໑. ມຫາຂນ຺ຘກໍ

ໂພຘິກຖາວຓ຺ຓນາ

ອິທານິ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ສງ຺ຄຫມາໂຣປິຕສ຺ສ ມຫາວຄ຺ຄຈູຬວຄ຺ຄສງ຺ຄຫິຕສ຺ສ ຂນ຺ຘກສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໍ ອາຣຠິຕຸກາໂມ ‘‘ອຸຠິນ຺ນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂານ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຸຠິນ຺ນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂານນ຺ຕິ ອຸຠິນ຺ນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂວິຠງ຺ຄານໍ. ປາຕິໂມກ຺ຂຄ຺ຄຫເຓນ ເຫຕ຺ຖ ເຕສໍ ວິຠງ຺ໂຄ ອເຠເທນ ຄຫິໂຕ. ຍໍ ຂນ຺ຘກໍ ສງ຺ຄາຍິໍສູຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຂນ຺ຘານໍ ສມູໂຫ ຂນ຺ຘໂກ, ຂນ຺ຘານໍ ວາ ປກາສນໂຕ ທີປນໂຕ ຂນ຺ຘໂກ. ‘‘ຂນ຺ຘາ’’ຕິ ເຈຕ຺ຖ ປພ຺ພຊ຺ຊຸປສມ຺ປທາທິວິນຍກມ຺ມສງ຺ຂາຕາ ຈາຣິຕ຺ຕວາຣິຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທສງ຺ຂາຕາ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ ອຘິປ຺ເປຕາ. ປພ຺ພຊ຺ຊາທີນິ ຫິ ຠຄວຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ ຂນ຺ຘສທ຺ໂທ ທິສ຺ສຕິ ‘‘ທາຣຸກ຺ຂນ຺ໂຘ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອປິຈ ຠາຄຣາສຏ຺ຐຕາເປຕ຺ຖ ຍຸຊ຺ຊຕິເຍວ ຕາສໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີນໍ ຠາຄໂຕ ຣາສິໂຕ ຈ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຂນ຺ຘໂກວິທາຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາຄຣາສຏ຺ຐວເສນ ຂນ຺ຘຏ຺ເຐ ໂກວິທາ.

ປທຠາຊນີເຍ ເຍສໍ ປທານໍ ອຕ຺ຖາ ເຍຫິ ອຏ຺ຐກຖານເຍຫິ ປກາສິຕາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເຕ ເຈ ປຸນ ວເທຍ຺ຍາມາຕິ ເຕ ເຈ ອຏ຺ຐກຖານເຍ ປຸນປິ ວເທຍ຺ຍາມ. ອຖ ວາ ປທຠາຊນີເຍ ເຍສໍ ປທານໍ ເຍ ອຕ຺ຖາ ເຫຏ຺ຐາ ປກາສິຕາ, ເຕ ເຈ ອຕ຺ເຖ ປຸນ ວເທຍ຺ຍາມາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຫິ-ສທ຺ໂທ ປທປູຣເຓ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ສໍວຓ຺ຓນາປຣິໂຍສານໍ. ອຸຕ຺ຕານາ ເຈວ ເຍ ອຕ຺ຖາຕິ ເຍ ອຕ຺ຖາ ປຸພ຺ເພ ອປກາສິຕາປິ ອຸຕ຺ຕານາ ອຄມ຺ຠີຣາ.

໑. ວິເສສກາຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ເຍນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນເຫຕຸຠູໂຕ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ, ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕກາຣຓໍ ວິຍ ອິຘ ວິເສສກາຣຓໍ ນຕ຺ຖິ. ອຍມຠິລາໂປຕິ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິ ອຍມຠິລາໂປ. ກິໍ ປເນຕສ຺ສ ວຈເນ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ຍທິ ວິເສສກາຣຓໍ ນຕ຺ຖິ, ເອຕສ຺ສ ວຈເນ ກິໍ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນິທານທສ຺ສນໍ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕເມວ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍາ ຫິ ຠຄວຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ມຫາເວລາ ວິຍ ມຫາເວລາ, ວິປຸລວາລຸກປຸຎ຺ຊຕາຍ ມຫນ຺ໂຕ ເວລາຕໂຏ ວິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ມຫນ຺ເຕ ວາລິກຣາສິມ຺ຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຸຣຸ ມຣຸ ສິກຕາ ວາລຸກາ ວຓ຺ຓຸ ວາລິກາຕິ ອິເມ ສທ຺ທາ ສມານຕ຺ຖາ, ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຣູຕິ ວາລິກາ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຈ –

ຍສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປາຬີນໍ, ອຕ຺ໂຖ ສງ຺ເຂປວຓ຺ຓິໂຕ;

ຕສ຺ມາ ມຍໍ ກຣິສ຺ສາມ, ຕາສໍ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນໍ.

ນຊ຺ຊາຕິ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑) ນທຕິ ສນ຺ທຕີຕິ ນທີ, ຕສ຺ສາ ນຊ຺ຊາ, ນທິຍາ ນິນ຺ນຄາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເນຣຎ຺ຊຣາຍາຕິ ‘‘ເນລຎ຺ຊລາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ລ-ກາຣສ຺ສ ຣ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ເນຣຎ຺ຊຣາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກທ຺ທມເສວາລປຓກາທິໂທສຣຫິຕສລິລາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເກຈິ ‘‘ນີລໍຊລາຍາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ເນຣຎ຺ຊຣາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ນາມເມວ ວາ ເອຕໍ ຕສ຺ສາ ນທິຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ສາ ນທິຍາ ຕີເຣ ຍຕ຺ຖ ຠຄວາ ວິຫາສິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ໂພຘິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຈຕູສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕນິທ຺ເທສ ໑໒໑) ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ຄຎາຓໍ ໂພຘີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ປປ຺ໂປຕິ ໂພຘິໍ ວຣຠູຣິເມຘໂສ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໒໑໗) ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ໂພຘິໍ ຠຄວາ ເອຕ຺ຖ ປຕ຺ໂຕຕິ ຣຸກ຺ໂຂປິ ‘‘ໂພຘິຣຸກ຺ໂຂ’’ຕ຺ເວວ ນາມໍ ລຠິ. ອຖ ວາ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ຠຄວາ ໂພຘິ. ເຕນ ພຸຊ຺ຌນ຺ເຕນ ສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ໂສ ຣຸກ຺ໂຂ ‘‘ໂພຘິຣຸກ຺ໂຂ’’ຕິ ນາມໍ ລຠິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ເອກເທເສເນວ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂພຘິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຈຕູສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມູເລຕິ ສມີເປ. ປຐມາຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ອນຸນາສິກໂລເປນາຍໍ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ປຐມນ຺ຕິ ຈ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ, ຕສ຺ມາ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ສພ຺ພປຐມໍ ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ ວິຫຣຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ນິປາຕານໍ, ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ ວິຫຣຕິ, ຕສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວ ອຸທານປາຬິຍໍ (ອຸທາ. ໒) ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠຄວາ ສຕ຺ຕາຫໍ ເອກປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖາຕິ ວາ ປຈ຺ຉາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ມາ ອຠິສມ຺ໂພຘິໂຕ ປຈ຺ຉາຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ໂຂຕິ ປທປູຣເຓ ນິປາໂຕ. ສຕ຺ຕ ອຫານິ ສຕ຺ຕາຫໍ. ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ເຈຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ຍສ຺ມາ ຠຄວາ ຕໍ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິຣນ຺ຕຣຕາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸເຂນ ວິຫາສິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສຕ຺ຕາຫ’’ນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄວເສນ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກປລ຺ລງ຺ເກນາຕິ ວິສາຂປຸຓ຺ຓມາຍ ອນຕ຺ຖງ຺ຄເຕເຍວ ສູຣິເຍ ອປຣາຊິຕປລ຺ລງ຺ກວເສນ ວຊິຣາສເນ ນິສິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສກິມ຺ປິ ອນຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຍຖາຠຸຊິເຕນ ເອເກເນວ ປລ຺ລງ຺ເກນ.

ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທີຕິ ເອຕ຺ຖ ຕທງ຺ຄວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຸຈ຺ເຉທປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິນິສ຺ສຣຓວິມຸຕ຺ຕີສຸ ປຎ຺ຈສຸ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕາ ຠຄວໂຕ ຜລວິມຸຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂໍ ປຏິສໍເວທຍມາໂນ’’ຕິ. ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ຈ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕຠາໂວ, ຈິຕ຺ຕເມວ ວາ ຕຖາ ວິມຸຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕາຍ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ຊາຕໍ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ວາ ສຸຂໍ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ. ‘‘ຍາຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຸເປກ຺ຂາ ສນ຺ເຕ ສຸເຂ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໘໘) ວຈນໂຕ ອຸເປກ຺ຂາປິ ເຈຕ຺ຖ ສຸຂມິຈ຺ເຈວ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໓໒) ‘‘ອຸເປກ຺ຂາ ປນ ສນ຺ຕຕ຺ຕາ, ສຸຂມິຈ຺ເຈວ ຠາສິຕາ’’ຕິ. ຠຄວາ ຫິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກໍ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ນ ອິຕຣໍ. ອຖ ວາ ‘‘ເຕສໍ ວູປສໂມ ສຸໂຂ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໒໒໑, ໒໗໒) ຍຖາ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂວູປສໂມ ‘‘ສຸໂຂ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ສກລກິເລສທຸກ຺ຂູປສມຠາວໂຕ ອຄ຺ຄຜເລ ລພ຺ຠມານາ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕິ ເອວ ອິຘ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຖາຕິ ອຘິກາຣຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ໂຂຕິ ປທປູຣເຓ. ເຕສຸ ອຘິກາຣຕ຺ເຖນ ‘‘ອຖາ’’ຕິ ອິມິນາ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທນໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອຘິກາຣໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂກ ປເນໂສຕິ? ປຏິຈ຺ຈສມອຸປ຺ປາທມນສິກາໂຣ. ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ອວຍວສມ຺ພນ຺ເຘ ສາມິວຈນໍ. ປຐມນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ຠຄວາ ຫິ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ສກລມ຺ປິ ປຐມໍ ຍາມໍ ເຕເນວ ມນສິກາເຣນ ຍຸຕ຺ໂຕ ອໂຫສີຕິ.

ປຈ຺ຈຍາກາຣນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊາທິປຈ຺ຈຍຘມ຺ມໍ. ປຏິຈ຺ຈາຕິ ປຏິມຸຂໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ກາຣຓສາມຄ຺ຄິໍ ອປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິມຸຂຄມນຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ກາຣຓສາມຄ຺ຄິຍາ ອງ຺ຄຠາເວນ ຜລສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນເມວ. ອປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ປນ ວິນາ ຕາຍ ກາຣຓສາມຄ຺ຄິຍາ ອງ຺ຄຠາວໍ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ສຍເມວ ນ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ກາຣຓພຫຸຕາ ທສ຺ສິຕາ. ອວິຊ຺ຊາທິເອເກກເຫຕຸສີເສນ ຫິ ເຫຕຸສມູໂຫ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ສຫິເຕຕິ ສມຸທິເຕ, ອວິນິພ຺ຠຸຕ຺ເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວິຊ຺ຊາທິໂກ ຫິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ສຫິເຕເຍວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຘມ຺ເມ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ອິມິນາ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມພຫຸຕາ ທສ຺ສິຕາ. ອຸຠເຍນປິ ‘‘ເອກໍ ນ ເອກໂຕ’’ຕິອາທິນໂຍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໖ ສງ຺ຂາຣປທນິທ຺ເທສ; ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໑໗) ທີປິໂຕ ໂຫຕິ. ເອກໂຕ ຫິ ກາຣຓໂຕ ນ ອິຘ ກິຎ຺ຈິ ເອກໍ ຜລມຕ຺ຖິ, ນ ອເນກໍ, ນາປິ ອເນເກຫິ ກາຣເຓຫິ ເອກໍ, ອເນເກຫິ ປນ ກາຣເຓຫິ ອເນກເມວ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ອເນເກຫິ ອຸຕຸປຖວີພີຊສລິລສງ຺ຂາເຕຫິ ກາຣເຓຫິ ອເນກເມວ ຣູປຄນ຺ຘຣສາທິອງ຺ກຸຣສງ຺ຂາຕໍ ຜລມຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ທິສ຺ສຕິ. ຍໍ ປເນຕໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ, ສງ຺ຂາຣປຈ຺ຈຍາ ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ເອເກກເຫຕຸຜລທີປນໍ ກຕໍ, ຕຕ຺ຖ ປໂຍຊນໍ ນ ວິຊ຺ຊຕິ.

ຠຄວາ ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ປຘານຕ຺ຕາ ກຕ຺ຖຈິ ປາກຏຕ຺ຕາ ກຕ຺ຖຈິ ອສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ເທສນາວິລາສສ຺ສ ຈ ເວເນຍ຺ຍານຎ຺ຈ ອນຸຣູປໂຕ ເອກເມວ ເຫຕຸໍ ວາ ຜລໍ ວາ ທີເປຕິ. ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ’’ຕິ ຫິ ເອກເມວ ເຫຕຸໍ ຜລຎ຺ຈາຫ. ຜສ຺ໂສ ຫິ ເວທນາຍ ປຘານເຫຕຸ ຍຖາຜສ຺ສໍ ເວທນາວວຕ຺ຖານໂຕ. ເວທນາ ຈ ຜສ຺ສສ຺ສ ປຘານຜລໍ ຍຖາເວທນໍ ຜສ຺ສວວຕ຺ຖານໂຕ. ‘‘ເສມ຺ຫສມຸຏ຺ຐານາ ອາພາຘາ’’ຕິ (ມຫານິ. ໕) ປາກຏຕ຺ຕາ ເອກໍ ເຫຕຸໍ ອາຫ. ປາກໂຏ ຫິ ເອຕ຺ຖ ເສມ຺ໂຫ, ນ ກມ຺ມາທໂຍ. ‘‘ເຍ ເກຈິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ສພ຺ເພເຕ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣມູລກາ’’ຕິ ອສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ເອກໍ ເຫຕຸໍ ອາຫ. ອສາຘາຣໂຓ ຫິ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ອກຸສລານໍ, ສາຘາຣຓານິ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓາທີນີຕິ. ຕສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາ ຕາເວຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊມາເນສຸປິ ອຎ຺ເຎສຸ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓສຫຊາຕຘມ຺ມາທີສຸ ສງ຺ຂາຣກາຣເຓສຸ ‘‘ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິໂນ ຕຓ຺ຫາ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໒) ຈ ‘‘ອວິຊ຺ຊາສມຸທຍາ ອາສວສມຸທໂຍ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໐໔) ຈ ວຈນໂຕ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ຕຓ຺ຫາທີນໍ ສງ຺ຂາຣເຫຕູນໍ ເຫຕູຕິ ປຘານຕ຺ຕາ, ‘‘ອວິທ຺ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ອວິຊ຺ຊາຄໂຕ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣມ຺ປິ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕີ’’ຕິ ປາກຏຕ຺ຕາ ອສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ຈ ສງ຺ຂາຣານໍ ເຫຕຸຠາເວນ ທີປິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ເອເກກເຫຕຸຜລທີປເນ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ນໂຍ ເນຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ເອກໍ ນ ເອກໂຕ ອິຘ, ນາເນກມເນກໂຕປິ ໂນ ເອກໍ;

ຜລມຕ຺ຖິ ອຕ຺ຖິ ປນ ເອກ-ເຫຕຸຜລທີປເນ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ປຈ຺ເຈຕຸມຣຫຕີຕິ ປຏິຈ຺ໂຈ. ໂຍ ຫິ ນໍ ປຈ຺ເຈຕິ ອຠິສເມຕິ, ຕສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ທຸກ຺ຂວູປສມາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ສມ຺ມາ ສຫ ຈ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ສມຸປ຺ປາໂທ. ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ສມ຺ປຸຓ຺ຓເມວ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ນ ວິກລໍ. ເຍ ຈ ຘມ຺ເມ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ເຕ ສພ຺ເພ ສເຫວ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ນ ເອເກກໍ. ອິຕິ ປຏິຈ຺ໂຈ ຈ ໂສ ສມຸປ຺ປາໂທ ຈາຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ວິຕ຺ຖາໂຣຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທປທວຓ຺ຓນາປປຎ຺ໂຈ. ມຍມ຺ປິ ຕໍ ອຕິປປຎ຺ຈຠຍາ ອິຘ ນ ທສ຺ສຍິສ຺ສາມ, ເອວໍ ປຣໂຕ ວກ຺ຂມານມ຺ປິ ວິຕ຺ຖາຣໍ. ອນຸໂລມປຏິໂລມນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ ‘‘ວິສມໍ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໗໐) ວິຍ. ສ຺ເວວາຕິ ໂສ ເອວ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ. ປຸຣິມນເຍນ ວາ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ. ປວຕ຺ຕິຍາຕິ ສໍສາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ. ມນສິ ອກາສີຕິ ໂຍ ໂຍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ຍສ຺ສ ຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມສ຺ສ ຍຖາ ຍຖາ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍາທິນາ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ອວິປຣີຕໍ ອປຣິຫາເປຕ຺ວາ ອນວເສສໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ ຈິຕ຺ເຕ ອກາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໕; ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໘໖-໕໘໗; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑) ອວິນ຺ທິຍໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທິໍ ວິນ຺ທຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ວິນ຺ທິຍໍ ກາຍສຸຈຣິຕາທິໍ ນ ວິນ຺ທຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີຕສຠາວໍ ອວິທິຕໍ ກໂຣຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ອນ຺ຕວິຣຫິເຕ ສໍສາເຣ ຠວາທີສຸ ສຕ຺ເຕ ຊວາເປຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ອວິຊ຺ຊມາເນສຸ ຊວຕິ, ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ນ ຊວຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ວິຊ຺ຊາປຏິປກ຺ຂາຕິ ວາ ອວິຊ຺ຊາ. ສາ ‘‘ທຸກ຺ເຂ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຏິຈ຺ຈ ນໍ ນ ວິນາ ຜລໍ ເອຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ປວຕ຺ຕຕິ ຈາຕິ ປຈ຺ຈໂຍ, ອຸປກາຣຏ຺ໂຐ ວາ ປຈ຺ຈໂຍ. ອວິຊ຺ຊາ ຈ ສາ ປຈ຺ຈໂຍ ຈາຕິ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈໂຍ, ຕສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ. ສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ສງ຺ຂາຣາ, ໂລກິຍາ ກຸສລາກຸສລເຈຕນາ. ເຕ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎາເນຎ຺ຈາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ຕິວິຘາ ເວທິຕພ຺ພາ. ວິຊານາຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕໍ ໂລກິຍວິປາກວິຎ຺ຎາຓວເສນ ພາຕ຺ຕິໍສວິຘໍ. ນມຕີຕິ ນາມໍ, ເວທນາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍໍ. ຣຸປ຺ປຕີຕິ ຣູປໍ, ຠູຕຣູປໍ ຈກ຺ຂາທິອຸປາທາຣູປຎ຺ຈ. ອາຍຕນ຺ຕິ, ອາຍຕຎ຺ຈ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ນຍຕີຕິ ອາຍຕນໍ. ຜຸສຕີຕິ ຜສ຺ໂສ. ເວທຍຕີຕິ ເວທນາ. ອິທມ຺ປິ ທ຺ວຍໍ ທ຺ວາຣວເສນ ຉພ຺ພິຘໍ, ວິປາກວເສນ ຄຫເຓ ພາຕ຺ຕິໍສວິຘໍ. ຕສ຺ສຕິ ປຣິຕສ຺ສຕີຕິ ຕຓ຺ຫາ, ສາ ກາມຕຓ຺ຫາທິວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ຕິວິຘາ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຏ຺ຐສຕວິຘາ ຈ. ອຸປາທິຍຕີຕິ ອຸປາທານໍ, ຕໍ ກາມຸປາທານາທິວສເອນ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ.

ຠວຕິ ຠາວຍຕິ ຈາຕິ ຠໂວ, ໂສ ກມ຺ໂມປປຕ຺ຕິເຠທໂຕ ທຸວິໂຘ. ຊນນໍ ຊາຕິ. ຊີຣຓໍ ຊຣາ. ມຣນ຺ຕິ ເຕນາຕິ ມຣຓໍ. ໂສຈນໍ ໂສໂກ. ປຣິເທວນໍ ປຣິເທໂວ. ທຸກ຺ຂຍຕີຕິ ທຸກ຺ຂໍ. ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິວເສນ ທ຺ເວຘາ ຂນຕີຕິ ວາ ທຸກ຺ຂໍ. ທຸມ຺ມນສ຺ສ ຠາໂວ ໂທມນສ຺ສໍ. ຠຸໂສ ອາຍາໂສ ອຸປາຍາໂສ. ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ໂສກາທີເຫວ, ອຖ ໂຂ ສພ຺ພປເທຫິ ‘‘ສມ຺ຠວນ຺ຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ເອວຎ຺ຫິ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນວວຕ຺ຖານໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ນເຍນ ສພ຺ພປເທສຸ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ເອວເມຕສ຺ສ…ເປ… ສມຸທໂຍ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອຍມຕ຺ໂຖ. ເອວນ຺ຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐນຍນິທສ຺ສນໍ. ເຕນ ອວິຊ຺ຊາທີເຫວ ກາຣເຓຫິ, ນ ອິສ຺ສຣນິມ຺ມານາທີຫີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ. ເກວລສ຺ສາຕິ ອສມ຺ມິສ຺ສສ຺ສ, ສກລສ຺ສ ວາ. ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສາຕິ ທຸກ຺ຂສມູຫສ຺ສ, ນ ສຕ຺ຕສ຺ສ ນາປິ ສຸຠສຸຂາທີນໍ. ສມຸທໂຍ ໂຫຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ສມ຺ຠວຕິ.

ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ສງ຺ຂາເຣຫິ ວິຣຊ຺ຊຕິ ເອເຕນາຕິ ວິຣາໂຄ, ອຣິຍມຄ຺ໂຄຕິ ອາຫ ‘‘ວິຣາຄສງ຺ຂາເຕນ ມຄ຺ເຄນາ’’ຕິ. ອເສສໍ ນິໂຣຘາ ອເສສນິໂຣຘາ, ອເສເສຕ຺ວາ ນິສ຺ເສເສຕ຺ວາ ນິໂຣຘາ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນາ ອນຸສຍປ຺ປຫານວເສນ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ອວິຊ຺ຊາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສມຸຄ຺ຆາຕໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິປິ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ເຄຫິປິ ປຫີຍມານາ ອວິຊ຺ຊາ ອຈ຺ຈນ຺ຕສມຸຄ຺ຆາຕວເສເນວ ປຫີຍຕິ, ຕຖາປິ ນ ອນວເສສໂຕ ປຫີຍຕິ. ອປາຍຄມນີຍາ ຫິ ອວິຊ຺ຊາ ປຐມມຄ຺ເຄນ ປຫີຍຕິ, ຕຖາ ສກິເທວ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຈ ອນຣິຍຠູມິຍໍ ອຸປປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ອວິຊ຺ຊາ ຍຖາກ຺ກມໍ ທຸຕິຍຕຕິຍມຄ຺ເຄຫິ ປຫີຍຕິ, ນ ອິຕຣາຕິ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄເນວ ປນ ສາ ອນວເສສໍ ປຫີຍຕີຕິ. ອນຸປ຺ປາທນິໂຣໂຘ ໂຫຕີຕິ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນວເສສໍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣໂຘ ໂຫຕິ. ເຫຏ຺ຐິເມນ ຫິ ມຄ຺ຄຕ຺ຕເຍນ ເກຈິ ສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ເກຈິ ນ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ສາວເສສນິໂຣຘາ, ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ປນສ຺ສາ ອນວເສສນິໂຣຘາ ນ ເກຈິ ສງ຺ຂາຣາ ນ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ. ເອວໍ ນິຣຸທ຺ຘານນ຺ຕິ ເອວໍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣເຘນ ນິຣຸທ຺ຘານໍ. ເກວລ-ສທ຺ໂທ ນິຣວເສສວາຈໂກ ຈ ໂຫຕິ ‘‘ເກວລາ ອງ຺ຄມຄຘາ’’ຕິອາທີສຸ. ອສມ຺ມິສ຺ສວາຈໂກ ຈ ‘‘ເກວລາ ສາລໂຍ’’ຕິອາທີສຸ. ຕສ຺ມາ ອຸຠຍຖາປິ ອຕ຺ຖໍ ວທຕິ ‘‘ສກລສ຺ສ, ສຸທ຺ຘສ຺ສ ວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສກລສ຺ສາຕິ ອນວເສສສ຺ສ ສພ຺ພຠວາທິຄຕສ຺ສ. ສຕ຺ຕວິຣຫິຕສ຺ສາຕິ ປຣປຣິກປ຺ປິຕຊີວຣຫິຕສ຺ສ.

ອປິເຈຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ, ສງ຺ຂາຣນິໂຣຘາ ວິຎ຺ຎາຓນິໂຣໂຘ’’ຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາປິ ສກລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ອນວເສສໂຕ ນິໂຣໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ຍຖາ ອນຸໂລເມ ຍສ຺ສ ຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາຍ ໂຍ ໂຍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ໂມ ນ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອວາຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ…ເປ… ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອຠາເວ ໂສ ໂສ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ໂມ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິຘ ‘‘ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ, ສງ຺ຂາຣນິໂຣຘາ ວິຎ຺ຎາຓນິໂຣໂຘ, ວິຎ຺ຎາຓນິໂຣຘາ ນາມຣູປນິໂຣໂຘ…ເປ… ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນິໂຣໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ອນຸໂລເມ ວິຍ ກາລຕ຺ຕຍປຣິຍາປນ຺ນສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນິໂຣຘທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ອນາຄຕສ຺ເສວ ຫິ ອຣິຍມຄ຺ຄຠາວນາຍ ອສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄຠາວນາຍ ນິໂຣໂຘ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ ອຍມ຺ປິ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຍທາ ຫເວຕິ ເອຕ຺ຖ ຫເວຕິ ພ຺ຍຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຫເວຕິ ອາຫເວ ຍຸທ຺ເຘ’’ຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ໂຍເຘຖ ມາຣໍ ປຎ຺ຎາວຸເຘນາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໔໐) ຫິ ວຈນໂຕ ກິເລສມາເຣນ ຍຸຊ຺ຌນສມເຍຕິ ເຕສໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌານລກ຺ຂເຓນາຕິ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌານສຠາເວນ. ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານລກ຺ຂເຓນາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຕ຺ຖ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌານໍ ນາມ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ກສິຓາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຸປນິຊ຺ຌາຍນໂຕ. ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານໍ ນາມ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜລານິ. ວິປສ຺ສນາ ຫິ ຕີຓິ ລກ຺ຂຓານິ ອຸປນິຊ຺ຌາຍຕີຕິ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານໍ, ມຄ຺ໂຄ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຄຕກິຈ຺ຈໍ ສາເຘຕີຕິ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານໍ, ຜລໍ ຕຖລກ຺ຂຓໍ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ ອຸປນິຊ຺ຌາຍຕີຕິ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານໍ. ໂນ ກລ຺ໂລ ປຎ຺ໂຫຕິ ອຍຸຕ຺ໂຕ ປຎ຺ໂຫ, ທຸປ຺ປຎ຺ໂຫ ເອໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາທິສທ຺ເທນ –

‘‘ຜຸສຕີຕິ ອຫໍ ນ ວທາມິ. ຜຸສຕີຕິ ຈາຫໍ ວເທຍ຺ຍໍ, ຕຕ຺ຣສ຺ສ ກລ຺ໂລ ປຎ຺ໂຫ ‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຜຸສຕີ’ຕິ? ເອວຎ຺ຈາຫໍ ນ ວທາມິ, ເອວໍ ມໍ ອວທນ຺ຕໍ ໂຍ ເອວໍ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ ‘ກິໍປຈ຺ຈຍາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຜສ຺ໂສ’ຕິ, ເອສ ກລ຺ໂລ ປຎ຺ໂຫ. ຕຕ຺ຣ ກລ຺ລໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓໍ ‘ສຬາຍຕນປຈ຺ຈຍາ ຜສ຺ໂສ, ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ’ຕິ. ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເວທຍຕີຕິ? ໂນ ກລ຺ໂລ ປຎ຺ໂຫຕິ ຠຄວາ ອໂວຈ, ເວທຍຕີຕິ ອຫໍ ນ ວທາມິ, ເວທຍຕີຕິ ຈາຫໍ ວເທຍ຺ຍໍ, ຕຕ຺ຣສ຺ສ ກລ຺ໂລ ປຎ຺ໂຫ ‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເວທຍຕີ’ຕິ? ເອວຎ຺ຈາຫໍ ນ ວທາມິ. ເອວໍ ມໍ ອວທນ຺ຕໍ ໂຍ ເອວໍ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ ‘ກິໍປຈ຺ຈຍາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເວທນາ’ຕິ, ເອສ ກລ຺ໂລ ປຎ຺ໂຫ. ຕຕ຺ຣ ກລ຺ລໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓໍ ‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ, ເວທນາປຈ຺ຈຍາ ຕຓ຺ຫາ’’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒) –

ເອວມາທິໍ ປາຬິເສສໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ອາທິນາ ຈ ນເຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປນ ‘‘ກຕມາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຊາຕິ, ກສ຺ສ ຈ ປນາຍໍ ຊາຕີຕິ. ‘ໂນ ກລ຺ໂລ ປຎ຺ໂຫ’ຕິ ຠຄວາ ອໂວຈາ’’ຕິ ເອວມາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ກຕມໍ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໓໕) ອິທໍ ສຸປຸຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ? ກິຎ຺ຈາປິ ສຸປຸຈ຺ຉິຕໍ, ຍຖາ ປນ ສຕສຫສ຺ສຄ຺ຆນເກ ສຸວຓ຺ຓຖາລເກ ວຑ຺ຒິຕສ຺ສ ສຸໂຠຊນສ຺ສ ມຕ຺ຖເກ ອາມລກມຕ຺ເຕ ຄູຖປິຓ຺ເຑ ຐປິເຕ ສພ຺ພໍ ໂຠຊນໍ ທຸພ຺ໂຠຊນໍ ໂຫຕິ ຉຑ຺ເຑຕພ຺ພໍ, ເອວເມວ ‘‘ກສ຺ສ ຈ ປນິທໍ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສຕ຺ຕູປລທ຺ຘິວາທປເທນ ຄູຖປິຓ຺ເຑນ ຕໍ ໂຠຊນໍ ທຸພ຺ໂຠຊນໍ ວິຍ ອຍມ຺ປິ ສພ຺ໂພ ທຸປ຺ປຎ຺ໂຫ ຊາໂຕຕິ.

ໂສຬສ ກງ຺ຂາຕິ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ອຕີຕມທ຺ຘານໍ, ນ ນຸ ໂຂ ອໂຫສິໍ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ອໂຫສິໍ, ກຖໍ ນຸ ໂຂ ອໂຫສິໍ, ກິໍ ຫຸຕ຺ວາ ກິໍ ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ອຕີຕມທ຺ຘານໍ, ຠວິສ຺ສາມິ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ອນາຄຕມທ຺ຘານໍ, ນ ນຸ ໂຂ ຠວິສ຺ສາມິ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ຠວິສ຺ສາມິ, ກຖໍ ນຸ ໂຂ ຠວິສ຺ສາມິ, ກິໍ ຫຸຕ຺ວາ ກິໍ ຠວິສ຺ສາມິ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ອນາຄຕມທ຺ຘານໍ, ອຫໍ ນຸ ໂຂສ຺ມິ, ໂນ ນຸ ໂຂສ຺ມິ, ກິໍ ນຸ ໂຂສ຺ມິ, ກຖໍ ນຸ ໂຂສ຺ມິ, ອຍໍ ນຸ ໂຂ ສຕ຺ໂຕ ກຸໂຕ ອາຄໂຕ, ໂສ ກຸຫິໍ ຄາມີ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐; ມ. ນິ. ໑.໑໘) ເອວມາຄຕາ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວິສຍາ ໂສຬສວິຘາ ກງ຺ຂາ.

ຕຕ຺ຖ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໘; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໒໐) ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ, ນ ນຸ ໂຂຕິ ສສ຺ສຕາກາຣຎ຺ຈ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປຕ຺ຕິອາກາຣຎ຺ຈ ນິສ຺ສາຍ ອຕີເຕ ອຕ຺ຕໂນ ວິຊ຺ຊມານຕຎ຺ຈ ອວິຊ຺ຊມານຕຎ຺ຈ ກງ຺ຂຕິ, ກິໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ວິຍ ຫິ ພາລປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຍຖາ ຕຖາ ວາ ປວຕ຺ຕຕິ. ອປິຈ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣເຍເວຕ຺ຖ ກາຣຓໍ. ເອວໍ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ ປນ ກິໍ ກາຣຓນ຺ຕິ? ສ຺ເວວ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາໂວ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສນາທີນິ ວາ. ນນຸ ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນປິ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕີຕິ. ໂກ ວາ ເອວມາຫ ‘‘ນ ມນສິ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ນ ປນ ຕຕ຺ຖ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາໂວ ກາຣຓໍ, ສທ຺ຘມ຺ມສວນກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕາທີນິ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓານິ. ນ ຫິ ມຈ຺ຉມໍສາທີນິ ອຕ຺ຕໂນ ປກຕິຍາ ສຸຄນ຺ຘານິ, ອຠິສງ຺ຂາຣປຈ຺ຈຍາ ປນ ສຸຄນ຺ຘານິປິ ໂຫນ຺ຕິ.

ກິໍ ນຸ ໂຂ ອໂຫສິນ຺ຕິ ຊາຕິລິງ຺ຄຸປປຕ຺ຕິໂຍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍ ນຸ ໂຂ ອໂຫສິໍ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓເວສ຺ສສຸທ຺ທຄຫຏ຺ຐປພ຺ພຊິຕເທວມນຸສ຺ສານໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ’’ຕິ ກງ຺ຂຕິ.

ກຖໍ ນຸ ໂຂຕິ ສຓ຺ຐານາກາຣໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ທີໂຆ ນຸ ໂຂ ອໂຫສິໍ, ຣສ຺ສໂອທາຕກຓ຺ຫປ຺ປມາຓິກອປ຺ປມາຓິກາທີນໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ’’ຕິ ກງ຺ຂຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອິສ຺ສຣນິມ຺ມານາທິໍ ນິສ຺ສາຍ ‘ເກນ ນຸ ໂຂ ກາຣເຓນ ອໂຫສິ’ນ຺ຕິ ເຫຕຸໂຕ ກງ຺ຂຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ກິໍ ຫຸຕ຺ວາ ກິໍ ອໂຫສິນ຺ຕິ ຊາຕິອາທີນິ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ນຸ ໂຂ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອໂຫສິໍ…ເປ… ເທໂວ ຫຸຕ຺ວາ ມນຸສ຺ໂສ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຣມ຺ປຣໍ ກງ຺ຂຕິ. ສພ຺ພຕ຺ເຖວ ປນ ອທ຺ຘານນ຺ຕິ ກາລາຘິວຈນເມຕໍ, ຕຎ຺ຈ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຠວິສ຺ສາມິ ນຸ ໂຂ, ນ ນຸ ໂຂຕິ ສສ຺ສຕາກາຣຎ຺ຈ ອຸຈ຺ເຉທາກາຣຎ຺ຈ ນິສ຺ສາຍ ອນາຄເຕ ອຕ຺ຕໂນ ວິຊ຺ຊມານຕຎ຺ຈ ອວິຊ຺ຊມານຕຎ຺ຈ ກງ຺ຂຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອຫໍ ນຸ ໂຂສ຺ມີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖິຠາວໍ ກງ຺ຂຕິ. ຍຸຕ຺ຕໍ ປເນຕນ຺ຕິ? ຍຸຕ຺ຕໍ ອຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ກາ ເອຕ຺ຖ ຈິນ຺ຕາ. ອປິເຈຕ຺ຖ ອິທໍ ວຕ຺ຖຸມ຺ປິ ອຸທາຫຣນ຺ຕິ, ຈູຬມາຕາຍ ກິຣ ປຸຕ຺ໂຕ ມຸຓ຺ໂຑ, ມຫາມາຕາຍ ປຸຕ຺ໂຕ ອມຸຓ຺ໂຑ. ຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ມຸຓ຺ເຑສຸໍ. ໂສ ອຸຏ຺ຐາຍ ‘‘ອຫໍ ນຸ ໂຂ ຈູຬມາຕາຍ ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ເອວໍ ‘‘ອຫໍ ນຸ ໂຂສ຺ມີ’’ຕິ ກງ຺ຂາ ໂຫຕິ.

ໂນ ນຸ ໂຂສ຺ມີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ນຕ຺ຖິຠາວໍ ກງ຺ຂຕິ. ຕຕ຺ຣາປິ ອິທໍ ວຕ຺ຖຸ – ເອໂກ ກິຣ ມຈ຺ເຉ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ອຸທເກ ຈິຣຏ຺ຐາເນນ ສີຕິຠູຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ອູຣຸໍ ‘‘ມຈ຺ໂຉ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ປຫຣິ. ອປໂຣ ສຸສານປສ຺ເສ ເຂຕ຺ຕໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ຠີໂຕ ສງ຺ກຸຏິໂຕ ສຍິ. ໂສ ປຏິພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຊຓ຺ຓຸການິ ‘‘ທ຺ເວ ຍກ຺ຂາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ປຫຣິ, ເອວໍ ‘‘ໂນ ນຸ ໂຂສ຺ມີ’’ຕິ ກງ຺ຂຕິ.

ກິໍ ນຸ ໂຂສ຺ມີຕິ ຂຕ຺ຕິໂຍວ ສມາໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຂຕ຺ຕິຍຠາວໍ ກງ຺ຂຕິ ກຓ຺ໂຓ ວິຍ ສູຕປຸຕ຺ຕສຎ຺ຎີ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸ. ເທໂວ ປນ ສມາໂນ ເທວຠາວໍ ອຊານນ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ໂສປິ ປນ ‘‘ອຫໍ ຣູປີ ນຸ ໂຂ ອຣູປີ ນຸ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ກງ຺ຂຕິ. ຂຕ຺ຕິຍາທໂຍ ກສ຺ມາ ນ ຊານນ຺ຕີຕິ ເຈ? ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກຸເລ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ຄຫຏ຺ຐາປິ ຈ ປາຕລິກາທໂຍ ປພ຺ພຊິຕສຎ຺ຎິໂນ. ປພ຺ພຊິຕາປິ ‘‘ກຸປ຺ປໍ ນຸ ໂຂ ເມ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຄຫຏ຺ຐສຎ຺ຎິໂນ. ມນຸສ຺ສາປິ ຈ ເອກຈ຺ເຈ ຣາຊາໂນ ວິຍ ອຕ຺ຕນິ ເທວສຎ຺ຎິໂນ ໂຫນ຺ຕິ.

ກຖໍ ນຸ ໂຂສ຺ມີຕິ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ເກວລຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຊີໂວ ນາມ ອຕ຺ຖີຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ສຓ຺ຐານາກາຣໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ທີໂຆ ນຸ ໂຂສ຺ມິ, ຣສ຺ສຈຕຸຣສ຺ສຉຬໍສອຏ຺ຐໍສໂສຬສໍສາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣປ຺ປກາໂຣ’’ຕິ ກງ຺ຂນ຺ໂຕ ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂສ຺ມີ’’ຕິ ກງ຺ຂຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສຣີຣສຓ຺ຐານໍ ປນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຊານນ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ.

ກຸໂຕ ອາຄໂຕ, ໂສ ກຸຫິໍ ຄາມີ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ອາຄຕິຄຕິຏ຺ຐານໍ ກງ຺ຂຕິ.

ວປຍນ຺ຕີຕິ ວິອປຍນ຺ຕິ, ອິກາຣໂລເປນາຍໍ ນິທ຺ເທໂສ. ພ຺ຍປຍນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວປຍນ຺ຕິ ອປຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ. ອປຄມນຎ຺ຈ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິນິໂຣຘວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ.

໓. ກທາ ປນສ຺ສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມາ ວາ ປາຕຸຠວນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ປກາສນ຺ຕີຕິ? ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຎາເຓສຸ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ. ຕຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາຎາເຓ ຕາວ ວິປສ຺ສນາຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຕິອາທໂຍ ວິປສ຺ສນາຎາຓຎ຺ຈ ຍຖາຣຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍສຸ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານວເສນ ສຸຠສຎ຺ຎາທິເກ ປຊຫນ຺ຕາ ກາຍານຸປສ຺ສນາທິວເສນ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ເຕ ນິພ຺ພານມາລມ຺ພິຕ຺ວາ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຏິປກ຺ເຂ ປຊຫນ຺ຕາ ຈຕູສຸປິ ອຣິຍສຈ຺ເຈສຸ ອສມ຺ໂມຫປຏິເວຘສາຘນວເສນ ສກິເທວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເອວໍ ຕາເວຕ຺ຖ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ປາຕຸຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຣິຍສຈ຺ຈຘມ຺ມານໍ ປນ ໂລກິຍານໍ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ໂລກຸຕ຺ຕຣານໍ ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາວເສນ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ນິໂຣຘສຈ຺ຈສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓາຠິສມຍວເສນ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ກິຈ຺ຈາຠິສມຍວເສນ ປາກຏຠາວໂຕ ປກາສນຏ຺ເຐນ ປາຕຸຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອິຕິ ຠຄວາ ສຕິປິ ສພ຺ພາກາເຣນ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຓສ຺ສ ປາກຏຠາເວ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມຸເຂນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ນິປຸຓຄມ຺ຠີຣສຸທຸທ຺ທສຕາຍ ປຈ຺ຈຍາກາຣສ຺ສ ຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນພລວໂສມນສ຺ໂສ ປຏິປກ຺ຂສມຸຈ຺ເຉທວິຠາວເນນ ສທ຺ຘິໍ ອຕ຺ຕໂນ ຕທຠິສມຍານຸຠາວທີປກເມເວຕ຺ຖ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ.

‘‘ກາມາ ເຕ ປຐມາ ເສນາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ມາຣເສນນ຺ຕິ –

‘‘ກາມາ ເຕ ປຐມາ ເສນາ, ທຸຕິຍາ ອຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ;

ຕຕິຍາ ຂຸປ຺ປິປາສາ ເຕ, ຈຕຸຕ຺ຖີ ຕຓ຺ຫາ ປວຸຈ຺ຈຕິ.

‘‘ປຎ຺ຈມີ ຖິນມິທ຺ຘໍ ເຕ, ຉຏ຺ຐາ ຠີຣູ ປວຸຈ຺ຈຕິ;

ສຕ຺ຕມີ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ເຕ, ມກ຺ໂຂ ຖມ຺ໂຠ ຈ ອຏ຺ຐມາ.

‘‘ລາໂຠ ສິໂລໂກ ສກ຺ກາໂຣ, ມິຈ຺ຉາລທ຺ໂຘ ຈ ໂຍ ຍໂສ;

ໂຍ ຈຕ຺ຕານໍ ສມຸກ຺ກໍເສ, ປເຣ ຈ ອວຊານຕິ.

‘‘ເອສາ ນມຸຈິ ເຕ ເສນາ, ກຓ຺ຫສ຺ສາຠິປ຺ປຫາຣິນີ;

ນ ນໍ ອສູໂຣ ຊິນາຕິ, ເຊຕ຺ວາ ຈ ລຠເຕ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໔໓໘-໔໔໑; ມຫານິ. ໒໘) –

ອິມິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ມາຣເສນໍ.

ຕຕ຺ຖ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໓໙-໔໑; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໒໘) ຍສ຺ມາ ອາທິໂຕວ ອຄາຣິຍຠູເຕ ສຕ຺ເຕ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ ກິເລສກາມາ ໂມຫຍນ຺ຕິ, ເຕ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ອນຄາຣິຍຠາວໍ ອຸປຄຕານໍ ປນ຺ເຕສຸ ວາ ເສນາສເນສຸ ອຎ຺ຎຕຣຎ຺ຎຕເຣສຸ ວາ ອຘິກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ອຣຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ປພ຺ພຊິເຕນ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ອຠິຣຕິ ທຸກ຺ກຣາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໓໑). ຕໂຕ ເຕ ປຣປຏິພທ຺ຘຊີວິກຕ຺ຕາ ຂຸປ຺ປິປາສາ ພາຘຕິ, ຕາຍ ພາຘິຕານໍ ປຣິເຍສນ ຕຓ຺ຫາ ຈິຕ຺ຕໍ ກິລມຍຕິ, ອຖ ເນສໍ ກິລນ຺ຕຈິຕ຺ຕານໍ ຖິນມິທ຺ຘໍ ໂອກ຺ກມຕິ, ຕໂຕ ວິເສສມນຘິຄຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ທຸຣຠິສມ຺ຠເວສຸ ອຣຎ຺ຎວນປຕ຺ເຖສຸ ເສນາສເນສຸ ວິຫຣຕໍ ອຸຕ຺ຣາສສຎ຺ຎິຕາ ຠີຣຸ ຊາຍຕິ, ເຕສໍ ອຸສ຺ສງ຺ກິຕປຣິສງ຺ກິຕານໍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ວິເວກຣສມນສ຺ສາທຍມານານໍ ວິຫຣຕໍ ‘‘ນ ສິຍາ ນຸ ໂຂ ເອສ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ວິໂນເທຕ຺ວາ ວິຫຣຕໍ ອປ຺ປມຕ຺ຕເກນ ວິເສສາຘິຄເມນ ມານມກ຺ຂຖມ຺ຠາ ຊາຍນ຺ຕິ, ເຕປິ ວິໂນເທຕ຺ວາ ວິຫຣຕໍ ຕໂຕ ອຘິກຕຣໍ ວິເສສາຘິຄມໍ ນິສ຺ສາຍ ລາຠສກ຺ກາຣສິໂລກາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ລາຠາທິມຸຈ຺ຉິຕາ ຘມ຺ມປຕິຣູປການິ ປກາເສນ຺ຕາ ມິຈ຺ຉາຍສໍ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຐິຕາ ຊາຕິອາທີຫິ ອຕ຺ຕານໍ ອຸກ຺ກໍເສນ຺ຕິ ປຣໍ ວມ຺ເຠນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ກາມາທີນໍ ປຐມເສນາທິຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອວເມຕໍ ທສວິຘໍ ເສນໍ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ຍສ຺ມາ ສາ ກຓ຺ຫຘມ຺ມສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ກຓ຺ຫສ຺ສ ນມຸຈິໂນ ອຸປກາຣາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ນໍ ‘‘ຕວ ເສນາ’’ຕິ ນິທ຺ທິສນ຺ເຕນ ‘‘ເອສາ ນມຸຈິ ເຕ ເສນາ, ກຓ຺ຫສ຺ສາຠິປ຺ປຫາຣິນີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຠິປ຺ປຫາຣິນີຕິ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ຆາຕນີ ນິປ຺ໂປຖນີ, ອນ຺ຕຣາຍກຣີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ນໍ ອສູໂຣ ຊິນາຕິ, ເຊຕ຺ວາ ຈ ລຠເຕ ສຸຂນ຺ຕິ ເອວໍ ຕວ ເສນໍ ອສູໂຣ ກາເຍ ຈ ຊີວິເຕ ຈ ສາເປກ຺ໂຂ ປຸຣິໂສ ນ ຊິນາຕິ, ສູໂຣ ປນ ຊິນາຕິ, ເຊຕ຺ວາ ຈ ມຄ຺ຄສຸຂໍ ຜລສຸຂຎ຺ຈ ອຘິຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສປິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ໂສປິ ຂີຓາສວພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ.

ອິທານິ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠຄວາ ສຕ຺ຕາຫໍ ເອກປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທີ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນ ຕມ຺ຫາ ສມາຘິມ຺ຫາ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຐມໍ ຍາມໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ອນຸໂລມໍ ສາຘຸກໍ ມນສາກາສິ. ຣຕ຺ຕິຍາ ມຊ຺ຌິມໍ ຍາມໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ປຏິໂລມໍ ສາຘຸກໍ ມນສາກາສິ. ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຉິມໍ ຍາມໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ອນຸໂລມປຏິໂລມໍ ສາຘຸກໍ ມນສາກາສີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ອຸທານປາຬິຍາ (ອຸທາ. ໑) ອິມິສ຺ສາ ຈ ຂນ຺ຘກປາຬິຍາ ອວິໂຣຘໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸທາເນ ປນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ເອຕ຺ຖ ຕສ຺ສ ວເສນາຕິ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາກາຣປຊານນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍກ຺ຂຍາຘິຄມສ຺ສ ຈ ວເສນ. ເອເກກເມວ ໂກຏ຺ຐາສນ຺ຕິ ອນຸໂລມປຏິໂລເມສຸ ເອເກກເມວ ໂກຏ຺ຐາສໍ. ປາຏິປທຣຕ຺ຕິຍາ ເອວໍ ມນສາກາສີຕິ ຣຕ຺ຕິຍາ ຕີສຸປິ ຍາເມສຸ ອນຸໂລມປຏິໂລມໍເຍວ ມນສາກາສິ. ຠຄວາ ກິຣ ຐເປຕ຺ວາ ຣຕນຆຣສຕ຺ຕາຫໍ ເສເສສຸ ຉສຸ ສຕ຺ຕາເຫສຸ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທີ ວິຫາສິ, ຣຕນຆຣສຕ຺ຕາເຫ ປນ ອຠິຘມ຺ມປວິຈຍວເສເນວ ວິຫາສິ. ຕສ຺ມາ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຘມ຺ມປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ ອຸປ຺ປາທິຕມນສິກາເຣສຸ ປາຏິປທຣຕ຺ຕິຍາ ອຸປ຺ປາທິຕໍ ມນສິກາຣໍ ສນ຺ຘາຍ ອິມິສ຺ສໍ ຂນ຺ຘກປາຬິຍໍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ໂພຘິກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອຊປາລກຖາວຓ຺ຓນາ

໔. ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນາຕິ ປລ຺ລງ຺ກສຕ຺ຕາຫສ຺ສ ອປຄມເນນ. ຕມ຺ຫາ ສມາຘິມ຺ຫາ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາຕິ ຕໂຕ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕິສມາຘິໂຕ ຍຖາກາລປຣິຈ຺ເຉທໍ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ. ອຎ຺ເຎປິ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕກຣາຕິ ວິສາຂປຸຓ຺ຓມິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ເອວໍ ນິຈ຺ຈສມາຫິຕຠາວເຫຕຸຠູຕານໍ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ອຸປຣິ ອຎ຺ເຎປິ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕສາຘກາ. ‘‘ອຍໍ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ພຸທ຺ຘຠາວສ຺ສ ປເຣສໍ ວິຠາວນາ ຘມ຺ມາ ກິໍ ນຸ ໂຂ ສນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ເອກຈ຺ຈານໍ ເທວຕານນ຺ຕິ ຍາ ອຘິຄຕມຄ຺ຄາ ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣຘາ ເອກປເທເສນ ພຸທ຺ຘຄຸເຓ ຊານນ຺ຕິ, ຕາ ຐເປຕ຺ວາ ຕທຎ຺ຎາສໍ ເທວຕານໍ. ອນິມິເສຫີຕິ ຘມ຺ມປີຕິວິປ຺ຜາຣວເສນ ປສາທວິຠາວນິຈ຺ຈລທລຕາຍ ນິເມສຣຫິເຕຫິ. ຣຕນຈງ຺ກເມຕິ ເທວຕາຫິ ມາປິເຕ ຣຕນມຍຈງ຺ກເມ. ‘‘ຣຕນຠູຕານໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ປກຣຓານໍ ຕຕ຺ຖ ຈ ອນຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຘມ຺ມຣຕນສ຺ສ ສມ຺ມສເນນ ຕໍ ຐານໍ ຣຕນຆຣເຈຕິຍໍ ນາມ ຊາຕ’’ນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ເຕເນວ ອຏ຺ຐສາລິນິຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ) ‘‘ຣຕນຆຣໍ ນາມ ນ ຣຕນມຍໍ ເຄຫໍ, ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ປນ ປກຣຓານໍ ສມ຺ມສິຕຏ຺ຐານໍ ຣຕນຆຣນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກສ຺ມາ ປນາຍໍ ອຊປາລນິຄ຺ໂຣໂຘ ນາມ ຊາໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ກິຣາ’’ຕິອາທິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຍສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ເວເທ ສຊ຺ຌາຍິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາ ມຫລ຺ລກພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ປາກາຣປຣິກ຺ເຂປຍຸຕ຺ຕານິ ນິເວສນານິ ກຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ວສິໍສຸ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ‘ອຊປາລນິຄ຺ໂຣໂຘ’ຕິ ນາມໍ ຊາຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ນ ຊປນ຺ຕີຕິ ອຊປາ, ມນ຺ຕານໍ ອນຊ຺ຌາຍກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຊປາ ລນ຺ຕິ ອາທິຍນ຺ຕິ ນິວາສໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຊປາໂລຕິ. ອປເຣ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ຍສ຺ມາ ມຊ຺ຌນ຺ຫິເກ ສມເຍ ອນ຺ໂຕ ປວິຏ຺ເຐ ອເຊ ອຕ຺ຕໂນ ຉາຍາຍ ປາເລຕິ ຣກ຺ຂຕິ, ຕສ຺ມາ ‘ອຊປາໂລ’ຕິສ຺ສ ນາມໍ ຣຸຬ຺ຫ’’ນ຺ຕິ. ສພ຺ພຖາປິ ນາມເມຕໍ ຕສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ.

ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ປຏິສໍເວເທນ຺ໂຕຕິ ຘມ຺ມໍ ວິຈິນນ຺ໂຕເຍວ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທນ຺ໂຕ. ‘‘ຘມ຺ມໍ ວິຈິນນ຺ໂຕ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ປາໂຐ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອຸທານຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໔) ຫິ ອຍເມວ ປາໂຐ. ຘມ຺ມໍ ວິຈິນນ຺ໂຕ ເຈຕ຺ຖ ເອວໍ ອຠິຘມ຺ເມ ນຍມຄ຺ຄໍ ສມ຺ມສິ ປຐມໍ ຘມ຺ມສງ຺ຄຓີປກຣຓໍ ນາມ, ຕໂຕ ວິຠງ຺ຄປ຺ປກຣຓໍ, ຘາຕຸກຖາປກຣຓໍ, ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ, ກຖາວຕ຺ຖຸໍ ນາມ, ຍມກໍ ນາມ, ຕໂຕ ມຫາປກຣຓໍ ປຏ຺ຐານໍ ນາມາຕິ. ຕຕ຺ຖສ຺ສ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຏ຺ຐານມ຺ຫິ ຈິຕ຺ເຕ ໂອຕິຓ຺ເຓ ປີຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ປີຕິຍາ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ໂລຫິຕໍ ປສີທິ, ໂລຫິເຕ ປສນ຺ເນ ຉວິ ປສີທິ, ຉວິຍາ ປສນ຺ນາຍ ປຸຣຕ຺ຖິມກາຍໂຕ ກູຏາຄາຣາທິປ຺ປມາຓາ ຣສ຺ມິໂຍ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອາກາເສ ປກ຺ຂນ຺ທໍ ຉທ຺ທນ຺ຕນາຄກຸລໍ ວິຍ ປາຈີນທິສາຍ ອນນ຺ຕານິ ຈກ຺ກວາຬານິ ປກ຺ຂນ຺ທາ. ປຈ຺ຉິມກາຍໂຕ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິມທິສາຍ, ທກ຺ຂິຓໍສກູຏໂຕ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ທກ຺ຂິຓທິສາຍ, ວາມໍສກູຏໂຕ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕຣທິສາຍ ອນນ຺ຕານິ ຈກ຺ກວາຬານິ ປກ຺ຂນ຺ທາ. ປາທຕເລຫິ ປວາຬງ຺ກຸຣວຓ຺ຓາ ຣສ຺ມິໂຍ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ມຫາປຖວິໍ ວິນິພ຺ພິຊ຺ຌ ອຸທກໍ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ວາຕກ຺ຂນ຺ຘໍ ປທາເລຕ຺ວາ ອຊຏາກາສໍ ປກ຺ຂນ຺ທາ. ສີສໂຕ ສໍປຣິວຕ຺ຕິຍມານໍ ມຓິທາມໍ ວິຍ ນີລວຓ຺ຓຣສ຺ມິວຏ຺ຏິ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຉ ເທວໂລເກ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ນວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ອຊຏາກາສໍ ປກ຺ຂນ຺ທາ. ຕສ຺ມິໍ ທິວເສ ອປຣິມາເຓສຸ ຈກ຺ກວາເຬສຸ ອປຣິມາຓາ ສຕ຺ຕາ ສພ຺ເພ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓາວ ອເຫສຸໍ. ຕໍ ທິວສຎ຺ຈ ປນ ຠຄວໂຕ ສຣີຣາ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ ຍາວຊ຺ຊທິວສາປິ ກິຣ ຕາ ຣສ຺ມິໂຍ ອນນ຺ຕໂລກຘາຕຸໂຍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິເຍວ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ສຕ຺ຕາເຫ ຘມ຺ມໍ ວິຈິນນ຺ຕສ຺ສ ສຣີຣໂຕ ຣສ຺ມິໂຍ ນິກ຺ຂມິໍສຸ, ອຖ ໂຂ ຣຕນຆຣສຕ຺ຕາເຫປິ ປຏ຺ຐານໍ ສມ຺ມສນ຺ຕສ຺ສ ເອວເມວ ສຣີຣໂຕ ຣສ຺ມິໂຍ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ ເອວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐສາລິນິຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ) –

‘‘ອິເມສຸ ຈ ເອກວີສຕິຍາ ທິວເສສຸ ເອກທິວເສປິ ສຕ຺ຖຸ ສຣີຣໂຕ ຣສ຺ມິໂຍ ນ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ, ຈຕຸຕ຺ເຖ ປນ ສຕ຺ຕາເຫ ປຈ຺ຉິມຸຕ຺ຕຣາຍ ທິສາຍ ຣຕນຆເຣ ນິສີທິ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມສງ຺ຄຓິໍ ສມ຺ມສນ຺ຕສ຺ສປິ ສຣີຣໂຕ ຣສ຺ມິໂຍ ນ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ. ວິຠງ຺ຄປ຺ປກຣຓໍ, ຘາຕຸກຖໍ, ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ, ກຖາວຕ຺ຖຸປ຺ປກຣຓໍ, ຍມກປ຺ປກຣຓໍ ສມ຺ມສນ຺ຕສ຺ສປິ ຣສ຺ມິໂຍ ນ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ. ຍທາ ປນ ມຫາປກຣຓໍ ໂອຣຸຍ຺ຫ ‘ເຫຕຸປຈ຺ຈໂຍ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈໂຍ…ເປ… ອວິຄຕປຈ຺ຈໂຍ’ຕິ ສມ຺ມສນໍ ອາຣຠິ, ອຖສ຺ສ ຈຕຸວີສຕິສມນ຺ຕປຏ຺ຐານໍ ສມ຺ມສນ຺ຕສ຺ສ ເອກນ຺ຕໂຕ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ມຫາປກຣເຓ ໂອກາສໍ ລຠິ. ຍຖາ ຫິ ຕິມິຣປິງ຺ຄລມຫາມຈ຺ໂຉ ຈຕຸຣາສີຕິໂຍຊນສຫສ຺ສຄມ຺ຠີເຣ ມຫາສມຸທ຺ເທເຍວ ໂອກາສໍ ລຠຕິ, ເອວເມວ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ມຫາປກຣເຓເຍວ ໂອກາສໍ ລຠິ.

‘‘ສຕ຺ຖຸ ເອວໍ ລທ຺ໂຘກາເສນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ຍຖາສຸຂໍ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຘມ຺ມໍ ສມ຺ມສນ຺ຕສ຺ສ ສຣີຣໂຕ ນີລປີຕໂລຫິໂຕທາຕມຎ຺ຊິຏ຺ຐປຠສ຺ສຣວເສນ ຉພ຺ພຓ຺ຓຣສ຺ມິໂຍ ນິກ຺ຂມິໍສຸ. ເກສມສ຺ສູຫິ ເຈວ ອກ຺ຂີນຎ຺ຈ ນີລຏ຺ຐາເນຫິ ນີລຣສ຺ມິໂຍ ນິກ຺ຂມິໍສຸ, ຍາສໍ ວເສນ ຄຄນຕລໍ ອຎ຺ຊນຈຸຓ຺ຓສໂມກິຓ຺ຓໍ ວິຍ ອຸມາປຸປ຺ຜນີລຸປ຺ປລທລສຎ຺ຉນ຺ນໍ ວິຍ ວີຕິປຕນ຺ຕມຓິຕາລວຓ຺ຏໍ ວິຍ ສມ຺ປສາຣິຕເມຈກປຏໍ ວິຍ ຈ ອໂຫສິ. ຉວິໂຕ ເຈວ ອກ຺ຂີນຎ຺ຈ ປີຕຏ຺ຐາເນຫິ ປີຕຣສ຺ມິໂຍ ນິກ຺ຂມິໍສຸ, ຍາສໍ ວເສນ ທິສາຠາຄາ ສຸວຓ຺ຓຣສນິສິຎ຺ຈມານາ ວິຍ ສຸວຓ຺ຓປຏປສາຣິຕາ ວິຍ ກຸງ຺ກຸມຈຸຓ຺ຓກຓິກາຣປຸປ຺ຜສມ຺ປຣິກິຓ຺ຓາ ວິຍ ຈ ວິໂຣຈິໍສຸ. ມໍສໂລຫິເຕຫິ ເຈວ ອກ຺ຂີນຎ຺ຈ ຣຕ຺ຕຏ຺ຐາເນຫິ ໂລຫິຕຣສ຺ມິໂຍ ນິກ຺ຂມິໍສຸ, ຍາສໍ ວເສນ ທິສາຠາຄາ ຈີນປິຏ຺ຐຈຸຓ຺ຓຣຎ຺ຊິຕາ ວິຍ ສຸປກ຺ກລາຂາຣສນິສິຎ຺ຈມານາ ວິຍ ຣຕ຺ຕກມ຺ພລປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ວິຍ ຊຍສຸມນປາຣິພທ຺ຘກພນ຺ຘຸຊີວກກຸສຸມສມ຺ປຣິກິຓ຺ຓາ ວິຍ ຈ ວິໂຣຈິໍສຸ. ອຏ຺ຐີຫິ ເຈວ ທນ຺ເຕຫິ ຈ ອກ຺ຂີນຎ຺ຈ ເສຕຏ຺ຐາເນຫິ ໂອທາຕຣສ຺ມິໂຍ ນິກ຺ຂມິໍສຸ, ຍາສໍ ວເສນ ທິສາຠາຄາ ຣຊຕກຸເຏຫິ ອາສິຎ຺ຈມານຂີຣຘາຣາສມ຺ປຣິກິຓ຺ຓາ ວິຍ ປສາຣິຕຣຊຕປຏວິຕານາ ວິຍ ວີຕິປຕນ຺ຕຣຊຕຕາລວຓ຺ຏາ ວິຍ ກຸນ຺ທກຸມຸທສິນ຺ຘຸວາຣສຸມນມລ຺ລິກາທິກຸສຸມສຎ຺ຉນ຺ນາ ວິຍ ຈ ວິໂຣຈິໍສຸ. ມຎ຺ຊິຏ຺ຐປຠສ຺ສຣາ ປນ ຕມ຺ຫາ ຕມ຺ຫາ ສຣີຣປ຺ປເທສາ ນິກ຺ຂມິໍສຸ. ອິຕິ ຕາ ຉພ຺ພຓ຺ຓຣສ຺ມິໂຍ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຆນມຫາປຖວິໍ ຄຓ຺ຫິໍສຸ.

‘‘ຈຕຸນຫຸຕາຘິກທ຺ວິໂຍຊນສຕສຫສ຺ສພຫລາ ມຫາປຖວີ ນິທ຺ຘນ຺ຕສຸວຓ຺ຓປິຓ຺ຑິ ວິຍ ອໂຫສິ. ປຖວິໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐາ ອຸທກໍ ຄຓ຺ຫິໍສຸ. ປຖວີສນ຺ຘາຣກໍ ອຏ຺ຐນຫຸຕາຘິກຈຕຸໂຍຊນສຕສຫສ຺ສພຫລໍ ອຸທກໍ ສຸວຓ຺ຓກລເສຫິ ອາສິຎ຺ຈມານວິລີນສຸວຓ຺ຓໍ ວິຍ ອໂຫສິ. ອຸທກໍ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ວາຕໍ ອຄ຺ຄເຫສຸໍ. ຉນ຺ນວຸຕາຘິກນວໂຍຊນສຕສຫສ຺ສພຫໂລ ວາໂຕ ສມຸສ຺ສິຕສຸວຓ຺ຓກ຺ຂນ຺ໂຘ ວິຍ ອໂຫສິ. ວາຕໍ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐາ ອຊຏາກາສໍ ປກ຺ຂນ຺ທິໍສຸ. ອຸປຣິຠາເຄນ ອຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາປິ ຈຕຸມຫາຣາຊິເກ ຄຓ຺ຫິໍສຸ. ເຕ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຕາວຕິໍເສ, ຕໂຕ ຍາເມ, ຕໂຕ ຕຸສິເຕ, ຕໂຕ ນິມ຺ມານຣຕີ, ຕໂຕ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕີ, ຕໂຕ ນວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ, ຕໂຕ ເວຫປ຺ຜເລ, ຕໂຕ ປຎ຺ຈ ສຸທ຺ຘາວາເສ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຣຸປ຺ເປ ຄຓ຺ຫິໍສຸ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈ ອາຣຸປ຺ເປ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອຊຏາກາສໍ ປກ຺ຂນ຺ທິໍສຸ.

‘‘ຕິຣິຍຠາເຄຫິ ອນນ຺ຕາ ໂລກຘາຕຸໂຍ ປກ຺ຂນ຺ທິໍສຸ, ເອຕ຺ຕເກ ຐາເນ ຈນ຺ທມ຺ຫິ ຈນ຺ທປ຺ປຠາ ນຕ຺ຖິ, ສູຣິເຍ ສູຣິຍປ຺ປຠາ ນຕ຺ຖິ, ຕາຣກຣູເປສຸ ຕາຣກຣູປປ຺ປຠາ ນຕ຺ຖິ, ເທວຕານໍ ອຸຍ຺ຍານວິມານກປ຺ປຣຸກ຺ເຂສຸ ສຣີເຣ ອາຠຣເຓສູຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ປຠາ ນຕ຺ຖິ. ຕິສຫສ຺ສິມຫາສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸຍາ ອາໂລກຜຣຓສມຕ຺ໂຖ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາປິ ສູຣິຍຸຄ຺ຄມເນ ຂຊ຺ໂຊປນໂກ ວິຍ ອໂຫສິ, ຈນ຺ທສູຣິຍຕາຣກຣູປເທວຕຸຍ຺ຍານວິມານກປ຺ປຣຸກ຺ຂານໍ ປຣິຈ຺ເຉທມຕ຺ຕກເມວ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ. ເອຕ຺ຕກໍ ຐານໍ ພຸທ຺ຘຣສ຺ມີຫິເຍວ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຏໍ ອໂຫສິ. ອຍຎ຺ຈ ເນວ ພຸທ຺ຘານໍ ອຘິຏ຺ຐານິທ຺ຘິ, ນ ຠາວນາມຍິທ຺ຘິ. ສຓ຺ຫສຸຂຸມຘມ຺ມໍ ປນ ສມ຺ມສໂຕ ໂລກນາຖສ຺ສ ໂລຫິຕໍ ປສີທິ, ວຕ຺ຖຸຣູປໍ ປສີທິ, ຉວິວຓ຺ໂຓ ປສີທິ. ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ວຓ຺ຓຘາຕຸ ສມນ຺ຕາ ອສີຕິຫຕ຺ຖມຕ຺ເຕ ປເທເສ ນິຈ຺ຈລາ ອຏ຺ຐາສີ’’ຕິ.

ເອວໍ ນິສິນ຺ເນຕິ ຕມ຺ຫາ ສມາຘິມ຺ຫາ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ເນ. ເອໂກ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ນາມໂຄຕ຺ຕວເສນ ອນຠິຎ຺ຎາໂຕ ອປາກໂຏ ເອໂກ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ. ‘‘ຫຸໍ ຫຸ’’ນ຺ຕິ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຈຣຕີຕິ ສພ຺ພໍ ອໂຈກ຺ຂຊາຕິກໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘‘ຫຸໍ ຫຸ’’ນ຺ຕິ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຈຣຕິ. ເອຕທໂວຈາຕິ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໔) ເອຕໍ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ’’ຕິອາທິວຈນໍ ອໂວຈ. ຕຕ຺ຖ ກິຕ຺ຕາວຕາຕິ ກິຕ຺ຕເກນ ປມາເຓນ. ນຸ-ຕິ ສໍສຍຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ໂຂ-ຕິ ປທປູຣເຓ. ໂຠ-ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ຊາຕິສມຸທາຄຕໍ ອາລປນໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຠວາທິ ນາມ ໂສ ໂຫຕິ, ສເຈ ໂຫຕິ ສກິຎ຺ຈໂນ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໓໙໖; ສຸ. ນິ. ໖໒໕). ໂຄຕມາຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຄຕ຺ເຕນ ອາລປຕິ. ກຖໍ ປນາຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ສມ຺ປຕິ ສມາຄໂຕ ຠຄວໂຕ ໂຄຕ຺ຕໍ ຊານາຕີຕິ? ນາຍໍ ສມ຺ປຕິ ສມາຄໂຕ, ຉພ຺ພສ຺ສານິ ປຘານກຣຓກາເລ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ເຕຫິ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິເຍຫິ ສທ຺ຘິໍ ຈຣມາໂນ ອປຣຠາເຄ ຕໍ ວຕໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ອຸຣຸເວລາຍໍ ເສນນິຄເມ ເອໂກ ອທຸຕິໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣມາໂນປິ ເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ ເຈວ ສລ຺ລປິຕປຸພ຺ໂພ ຈ, ເຕນ ໂສ ປຸພ຺ເພ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິເຍຫິ ຄຍ຺ຫມານໍ ຠຄວໂຕ ໂຄຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ ‘‘ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຄຕ຺ເຕນ ອາລປຕິ. ຍໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວາ ຠຄວາ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນໍ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ອໂນມານທີຕີເຣ ປພ຺ພຊິ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ‘‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ຈນ຺ໂທ ວິຍ ສູຣິໂຍ ວິຍ ປາກໂຏ ປຎ຺ຎາໂຕ ໂຫຕິ, ນ ຈ ຕສ຺ສ ໂຄຕ຺ຕຊານເນ ກາຣຓໍ ຄເວສິຕພ຺ພໍ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຣຓາຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຣຓາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາວກຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິ ເອເຕນ ເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ໂຫຕິ, ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ປຣິມາຓໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ‘‘ກຕເມ’’ຕິ ປນ ອິມິນາ ເຕສໍ ສຣູປໍ ປຸຈ຺ຉຕິ.

ອຸທານໍ ອຸທາເນສີຕິ ‘‘ໂຍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິອາທິກໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ, ນ ປນ ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ກສ຺ມາ? ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຠາຊນຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອິມໍ ຄາຖໍ ສຸຕ຺ວາ ນ ສຈ຺ຈາຠິສມໂຍ ອໂຫສິ. ຍຖາ ຈ ອິມສ຺ສ, ເອວໍ ອຸປກສ຺ສ ອາຊີວກສ຺ສ ພຸທ຺ຘຄຸຓປ຺ປກາສນໍ ສຸຕ຺ວາ. ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ ຫິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຠຄວຕາ ຠາສິຕໍ ປເຣສໍ ສຸຓນ຺ຕານມ຺ປິ ຕປຸສ຺ສຠລ຺ລິການໍ ສຣຓທານໍ ວິຍ ວາສນາຠາຄິຍເມວ ຊາຕໍ, ນ ອເສກ຺ຂຠາຄິຍໍ ວາ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍໍ ວາ. ເອສາ ຫິ ຘມ຺ມຕາຕິ. ເວເທຫິ ວາ ອນ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນ຺ຕໍ ນາມ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣປຣິໂຍສານໍ ນິພ຺ພານໍ. ອິເມ ອຸສ຺ສທາ ນຕ຺ຖີຕິ ສພ຺ພໂສ ອິເມ ປຫີນຕ຺ຕາ ນ ສນ຺ຕິ.

ອຊປາລກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມຸຈລິນ຺ທກຖາວຓ຺ຓນາ

໕. ມຸຈລິນ຺ທມູເລຕິ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑໑) ເອຕ຺ຖ ມຸຈລິນ຺ໂທ ວຸຈ຺ຈຕິ ນີປຣຸກ຺ໂຂ, ໂຍ ‘‘ນິຈຸໂລ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສ ສມີເປຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເກຈິ ປນ ‘‘ມຸຈໂລຕິ ຕສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ນາມໍ, ວນເຊຏ຺ຐກຕາຍ ປນ ມຸຈລິນ຺ໂທຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸທປາທີຕິ ສກລຈກ຺ກວາຬຄພ຺ຠໍ ປູເຣນ຺ໂຕ ມຫາເມໂຆ ອຸທປາທິ. ເອວຣູໂປ ກິຣ ເມໂຆ ທ຺ວີສຸເຍວ ກາເລສຸ ວສ຺ສຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິມ຺ຫິ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ພຸທ຺ເຘ ວາ, ອິຘ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທກາເລ ອຸທປາທິ. ໂປກ຺ຂຣຓິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕຕິ ໂປກ຺ຂຣຓິຍາ ເຫຏ຺ຐາ ນາຄຠວນໍ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ. ສກຠວນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ນາຄຠວນໂຕ. ເອວໍ ໂຠເຄຫິ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ສຕ຺ຕ ວາເຣ ອຕ຺ຕໂນ ສຣີຣໂຠເຄຫິ ຠຄວໂຕ ກາຍໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ. ອຸປຣິມຸທ຺ຘນິ ມຫນ຺ຕໍ ຜຓໍ ວິຫຈ຺ຈາຕິ ຠຄວໂຕ ມຸທ຺ຘປ຺ປເທສສ຺ສ ອຸປຣິ ອຕ຺ຕໂນ ມຫນ຺ຕໍ ຜຓໍ ປສາເຣຕ຺ວາ. ‘‘ຜຓໍ ກຣິຕ຺ວາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ໂສເຍວຕ຺ໂຖ.

ຕສ຺ສ ກິຣ ນາຄຣາຊສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ ‘‘ຠຄວາ ຈ ມຍ຺ຫໍ ຠວນສມີເປ ຣຸກ຺ຂມູເລ ນິສິນ຺ໂນ, ອຍຎ຺ຈ ສຕ຺ຕາຫວທ຺ທລິກາ ວຕ຺ຕຕິ, ວາສາຄາຣມສ຺ສ ລທ຺ຘຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ໂສ ສຕ຺ຕຣຕນມຍໍ ປາສາທໍ ນິມ຺ມິນິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ໂຕປິ ‘‘ເອວໍ ກເຕ ກາຍສາໂຣ ຄຫິໂຕ ນ ຠວິສ຺ສຕິ, ທສພລສ຺ສ ກາຍເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ມຫນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂຠເຄຫິ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຸປຣິ ຜຓໍ ຘາເຣສິ. ‘‘ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ໂລຫປາສາເທ ຠຓ຺ຑາຄາຣຄພ຺ຠປ຺ປມາຓໍ ອໂຫສີ’’ຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຊ຺ຌິມຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໘໔) ປນ –

‘‘ປຣິກ຺ເຂປສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ໂອກາໂສ ເຫຏ຺ຐາ ໂລຫປາສາທປ຺ປມາໂຓ ອໂຫສິ, ‘ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິເຕນ ອິຣິຍາປເຖນ ສຕ຺ຖາ ວິຫຣິສ຺ສຕີ’ຕິ ນາຄຣາຊສ຺ສ ອຊ຺ຌາສໂຍ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂອກາສໍ ປຣິກ຺ຂິປິ, ມຊ຺ເຌ ຣຕນປລ຺ລງ຺ໂກ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ອຸປຣິ ສຸວຓ຺ຓຕາຣກວິຈິຕ຺ຕໍ ສໂມສຣິຕຄນ຺ຘທາມກຸສຸມເຈລວິຕານໍ ອໂຫສິ, ຈຕູສຸ ໂກເຓສຸ ຄນ຺ຘເຕເລນ ທີປາ ຊລິຕາ, ຈຕູສຸ ທິສາສຸ ວິວຣິຕ຺ວາ ຈນ຺ທນກຣຓ຺ຑກາ ຐປິຕາ’’ຕິ –

ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິເຕນ ອິຣິຍາປເຖນ ວິຫຣິສ຺ສຕີຕິ ຈ ນາຄຣາຊສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍມຕ຺ຕເມຕໍ, ຠຄວາ ປນ ຍຖານິສິນ຺ໂນວ ສຕ຺ຕາຫໍ ວີຕິນາເມສິ.

ກິຎ຺ຈາປິ…ເປ… ຈິນ຺ເຕຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອຸຓ຺ຫຄ຺ຄຫຓໍ ໂຠຄປຣິກ຺ເຂປສ຺ສ ວິປຸລຠາວກຣເຓ ກາຣຓກິຕ຺ຕນໍ. ຂຸທ຺ທເກ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ນາຄຣາຊສ຺ສ ສຣີຣສມ຺ຠູຕາ ອຸສ຺ມາ ພາເຘຍ຺ຍ, ວິປຸລຠາວກຣເຓນ ປນ ຕາທິສໍ ມາ ອຸຓ຺ຫໍ ພາຘຍິຕ຺ຖາ’’ຕິ. ສອຸປສຄ຺ຄປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ອຸປສຄ຺ເຄນ ວິນາປິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິທ຺ຘນ຺ຕິ ອຸພ຺ພິທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ, ສາ ຈສ຺ສ ອຸພ຺ພິທ຺ຘຕາ ອຸປກ຺ກິເລສວິຄເມນ ທູຣຠາເວນ ອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເມຆວິຄເມນ ທູຣີຠູຕ’’ນ຺ຕິ. ອິນ຺ທນີລມຓິ ວິຍ ທິພ຺ພຕິ ໂຊຕຕີຕິ ເທໂວ, ອາກາໂສ. ວິທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ອິທານິ ວິຄຕວລາຫໂກ ອາກາໂສ, ນຕ຺ຖິ ຠຄວໂຕ ສີຕາທິອຸປທ຺ທໂວ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ. ວິນິເວເຐຕ຺ວາຕິ ອປເນຕ຺ວາ. ອຕ຺ຕໂນ ຣູປນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ນາຄຣູປໍ. ປຏິສໍຫຣິຕ຺ວາຕິ ອນ຺ຕຣຘາເປຕ຺ວາ. ມາຓວກວຓ຺ຓນ຺ຕິ ກຸມາຣກຣູປໍ.

ເອຕມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ວິເວກສຸຂປຏິສໍເວທິໂນ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ສຸຂເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕໍ ອຕ຺ຖໍ ສພ຺ພາກາເຣນ ຊານິຕ຺ວາ. ອິມໍ ອຸທານນ຺ຕິ ອິມໍ ວິເວກສຸຂານຸຠາວທີປກໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ. ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ວິສ຺ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ປກາສິຕຘມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ. ອກຸປ຺ປນຠາໂວຕິ ອກຸປ຺ປນສຠາໂວ.

ມຸຈລິນ຺ທກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຣາຊາຍຕນກຖາວຓ຺ຓນາ

໖. ໂອສຘຫຣີຕກໍ ອຸປເນສີຕິ ນ ເກວລໍ ໂອສຘຫຣີຕກເມວ, ທນ຺ຕກຏ຺ຐມ຺ປິ ອຸປເນສິ. ປຈ຺ຈຄ຺ເຆຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຣິມໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ປໍ ເກຈິ ນ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕເນວ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຈ຺ຈຄ຺ເຆຕິ ອຠິນເວ. ປຈ຺ເຈກໍ ມຫຄ຺ຆຕາຍ ປຈ຺ຈຄ຺ເຆຕິ ເກຈິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ນ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ ມຫຄ຺ຆໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ ວາ’’ຕິ.

ຣາຊາຍຕນກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ພ຺ຣຫ຺ມຍາຈນກຖາວຓ຺ຓນາ

໗. ອາຈິຓ຺ຓສມາຈິຓ຺ໂຓຕິ ອາຈຣິໂຕ ເຈວ ອາຈຣນ຺ເຕຫິ ຈ ສມ຺ມເທວ ອາຈຣິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ອຍໍ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ປຐມາຠິສມ຺ໂພຘິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເຕວາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ຘມ຺ມຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຄມ຺ຠີໂຣປິ ຘມ຺ໂມ ປຏິປກ຺ຂວິຘມເນນ ສຸປາກໂຏ ຠເວຍ຺ຍ, ປຏິປກ຺ຂວິຘມນໍ ປນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິປຏິພທ຺ຘໍ, ສາ ສທ຺ຘມ຺ມສວນາຘີນາ, ຕໍ ສຕ຺ຖຣິ ຘມ຺ເມ ຈ ປສາທາຍຕ຺ຕໍ. ໂສ ວິເສສໂຕ ໂລເກ ສມ຺ຠາວນີຍສ຺ສ ຄຣຸກາຕພ຺ພສ຺ສ ອຠິປຕ຺ຖນາເຫຕຸໂກຕິ ປຣມ຺ປຣາຍ ສຕ຺ຕານໍ ຘມ຺ມສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ຍາຈນານິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ຍາຈິເຕ ເທເສຕຸກາມຕາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ອຘິຄໂຕຕິ ປຏິວິທ຺ໂຘ, ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍຖາຠູຕໍ ອວພຸທ຺ໂຘຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ໂມຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ໂມ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຄມ຺ຠີໂຣຕິ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ວິຍ ມກສຕຸຓ຺ຑສູຈິຍາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມຸປຈິຕປຣິປກ຺ກຎາຓສມ຺ຠາເຣຫິ ອຎ຺ເຎສໍ ຎາເຓນ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ໂຐ. ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາວ ທຸທ຺ທໂສ ທຸກ຺ເຂນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ນ ສກ຺ກາ ສຸເຂນ ທຏ຺ຐຸໍ. ໂຍ ຫິ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ໂຐ, ໂສ ໂອຄາຫິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ສຣູປໂຕ ຈ ວິເສສໂຕ ຈ ສຸເຂນ ປສ຺ສິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ອຖ ໂຂ ກິຈ຺ເຉນ ເກນຈິ ກທາຈິເທວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ທຸທ຺ທສຕ຺ຕາວ ທຸຣນຸໂພໂຘ ທຸກ຺ເຂນ ອວພຸຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ, ນ ສກ຺ກາ ສຸເຂນ ອວພຸຊ຺ຌິຕຸໍ. ຍຎ຺ຫິ ທຏ຺ຐຸເມວ ນ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ສ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ອນຸພຸຊ຺ຌເນ ກຖາ ເອວ ນຕ຺ຖິ ອວໂພຘສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ. ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຕມໍ ນຸ ໂຂ ທຸກ຺ກຣຕຣໍ ວາ ທຸຣຠິສມ຺ຠວຕຣໍ ວາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑໑໕) ສຸຕ຺ຕປທໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ສນ຺ໂຕຕິ ອນຸປສນ຺ຕສຠາວານໍ ກິເລສານໍ ສງ຺ຂາຣານຎ຺ຈ ອຠາວໂຕ ວູປສນ຺ຕສພ຺ພປຣິຬາຫຕາຍ ສນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຸໂຕ, ສນ຺ຕາຣມ຺ມຓຕາຍ ວາ ສນ຺ໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ ສນ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ສນ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ, ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ ສນ຺ຕໍ ສນ຺ຕາຣມ຺ມຓຎ຺ຈາຕິ ສນ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ. ປຘານຠາວໍ ນີໂຕຕິ ປຓີໂຕ. ອຖ ວາ ປຓີໂຕຕິ ອຕິຕ຺ຕິກຣຓຏ຺ເຐນ ອຕປ຺ປໂກ ສາທຸຣສໂຠຊນໍ ວິຍ. ສນ຺ຕປຓີຕຠາເວເນວ ເຈຕ຺ຖ ອເສຈນກຕາຍ ອຕປ຺ປກຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອິທຎ຺ຫິ ທ຺ວຍໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕກ຺ກາວຈໂຣຕິ ອຸຕ຺ຕມຎາຓວິສຍຕ຺ຕາ ຕກ຺ເກນ ອວຈຣິຕພ຺ໂພ ໂອຄາຫິຕພ຺ໂພ ນ ໂຫຕິ, ຎາເຓເນວ ອວຈຣິຕພ຺ໂພ. ຕໂຕ ເອວ ນິປຸຓຎາຓໂຄຈຣຕາຍ ສຓ຺ຫສຸຂຸມສຠາວຕ຺ຕາ ຈ ນິປຸໂຓ ສຓ຺ໂຫ. ປຓ຺ຑິຕເວທນີໂຍຕິ ພາລານໍ ອວິສຍຕ຺ຕາ ສມ຺ມາປຏິປທໍ ປຏິປນ຺ເນຫິ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ເອວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອລ຺ລີຍນ຺ຕິ ອຠິຣມິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ເສວິຍນ຺ຕີຕິ ອາລຍາ, ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາຕິ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຕາ ປຎ຺ຈກາມຄຸເຓ ອລ຺ລີຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ອາລຍາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈກາມຄຸເຓ ອລ຺ລີຍນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸເຓ ເສວນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕຕິ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ. ຣມນ຺ຕີຕິ ຣຕິໍ ວິນ຺ທນ຺ຕິ ກີຬນ຺ຕິ ລຬນ຺ຕິ. ອາລີຍນ຺ຕິ ອຠິຣມຓວເສນ ເສວນ຺ຕີຕິ ອາລຍາ, ອຏ຺ຐສຕໍ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານິ, ເຕຫິ ອາລເຍຫິ ຣມນ຺ຕີຕິ ອາລຍຣາມາຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິເມ ຫິ ສຕ຺ຕາ ຍຖາ ກາມຄຸເຓ, ເອວໍ ຣາຄມ຺ປິ ອສ຺ສາເທນ຺ຕິ ອຠິນນ຺ທນ຺ຕິເຍວ. ຍເຖວ ຫິ ສຸສຊ຺ຊິຕປຸປ຺ຜຜລຠຣິຕຣຸກ຺ຂາທິສມ຺ປນ຺ນໍ ອຸຍ຺ຍານໍ ປວິຏ຺ໂຐ ຣາຊາ ຕາຍ ຕາຍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຣມຕິ, ສມ຺ມຸທິໂຕ ອາໂມທິຕປໂມທິໂຕ ໂຫຕິ, ນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐຕິ, ສາຍມ຺ປິ ນິກ຺ຂມິຕຸໍ ນ ອິຈ຺ຉຕິ, ເອວມິເມຫິ ກາມາລຍຕຓ຺ຫາລເຍຫິ ສຕ຺ຕາ ຣມນ຺ຕິ, ສໍສາຣວຏ຺ເຏ ສມ຺ໂມທິຕາ ອນຸກ຺ກຓ຺ຐິຕາ ວສນ຺ຕິ. ເຕນ ເນສໍ ຠຄວາ ທຸວິຘມ຺ປິ ອາລຍໍ ອຸຍ຺ຍານຠູມິໍ ວິຍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອາລຍຣາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຣຕາຕິ ນິຣຕາ. ສຸຏ຺ຐຸ ມຸທິຕາຕິ ອຕິວິຍ ມຸທິຕາ ອນຸກ຺ກຓ຺ຐນໂຕ.

ຐານໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ຐານສທ຺ທໍ ສນ຺ຘາຍ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຐານນ຺ຕິ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເອວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕິຏ຺ຐຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ຐານໍ, ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ. ອິເມສໍ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ປຈ຺ຈຍາຕິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ, ອວິຊ຺ຊາທໂຍວ. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ເອວ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ຍຖາ ເທໂວ ເອວ ເທວຕາ. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍານໍ ວາ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ປຏິຈ຺ຈ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ. ເຕນ ສມຕ຺ຖປຈ຺ຈຍລກ຺ຂໂຓ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ປຏິຈ຺ຈ ສມຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຜລໍ ເອຕສ຺ມາຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ປທທ຺ວເຍນປິ ຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍຏ຺ໂຐ ເອວ ວິຠາວິໂຕ. ສງ຺ຂາຣາທິປຈ຺ຈຍານຎ຺ຫິ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ. ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມໂຖຕິອາທິ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຖໂຕ ນິພ຺ພານເມວ. ຍສ຺ມາ ຫິ ຕໍ ອາຄມ຺ມ ປຏິຈ຺ຈ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາວເຫຕຸ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣວິປ຺ຜນ຺ທິຕານິ ສມ຺ມນ຺ຕິ ວູປສມ຺ມນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມໂຖ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິສໍຍຸຕ຺ເຕ ຫິ ນິພ຺ພາເນ ສງ຺ຂາຣວູປສມປຣິຍາໂຍ ຎາຍາຄໂຕເຍວາຕິ. ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ນິພ຺ພຈນໍ – ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ສມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມໂຖຕິ.

ຍສ຺ມາ ຈ ຕໍ ອາຄມ຺ມ ສພ຺ເພ ອຸປຘໂຍ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐາ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຏ຺ຐສຕປ຺ປເຠທາ ສພ຺ພາປິ ຕຓ຺ຫາ ຂີຍນ຺ຕິ, ສພ຺ເພ ກິເລສຣາຄາ ວິຣຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຊຣາມຣຓາທິເຠທໍ ສພ຺ພໍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສພ຺ພູປຘິປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ຕຓ຺ຫາກ຺ຂໂຍ ວິຣາໂຄ ນິໂຣໂຘ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍາ ປເນສາ ຕຓ຺ຫາ ເຕນ ເຕນ ຠເວນ ຠວນ຺ຕຣໍ ຠວນິກນ຺ຕິຠາເວນ ວິນຕິ ສໍສິພ຺ພຕິ, ຜເລນ ວາ ສທ຺ຘິໍ ກມ຺ມໍ ວິນຕິ ສໍສິພ຺ພຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວານນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕໍ ວານໂຕຕິ ນິພ຺ພານໍ. ກິລມໂຖຕິ ກາຍກິລມໂຖ. ວິເຫສາປິ ກາຍວິເຫສາເຍວ, ຈິຕ຺ເຕ ປນ ອຸຠຍມ຺ເປຕໍ ພຸທ຺ຘານໍ ນຕ຺ຖິ ໂພຘິມູເລເຍວ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຈິຣນິສຊ຺ຊາຈິຣຠາສເນຫິ ປິຏ຺ຐິອາຄິລາຍນຕາລຸຄລໂສສາທິວເສນ ກາຍກິລມໂຖ ເຈວ ກາຍວິເຫສາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ, ສາ ຈ ໂຂ ເທສນາຍ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ຕານຎ຺ຈ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານຎ຺ຈ ວເສນ. ຊານນ຺ຕານໍ ປນ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານຎ຺ຈ ເທສນາຍ ກາຍປຣິສ຺ສໂມປິ ສຕ຺ຖຸ ອປຣິສ຺ສໂມວ, ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ນ ຈ ມໍ ຘມ຺ມາຘິກຣຓໍ ວິເຫເສຕີ’’ຕິ. ເຕເນວ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາ ອຊານນ຺ຕານໍ ເທສນາ ນາມ, ໂສ ມມ ກິລມໂຖ ອສ຺ສາ’’ຕິ.

ອປິສ຺ສູຕິ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ໂສ ນ ເກວລໍ ເອຕທໂຫສິ, ອິມາປິ ຄາຖາ ປຏິຠໍສູຕິ ທີເປຕິ. ຠຄວນ຺ຕນ຺ຕິ ປຏິສທ຺ທໂຍເຄນ ສາມິອຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິ. ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕາ ອຈ຺ຉຣິຍາ ວາ ອນຈ຺ຉຣິຍາ. ວຸທ຺ຘິອຕ຺ໂຖປິ ຫິ ອ-ກາໂຣ ໂຫຕິ ຍຖາ ‘‘ອເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ. ກປ຺ປານໍ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ຘມ຺ມສໍວິຠາຄກຣຓຕ຺ຖເມວ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ອິທານິ ສມຘິຄຕຘມ຺ມຣຊ຺ຊສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕາປຕ຺ຕິທີປນຕ຺ຕາ ຄາຖາຕ຺ຖສ຺ສ ອນຸອຈ຺ຉຣິຍຕາ ຕສ຺ສ ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕິ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຕ຺ຖທ຺ວາເຣນ ຫິ ຄາຖານໍ ອນຈ຺ຉຣິຍຕາ. ໂຄຈຣາ ອເຫສຸນ຺ຕິ ອຸປຏ຺ຐຫໍສຸ, ອຸປຏ຺ຐານຎ຺ຈ ວິຕກ຺ກຍິຕພ຺ພຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິວິຕກ຺ກຍິຕພ຺ພຠາວໍ ປາປຸຓິໍສູ’’ຕິ.

ກິຈ຺ເຉນາຕິ ນ ທຸກ຺ຂປ຺ປຏິປທາຍ. ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ມຄ຺ຄາ ສຸຂປ຺ປຏິປທາວ ໂຫນ຺ຕິ. ປາຣມີປູຣຓກາເລ ປນ ສຣາຄສໂທສສໂມຫສ຺ເສວ ສໂຕ ອາຄຕາຄຕານໍ ຍາຈການໍ ອລງ຺ກຕປ຺ປຏິຍຕ຺ຕໍ ສີສໍ ກນ຺ຕິຕ຺ວາ ຄລໂລຫິຕໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ສຸອຎ຺ຊິຕານິ ອກ຺ຂີນິ ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາ ກຸລວໍສປ຺ປທີປໍ ປຸຕ຺ຕໍ ມນາປຈາຣິນິໍ ຠຣິຍນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ ເທນ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎານິ ຈ ຂນ຺ຕິວາທິສທິເສສຸ ອຕ຺ຕຠາເວສຸ ເຉຊ຺ຊເຠຊ຺ຊາທີນິ ປາປຸຓນ຺ຕສ຺ສ ອາຄມນີຍປຏິປທໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫ-ອິຕິ ວາ ພ຺ຍຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ເອກໍສຕ຺ເຖຕິ ເກຈິ. ຫ ພ຺ຍຕ຺ຕໍ ເອກໍເສນ ວາ ອລໍ ນິປ຺ປໂຍຊນໍ ເອວໍ ກິຈ຺ເຉນ ອຘິຄຕໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ຫລນ຺ຕິ ວາ ອລນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ຖໍ ປທໍ ‘‘ຫລນ຺ຕິ ວທາມີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ‘‘ປກາສິຕ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ, ເທສິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ກິຈ຺ເຉນ ອຘິຄຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອລໍ ເທສິຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕໍ ເທສິຕໍ, ໂກ ອຕ຺ໂຖ ເທສິເຕນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຣາຄໂທສປເຣເຕຫີຕິ ຣາຄໂທສຜຸຏ຺ເຐຫິ, ຜຸຏ຺ຐວິເສນ ວິຍ ສປ຺ເປນ ຣາເຄນ ໂທເສນ ຈ ສມ຺ຜຸຏ຺ເຐຫິ ອຠິຠູເຕຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຣາຄໂທສປເຣເຕຫີຕິ ຣາຄໂທສານຸຄເຕຫິ, ຣາເຄນ ຈ ໂທເສນ ຈ ອນຸພນ຺ເຘຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຏິໂສຕຄາມິນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໕; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໘໑; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໗໒) ນິຈ຺ຈຄາຫາທີນໍ ປຏິໂສຕໍ ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂມນຕ຺ຕາ ອສຸຠນ຺ຕິ ເອວໍ ຄຕໍ ປວຕ຺ຕໍ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣາຄຣຕ຺ຕາຕິ ກາມຣາເຄນ ຠວຣາເຄນ ທິຏ຺ຐິຣາເຄນ ຈ ຣຕ຺ຕາ. ນ ທກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂມນຕ຺ຕາ ອສຸຠນ຺ຕິ ອິມິນາ ສຠາເວນ ນ ປສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕ ອປສ຺ສນ຺ເຕ ໂກ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິນາ ສຠາເວນ ຍາຖາວໂຕ ຘມ຺ມໍ ຊານາເປຕຸນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຣາຄໂທສປເຣຕຕາປິ ເນສໍ ສມ຺ມຸຬ຺ຫຠາເວເນວາຕິ ອາຫ ‘‘ຕໂມຂນ຺ເຘນ ອາວຸຏາ’’ຕິ, ອວິຊ຺ຊາຣາສິນາ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຏາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ນມຕີຕິ ກສ຺ມາ ປນສ຺ສ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນມິ, ນນຸ ເອສ ‘‘ມຸຕ຺ໂຕຫໍ ໂມເຈສ຺ສາມິ, ຕິຓ຺ໂຓຫໍ ຕາເຣສ຺ສາມິ,

ກິໍ ເມ ອຎ຺ຎາຕເວເສນ, ຘມ຺ມໍ ສຈ຺ຉິກເຕນິຘ;

ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປາປຸຓິຕ຺ວາ, ຕາຣຍິສ຺ສໍ ສເທວກ’’ນ຺ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໒.໕໕) –

ປຕ຺ຖນໍ ກຕ຺ວາ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕຕິ? ສຈ຺ຈເມວ, ຕເທວ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານຸຠາເວນ ປນສ຺ສ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນມິ. ຕສ຺ສ ຫິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ວາ ສຕ຺ຕານໍ ກິເລສຄຫນຕໍ ຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ຄມ຺ຠີຣຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕານໍ ກິເລສຄຫນຕາ ຈ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີຣຕາ ຈ ສພ຺ພາກາເຣນ ປາກຏາ ຊາຕາ. ອຖສ຺ສ ‘‘ອິເມ ສຕ຺ຕາ ກຎ຺ຊິຍປຸຓ຺ຓລາພຸ ວິຍ ຕກ຺ກຠຣິຕຈາຏິ ວິຍ ວສາເຕລປີຕປິໂລຕິກາ ວິຍ ອຎ຺ຊນມກ຺ຂິຕຫຕ຺ໂຖ ວິຍ ຈ ກິເລສຠຣິຕາ ອຕິສໍກິລິຏ຺ຐາ ຣາຄຣຕ຺ຕາ ໂທສທຸຏ຺ຐາ ໂມຫມຸຬ຺ຫາ, ເຕ ກິໍ ນາມ ປຏິວິຊ຺ຌິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ຕຍໂຕ ກິເລສຄຫນປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານຸຠາເວນປິ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນມິ.

‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ປຖວີສນ຺ຘາຣກອຸທກກ຺ຂນ຺ໂຘ ວິຍ ຄມ຺ຠີໂຣ, ປພ຺ພເຕນ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ຐປິໂຕ ສາສໂປ ວິຍ ທຸທ຺ທໂສ, ສຕຘາ ຠິນ຺ນສ຺ສ ວາລສ຺ສ ໂກຏິ ວິຍ ອຓຸ. ມຍາ ຫິ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ວາຍມນ຺ເຕນ ອທິນ຺ນໍ ທານໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ອຣກ຺ຂິຕໍ ສີລໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ອປຣິປູຣິຕາ ກາຈິ ປາຣມີ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສ ເມ ນິຣຸສ຺ສາຫໍ ວິຍ ມາຣພລໍ ວິຘມນ຺ຕສ຺ສປິ ປຖວີ ນ ກມ຺ປິຕ຺ຖ, ປຐມຍາເມ ປຸພ຺ເພນິວາສໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສປິ ນ ກມ຺ປິຕ຺ຖ, ມຊ຺ຌິມຍາເມ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸໍ ວິໂສເຘນ຺ຕສ຺ສປິ ນ ກມ຺ປິຕ຺ຖ, ປຈ຺ຉິມຍາເມ ປນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕສ຺ເສວ ເມ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸ ກມ຺ປິຕ຺ຖ. ອິຕິ ມາທິເສນປິ ຕິກ຺ຂຎາເຓນ ກິຈ຺ເຉເນວາຍໍ ຘມ຺ໂມ ປຏິວິທ຺ໂຘ, ຕໍ ໂລກິຍມຫາຊນາ ກຖໍ ປຏິວິຊ຺ຌິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີຣຕາຍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານຸຠາເວນປິ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນມີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອປິຈ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ຍາຈິເຕ ເທເສຕຸກາມຕາຍປິສ຺ສ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນມິ. ຊານາຕິ ຫິ ຠຄວາ ‘‘ມມ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕາຍ ຈິຕ຺ເຕ ນມມາເນ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ຘມ຺ມເທສນໍ ຍາຈິສ຺ສຕິ, ອິເມ ຈ ສຕ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຄຣຸກາ, ເຕ ‘ສຕ຺ຖາ ກິຣ ຘມ຺ມໍ ນ ເທເສຕຸກາໂມ ອໂຫສິ, ອຖ ນໍ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ຍາຈິຕ຺ວາ ເທສາເປຕິ, ສນ຺ໂຕ ວຕ ໂຠ ຘມ຺ໂມ ປຓີໂຕ’ຕິ ມຎ຺ຎມານາ ສຸສ຺ສູສິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ອິທມ຺ປິສ຺ສ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ນມິ, ໂນ ຘມ຺ມເທສນາຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໘. ສຫມ຺ປຕິສ຺ສາຕິ ໂສ ກິຣ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ສຫໂກ ນາມ ເຖໂຣ ປຐມຊ຺ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິຍໍ ກປ຺ປາຍຸກພ຺ຣຫ຺ມາ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ຕຕ຺ຣ ນໍ ສຫມ຺ປຕິ ພ຺ຣຫ຺ມາຕິ ສຎ຺ຊານນ຺ຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ສຫມ຺ປຕິສ຺ສາ’’ຕິ. ນສ຺ສຕິ ວຕາຕິ ໂສ ກິຣ ອິມໍ ສທ຺ທໍ ຕຖາ ນິຈ຺ຉາເຣຕິ, ຍຖາ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ສຸຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ສນ຺ນິປຕິໍສຸ. ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຊາຕິກາຕິ ປຎ຺ຎາມເຍ ອກ຺ຂິມ຺ຫິ ອປ຺ປໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ຣາຄໂທສໂມຫຣຊໍ ເອເຕສໍ ເອວໍສຠາວາຕິ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຊາຕິກາ. ອປ຺ປໍ ຣາຄາທິຣຊໍ ເຍສໍ ເຕ ສຠາວາ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຊາຕິກາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອສ຺ສວນຕາຕິ ‘‘ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ກຣຓຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ, ອສ຺ສວນຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ທສປຸຎ຺ຎກິຣິຍວເສນ ກຕາຘິກາຣາ ປຣິປາກຄຕປທຸມານິ ວິຍ ສູຣິຍຣສ຺ມິສມ຺ຜສ຺ສໍ ຘມ຺ມເທສນໍເຍວ ອາກງ຺ຂມານາ ຈຕຸປ຺ປທິກຄາຖາວສາເນ ອຣິຍຠູມິໍ ໂອກ຺ກມນາຣຫາ ນ ເອໂກ, ນ ທ຺ເວ, ອເນກສຕສຫສ຺ສາ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຎ຺ຎາຕາໂຣ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ປາຕຸຣໂຫສີຕິ ປາຕຸຠວິ. ສມເລຫິ ຈິນ຺ຕິໂຕຕິ ສມເລຫິ ປູຣຓກສ຺ສປາທີຫິ ຉຫິ ສຕ຺ຖາເຣຫິ ຈິນ຺ຕິໂຕ. ເຕ ຫິ ປຸເຣຕຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ກຓ຺ຏເກ ປຕ຺ຖຣມານາ ວິຍ ວິສໍ ສິຎ຺ຈມານາ ວິຍ ຈ ສມລໍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຘມ຺ມໍ ເທສຍິໍສຸ. ເຕ ກິຣ ພຸທ຺ຘໂກລາຫລານຸສ຺ສເວນ ສຎ຺ຊາຕກຸຕູຫລາ ໂລກໍ ວຎ຺ເຈຕ຺ວາ ໂກຫຎ຺ເຎ ຐຕ຺ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຏິຊານນ຺ຕາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຘມ຺ມໍເຍວ ຘມ຺ໂມຕິ ທີເປສຸໍ. ອປາປຸເຣຕນ຺ຕິ ວິວຣ ເອຕໍ. ອມຕສ຺ສ ທ຺ວາຣນ຺ຕິ ອມຕສ຺ສ ນິພ຺ພານສ຺ສ ທ຺ວາຣຠູຕໍ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ເອຕໍ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສນນ຺ຕຣຘານໂຕ ປຠຸຕິ ປິຫິຕໍ ນິພ຺ພານນຄຣສ຺ສ ມຫາທ຺ວາຣໍ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ສທ຺ຘມ຺ມເທສນາຫຕ຺ເຖນ ອປາປຸຣ ວິວຣ ອຸຄ຺ຆາເຏຫີຕິ. ສຸຓນ຺ຕຸ ຘມ຺ມໍ ວິມເລນານຸພຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອິເມ ສຕ຺ຕາ ຣາຄາທິມລານໍ ອຠາວໂຕ ວິມເລນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ອນຸພຸທ຺ຘໍ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ຕຸ ຕາວ ຠຄວາຕິ ຍາຈຕິ.

ເສລປພ຺ພໂຕ ອຸຈ຺ໂຈ ໂຫຕິ ຖິໂຣ ຈ, ນ ປໍສຸປພ຺ພໂຕ ມິສ຺ສກປພ຺ພໂຕ ວາຕິ ອາຫ ‘‘ເສເລ ຍຖາ ປພ຺ພຕມຸທ຺ຘນິຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ‘‘ເສລມເຍ ເອກຄ຺ຆເນ ປພ຺ພຕມຸທ຺ຘນິ ຍຖາຐິໂຕວ. ນ ຫິ ຕຕ຺ຖ ຐິຕສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຄີວຸກ຺ຂິປນປສາຣຓາທິກິຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ຕຖູປມນ຺ຕິ ຕປ຺ປຏິຠາຄໍ ເສລປພ຺ພຕູປມໍ. ຘມ຺ມມຍໍ ປາສາທນ຺ຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມມາຫ. ໂສ ຫິ ສພ຺ພໂສ ປສາທາວໂຫ ສພ຺ພຘມ຺ເມ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕຏ຺ເຐນ ປາສາທສທິໂສ ຈ, ປຎ຺ຎາປຣິຍາໂຍ ວາ ອິຘ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ. ປຎ຺ຎາ ຫິ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕຏ຺ເຐນ ປາສາໂທຕິ ອຠິຘມ຺ເມ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ. ຕຖາ ຈາຫ –

‘‘ປຎ຺ຎາປາສາທມາຣຸຍ຺ຫ, ອໂສໂກ ໂສກິນິໍ ປຊໍ;

ປພ຺ພຕຏ຺ໂຐວ ຠູມຏ຺ເຐ, ຘີໂຣ ພາເລ ອເວກ຺ຂຕີ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໒໘);

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍຖາ ເສລປພ຺ພຕມຸທ຺ຘນິ ຍຖາຐິໂຕວ ຈກ຺ຂຸມາ ປຸຣິໂສ ສມນ຺ຕໂຕ ຊນຕໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ, ຕຖາ ຕ຺ວມ຺ປິ ສຸເມຘ ສຸນ຺ທຣປຎ຺ຎ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸ ຠຄວາ ຘມ຺ມມຍໍ ປຎ຺ຎາມຍໍ ປາສາທມາຣຸຍ຺ຫ ສຍໍ ອເປຕໂສໂກ ໂສກາວຕິຓ຺ຓໍ ຊາຕິຊຣາຠິຠູຕໍ ຊນຕໍ ອເວກ຺ຂສ຺ສຸ ອຸປຘາຣຍ ອຸປປຣິກ຺ຂາຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຍຖາ ຫິ ປພ຺ພຕປາເທ ສມນ຺ຕາ ມຫນ຺ຕໍ ເຂຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ເກທາຣປາຬີສຸ ກຸຏິກາໂຍ ກຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິໍ ອຄ຺ຄິໍ ຊາເລຍ຺ຍຸໍ, ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕຎ຺ຈ ອນ຺ຘກາຣໍ ອສ຺ສ, ອຖ ຕສ຺ສ ປພ຺ພຕສ຺ສ ມຕ຺ຖເກ ຐຕ຺ວາ ຈກ຺ຂຸມໂຕ ປຸຣິສສ຺ສ ຠູມິໍ ໂອໂລກຍໂຕ ເນວ ເຂຕ຺ຕໍ, ນ ເກທາຣປາຬິໂຍ, ນ ກຸຏິໂຍ, ນ ຕຕ຺ຖ ສຍິຕມນຸສ຺ສາ ປຎ຺ຎາເຍຍ຺ຍຸໍ ອນຸຊ຺ຊລຠາວໂຕ, ກຸຏິກາສຸ ປນ ອຄ຺ຄິຊາລາມຕ຺ຕເມວ ປຎ຺ຎາເຍຍ຺ຍ ອຸຊ຺ຊລຠາວໂຕ, ເອວໍ ຘມ຺ມປາສາທໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ສຕ຺ຕນິກາຍໍ ໂອໂລກຍໂຕ ຕຖາຄຕສ຺ສ ເຍ ເຕ ອກຕກລ຺ຍາຓາ ສຕ຺ຕາ, ເຕ ເອກວິຫາເຣ ທກ຺ຂິຓຊາຓຸປສ຺ເສ ນິສິນ຺ນາປິ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອາປາຖໍ ນາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຎາຓຄ຺ຄິນາ ອນຸຊ຺ຊລຠາວໂຕ ອນຸຬາຣຠາວໂຕ ຈ, ຣຕ຺ຕິໍ ຂິຕ຺ຕາ ສຣາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕິ. ເຍ ປນ ກຕກລ຺ຍາຓາ ເວເນຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລາ, ເຕ ເອວສ຺ສ ທູເຣປິ ຐິຕາ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປຣິປກ຺ກຎາຓຄ຺ຄິຕາຍ ສມຸຊ຺ຊລຠາວໂຕ ອຸຬາຣສນ຺ຕານຕາຍ ຈ, ໂສ ອຄ຺ຄິ ວິຍ ຫິມວນ຺ຕປພ຺ພໂຕ ວິຍ ຈ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ທູເຣ ສນ຺ໂຕ ປກາເສນ຺ຕິ, ຫິມວນ຺ໂຕວ ປພ຺ພໂຕ;

ອສນ຺ເຕຕ຺ຖ ນ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ຣຕ຺ຕິໍ ຂິຕ຺ຕາ ຍຖາ ສຣາ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໐໔);

ອຸຏ຺ເຐຫີຕິ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖໍ ຈາຣິກຈຣຓໍ ຍາຈນ຺ໂຕ ຠຓຕິ. ອຸຏ຺ເຐຫີຕິ ວາ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕາສງ຺ຂາຕສງ຺ໂກຈາປຕ຺ຕິໂຕ ກິລາສຸຠາວໂຕ ອຸຏ຺ຐຫ. ວີຣາຕິອາທີສຸ ຠຄວາ ສາຕິສຍຈຕຸພ຺ພິຘສມ຺ມປ຺ປຘານວີຣິຍວນ຺ຕຕາຍ ວີໂຣ, ເທວປຸຕ຺ຕມຈ຺ຈຸກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣານໍ ວິຊິຕຕ຺ຕາ ວິຊິຕສງ຺ຄາໂມ, ຊາຕິກນ຺ຕາຣາທິໂຕ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຖໍ ວາຫນສມຕ຺ຖຕາຍ ນິພ຺ພານສງ຺ຂາຕໍ ເຂມປ຺ປເທສໍ ສມ຺ປາປນສມຕ຺ຖຕາຍ ສຕ຺ຖວາໂຫ, ກາມຈ຺ຉນ຺ທອິຓສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອຓໂຓຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂຍ ຫິ ປເຣສໍ ອິຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິນາເສຕິ, ໂສ ເຕຫິ ‘‘ອິຓໍ ເທຫີ’’ຕິ ຕຊ຺ຊມາໂນປິ ຜຣຸສໍ ວຸຈ຺ຈມາໂນປິ ວມ຺ຠມາໂນປິ ວຘິຍມາໂນປິ ກິຎ຺ຈິ ປຏິປ຺ປຫຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ສພ຺ພໍ ຕິຕິກ຺ຂຕິ. ຕິຕິກ຺ຂກາຣຓຎ຺ຫິສ຺ສ ຕໍ ອິຓໍ ໂຫຕິ, ເອວເມວ ໂຍ ຍມ຺ຫິ ກາມຈ຺ຉນ຺ເທນ ຣຊ຺ຊຕິ, ຕຓ຺ຫາຄຫເຓນ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສ ເຕນ ຜຣຸສໍ ວຸຈ຺ຈມາໂນປິ ວມ຺ຠມາໂນປິ ວຘິຍມາໂນປິ ກິຎ຺ຈິ ປຏິປ຺ປຫຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ສພ຺ພໍ ຕິຕິກ຺ຂຕິ. ຕິຕິກ຺ຂກາຣຓຎ຺ຫິສ຺ສ ໂສ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ໂຫຕິ ຆຣສາມິເກຫິ ວິເຫຐິຍມານານໍ ອິຕ຺ຖີນໍ ວິຍ. ກສ຺ມາ? ອິຓສທິສຕ຺ຕາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ.

໙. ອຊ຺ເຌສນນ຺ຕິ ຄຣຸຏ຺ຐານີຍໍ ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາ ຄຣຸຕຣໍ ປໂຍຊນໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຠິປຕ຺ຖນາ ອຊ຺ເຌສນາ, ສາປິ ອຕ຺ຖໂຕ ຍາຈນາ ເອວ. ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸນາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕຎາເຓນ ຈ ອາສຍານຸສຍຎາເຓນ ຈ. ອິເມສຎ຺ຫິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຎາຓານໍ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂູຕິ ນາມໍ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂູຕິ. ເຫຏ຺ຐິມານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ມຄ຺ຄຎາຓານໍ ຘມ຺ມຈກ຺ຂູຕິ. ອປ຺ປຣຊກ຺ເຂຕິອາທີສຸ ເຍສໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ ຣາຄາທິຣຊໍ ອປ຺ປໍ, ເຕ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂາ. ເຍສໍ ຕໍ ມຫນ຺ຕໍ, ເຕ ມຫາຣຊກ຺ຂາ. ເຍສໍ ສທ຺ຘາທີນິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຕິກ຺ຂານິ, ເຕ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍາ. ເຍສໍ ຕານິ ມຸທູນິ, ເຕ ມຸທິນ຺ທ຺ຣິຍາ. ເຍສໍ ເຕເຍວ ສທ຺ຘາທໂຍ ອາກາຣາ ສຸນ຺ທຣາ, ເຕ ສ຺ວາກາຣາ. ເຍ ກຖິຕກາຣຓໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ຕິ, ສຸເຂນ ສກ຺ກາ ໂຫນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາເປຕຸໍ, ເຕ ສຸວິຎ຺ຎາປຍາ. ເຍ ປຣໂລກຎ຺ເຈວ ວຊ຺ຊຎ຺ຈ ຠຍໂຕ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕ ປຣໂລກວຊ຺ຊຠຍທສ຺ສາວິໂນ ນາມ.

ອຸປ຺ປລານິ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ອຸປ຺ປລິນີ, ຄຈ຺ໂຉປິ ຊລາສໂຍປິ, ອິຘ ປນ ຊລາສໂຍ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ຕສ຺ມາ ອຸປ຺ປລິນິຍນ຺ຕິ ອຸປ຺ປລວເນຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອິໂຕ ປເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອນ຺ໂຕນິມຸຄ຺ຄໂປສີນີຕິ ຍານິ ອຸທກສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ນິມຸຄ຺ຄາເນວ ຫຸຕ຺ວາ ປຸສ຺ສນ຺ຕິ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ, ຕານິ ອນ຺ໂຕນິມຸຄ຺ຄໂປສີນິ. ອຸທກໍ ອຈ຺ຈຸຄ຺ຄມ຺ມ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີຕິ ອຸທກໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍານິ ອຈ຺ຈຸຄ຺ຄມ຺ມ ຐິຕານິ ສູຣິຍຣສ຺ມິສມ຺ຜສ຺ສໍ ອາຄມຍມານານິ, ຕານິ ອຊ຺ຊ ປຸປ຺ຜນການິ. ຍານິ ສໂມທກໍ ຐິຕານິ, ຕານິ ສ຺ເວ ປຸປ຺ຜນການິ. ຍານິ ອຸທກາ ອນຸຄ຺ຄຕານິ ອນ຺ໂຕນິມຸຄ຺ຄໂປສີນິ, ຕານິ ຕຕິຍທິວເສ ປຸປ຺ຜນການິ. ອຸທກາ ປນ ອນຸຄ຺ຄຕານິ ອຎ຺ຎານິປິ ສໂຣຄອຸປ຺ປລາທີນິ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ຍານິ ເນວ ປຸປ຺ຜິສ຺ສນ຺ຕິ ມຈ຺ຉກຈ຺ຉປຠກ຺ຂາເນວ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕານິ ປາຬິໍ ນາຣຸຬ຺ຫານິ, ອາຫຣິຕ຺ວາ ປນ ທີເປຕພ຺ພານີຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປກາສິຕານິ. ຍເຖວ ຫິ ຕານິ ຈຕຸພ຺ພິຘານິ ປຸປ຺ຜານິ, ເອວເມວ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ ເນຍ຺ໂຍ ປທປຣໂມຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຄ຺ຄລາ.

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສຫ ອຸທາຫຏເວລາຍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສງ຺ຂິຕ຺ເຕນ ມາຕິກາຍ ຐປິຍມານາຍ ເທສນານຸສາເຣນ ຎາຓໍ ເປເສຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສງ຺ຂິຕ຺ເຕນ ຠາສິຕສ຺ສ ວິຕ຺ຖາເຣນ ອຕ຺ເຖ ວິຠຊິຍມາເນ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ. ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຸທ຺ເທສໂຕ ປຣິປຸຈ຺ຉໂຕ ໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ເສວໂຕ ຠຊໂຕ ປຍິຣຸປາສໂຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ເນຍ຺ໂຍ. ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ພຫຸມ຺ປິ ສຸຓໂຕ ພຫຸມ຺ປິ ຠຓໂຕ ພຫຸມ຺ປິ ຘາຣຍໂຕ ພຫຸມ຺ປິ ວາຈຍໂຕ ນ ຕາຍ ຊາຕິຍາ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ, ເຕນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ມຄ຺ຄໍ ວາ ຜລໍ ວາ ອນ຺ຕມໂສ ຌານໍ ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວາ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ປທປຣໂມ. ຕຕ຺ຖ ຠຄວາ ອຸປ຺ປລວນາທິສທິສໍ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອຊ຺ຊ ປຸປ຺ຜນການິ ວິຍ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູ, ສ຺ເວ ປຸປ຺ຜນການິ ວິຍ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ, ຕຕິຍທິວເສ ປຸປ຺ຜນການິ ວິຍ ເນຍ຺ເຍ, ມຈ຺ຉກຈ຺ຉປຠກ຺ຂປຸປ຺ຜານິ ວິຍ ປທປຣເມ ຈ ອທ຺ທສ, ປສ຺ສນ຺ໂຕ ຈ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂາ, ເອຕ຺ຕກາ ມຫາຣຊກ຺ຂາ, ຕຕ຺ຣາປິ ເອຕ຺ຕກາ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູ’’ຕິ ເອວໍ ສພ຺ພາກາຣໂຕວ ອທ຺ທສ.

ຕຕ຺ຖ ຕິຓ຺ຓໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອິມສ຺ມິຎ຺ເຎວ ອຕ຺ຕຠາເວ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ ອຕ຺ຖໍ ສາເຘຕິ. ປທປຣມານໍ ອນາຄຕຕ຺ຖາຍ ວາສນາ ໂຫຕິ. ອຖ ຠຄວາ ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຕ຺ຖາວຫໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ເທເສຕຸກມ຺ຍຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ປຸນ ສພ຺ເພປິ ຕີສຸ ຠເວສຸ ສຕ຺ເຕ ຠພ຺ພາຠພ຺ພວເສນ ທ຺ເວ ໂກຏ຺ຐາເສ ອກາສິ. ເຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍ ເຕ ສຕ຺ຕາ ກມ຺ມາວຣເຓນ ສມນ຺ນາຄຕາ ວິປາກາວຣເຓນ ສມນ຺ນາຄຕາ ກິເລສາວຣເຓນ ສມນ຺ນາຄຕາ ອສ຺ສທ຺ຘາ ອຈ຺ຉນ຺ທິກາ ທຸປ຺ປຎ຺ຎາ ອຠພ຺ພາ ນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມຕ຺ຕໍ, ອິເມ ເຕ ສຕ຺ຕາ ອຠພ຺ພາ. ກຕເມ ເຕ ສຕ຺ຕາ ຠພ຺ພາ? ເຍ ເຕ ສຕ຺ຕາ ນ ກມ຺ມາວຣເຓນ…ເປ… ອິເມ ເຕ ສຕ຺ຕາ ຠພ຺ພາ’’ຕິ (ວິຠ. ໘໒໖-໘໒໗). ຕຕ຺ຖ ສພ຺ເພປິ ອຠພ຺ພປຸຄ຺ຄເລ ປຫາຍ ຠພ຺ພປຸຄ຺ຄເລເຍວ ຎາເຓນ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ຣາຄຈຣິຕາ, ເອຕ຺ຕກາ ໂທສ, ໂມຫ, ວິຕກ຺ກ, ສທ຺ຘາ, ພຸທ຺ຘິຈຣິຕາ’’ຕິ ຉ ໂກຏ຺ຐາເສ ອກາສິ, ເອວໍ ກຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມີຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂາທິຠພ຺ພາທິວເສນ ອາວຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເຕ ສຕ຺ຕາ ປຸຎ຺ຊປຸຎ຺ຊາວ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ນ ເອເກກາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຈ຺ຈຠາສີຕິ ປຕິອຠາສິ. ອປາຣຸຕາຕິ ວິວຏາ. ອມຕສ຺ສ ທ຺ວາຣາຕິ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ໂສ ຫິ ອມຕສງ຺ຂາຕສ຺ສ ນິພ຺ພານສ຺ສ ທ຺ວາຣໍ, ໂສ ມຍາ ວິວຣິຕ຺ວາ ຐປິໂຕ ມຫາກຣຸຓູປນິສ຺ສເຍນ ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ອຘິຄຕຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອປາຣຸຕໍ ເຕສໍ ອມຕສ຺ສ ທ຺ວາຣ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ ປຐນ຺ຕິ. ປມຸຎ຺ຈນ຺ຕຸ ສທ຺ຘນ຺ຕິ ສພ຺ເພ ອຕ຺ຕໂນ ສທ຺ຘໍ ມຸຎ຺ຈນ຺ຕຸ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ຕຸ ປເວເທນ຺ຕຸ, ມຍາ ເທສິເຕ ຘມ຺ເມ ມຍິ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ສທ຺ທຫນາກາຣໍ ອຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຉິມປທທ຺ວເຍ ອຍມຕ຺ໂຖ – ອຫຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ປຄຸຓໍ ສຸປ຺ປວຕ຺ຕິຕມ຺ປິ ອິມໍ ປຓີຕໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ຘມ຺ມໍ ກາຍວາຈາກິລມຖສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ນ ຠາສິໍ, ນ ຠາສິສ຺ສາມີຕິ ຈິນ຺ເຕສິໍ, ອິທານິ ປນ ສພ຺ໂພ ຊໂນ ສທ຺ຘາຠາຊນໍ ອຸປເນຕຸ, ປູເຣສ຺ສາມິ ເນສໍ ສງ຺ກປ຺ປນ຺ຕິ. ອນ຺ຕຣຘາຍີຕິ ສຕ຺ຖາຣໍ ຄນ຺ຘມາລາທີຫິ ປູເຊຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣຫິໂຕ, ສກຏ຺ຐານເມວ ຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ຖຸສນ຺ຕິກຎ຺ຫິ ອຸປຄຕານໍ ເທວານໍ ພ຺ຣຫ຺ມານຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ປຸຣໂຕ ອນ຺ຕຣຘານໍ ນາມ ສກຏ຺ຐານຄມນເມວ.

ພ຺ຣຫ຺ມຍາຈນກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໐. ເອຕທໂຫສີຕິ ເອຕໍ ອໂຫສິ, ‘‘ກສ຺ສ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ປຐມໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ຘມ຺ມເທສນາປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຬາໂຣຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ. ທີຆປິງ຺ຄໂລ ກິເຣສ. ໂສ ຫິ ຕຸງ຺ຄສຣີຣຕາຍ ທີໂຆ, ປິງ຺ຄລຈກ຺ຂຸຕາຍ ປິງ຺ຄໂລ, ເຕນສ຺ສ ‘‘ອາຬາໂຣ’’ຕິ ນາມໍ ອໂຫສິ. ກາລາໂມຕິ ໂຄຕ຺ຕໍ. ປຓ຺ຑິໂຕຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໘໔) ປຓ຺ຑິຈ຺ເຈນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ສມາປຕ຺ຕິປຏິລາຠສໍສິທ຺ເຘນ ອຘິຄມພາຫຸສຈ຺ຈສງ຺ຂາເຕນ ປຓ຺ຑິຕຠາເວນ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພ຺ຍຕ຺ໂຕຕິ ເວຍ຺ຍຕ຺ຕິເຍນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ສມາປຕ຺ຕິປຏິລາຠປຈ຺ຈເຍນ ປາຣິຫາຣິກປຎ຺ຎາສງ຺ຂາເຕນ ພ຺ຍຕ຺ຕຠາເວນ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເມຘາວີຕິ ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຎ຺ຎາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ອຖ ວາ ເມຘາວີຕິ ຕິເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາຍ ຕໍຕໍອິຕິກຕ຺ຕພ຺ພຕາປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາຍ ຈ ເມຘາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຊາຕິໂກຕິ ສມາປຕ຺ຕິຍາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຕ຺ຕາ ນິກ຺ກິເລສຊາຕິໂກ ວິສຸທ຺ຘສຕ຺ໂຕ. ອາຊານິສ຺ສຕີຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂສ຺ສຕິ ປຏິວິຊ຺ຌິສ຺ສຕິ.

ຠຄວໂຕປິ ໂຂ ຎາຓໍ ອຸທປາທີຕິ ຠຄວໂຕປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ຠຄວາ ກິຣ ເທວຕາຍ ກຖິເຕເນວ ນິຏ຺ຐໍ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ສຍມ຺ປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອິໂຕ ສຕ຺ຕມທິວສມຕ຺ຖເກ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕເນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕຕິ ອທ຺ທສ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຠຄວໂຕປິ ໂຂ ຎາຓໍ ອຸທປາທີ’’ຕິ. ມຫາຊານິໂຍຕິ ສຕ຺ຕທິວສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ປຕ຺ຕພ຺ພມຄ຺ຄຜລໂຕ ປຣິຫີນຕ຺ຕາ ມຫຕີ ຊານິ ປຣິຫານິ ອສ຺ສາຕິ ມຫາຊານິໂຍ. ອກ຺ຂເຓ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຖາ ອິຘ ຘມ຺ມເທສນຏ຺ຐານໍ ອາຄມນປາທາປິ ນຕ຺ຖິ, ອຖາຫໍ ຕຕ຺ຖ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ, ຄນ຺ຕ຺ວາ ເທສິຍມານໍ ຘມ຺ມມ຺ປິສ຺ສ ໂສຕຸໍ ໂສຕປສາໂທປິ ນຕ຺ຖິ, ເອວໍ ມຫາຊານິໂຍ ຊາໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກິໍ ປນ ຠຄວຕາ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ຘມ຺ມໍ ຎາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ? ອາມ ນ ສກ຺ກາ, ນ ຫິ ປຣໂຕໂຆສມນ຺ຕເຣນ ສາວການໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ສມ຺ຠວຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ອິຕຣປຈ຺ຈຍຣຫິຕສ຺ສປິ ຘມ຺ມາຠິສມເຍນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ນ ຈ ຕໍ ອຕ຺ຖິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ທ຺ເວເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຈ຺ຈຍາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອຸປ຺ປາທາຍ ປຣໂຕ ຈ ໂຆໂສ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຎ຺ຈ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໒.໑໒໗).

ອຸທໂກຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ, ຣາມສ຺ສ ປນ ປຸຕ຺ຕຕາຍ ຣາມປຸຕ຺ໂຕ. ອຠິໂທສກາລກໂຕຕິ ອຑ຺ຒຣຕ຺ເຕ ກາລກໂຕ. ຠຄວໂຕປິ ໂຂ ຎາຓໍ ອຸທປາທີຕິ ອິຘາປິ ກິຣ ຠຄວາ ເທວຕາຍ ກຖິຕວຈເນນ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ອກຕ຺ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ‘‘ຫິຍ຺ໂຍ ອຑ຺ຒຣຕ຺ເຕ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ອຸທໂກ ຣາມປຸຕ຺ໂຕ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕເນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອທ຺ທສ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສໍ ປຸຣິມສທິສເມວ.

ພຫູປກາຣາຕິ ພຫຸອຸປກາຣາ. ປຘານປຫິຕຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐຫິໍສູຕິ ປຘານຕ຺ຖາຍ ເປສິຕຕ຺ຕຠາວໍ ວສນຏ຺ຐາເນ ປຣິເວຓສມ຺ມຊ຺ຊເນນ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອນຸພນ຺ຘເນນ ມຸໂຂທກທນ຺ຕກຏ຺ຐທານາທິນາ ຈ ອຸປຏ຺ຐຫິໍສຸ. ເກ ປເນເຕ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍາ ນາມ? ເຍ ເຕ –

ຣາໂມ ຘໂຊ ລກ຺ຂໂຓ ຈາປິ ມນ຺ຕີ;

ໂກຓ຺ຑຎ຺ໂຎ ຈ ໂຠໂຊ ສຸຍາໂມ ສຸທຕ຺ໂຕ;

ເອເຕ ຕທາ ອຏ຺ຐ ອເຫສຸໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ;

ຉຬງ຺ຄວາ ມນ຺ຕໍ ວິຍາກຣິໍສູຕິ. (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໘໔; ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ນິທານກຖາ; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໑.ອວິທູເຣນິທານກຖາ);

ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ຊາຕກາເລ ສຸປິນປຏິຄ຺ຄາຫກາ ເຈວ ລກ຺ຂຓປຏິຄ຺ຄາຫກາ ຈ ອຏ຺ຐ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ. ເຕສຸ ຕໂຍ ທ຺ເວຘາ ພ຺ຍາກຣິໍສຸ ‘‘ອິເມຫິ ລກ຺ຂເຓຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສມາໂນ ຣາຊາ ໂຫຫິຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ, ປພ຺ພຊມາໂນ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ປຎ຺ຈ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເອກໍສພ຺ຍາກຣຓາ ອເຫສຸໍ ‘‘ອິເມຫິ ລກ຺ຂເຓຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອຄາເຣ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ພຸທ຺ໂຘວ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເຕສຸ ປຸຣິມາ ຕໂຍ ຍຖາມນ຺ຕປທໍ ຄຕາ. ເອເຕ ຫິ ລກ຺ຂຓມນ຺ຕສງ຺ຂາຕເວທວຈນານຸຣູປໍ ປຏິປນ຺ນາ ທ຺ເວ ຄຕິໂຍ ຠວນ຺ຕິ ອນຎ຺ຎາຕິ ວຸຕ຺ຕນິຍາເມນ ນິຈ຺ຉິນິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕເມວ ປຏິປຊ຺ຊິໍສຸ, ນ ມຫາປຸຣິສສ຺ສ ພຸທ຺ຘຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຈ຺ຈາສີສິໍສຸ. ອິເມ ປນ ໂກຓ຺ຑຎ຺ຎາທໂຍ ປຎ຺ຈ ‘‘ເອກໍສໂຕ ພຸທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊາຕນິຈ຺ຉຍຕ຺ຕາ ມນ຺ຕປທໍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ. ເຕ ອຕ຺ຕນາ ລທ຺ຘໍ ຕຸຏ຺ຐິທານໍ ຎາຕການໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ມຫາປຸຣິໂສ ອຄາເຣ ນ ອຊ຺ຌາວສິສ຺ສຕິ, ເອກນ຺ເຕນ ພຸທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ນິພ຺ເພມຕິກາ ໂພຘິສຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ສມຓປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປພ຺ພຊິຕາ, ເຕສໍ ປຸຕ຺ຕາຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ເອເຕ ກິຣ ທຫຣກາເລວ ພຫູ ມນ຺ເຕ ຊານິໍສຸ, ຕສ຺ມາ ເນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ອາຈຣິຍຏ຺ຐາເນ ຐປຍິໍສຸ. ເຕ ‘‘ປຈ຺ຉາ ອມ຺ເຫຫິ ປຸຕ຺ຕທາຣຊຏໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ນ ສກ຺ກາ ຠວິສ຺ສຕິ ປພ຺ພຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ ທຫຣກາເລເຍວ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຣມຓີຍານິ ເສນາສນານິ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕາ ວິຈຣິໍສຸ. ກາເລນ ກາລໍ ປນ ‘‘ກິໍ ໂຠ ມຫາປຸຣິໂສ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນໍ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ. ມນຸສ຺ສາ ‘‘ກຸຫິໍ ຕຸມ຺ເຫ ມຫາປຸຣິສໍ ປສ຺ສິສ຺ສຖ, ຕີສຸ ປາສາເທສຸ ວິວິຘນາຏກມຊ຺ເຌ ເທໂວ ວິຍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸໂຠຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ນ ຕາວ ມຫາປຸຣິສສ຺ສ ຎາຓໍ ປຣິປາກໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກາ ວິຫຣິໍສຸເຍວ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຠຄວາ ‘‘ພຫຸກາຣາ ໂຂ ເມ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍາ’’ຕິ ອາຫ. ກິໍ ອຸປກາຣການໍເຍວ ເອສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ອນຸປກາຣການໍ ນ ເທເສຕີຕິ? ໂນ ນ ເທເສຕິ. ປຣິຈຍວເສນ ເຫສ ອາຬາຣຎ຺ເຈວ ກາລາມໍ ອຸທກຎ຺ຈ ຣາມປຸຕ຺ຕໍ ໂອໂລເກສິ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ພຸທ຺ຘກ຺ເຂຕ຺ເຕ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ຎໍ ອຎ຺ໂຎ ປຐມໍ ຘມ຺ມໍ ສຈ຺ຉິກາຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ກສ຺ມາ? ຕຖາວິຘອຸປນິສ຺ສຍຕ຺ຕາ. ປຸພ຺ເພ ກິຣ ປຸຎ຺ຎກຣຓກາເລ ທ຺ເວ ຠາຕໂຣ ອເຫສຸໍ. ເຕ ຈ ເອກໂຕ ສສ຺ສໍ ອກໍສຸ. ຕຕ຺ຖ ເຊຏ຺ຐສ຺ສ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ສສ຺ເສ ນວ ວາເຣ ອຄ຺ຄສສ຺ສທານໍ ມຍາ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອໂຫສິ. ໂສ ວປ຺ປກາເລ ພີຊຄ຺ຄໍ ນາມ ທຕ຺ວາ ຄພ຺ຠກາເລ ກນິຏ຺ເຐນ ສທ຺ຘິໍ ມນ຺ເຕສິ ‘‘ຄພ຺ຠກາເລ ຄພ຺ຠໍ ຜາເລຕ຺ວາ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ. ກນິຏ຺ໂຐ ‘‘ຕຣຸຓສສ຺ສໍ ນາເສຕຸກາໂມສີ’’ຕິ ອາຫ. ເຊຏ຺ໂຐ ກນິຏ຺ຐສ຺ສ ອນນຸວຕ຺ຕນຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ເຂຕ຺ຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ໂກຏ຺ຐາສໂຕ ຄພ຺ຠໍ ຜາເລຕ຺ວາ ຂີຣໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ສປ຺ປິຜາຓິເຕນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອທາສິ, ປຸຖຸກກາເລ ປຸຖຸກໍ ກາເຣຕ຺ວາ ອທາສິ, ລາຍເນ ລາຍນຄ຺ຄໍ, ເວຓິກຣເຓ ເວຓຄ຺ຄໍ, ເວຓິໂຍ ປຸຣິສຠາຣວເສນ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ກລາປກຣເຓ ກລາປຄ຺ຄໍ, ຂເລ ກລາປານໍ ຐປນທິວເສ ຂລຄ຺ຄໍ, ມທ຺ທິຕ຺ວາ ວີຫີນໍ ຣາສິກຣຓທິວເສ ຂລຠຓ຺ຑຄ຺ຄໍ, ໂກຏ຺ຐາຄາເຣ ຘຎ຺ຎສ຺ສ ປກ຺ຂິປນທິວເສ ໂກຏ຺ຐຄ຺ຄນ຺ຕິ ເອວໍ ເອກສ຺ມິໍ ສສ຺ເສ ນວ ວາເຣ ອຄ຺ຄທານໍ ອທາສິ. ກນິຏ຺ໂຐ ປນ ຂລໂຕ ຘຎ຺ຎໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຄຫຓທິວເສ ອທາສິ. ເຕສຸ ເຊຏ຺ໂຐ ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ຎຕ຺ເຖໂຣ ຊາໂຕ, ກນິຏ຺ໂຐ ສຸຠທ຺ທປຣິພ຺ພາຊໂກ. ອິຕິ ເອກສ຺ມິໍ ສສ຺ເສ ນວນ຺ນໍ ອຄ຺ຄທານານໍ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ຐເປຕ຺ວາ ເຖຣໍ ອຎ຺ໂຎ ປຐມໍ ຘມ຺ມໍ ສຈ຺ຉິກາຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ນວນ຺ນໍ ອຄ຺ຄທານານໍ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎູນໍ ອຄ຺ຄຠາວຕ຺ຖາຍ ກຕາຠິນີຫາຣານຸຣູປໍ ປວຕ຺ຕິຕສາວກປາຣມິຍາ ຈິຓ຺ຓນ຺ເຕ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ຫິ ໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ຕໍຕໍປາຣມິຍາ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕກາເລ ປວຕ຺ຕິຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ ອປຸຎ຺ຎໍ ວາ ຄຣຸຕຣວິປາກເມວ ໂຫຕິ, ຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ສພ຺ພປຐມໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ວິນາ ກຖໍ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎູນໍ ອຄ຺ຄຠາວສິທ຺ຘີຕິ? ‘‘ພຫຸກາຣາ ໂຂ ເມ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍາ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ອຸປກາຣານຸສ຺ສຣຓມຕ຺ຕເກເນວ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິສິປຕເນ ມິຄທາເຍຕິ ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ປເທເສ ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ພຸທ຺ເຘ ປຈ຺ເຈກສມ຺ພຸທ຺ຘາ ຄນ຺ຘມາທນປພ຺ພເຕ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐາຍ ນາຄລຕາທນ຺ຕກຏ຺ຐໍ ຂາທິຕ຺ວາ ອໂນຕຕ຺ຕທເຫ ມຸຂໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ອາກາເສນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນິປຕນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ນຄເຣ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ກຕຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈາ ຄມນກາເລປິ ຕໂຕເຍວ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອິຕິ ອິສໂຍ ເອຕ຺ຖ ນິປຕນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຕນ຺ຕິ ຈາຕິ ຕໍ ຐານໍ ‘‘ອິສິປຕນ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຕໍ, ມິຄານໍ ປນ ອຠຍຕ຺ຖາຍ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ‘‘ມິຄທາໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິສິປຕເນ ມິຄທາເຍ’’ຕິ. ອຎ຺ເຎ ພຸທ຺ຘາ ປຐມໍ ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖາຍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ອາກາເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ໂອຕຣນ຺ຕິ, ອມ຺ຫາກໍ ປນ ຠຄວາ ອຸປກສ຺ສ ອາຊີວກສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອຸປໂກ ອິມໍ ອທ຺ຘານໍ ປຏິປນ຺ໂນ, ໂສ ມໍ ທິສ຺ວາ ສລ຺ລປິຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສຕິ, ອຖ ປຸນ ນິພ຺ພິນ຺ໂນ ອາຄມ຺ມ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉິກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາຣສໂຍຊນໍ ມຄ຺ຄໍ ປທສາວ ອຄມາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍນ ພາຣາຓສີ, ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມີ’’ຕິ.

໑໑. ອນ຺ຕຣາ ຈ ຄຍໍ ອນ຺ຕຣາ ຈ ໂພຘິນ຺ຕິ ຄຍາຍ ຈ ໂພຘິສ຺ສ ຈ ວິວເຣ ຕິຄາວຸຕນ຺ຕເຣ ຐາເນ. ໂພຘິມຓ຺ຑໂຕ ຫິ ຄຍາ ຕີຓິ ຄາວຸຕານິ, ພາຣາຓສີ ອຏ຺ຐາຣສ ໂຍຊນານິ. ອຸປໂກ ໂພຘິມຓ຺ຑສ຺ສ ຈ ຄຍາຍ ຈ ອນ຺ຕເຣ ຠຄວນ຺ຕໍ ອທ຺ທສ. ອນ຺ຕຣາ-ສທ຺ເທນ ປນ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕໍ. ອີທິເສສຸ ຈ ຐາເນສຸ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ‘‘ອນ຺ຕຣາ ຄາມຎ຺ຈ ນທິຎ຺ຈ ຍາຕີ’’ຕິ ເອວໍ ເອກເມວ ອນ຺ຕຣາ-ສທ຺ທໍ ປຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ, ໂສ ທຸຕິຍປເທນປິ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ, ອໂຍຊິຍມາເນ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ນ ປາປຸຓາຕິ ສາມິວຈນສ຺ສ ປສງ຺ເຄ ອນ຺ຕຣາ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ອຸປໂຍຄວຈນສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ອິຘ ປນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເອວ ວຸຕ຺ໂຕ. ອທ຺ຘານມຄ຺ຄນ຺ຕິ ອທ຺ຘານສງ຺ຂາຕໍ ມຄ຺ຄໍ, ທີຆມຄ຺ຄນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອທ຺ຘານຄມນສມຍສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ອທ຺ຘໂຍຊນໍ ຄຈ຺ຉິສ຺ສາມີຕິ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໂຕ (ປາຈິ. ໒໑໘) ອທ຺ຘໂຍຊນມ຺ປິ ອທ຺ຘານມຄ຺ໂຄ ໂຫຕິ. ໂພຘິມຓ຺ຑໂຕ ປນ ຄຍາ ຕິຄາວຸຕໍ. ວິປ຺ປສນ຺ນານີຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ປສນ຺ນານິ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍານີຕິ ມນຈ຺ຉຏ຺ຐານິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ. ປຣິສຸທ຺ໂຘຕິ ນິທ຺ໂທໂສ. ປຣິໂຍທາໂຕຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕາເຍວ ຫິ ເອສ ‘‘ປຣິໂຍທາໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ເສຕຠາເວນ. ເອຕສ຺ສ ປຣິໂຍທາຕຕໍ ທິສ຺ວາວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ວິປ຺ປສນ຺ນຕໍ ອຎ຺ຎາສິ, ນຍຄ຺ຄາຫີປຎ຺ຎາ ກິເຣສາ ຕສ຺ສ ອາຊີວກສ຺ສ.

ສພ຺ພາຠິຠູຕິ ສພ຺ພໍ ເຕຠູມກຘມ຺ມໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ສພ຺ພວິທູຕິ ສພ຺ພໍ ຈຕຸຠູມກຘມ຺ມໍ ອເວທິໍ ອຎ຺ຎາສິໍ ສພ຺ພໂສ ເຎຍ຺ຍາວຣຓສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ. ສພ຺ເພສຸ ຘມ຺ເມສຸ ອນູປລິຕ຺ໂຕຕິ ສພ຺ເພສຸ ເຕຠູມກຘມ຺ເມສຸ ຣຊ຺ຊນທຸສ຺ສນມຸຍ຺ຫນາທິນາ ກິເລສເລເປນ ອລິຕ຺ໂຕ. ສພ຺ພຎ຺ຊໂຫຕິ ສພ຺ພໍ ເຕຠູມກຘມ຺ມໍ ຊຫິຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ອປ຺ປຫາຕພ຺ພມ຺ປິ ຫິ ກຸສລາພ຺ຍາກຕໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘກິເລສປ຺ປຫາເນນ ປຫີນຕ຺ຕາ ນ ໂຫຕີຕິ ຊຫິຕເມວ ໂຫຕິ. ຕຓ຺ຫກ຺ຂເຍ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ຕຓ຺ຫກ຺ຂເຍ ນິພ຺ພາເນ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາຍາຕິ ສພ຺ພໍ ຈຕຸຠູມກຘມ຺ມໍ ອຕ຺ຕນາວ ຊານິຕ຺ວາ. ກມຸທ຺ທິເສຍ຺ຍນ຺ຕິ ກໍ ອຎ຺ຎໍ ‘‘ອຍໍ ເມ ອາຈຣິໂຍ’’ຕິ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍໍ.

ນ ເມ ອາຈຣິໂຍ ອຕ຺ຖີຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ ມຍ຺ຫໍ ອາຈຣິໂຍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ໂລກິຍຘມ຺ມານມ຺ປິ ຍາທິໂສ ໂລກນາຖສ຺ສ ອຘິຄໂມ, ນ ຕາທິໂສ ອຘິຄໂມ ປຣູປເທໂສ ອຕ຺ຖິ, ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ ປນສ຺ສ ເລໂສປິ ນຕ຺ຖິ. ນຕ຺ຖິ ເມ ປຏິປຸຄ຺ຄໂລຕິ ມຍ຺ຫໍ ສີລາທີຫິ ຄຸເຓຫິ ປຏິນິຘິຠູໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ເຫຕຸນາ ນເຍນ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ສຍໍ ພຸທ຺ໂຘ. ສີຕິຠູໂຕຕິ ສພ຺ພກິເລສຄ຺ຄິນິພ຺ພາປເນນ ສີຕິຠູໂຕ, ກິເລສານໍ ເຍວ ນິພ຺ພຸຕຕ຺ຕາ ນິພ຺ພຸໂຕ.

ກາສິນໍ ປຸຣນ຺ຕິ ກາສິຣຏ຺ເຐ ນຄຣໍ. ອາຫຎ຺ຉນ຺ຕິ ອາຫນິສ຺ສາມິ. ອມຕທຸນ຺ທຸຠິນ຺ຕິ ເວເນຍ຺ຍານໍ ອມຕາຘິຄມາຍ ອຸຄ຺ໂຆສນາທິໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມເທສນາ ‘‘ອມຕທຸນ຺ທຸຠີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຘມ຺ມຈກ຺ກປຏິລາຠາຍ ຕໍ ອມຕເຠຣິໍ ປຫຣິສ຺ສາມີຕິ ຄຈ຺ຉາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອຣຫສິ ອນນ຺ຕຊິໂນຕິ ອນນ຺ຕຊິໂນປິ ຠວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນນ຺ຕຎາໂຓ ຊິຕກິເລໂສຕິ ອນນ຺ຕຊິໂນ. ຫຸເປຍ຺ຍປາວຸໂສຕິ ອາວຸໂສ ເອວມ຺ປິ ນາມ ຠເວຍ຺ຍ, ເອວໍວິເຘ ນາມ ຣູປຣຕເນ ອີທິເສນ ຎາເຓນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຍຎ຺ຫິສ຺ສ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ຊາໂຕ. ກຕາຘິກາໂຣ ເຫສ. ຕຖາ ຫິ ຠຄວາ ເຕນ ສມາຄມນຕ຺ຖໍ ປທສາວ ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ປຏິປຊ຺ຊິ. ປກ຺ກາມີຕິ ວງ຺ກຫາຣຊນປທໍ ນາມ ອຄມາສິ.

ຕຕ຺ເຖກໍ ມິຄລຸທ຺ທກຄາມກໍ ນິສ຺ສາຍ ວາສໍ ກປ຺ເປສິ, ເຊຏ຺ຐກລຸທ຺ທໂກ ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາສິ. ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ຊນປເທ ຈຓ຺ຑາ ມກ຺ຂິກາ ໂຫນ຺ຕິ. ອຖ ນໍ ເອກາຍ ຈາຏິຍາ ວສາເປສຸໍ. ມິຄລຸທ຺ທໂກ ທູຣໍ ມິຄວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອຣຫນ຺ເຕ ມາ ປມຊ຺ຊີ’’ຕິ ຈາປໍ ນາມ ຘີຕຣໍ ອາຓາເປຕ຺ວາ ອຄມາສິ ສທ຺ຘິໍ ປຸຕ຺ຕຠາຕຸເກຫິ. ສາ ຈສ຺ສ ຘີຕາ ທສ຺ສນີຍາ ໂຫຕິ ໂກຏ຺ຐາສສມ຺ປນ຺ນາ. ທຸຕິຍທິວເສ ອຸປໂກ ຆຣໍ ອາຄໂຕ ຕໍ ທາຣິກໍ ສພ຺ພໍ ອຸປຈາຣໍ ກຕ຺ວາ ປຣິວິສິຕຸໍ ອຸປຄຕໍ ທິສ຺ວາ ຣາເຄນ ອຠິຠູໂຕ ຠຸຎ຺ຊິຕຸມ຺ປິ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຠາຊເນນ ຠຕ຺ຕໍ ອາທາຍ ວສນຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕໍ ເອກມນ຺ຕໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ສເຈ ຈາປໍ ລຠາມິ, ຊີວາມິ. ໂນ ເຈ, ມຣາມີ’’ຕິ ນິຣາຫາໂຣ ສຍິ. ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ມາຄວິໂກ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຘີຕຣໍ ອຸປກສ຺ສ ປວຕ຺ຕິໍ ປຸຈ຺ຉິ. ສາ ‘‘ເອກທິວສເມວ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸນ ນາຄຕປຸພ຺ໂພ’’ຕິ ອາຫ.

ມາຄວິໂກ ອາຄຕເວເສເນວ ນໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມີຕິ ຕງ຺ຂຓໍເຍວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຜາສຸກ’’ນ຺ຕິ ປາເທ ປຣາມສນ຺ໂຕ ປຸຈ຺ຉິ. ອຸປໂກ ນິຕ຺ຖຸນນ຺ໂຕ ປຣິວຕ຺ຕຕິເຍວ. ໂສ ‘‘ວທ ຠນ຺ເຕ, ຍໍ ມຍາ ສກ຺ກາ ກາຕຸໍ, ສພ຺ພໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຫ. ອຸປໂກ ‘‘ສເຈ ຈາປໍ ລຠາມິ, ຊີວາມິ, ໂນ ເຈ, ມຍ຺ຫເມວ ມຣຓໍ ເສຍ຺ໂຍ’’ຕິ ອາຫ. ຊານາສິ ກິຣ, ຠນ຺ເຕ, ກິຎ຺ຈິ ສິປ຺ປນ຺ຕິ? ນ ຊານາມີຕິ. ນ, ຠນ຺ເຕ, ກິຎ຺ຈິ ສິປ຺ປໍ ອຊານນ຺ເຕນ ສກ຺ກາ ຆຣາວາສໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸນ຺ຕິ. ໂສ ອາຫ ‘‘ນາຫໍ ກິຎ຺ຈິ ສິປ຺ປໍ ຊານາມິ, ອປິຈ ຕຸມ຺ຫາກໍ ມໍສຫາຣໂກ ຠວິສ຺ສາມິ, ມໍສຎ຺ຈ ວິກ຺ກິຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ມາຄວິໂກ ‘‘ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ເອຕເທວ ຣຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອຸຕ຺ຕຣສາຏກໍ ທຕ຺ວາ ຆຣໍ ອາເນຕ຺ວາ ຘີຕຣໍ ອທາສິ. ເຕສໍ ສໍວາສມນ຺ວາຍ ປຸຕ຺ໂຕ ວິຊາຍິ, ‘‘ສຸຠທ຺ໂທ’’ຕິສ຺ສ ນາມໍ ອກໍສຸ. ຈາປາ ຕສ຺ສ ໂຣທນກາເລ ‘‘ມໍສຫາຣກສ຺ສ ປຸຕ຺ຕ ມິຄລຸທ຺ທກສ຺ສ ປຸຕ຺ຕ ມາ ໂຣທິ ມາ ໂຣທີ’’ຕິອາທີນິ ວທມານາ ປຸຕ຺ຕໂຕສນຄີເຕນ ອຸປກໍ ອຸປ຺ປຓ຺ເຑສິ. ‘‘ຠທ຺ເທ ຕ຺ວໍ ມໍ ອນາໂຖຕິ ມຎ຺ຎສິ, ອຕ຺ຖິ ເມ ອນນ຺ຕຊິໂນ ນາມ ສຫາໂຍ, ຕສ຺ສາຫໍ ສນ຺ຕິກໍ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຫ. ຈາປາ ‘‘ເອວມຍໍ ອຏ຺ຏີຍຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ກເຖສິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ອນາໂຣເຈຕ຺ວາວ ມຊ຺ຌິມເທສາຠິມຸໂຂ ປກ຺ກາມິ.

ຠຄວາ ຈ ເຕນ ສມເຍນ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ, ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຏິກຈ຺ເຈວ ຠິກ຺ຂູ ອາຓາເປສິ ‘‘ໂຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນນ຺ຕຊິໂນຕິ ປຸຈ຺ຉມາໂນ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ສ ມໍ ທສ຺ເສຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ. ອຸປໂກປິ ໂຂ ‘‘ກຸຫິໍ ອນນ຺ຕຊິໂນ ວສຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ສາວຕ຺ຖິໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວິຫາຣມຊ຺ເຌ ຐຕ຺ວາ ‘‘ກຸຫິໍ ອນນ຺ຕຊິໂນ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ຕໍ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ນຍິໍສຸ. ໂສ ຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ສຎ຺ຊານາຖ ມໍ ຠຄວາ’’ຕິ ອາຫ. ອາມ ອຸປກ ສຎ຺ຊານາມິ, ກຸຫິໍ ປນ ຕ຺ວໍ ວສິຕ຺ຖາຕິ. ວງ຺ກຫາຣຊນປເທ, ຠນ຺ເຕຕິ. ອຸປກ ມຫລ຺ລໂກສິ ຊາໂຕ, ປພ຺ພຊິຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສີຕິ. ປພ຺ພຊິສ຺ສາມິ, ຠນ຺ເຕຕິ. ຠຄວາ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອທາສິ. ໂສ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອນາຄາມິຜເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ອວິເຫສຸ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ນິພ຺ພຕ຺ຕິກ຺ຂເຓເຍວ ຈ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ອວິເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕມຕ຺ຕາ ຫິ ສຕ຺ຕ ຊນາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິໍສຸ, ເຕສໍ ໂສ ອຎ຺ຎຕໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ອວິຫໍ ອຸປປນ຺ນາເສ, ວິມຸຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕ ຠິກ຺ຂໂວ;

ຣາຄໂທສປຣິກ຺ຂີຓາ, ຕິຓ຺ຓາ ໂລເກ ວິສຕ຺ຕິກໍ.

‘‘ອຸປໂກ ປລຄຓ຺ໂຑ ຈ, ປຸກ຺ກຸສາຕິ ຈ ເຕ ຕໂຍ;

ຠທ຺ທິໂຍ ຂຓ຺ຑເທໂວ ຈ, ພາຫຸຣຄ຺ຄິ ຈ ສງ຺ຄິໂຍ;

ເຕ ຫິຕ຺ວາ ມານຸສໍ ເທຫໍ, ທິພ຺ພໂຍຄໍ ອຸປຈ຺ຈຄຸ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໕໐, ໑໐໕);

໑໒. ສຓ຺ຐເປສຸນ຺ຕິ ‘‘ເນວ ອຠິວາເທຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ ກຕິກໍ ອກໍສຸ. ພາຫຸລ຺ລິໂກຕິ ຈີວຣພາຫຸລ຺ລາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ປຏິປນ຺ໂນ. ປຘານວິພ຺ຠນ຺ໂຕຕິ ປຘານໂຕ ປຸພ຺ເພ ອນຸຏ຺ຐິຕທຸກ຺ກຣຈຣຓໂຕ ວິພ຺ຠນ຺ໂຕ ຠຏ຺ໂຐ ປຣິຫີໂນ. ອາວຕ຺ໂຕ ພາຫຸລ຺ລາຍາຕິ ຈີວຣາທິພຫຸຠາວຕ຺ຖາຍ ອາວຕ຺ໂຕ. ອປິຈ ໂຂ ອາສນໍ ຐເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ອປິຈ ໂຂ ປນສ຺ສ ອຸຈ຺ຈກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສ ອາສນມຕ຺ຕໍ ຐເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທິໍສຸ. ອສຓ຺ຐຫນ຺ຕາຕິ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ພຸທ຺ຘເຕເຊນ ອຠິຠູຕາ ອຕ຺ຕໂນ ກຕິກາຍ ຐາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ. ນາເມນ ຈ ອາວຸໂສວາເທນ ຈ ສມຸທາຈຣນ຺ຕີຕິ ‘‘ໂຄຕມາ’’ຕິ ຈ ‘‘ອາວຸໂສ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ອາວຸໂສ ໂຄຕມ, ມຍໍ ອຸຣຸເວລາຍໍ ປຘານກາເລ ຕຸຍ຺ຫໍ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣິມ຺ຫ, ມຸໂຂທກໍ ທນ຺ຕກຏ຺ຐໍ ອທມ຺ຫ, ວຸຕ຺ຖປຣິເວຓໍ ສມ຺ມຊ຺ຊິມ຺ຫ, ປຈ຺ຉາ ເຕ ໂກ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິໍ ອກາສິ, ກຈ຺ຈິ ອມ຺ເຫສຸ ປກ຺ກນ຺ເຕສຸ ນ ຈິນ຺ຕຍິຕ຺ຖາ’’ຕິ ເອວຣູປໍ ກຖໍ ກເຖນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ນ ຈິຣສ຺ເສວາຕິ ອຈິເຣເນວ. ກຸລປຸຕ຺ຕາຕິ ທຸວິຘາ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ຊາຕິກຸລປຸຕ຺ຕາ ອາຈາຣກຸລປຸຕ຺ຕາ ຈ, ເອເຕ ປນ ອຸຠຍຖາປິ ກຸລປຸຕ຺ຕາເຍວ. ອຄາຣສ຺ມາຕິ ຆຣາ. ອຄາຣາຍ ຫິຕໍ ອຄາຣິຍໍ, ກສິໂຄຣກ຺ຂາທິ ກຸຏຸມ຺ພໂປສນກມ຺ມໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ອຄາຣິຍນ຺ຕິ ອນຄາຣິຍໍ. ປພ຺ພຊ຺ຊາເຍຕໍ ອຘິວຈນໍ. ປພ຺ພຊນ຺ຕີຕິ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕິ. ຕທນຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ຕໍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ. ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ປຣິໂຍສານໍ, ອຣຫຕ຺ຕຜລນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ຫິ ອຕ຺ຖາຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ. ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມຕິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ. ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນເຍວ ປຎ຺ຎາຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ, ອປຣປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣິສ຺ສຖາຕິ ປາປຸຓິຕ຺ວາ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ວິຫຣິສ຺ສຖ.

ອິຣິຍາຍາຕິ ທຸກ຺ກຣອິຣິຍາຍ. ປຏິປທາຍາຕິ ທຸກ຺ກຣປຏິປຕ຺ຕິຍາ. ທຸກ຺ກຣກາຣິກາຍາຕິ ປສຕປສຕມຸຄ຺ຄຍູສາທິອາຫຣຓາທິນາ ທຸກ຺ກຣກຣເຓນ. ອຸຕ຺ຕຣິ ມນຸສ຺ສຘມ຺ມາຕິ ມນຸສ຺ສຘມ຺ມໂຕ ອຸປຣິ. ອລໍ ອຣິຍໍ ກາຕຸນ຺ຕິ ອລມຣິໂຍ, ອຣິຍຠາວາຍ ສມຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຎາຓທສ຺ສນເມວ ຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ, ອລມຣິໂຍ ຈ ໂສ ຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ ຈາຕິ ອລມຣິຍຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ. ຎາຓທສ຺ສນນ຺ຕິ ຈ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປິ ວິປສ຺ສນາປິ ມຄ຺ໂຄປິ ຜລມ຺ປິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓມ຺ປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ສມາໂນ ຎາຓທສ຺ສນໍ ອາຣາເຘຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໑໑) ຫິ ເອຕ຺ຖ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ຎາຓທສ຺ສນໍ ນາມ. ‘‘ຎາຓທສ຺ສນາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນີຫຣຕິ ອຠິນິນ຺ນາເມຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໕) ເອຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ. ‘‘ອຠພ຺ພາ ເຕ ຎາຓທສ຺ສນາຍ ອນຸຕ຺ຕຣາຍ ສມ຺ໂພຘາຍາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໙໖) ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ໂຄ. ‘‘ອຍມຎ຺ໂຎ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາ ອລມຣິຍຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ ອຘິຄໂຕ ຜາສຸວິຫາໂຣ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໒໘) ເອຕ຺ຖ ຜລໍ. ‘‘ຎາຓຎ຺ຈ ປນ ເມ ທສ຺ສນໍ ອຸທປາທິ ‘ອກຸປ຺ປາ ເມ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ, ອຍມນ຺ຕິມາ ຊາຕິ, ນຕ຺ຖິ ທານິ ປຸນພ຺ຠໂວ’’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໖) ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ. ‘‘ຎາຓຎ຺ຈ ປນ ເມ ທສ຺ສນໍ ອຸທປາທິ ‘ສຕ຺ຕາຫກາລກໂຕ ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ’’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໔; ໒.໓໔໐; ມຫາວ. ໑໐) ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ. ອິຘ ປນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐາໂນ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ ວາ ອຘິປ຺ເປຕໍ.

ອຠິຊານາຖ ເມ ໂນຕິ ອຠິຊານາຖ ນຸ ເມ. ເອວຣູປໍ ປຠາວິຕເມຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວຣູປໍ ວາກ຺ຍເຠທນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອປິ ນຸ ອຫໍ ອຸຣຸເວລາຍໍ ປຘາເນ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖໍ ອນຸກ຺ກຓ຺ຐນຕ຺ຖໍ ຣຕ຺ຕິໍ ວາ ທິວາ ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ອາວຸໂສ, ມຍໍ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຄມິສ຺ສາມາຕິ ມາ ວິຕກ຺ກຍິຕ຺ຖ, ມຍ຺ຫໍ ໂອຠາໂສ ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານນິມິຕ຺ຕໍ ວາ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ ເອວຣູປໍ ກຎ຺ຈິ ວຈນເຠທໍ ອກາສິນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕ ເອກປເທເນວ ສຕິໍ ລຠິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນຄາຣວາ ‘‘ອທ຺ຘາ ເອສ ພຸທ຺ໂຘ ຊາໂຕ’’ຕິ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ‘‘ໂນ ເຫຕໍ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ອສກ຺ຂິ ໂຂ ຠຄວາ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິເຍ ຠິກ຺ຂູ ສຎ຺ຎາເປຕຸນ຺ຕິ ຠຄວາ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິເຍ ຠິກ຺ຂູ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ອຫ’’ນ຺ຕິ ຊານາເປຕຸໍ ອສກ຺ຂິ. ອຎ຺ຎາ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາເປສຸນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາຍ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐເປສຸໍ ອຠິນີຫຣິໍສຸ.

ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓. ທ຺ເວເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນ຺ຕາຕິ ທ຺ເວ ອິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂກຏ຺ຐາສາ, ທ຺ເວ ຠາຄາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠາຄວຈໂນ ເຫຕ຺ຖ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ເຕ ຎາຓໍ ອປຣນ຺ເຕ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໐໖໓) ວິຍ. ອິມສ຺ສ ປນ ປທສ຺ສ ອຸຈ຺ຈາຣຓສມກາລໍ ປວຕ຺ຕນິຄ຺ໂຆໂສ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ເຫຏ຺ຐາ ອວີຈິໍ ອຸປຣິ ຠວຄ຺ຄໍ ປຕ຺ວາ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໍ ຜຣິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາສິ. ຕສ຺ມິໍເຍວ ສມເຍ ປຣິປກ຺ກກຸສລມູລາ ສຈ຺ຈາຠິສມ຺ໂພຘາຍ ກຕາຘິກາຣາ ອຏ຺ຐາຣສໂກຏິສງ຺ຂາ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ສມາຄຈ຺ຉິໍສຸ. ປຈ຺ຉິມທິສາຍ ສູຣິໂຍ ອຕ຺ຖເມຕິ, ປາຈີນທິສາຍ ອາສາຬ຺ຫນກ຺ຂຕ຺ເຕນ ຍຸຕ຺ໂຕ ປຸຓ຺ຓຈນ຺ໂທ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ. ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຠຄວາ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນສຸຕ຺ຕໍ ອາຣຠນ຺ໂຕ ‘‘ທ຺ເວເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນ຺ຕາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ປພ຺ພຊິເຕນາຕິ ຄິຫິພນ຺ຘນໍ ເຉຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊຸປຄເຕນ. ນ ເສວິຕພ຺ພາຕິ ນ ວຬຎ຺ເຊຕພ຺ພາ ນານຸຍຸຎ຺ຊິຕພ຺ພາ. ໂຍ ຈາຍໍ ກາເມສຸ ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍໂຄຕິ ໂຍ ຈ ອຍໍ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ ກິເລສກາມສຸຂສ຺ສ ອນຸໂຍໂຄ, ກິເລສກາມສໍຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ ອນຸຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫີໂນຕິ ລາມໂກ. ຄມ຺ໂມຕິ ຄາມວາສີນໍ ສນ຺ຕໂກ ເຕຫິ ເສວິຕພ຺ພຕາຍ. ໂປຖຸຊ຺ຊນິໂກຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊເນນ ອນ຺ຘພາລຊເນນ ອາຈິຓ຺ໂຓ. ອນຣິໂຍຕິ ນ ອຣິໂຍ ນ ວິສຸທ຺ໂຘ ນ ອຸຕ຺ຕໂມ, ນ ວາ ອຣິຍານໍ ສນ຺ຕໂກ. ອນຕ຺ຖສໍຫິໂຕຕິ ນ ອຕ຺ຖສໍຫິໂຕ, ຫິຕສຸຂາວຫກາຣຓໍ ອນິສ຺ສິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍໂຄຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກິລມຖສ຺ສ ອນຸໂຍໂຄ, ທຸກ຺ຂກຣຓໍ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປາທນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ໂຂຕິ ກຓ຺ຏກາປສ຺ສຍເສຍ຺ຍາທີຫິ ອຕ຺ຕພາຘເນຫິ ທຸກ຺ຂາວໂຫ. ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຄ຺ໂຄ ຫິ ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍໂຄ ເອໂກ ອນ຺ໂຕ, ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍໂຄ ເອໂກ ອນ຺ໂຕ, ເອເຕ ທ຺ເວ ອນ຺ເຕ ນ ອຸເປຕິ ນ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ວິມຸຕ຺ໂຕ ເອເຕຫິ ອນ຺ເຕຫິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອເຕສໍ ມຊ຺ເຌ ຠວຕ຺ຕາ ມຊ຺ຌິມາ, ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓຕ຺ຖິເກຫິ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ຈ ປຏິປທາຕິ, ຕຖາ ໂລໂຠ ເອໂກ ອນ຺ໂຕ, ໂທໂສ ເອໂກ ອນ຺ໂຕ. ສສ຺ສຕໍ ເອກໍ ອນ຺ຕໍ, ອຸຈ຺ເຉໂທ ເອໂກ ອນ຺ໂຕຕິ ປຸຣິມນເຍເນວ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ.

ຈກ຺ຂຸກຣຓີຕິອາທີຫິ ຕເມວ ປຏິປທໍ ໂຖເມຕິ. ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸໍ ກໂຣຕີຕິ ຈກ຺ຂຸກຣຓີ. ສາ ຫິ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ທສ຺ສນາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິເຠທສ຺ສ ທສ຺ສນສ຺ສ ປວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນາຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸກຣຓີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຍິທໍ ສຕິປິ ປຏິປທາຍ ອນຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອວຍວວເສນ ສິຊ຺ຌມາໂນ ອຕ຺ໂຖ ສມຸທາເຍນ ກໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຸປຈາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ທຸຕິຍປທໍ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ອຸປສມາຍາຕິ ກິເລສຸປສມຕ຺ຖາຍ. ອຠິຎ຺ຎາຍາຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ອຠິຊານນຕ຺ຖາຍ. ສມ຺ໂພຘາຍາຕິ ເຕສໍເຍວ ສມ຺ພຸຊ຺ຌນຕ຺ຖາຍ. ນິພ຺ພານາຍາຕິ ນິພ຺ພານສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ. ອຖ ວາ ນິພ຺ພານາຍາຕິ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານາຍ. ‘‘ອຸປສມາຍາ’’ຕິ ຫິ ອິມິນາ ສອຸປາທິເສສນິພ຺ພານໍ ຄຫິຕໍ.

ອິທານິ ຕໍ ມຊ຺ຌິມປ຺ປຏິປທໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ ‘‘ກຕມາ ຈ ສາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ອຍເມວາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ຕຕ຺ຖ ອຍເມວາຕິ ອວຘາຣຓວຈນໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ນິພ຺ພານຄາມິມຄ຺ຄສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວປຏິເສຘນຕ຺ຖໍ. ສຕ຺ຕາປຏິກ຺ເຂໂປ ຫິ ອິຘ ປຏິເສຘນໍ ອລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ. ອຣິໂຍຕິ ກິເລສານໍ ອາຣກຕ຺ຕາ ອຣິໂຍ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ. ອຣິປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິປິ ອຣິໂຍ ອຣໂຍ ປາປຘມ຺ມາ ຍນ຺ຕິ ອປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ກຕ຺ວາ. ອຣິເຍນ ຠຄວຕາ ເທສິຕຕ຺ຕາ ອຣິຍສ຺ສ ອຍນ຺ຕິປິ ອຣິໂຍ, ອຣິຍຠາວປ຺ປຏິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິປິ ອຣິໂຍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ອຣິຍກໂຣ ອຣິໂຍຕິປິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ອຣິຍ-ສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຏ຺ຐຫິ ອງ຺ເຄຫິ ອຸເປຕຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ. ມຄ຺ຄງ຺ຄສມຸທາເຍ ຫິ ມຄ຺ຄໂວຫາໂຣ, ສມຸທາໂຍ ຈ ສມຸທາຍີຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ນາມ ໂຫຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຈນຕ຺ໂຖ – ອຕ຺ຕໂນ ອວຍວຠູຕານິ ອຏ຺ຐງ຺ຄານິ ເອຕສ຺ສ ສນ຺ຕີຕິ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກຕິ. ປຣມຕ຺ຖໂຕ ປນ ອງ຺ຄານິເຍວ ມຄ຺ໂຄ ປຎ຺ຈງ຺ຄິກຕູຣິຍາທີນິ ວິຍ, ນ ຈ ອງ຺ຄວິນິມຸຕ຺ໂຕ ຉຬງ຺ໂຄ ເວໂທ ວິຍ. ກິເລເສ ມາເຣນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ມຄ຺ໂຄ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ, ນິພ຺ພານໍ ມຄ຺ຄຕິ ຄເວສຕີຕິ ວາ ມຄ຺ໂຄ. ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຫິ ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຄເວສນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ. ນິພ຺ພານຕ຺ຖິເກຫິ ມຄ຺ຄີຍຕີຕິ ວາ ມຄ຺ໂຄ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍປຸຎ຺ຎກຣຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕທຕ຺ຖປຏິປຕ຺ຕິໂຕ. ຄມ຺ມຕິ ວາ ເຕຫິ ປຏິປຊ຺ຊີຍຕີຕິ ມຄ຺ໂຄ. ເອຕ຺ຖ ປນ ອາທິອນ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ສ ກຕໂມ ໂສ ອິຕິ ເຈຕິ ອຕ຺ໂຖ, ກຕມານິ ວາ ຕານິ ອຏ຺ຐງ຺ຄານີຕິ. ສພ຺ພລິງ຺ຄວິຠຕ຺ຕິວຈນສາຘາຣໂຓ ຫິ ອຍໍ ນິປາໂຕ. ເອກເມກມ຺ປິ ອງ຺ຄໍ ມຄ຺ໂຄເຍວ. ຍຖາຫ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ມຄ຺ໂຄ ເຈວ ເຫຕຸ ຈາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐໓໙). ໂປຣາຓາປິ ຠຓນ຺ຕິ ‘‘ທສ຺ສນມຄ຺ໂຄ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ອຠິນິໂຣປນມຄ຺ໂຄ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ…ເປ… ອວິກ຺ເຂປມຄ຺ໂຄ ສມ຺ມາສມາຘີ’’ຕິ. ນນຸ ຈ ອງ຺ຄານິ ສມຸທິຕານິ ມຄ຺ໂຄ ອນ຺ຕມໂສ ສຕ຺ຕງ຺ຄວິກລສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອຠາວໂຕຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ ສຈ຺ຈສມ຺ປຏິເວເຘ, ມຄ຺ຄປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຍ ປນ ຍຖາສກໍ ກິຈ຺ຈກຣເຓນ ປຈ຺ເຈກມ຺ປິ ຕານິ ມຄ຺ໂຄເຍວ, ອຎ຺ຎຖາ ສມຸທິຕານມ຺ປິ ເຕສໍ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈໍ ນ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍາຕິ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີສຸ ສມ຺ມາ ປສ຺ສຕີຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ສມ຺ມາ ສງ຺ກປ຺ເປຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ນິພ຺ພານສງ຺ຂາເຕ ອາຣມ຺ມເຓ ອຠິນິໂຣເປຕີຕິ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ, ສມ຺ມາ ວທຕິ ເອຕາຍາຕິ ສມ຺ມາວາຈາ, ສມ຺ມາ ກໂຣຕິ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ມາກມ຺ມໍ, ຕເທວ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ໂຕ, ສມ຺ມາ ອາຊີວຕິ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ມາອາຊີໂວ, ສມ຺ມາ ວາຍມຕິ ອຸສ຺ສຫຕີຕິ ສມ຺ມາວາຍາໂມ, ສມ຺ມາ ສຣຕິ ອນຸສ຺ສຣຕີຕິ ສມ຺ມາສຕິ, ສມ຺ມາ ສມາຘິຍຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ມາສມາຘີຕິ ເອວໍ ນິພ຺ພຈນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິທານິ ອຍໍ ໂຂ ສາ ຠິກ຺ຂເວຕິ ຕເມວ ປຏິປທໍ ນິຄເມນ຺ໂຕ ອາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍ຺ວາຍໍ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ເຄ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ກຖິໂຕ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ, ອຍໍ ໂຂ ສາ ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ນິພ຺ພານາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ.

໑໔. ເອວໍ ມຊ຺ຌິມປຏິປທໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິທໍ ໂຂ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໓໐) ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸ-ອິຕິ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ກຸຈ຺ຉິເຕ ທິສ຺ສຕິ. ກຸຈ຺ຉິຕຎ຺ຫິ ປຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຸປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຂໍ-ສທ຺ໂທ ປນ ຕຸຈ຺ເຉ. ຕຸຈ຺ຉຎ຺ຫິ ອາກາສໍ ‘‘ຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິທຎ຺ຈ ປຐມສຈ຺ຈໍ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ອເນກອຸປທ຺ທວາຘິຏ຺ຐານໂຕ, ຕຸຈ຺ຉໍ ພາລຊນປຣິກປ຺ປິຕຘຸວສຸຠສຸຂຕ຺ຕຠາວວິຣຫິຕໂຕ, ຕສ຺ມາ ກຸຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ ຕຸຈ຺ຉຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍສ຺ມາ ປເນຕໍ ພຸທ຺ຘາທໂຍ ອຣິຍາ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຣິຍສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຣິຍປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພຎ຺ຫິ ສຈ຺ຈໍ ປຸຣິມປເທ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ‘‘ອຣິຍສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຣິຍສ຺ສ ຕຖາຄຕສ຺ສ ສຈ຺ຈນ຺ຕິປິ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ. ຕຖາຄເຕນ ຫິ ສຍໍ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ປເວທິຕຕ຺ຕາ ຕໂຕ ເອວ ຈ ອຎ຺ເຎຫິ ອຘິຄມນີຍຕ຺ຕາ ຕໍ ຕສ຺ສ ໂຫຕີຕິ. ອຖ ວາ ເອຕສ຺ສ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ອຣິຍຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ອຣິຍສາຘກໍ ສຈ຺ຈນ຺ຕິປິ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ອວິຕຖຠາເວນ ວາ ອຣຓີຍຕ຺ຕາ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອຣິຍໍ ສຈ຺ຈນ຺ຕິປິ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ. ສຈ຺ຈຕ຺ຖໍ ປນ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ສຈ຺ຈານໍ ປຣໂຕ ເອກຊ຺ຌໍ ທສ຺ສຍິສ຺ສາມ.

ອິທານິ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊາຕິປິ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ຊາຕິ-ສທ຺ໂທ ອເນກຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ເອກມ຺ປິ ຊາຕິໍ ທ຺ເວປິ ຊາຕິໂຍ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໓໑; ມ. ນິ. ໑.໑໔໘) ເອຕ຺ຖ ຠເວ ອາຄໂຕ. ‘‘ອຕ຺ຖິ, ວິສາເຂ, ນິຄຓ຺ຐາ ນາມ ສມຓຊາຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໗໑) ເອຕ຺ຖ ນິກາເຍ. ‘‘ຊາຕິ ທ຺ວີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ (ຘາຕຸ. ໗໑) ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຂຕລກ຺ຂເຓ. ‘‘ຍໍ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ປຐມໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ປຐມໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ປາຕຸຠູຕໍ, ຕທຸປາທາຍ ສາວສ຺ສ ຊາຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໒໔) ເອຕ຺ຖ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ. ‘‘ສມ຺ປຕິຊາໂຕ, ອານນ຺ທ, ໂພຘິສຕ຺ໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໑; ມ. ນິ. ໓.໒໐໗) ເອຕ຺ຖ ປສູຕິຍໍ. ‘‘ອກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ອນຸປກຸຏ຺ໂຐ ຊາຕິວາເທນາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໓໐໓) ເອຕ຺ຖ ກຸເລ. ສ຺ວາຍມິຘ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍການໍ ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິມ຺ຫາ ນິກ຺ຂມນໍ, ຕາວ ປວຕ຺ເຕສຸ ຂນ຺ເຘສຸ, ອິຕເຣສໍ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓສ຺ເວວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຍມ຺ປິ ຈ ປຣິຍາຍກຖາວ, ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານານໍ ສຕ຺ຕານໍ ເຍ ຂນ຺ຘາ ປາຕຸຠວນ຺ຕິ, ເຕສໍ ປຐມປາຕຸຠາໂວ ຊາຕິ ນາມ.

ກສ຺ມາ ປເນສາ ທຸກ຺ຂາຕິ ເຈ? ອເນເກສໍ ທຸກ຺ຂານໍ ວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ. ອເນການິ ຫິ ທຸກ຺ຂານິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂໍ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນທຸກ຺ຂໍ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນທຸກ຺ຂໍ ປຣິຍາຍທຸກ຺ຂໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍທຸກ຺ຂນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາຍິກເຈຕສິກາ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ສຠາວໂຕ ຈ ນາມໂຕ ຈ ທຸກ຺ຂຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສຸຂາ ເວທນາ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸໂຕ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂໍ. ອຸເປກ຺ຂາ ເວທນາ ເຈວ ເສສາ ຈ ເຕຠູມກາ ສງ຺ຂາຣາ ອຸທຍພ຺ພຍປີຬິຕຕ຺ຕາ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂໍ. ກຓ຺ຓສູລທນ຺ຕສູລຣາຄຊປຣິຬາຫໂທສຊປຣິຬາຫາທິກາຍິກເຈຕສິກາ ອາພາຘາ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຊານິຕພ຺ພໂຕ ອຸປກ຺ກມສ຺ສ ຈ ອປາກຏຠາວໂຕ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນທຸກ຺ຂໍ. ທ຺ວຕ຺ຕິໍສກມ຺ມກາຣຓາທິສມຸຏ຺ຐາໂນ ອາພາໂຘ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາວ ຊານິຕພ຺ພໂຕ ອຸປກ຺ກມສ຺ສ ຈ ປາກຏຠາວໂຕ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນທຸກ຺ຂໍ. ຐເປຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂໍ ເສສທຸກ຺ຂໍ ສຈ຺ຈວິຠງ຺ເຄ ອາຄຕໍ ຊາຕິອາທິ ສພ຺ພມ຺ປິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ ປຣິຍາຍທຸກ຺ຂໍ. ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂໍ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ຊາຕິ ຍໍ ຕໍ ພາລປຓ຺ຑິຕສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໔໖ ອາທໂຍ) ຠຄວຕາປິ ອຸປມາວເສນ ປກາສິຕໍ ອາປາຍິກໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຍຎ຺ຈ ສຸຄຕິຍມ຺ປິ ມນຸສ຺ສໂລເກ ຄພ຺ໂຠກ຺ກນ຺ຕິມູລກາທິເຠທໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ ທຸກ຺ຂາ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ຊາເຍຖ ໂນ ເຈ ນຣເກສຸ ສຕ຺ໂຕ;

ຕຕ຺ຖຄ຺ຄິທາຫາທິກມປ຺ປສຍ຺ຫໍ;

ລເຠຖ ທຸກ຺ຂໍ ນ ກຸຫິໍ ປຕິຏ຺ຐໍ;

ອິຈ຺ຈາຫ ທຸກ຺ຂາຕິ ມຸນີຘ ຊາຕິໍ.