ວິຍ ‘‘ເທຫິ ເທຫີ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕຍາຈນາຍ. ຠິກ຺ຂາຈຣິຍນ຺ຕິ ອຸຎ຺ຉາຈຣິຍໍ. ອຊ຺ຌຸປຄຕຕ຺ຕາຕິ ອນຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ກາຊຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ກາເຊຫິ ອານີຕໍ ຠຕ຺ຕໍ. ອຄ຺ຆຜສ຺ສວຓ຺ຓເຠເທນາຕິ ອຄ຺ຆາທີນໍ ປຸຣິມປກຕິວິຊເຫນ. ປຸຣິມປກຕິວິຊຫນຎ຺ເຫຕ຺ຖ ເຠໂທຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ໂຘວິຕ຺ວາ ອປເນຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍສຠາວໍ ມລໍ, ຕຖາ ອປເນຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍສຠາວາ ຊລ຺ລິກາ. ຠິນ຺ນປຏຘໂຣຕິ ນິພ຺ພຈນໍ ຠິນ຺ນປຏຘເຣ ຠິກ຺ຂຸ-ສທ຺ທສ຺ສ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ ກຕໍ.

ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ອຏ຺ຐປຣິກ຺ຂາຣທານູປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນໍ. ໂຍ ຫິ ຈີວຣາທິເກ ອຏ຺ຐ ປຣິກ຺ຂາເຣ ປຕ຺ຕຈີວຣເມວ ວາ ໂສຕາປນ຺ນາທິອຣິຍສ຺ສ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ເສວ ວາ ສີລສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ທຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ປຣິກ຺ຂາຣທານໍ ອນາຄເຕ ເອຫິຠິກ຺ຂຸຠາວາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ປຕ຺ຖນໍ ປຏ຺ຐເປສິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ສຕິ ອຘິກາຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສມ຺ມຸຂີຠາເວ ອິທ຺ຘິມຍປຣິກ຺ຂາຣລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ພ຺ຣຫ຺ມໂຆສນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມໂຆສໍ, ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ໂຆສສທິສໍ ວາ ໂຆສໍ. ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕິ ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍຎ຺ຈ. ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສມ຺ມາ ອນ຺ຕກິຣິຍາຍາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຠຓ຺ຑູຕິ ມຸຓ຺ໂຑ. ວາສີຕິ ທນ຺ຕກຏ຺ຐຈ຺ເຉທນວາສິ. ພນ຺ຘນນ຺ຕິ ກາຍພນ຺ຘນໍ. ຍຸຕ຺ໂຕ ຠາວນານຸໂຍໂຄ ອສ຺ສາຕິ ຍຸຕ຺ຕໂຍໂຄ, ຕສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕໂຍຄສ຺ສ, ຠາວນານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິຣິຍາປຖສມ຺ປນ຺ນຕາວິຠາວນຕ຺ຖໍ ‘‘ສຏ຺ຐິວສ຺ສິກຕ຺ເຖໂຣ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຸທ຺ໂຘວ ປພ຺ພຊ຺ຊາຈຣິໂຍ ອຸປສມ຺ປທາຈຣິໂຍ ຈ ອສ຺ສາຕິ ພຸທ຺ຘາຈຣິຍໂກ. ປຐມໂພຘິຍມ຺ປິ ປຐມກາເລເຍວ ເສສອຸປສມ຺ປທານໍ ອຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມໂພຘິຍໍ ເອກສ຺ມິໍ ກາເລ’’ຕິ. ປຎ຺ຈ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍຕ຺ເຖຣາຕິ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍຕ຺ເຖຣາ ປຎ຺ຈ. ຕີຓິ ສຕນ຺ຕິ ຕີຓິ ສຕານິ, ຄາຖາພນ຺ຘສຸຂຕ຺ຖໍ ວຈນວິປລ຺ລາໂສ ກໂຕ. ເອໂກ ຈ ເຖໂຣຕິ ອງ຺ຄຸລິມາລຕ຺ເຖຣໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ວິນຍປາຬິຍໍ.

ເວຬຸວນມຫາວິຫາເຣ ຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ນິສິນ຺ໂນເຍວ ຠຄວາ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຕ຺ຕານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕຠາວໍ ວິທິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຕິຄາວຸຕໍ ມຄ຺ຄໍ ເອກໂກວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ພຫຸປຸຕ຺ຕນິຄ຺ໂຣຘມູເລ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ປຣມນິປຈ຺ຈກາຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ສຕ຺ຖາ ເມ ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ, ສາວໂກຫມສ຺ມິ, ສຕ຺ຖາ ເມ ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ, ສາວໂກຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຕ຺ຕໂນ ສາວກຕ຺ຕໍ ສາເວຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣສ຺ສ ນິປຈ຺ຈກາຣມຫຕ຺ຕຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ມຫານຸຠາວຕໍ ທີເປຕຸໍ ຍສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຊານໍເຍວ ‘‘ຊານາມີ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎສ຺ສ ພາຫິຣກສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ ເອວໍ ສພ຺ພເຈຕສາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ສາວໂກ ເອວຣູປໍ ປຣມນິປຈ຺ຈກາຣໍ ກເຣຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ວຓ຺ຏຈ຺ຉິນ຺ນຕາລປກ຺ກໍ ວິຍ ຄີວໂຕ ມຸທ຺ຘາປິ ວິປເຕຍ຺ຍ, ສຕ຺ຕຘາ ວາ ຜເລຍ຺ຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ໂຂ, ກສ຺ສປ, ເອວໍ ສພ຺ພເຈຕສາ ສມນ຺ນາຄຕໍ ສາວກໍ ອຊານໍເຍວ ວເທຍ຺ຍ ‘ຊານາມີ’ຕິ, ອປສ຺ສໍເຍວ ວເທຍ຺ຍ ‘ປສ຺ສາມີ’ຕິ, ມຸທ຺ຘາປິ ຕສ຺ສ ວິປເຕຍ຺ຍ, ສຕ຺ຕຘາ ວາ ຜເລຍ຺ຍ, ອຫໍ ໂຂ, ກສ຺ສປ, ຊານໍເຍວ ວທາມິ ‘ຊານາມີ’ຕິ, ປສ຺ສໍເຍວ ວທາມິ ‘ປສ຺ສາມີ’’’ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔) ຕິ ວຕ຺ວາ ຊາຕິມທມານມທຣູປມທປ຺ປຫານຕ຺ຖໍ ຕີຫິ ໂອວາເທຫິ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣໍ ໂອວທນ຺ໂຕ ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ເຕ ກສ຺ສປາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໑໕໔) ຕສ຺ມາຕິຫາຕິ ຕສ຺ມາ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຍສ຺ມາ ອຫໍ ຊານນ຺ໂຕວ ‘‘ຊານາມີ’’ຕິ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ເອວ ຈ ‘‘ປສ຺ສາມີ’’ຕິ ວທາມິ, ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິ-ກາຣ ຫ-ກາຣາ ນິປາຕາ. ອິຫາຕິ ວາ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ, ຕ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິວເສນ ອາຄໂຕ. ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາກາເຣນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ຕິພ຺ພນ຺ຕິ ພຫລໍ ມຫນ຺ຕໍ. ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປຎ຺ຈາຕິ ຫິຣີ ຈ ໂອຕ຺ຕປ຺ປຎ຺ຈ. ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອຸປສງ຺ກມນໂຕ ປຐມຕຣເມວ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ຫິ ສຕິ ເຕສໍ ປຸຣໂຕ ອສ຺ສ ສຄາຣວສປ຺ປຕິສ຺ສວຕາ ສຓ຺ຐາຕິ. ໂຍ ຈ ເຖຣາທີສຸ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຸປສງ຺ກມຕິ, ເຖຣາທໂຍປິ ຕໍ ສຫິຣິກາ ສໂອຕ຺ຕປ຺ປາ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອານິສໍໂສ. ກຸສລູປສໍຫິຕນ຺ຕິ ກຸສລນິສ຺ສິຕໍ, ອນວຊ຺ຊຘມ຺ມນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐິໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕານໍ ເຕນ ຘມ຺ເມນ ອຏ຺ຐິກໍ ກຕ຺ວາ, ຕໍ ວາ ຘມ຺ມໍ ‘‘ເອສ ມຍ຺ຫໍ ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ອຏ຺ຐິໍ ກຕ຺ວາ. ມນສິ ກຕ຺ວາຕິ ຈິຕ຺ເຕ ຐເປຕ຺ວາ. ສພ຺ພເຈຕສາ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂຖກມ຺ປິ ພຫິ ຄນ຺ຕຸໍ ອເທນ຺ໂຕ ສພ຺ເພນ ສມນ຺ນາຫາຣຈິຕ຺ເຕນ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາ. ໂອຫິຕໂສໂຕຕິ ຐປິຕໂສໂຕ, ຘມ຺ເມ ນິຫິຕໂສໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຫິ ເຕ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຎາຓໂສຕຎ຺ຈ ປສາທໂສຕຎ຺ຈ ໂອທຫິຕ຺ວາ ‘‘ມຍາ ເທສິຕໍ ຘມ຺ມໍ ສກ຺ກຈ຺ຈເມວ ສຸຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວຎ຺ຫິ ເຕ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ສາຕສຫຄຕາ ຈ ເມ ກາຍຄຕາສຕີຕິ ອສຸເຠສຸ ເຈວ ອານາປາເນ ຈ ປຐມຊ຺ຌານວເສນ ສຸຂສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ກາຍຄຕາສຕິ. ໂຍ ຈ ປນາຍໍ ຕິວິໂຘ ໂອວາໂທ, ເຖຣສ຺ສ ອຍເມວ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ຈ ອຸປສມ຺ປທາ ຈ ອໂຫສິ.

ກສິຓາຣມ຺ມຓໍ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານໍ ຣູປສຎ຺ຎາ. ສຎ຺ຎາສີເສນ ເຫຕ຺ຖ ຌານໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເທວ ຈ ອຸທ຺ຘຸມາຕກປຏິຠາຄາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ ‘‘ອຸທ຺ຘຸມາຕກສຎ຺ຎາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສປາກສາມເຓໂຣ ຠຄວຕາ ປຸຏ຺ໂຐ ‘‘ເອເຕ ທ຺ເວ ຣູປາວຈຣຠາເວນ ເອກຕ຺ຖາ, ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອາຣທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕຕິ ອາຣາຘິຕຈິຕ຺ໂຕ. ຄຣຸຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄຫຓາທິອຸປສມ຺ປທາ ອຸປຣິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ສຍເມວ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.